Page 1

Internet biedt oneindig veel informatie, is gezellig en ontketent zelfs revoluties, maar tegelijk zijn onze vrijheid en privacy in gevaar. Stichting Bits of Freedom waakt. Door Elja Looijestijn, illustratie robert vulkers

Een bitje vrijheid D

e waakhond van uw digitale burgerrechten huist in een pand vol met kleine bedrijfjes nabij het Amsterdamse Westerpark. Op deze schemerige late maandagmiddag zitten drie mensen met koptelefoons geconcentreerd te werken. We zijn op bezoek bij stichting Bits of Freedom, luis in de pels en bewustmaker op het gebied van ‘vrij en open internet.’ Directeur Ot van Daalen, in een net blauw pak met stropdas, zet thee. Aan de vergaderen lunchtafel legt de voormalig advocaat op rustige toon uit wat zijn werk inhoudt. ‘Overheid en bedrijfsleven willen registreren en controleren wat je op internet doet. Wij streven naar een internet dat voor iedereen toegankelijk is en waarop iedereen informatie kan blijven delen, terwijl privécommunicatie privé blijft.’ Bits of Freedom voert campagnes, lobbyt en licht voor. De directeur: ‘We voorzien politici van technologische expertise en mobiliseren onze achterban om actie te voeren. Tot slot hebben we een gids, Webwijs, waarmee de burger zich heel eenvoudig een stuk veiliger kan maken op internet.’

20

v

Onze vrijheid en privacy staat op het spel, vindt de stichting. Van Daalen geeft een voorbeeld. ‘Al je communicatiegegevens worden opgeslagen door je telefoonprovider: met wie je belt, wanneer je belt, en ook waar je bent. Wij vinden dat niet passen in de rechtsstaat. Onlangs traden we succesvol op tegen een plan om de overheid toegang te geven tot al onze bankgegevens.’ Gezond wantrouwen

Natuurlijk is het internet niet alleen eng, maar ook heel handig en leuk. ‘Onze uitdaging is om de inspirerende mogelijkheden van het internet de bewaren en de risico’s te beperken,’ zegt Van Daalen. ‘Ik hoop dat mensen zich bewust zijn van de risico’s die kleven aan het weggeven van al je gegevens aan iemand van 26 in Amerika met een honkbalpetje. Het lijkt misschien onschuldig, maar Facebook is wel een miljoenenbedrijf dat een direct lijntje heeft met de veiligheids- en opsporingsdiensten van de Verenigde Staten. Wanneer ze willen weten wie met wie communiceert, kunnen ze dat er zo uithalen.’

Maar u maakt nauwelijks gebruik van het internet, zegt u? ‘Als je een digitale kluizenaar bent, zit je sowieso al in 250 databanken. Maar de gemiddelde Nederlander zit er in veel meer: duizenden. Ook als je geen gebruik maakt van opvallende sociale media als Twitter en Facebook ben je bekend dankzij de databank van Albert Heijn, je bank, en je mobiele telefoon. Mensen realiseren zich niet hoe ver dat al gevorderd is.’ Een gezond wantrouwen tegenover zowel de overheid als het bedrijfsleven is geboden, vindt Van Daalen. ‘We maken ons het meest zorgen over een nieuw soort mix van de commercie en de overheid, waarbij overheidsta-

Ot van Daalen (Bits of Freedom): ‘Ik hoop dat mensen zich bewust zijn van de risico’s die kleven aan het weggeven van al je gegevens aan iemand van 26 in Amerika met een honkbalpetje’


Revoluties

Privacyschenders

De kwesties waar Bits of Freedom zich mee bezighoudt worden steeds actueler: de WikiLeaks-affaire en de ‘Facebook-revoluties’ in de Arabische wereld domineerden de afgelopen maanden het nieuws. ‘Internet en digitale technologie bieden aan de ene kant heel veel vrijheid, maar aan de andere kant ook heel veel mogelijkheden tot controle. Dat zag je in Egypte en andere landen heel goed. Enerzijds gebruiken burgers nieuwe communicatiemedia om zich te organiseren, anderzijds wordt datzelfde internet door de regering gebruikt om dissidenten te monitoren en informatie te blokkeren en controleren. Wij werken in Nederland met precies dezelfde infrastructuur. Je zal verbaasd zijn over hoe makkelijk het is om het internet uit te zetten als de overheid dat zou willen.’ Ook de affaire rond klokkenluiderssite WikiLeaks verontrust Van Daalen. ‘Wat ik het opvallendst vond aan de WikiLeaks-affaire was dat bedrijven als Amazon, Mastercard en PayPal hun diensten aan WikiLeaks bevroren, zonder dat ze daartoe door een rechter gedwongen werden. Dat gebeurt niet zomaar. Hier ligt een jarenlange campagne van de overheid aan ten grondslag om bedrijven te stimuleren zelfcensuur toe te passen.’

Bits of Freedom organiseert een Nederlandse versie van de internationale Big Brother Awards, een ‘prijs’ voor personen of organisaties die op de grofste manier privacy schenden. ‘De onafhankelijke jury kijkt vooral naar wat op termijn het meeste afbreuk doet aan onze privacy. Grote winnaar van de vorige Awards was toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst, omdat zij had gezegd dat veiligheid boven privacy gaat. Dat vond de jury zo’n gevaarlijk gebrek aan nuance. Helaas komen winnaars de prijs meestal niet zelf ophalen, maar het idee is ook om aandacht te vestigen op de problematiek.’ Van Daalen noemt ook het waakhondeffect: ‘We hopen dat overheid en bedrijven als ze dit soort plannen maken twee keer nadenken, omdat ze bang worden voor slechte pr.’ Privacyschendingen gebeuren niet uit naïviteit of onnozelheid, vindt Van Daalen. ‘We verbazen ons over hoe nonchalant de overheid omgaat met haar bevoegdheden, en merken dat we nog onvoldoende serieus worden genomen. Men hoopt dat we weggaan, dat het weer over gaat. Maar het gaat niet over. We worden alleen maar groter en invloedrijker.’

Vrijwilligers

ken worden uitbesteedt aan het bedrijfsleven. Daardoor wordt het parlement eigenlijk omzeild. In de praktijk houdt dat bijvoorbeeld in dat providers in Nederland op semivrijwillige basis gedwongen worden om een zwarte lijst bij te houden met te blokkeren websites. Kamerleden hebben gezegd: als providers hier niet aan meewerken, faciliteren zij de verspreiding van seksueel kindermisbruik. Dus ‘nemen ze hun verantwoordelijkheid’. Maar de zaakjes zijn in nevelen gehuld en niet te controleren. We bouwen nu aan een systeem waarin de overheid zowel technologisch als juridisch steeds meer bevoegdheden krijgt en de controle van de rechter steeds meer wordt beperkt.’ De sleutel ligt wat Bits of Freedom betreft in decentralisatie. Van Daalen: ‘Nu is alles gecentraliseerd: Facebook houdt op één plek alle informatie over jouw sociale netwerk bij, hetzelfde geldt voor Twitter en Gmail. Als de controle bij de bedrijven ligt, kunnen zij ermee doen wat ze willen. Die controle moet terug naar de gebruiker. Het idee van ‘the cloud’, