Issuu on Google+

Intieme technologie Het Rathenau Institituut, debat- en onderzoekscentrum voor wetenschap en technologie, bestaat 25 jaar. De programmering van Holland Doc 24 staat daarom deze week in het teken van ‘intieme technologie’, een van de thema’s waar het Rathenau Instituut zich momenteel mee bezighoudt. Technologie nestelt zich steeds meer in onze privésfeer: denk aan de smartphone en sociale media, maar ook aan knuffelrobots voor bejaarden. De documentaires die deze week worden uitgezonden onderzoeken deze ontwikkeling. In Emoticons (HUMAN, 2008) portretteert Heddy Honigmann mensen voor wie de virtuele wereld belangrijker geworden is dan de dagelijkse werkelijkheid. De Engelse filmmaker David Bond dook voor Erasing David (2010) een maand onder en daagde twee privédetectives uit om hem op te sporen. In Transcendent Man (2009) portretteert Barry Ptolomy de uitvinder, schrijver, futurist en zakenman Ray Kurzweil. Deze gedreven Amerikaan staat bekend als prediker van de ‘technologische singulariteit’, het moment waarop mens en machine één zullen zijn. Kurzweil is ook een van de centrale figuren in de aflevering ‘Human 2.0’ van de BBC-documentaireserie Horizon uit 2007. Daarin worden aan de hand van zijn theorieën toekomstscenario’s geschetst voor het jaar 2030. Om de rol van robots in onze huidige en toekomstige samenleving te onderzoeken, reisde de Deense documentairemaker Phie Ambo af naar Japan. In Mechanical Love (2007) zien we hoe professor Hiroshi Ishiguro onderzoek doet naar hoe menselijk robots kunnen worden. Daarnaast bezoekt Ambo bejaarde vrouwen in Duitsland en Italië, die robots in de vorm van een zeehond als gezelschapsdier hebben gekregen. In iPod, iPhone, iAm (VPRO, 2010) verkent IJsbrand van Veelen nieuwe omgangsvormen in een wereld waarin we constant versmolten zijn met onze apparaten. ‘Serieuze spelletjes’, een aflevering van het wetenschappelijke programma Labyrint (NTR, VPRO, 2009) toont hoe nieuwe technieken uit computerspellen een revolutie teweeg brengen op het gebied van gezondheidszorg en oorlogvoering. De Reporter-uitzending ‘Vrienden voor het leven’ (KRO, 2011) gaat in op de privacyproblemen van Facebook. Naast films zendt het Holland Doc ook interviews uit over de impact van deze intieme technologieën. Daarin komen Rinie van Est en Ira van Keulen aan het woord, onderzoekers bij het Rathenau Instituut.

28

v

Kun je een chatgesprek zomaar verlaten? Is het oké om foto’s van je vrienden online te zetten? Kortom, wat kun je wel en niet maken online? Deborah Schultz analyseert en adviseert. Door Elja Looijestijn illustratie moker ontwerp

‘Het internet is een lastige puber’ D

eborah Schultz kreeg een woedend telefoontje van haar moeder. ‘Mijn broer had haar een paar keer gebeld zonder een bericht achter te laten. Vroeger waren mensen met antwoordapparaten onbeleefd, omdat ze niet zelf de telefoon opnamen. Daarna was het onbeleefd om geen bericht achter te laten als je een antwoordapparaat kreeg. Nu is het juist onbeleefd om wél een bericht achter te laten, want zo dwing je iemand om die hele voicemail af te luisteren. Je kunt beter een sms sturen, of afwachten tot die ander terugbelt. Maar mijn moeder was daar nog niet van op de hoogte.’ Nieuwe technologie leidt tot sociale misverstanden, wil Schultz zeggen. De goedlachse New Yorkse analyseert deze problemen en legt ze voor aan de gasten in de wekelijkse podcast Tummelvision.tv. Onder hen zijn il-


lustere types als internetcriticaster Andrew Keen, hoogleraar journalistiek Jay Rosen en webgoeroe Jeff Jarvis. Ze adviseert bedrijven op het gebied van internetstrategie en is een veelgevraagd spreker op conferenties. Op een van die conferenties, sxsw in Austin, Texas, spreken we haar over dit onderwerp. Want dankzij een gebrek aan geschreven en ongeschreven regels gaat het nogal eens mis tussen deelnemers aan het online leven. ‘We zitten in een lastige tijd op het internet. We worden om de oren geslagen met termen als privacy, vertrouwen en anonimiteit. Wat is publiek, wat is privé, wat is van mij, wat is van jou, wat kan ik delen, wat kan ik niet delen,

wat is geheim? Als we de regels niet kennen, ontstaat er een gebrek aan sociaal comfort. Wie volg je terug op Twitter? Wie accepteer je als vriend op Facebook? Kun je een chatgesprek zomaar verlaten? Is het oké om foto’s van je vrienden online te zetten? Dit soort dingen zijn ook moeilijk voor commerciële partijen. Ik zit niet te wachten op advertenties in mijn sociale media streams. Dat is alsof ik iemand uitnodig voor een etentje en diegene begint Tupperware te verkopen. Een ander voorbeeld is wat we doen met onze apparaten. Ik was bij een conferentie en gebruikte mijn telefoon om wat

extra informatie op te zoeken over het onderwerp waarover gesproken werd. Een ouder echtpaar dat achter me zat vond mij ontzettend onbeschoft. Ze spraken me aan: waarom zit je met je telefoon te spelen terwijl er iemand een verhaal aan het vertellen is? ’ Relaties

‘Het web is glorieus in zijn complexiteit,’ zegt Schultz. ‘Ik vind dat mensen het sociale web en sociale media niet moeten zien als iets wat losstaat van de maatschappij. Wij zijn sociale > v

29


wezens en gaan online om met elkaar in contact te treden. Maar het is duidelijk dat de online wereld steeds meer zijn intrede doet in de offline wereld. En dat heeft natuurlijk invloed op media, de overheid en de maatschappij.’ Schultz benadrukt hoe kort we pas bezig zijn met deze vraagstukken. ‘Het internet als publiek domein is pas twintig jaar oud en pas in de laatste vijf tot zeven jaar niet langer gestuurd door informatie, maar door relaties. Wij zijn dan wel opgegroeid op het internet, maar dat betekent nog niet dat het internet volwassen is. Het is geen baby meer, maar een puber, die soms lastig kan zijn.’ Op welke manier pubert het internet dan? ‘De grootste uitdaging waar we nu volgens mij tegenover staan, is identiteit en het bezit van data. Jouw persoonlijke informatie is heel wat waard. Als ik al mijn informatie deel met een bepaald bedrijf en dat bedrijf gaat failliet, wat gebeurt er dan met mijn gegevens? Ik vind dat gebruikers en bedrijven hier beiden een verantwoordelijkheid hebben, net als de overheid.’

geldt weer een andere set regels dan ergens anders. Daarom loopt het nu zo vaak in de soep. Deze regels moeten transparanter worden. Tot we een set algemeen bekende regels hebben zoals in de offline wereld, moet je gewoon heel duidelijk Deborah Schultz: ‘Het is tot zijn. Zet onder je e-mails wat je wilt dat ermee genu toe altijd zo geweest dat beurt. Er zijn mensen ontwij ons moesten schikken slagen, relaties zijn kapotgenaar technologie. Ik zou gaan, bedrijven zijn failliet gegaan door slechte pr, allegraag zien dat de technolomaal omdat er onbedoeld gie zich naar ons schikt.’ grenzen overschreden werden.’ Schultz verzon samen haar collega’s en Kevin Marks en Heather Gold het concept ‘tummler’. ‘Dat is een persoon die de sociale contacten online modereert, die de toon zet over wat de etiquette is. Dat kan iedereen zijn, misschien ben je er niet eens bewust van dat je er een bent. Ik denk dat het aan de online gemeenschap is om met deze problemen om te gaan. Anders eindigen we in een digitale toren van Babel.’

Aparte kamer

Het is duidelijk dat er niet zomaar een knop omgezet kan worden om deze lastige situaties eens en voor altijd op te lossen of te omzeilen. Maar Schultz heeft wel ideeën over hoe het nu verder moet. ‘Het is tot nu toe altijd zo geweest dat wij ons moesten schikken naar technologie. Ik zou het graag zo ver zien komen dat de technologie zich naar ons schikt. Er zijn technische aanpassingen te doen. Als je een vervelend persoon op je site hebt, kun je deze bestrijden door zijn commentaren alleen voor hemzelf zichtbaar te maken. Dus dan is het net alsof hij in een aparte kamer aan het doorpraten is en niemand hem hoort. Er zijn ook apparaten met sociaal bewustzijn: bijvoorbeeld telefoons die op stil gaan als je in een kamer vol mensen bent.’ Bedrijven en overheden moeten meer doen, vindt Schultz. ‘Hier in de Verenigde Staten begint men net een beetje inzicht te krijgen in wat ondernemingen wel en niet kunnen maken. Bedrijven proberen het heus wel. Iedereen vind het fijn om multinationals als Facebook en Google te haten, maar de omgangsregels veranderen voortdurend. En zolang ze flexibel blijven en zich realiseren dat ze niet zouden bestaan zonder mij als gebruiker, mogen ze van mij best een keer een foutje maken. Waar het om gaat: Facebook is groter dan de meeste landen. Wat is hun verplichting aan de maatschappij?’ Tummler

Maar de verantwoordelijkheid ligt ook bij de gebruikers. Schultz: ‘Sociaal ongemak is een gevolg van het niet goed genoeg begrijpen van de regels. En het probleem is dat die regels nu hyperlokaal zijn: op de ene site, via het ene medium, tussen de ene groep mensen

gerritsen Smerig

I

k vind het heel smerig als iemand te netjes probeert te eten. Meestal is het een vrouw. Vrouwen doen soms uitermate hun best om bijvoorbeeld een salade zo te eten, dat er op geen enkel moment, ook niet per ongeluk heel even, een blaadje sla uit de mond steekt. Ze maken hun mond heel groot, al meteen als de vork met sla erin gaat, zo groot dat de mond al die blaadjes en sprieten in één beweging binnen kan halen. Daarna doen ze er alles aan om die blaadjes binnen te houden, de lippen stevig op elkaar. Ze hebben dan een heel raar hoofd, met bolle wangen, en ook een raar soort bolle tanden, omdat er misschien wel stukken ei en tomaat op zitten, maar dat zie je niet, want daar zijn die lippen strak omheen getrokken, en die blijven krampachtig bij elkaar. Het is echt heel moeilijk te omschrijven en terwijl ik dit typ, doe ik het voor. U moet het zelf maar even uitproberen. Stelt u zich uw eigen mond vol sla voor, en een hele, hele grote angst dat iemand ziet dat uw mond vol sla zit. Voordat zo’n vrouw haar mond weer opent, gaat ze met haar tong ook nog eens over haar

tanden (nog steeds met gesloten lippen) om de resten te verwijderen. Terwijl iedereen weet dat wanneer je je tong onder je onderlip duwt, je op een aap lijkt. Ik ben zelf wel eens zo’n vrouw. Ik eet graag netjes. Want als je netjes eet, doe je niets fout. Maar sinds ik andere vrouwen heb gadegeslagen met hun sla, ben ik in verwarring. Een te netjes etende vrouw kan een heel onsmakelijke gezicht zijn. Als je zo krampachtig probeert te verbergen dat je eet, lijk je wel te erkennen dat eten eigenlijk een heel smerige of heel intieme bezigheid is. Als vrouw, die in openbare gelegenheden wel eens sla eet en ook andere producten die niet precies in de mond passen, sta ik nu dus voor een uiterst delicate uitdaging. Ik moet enigszins netjes eten, als een beschaafd persoon, maar ik moet niet bang zijn voor het eten of voor de blikken van mijn tafelgenoten. Regels zullen mij niet redden. Sla moet niet koste wat het kost binnen worden gehouden. Beter een knoeiende vrouw dan een vrouw die bang is voor eten. Wat mannen betreft, die eten ook smerig, maar dan meer op een dierlijke wijze smerig. Dat is hun voorrecht. y Esther Gerritsen v

31


‘Het internet is een lastige puber’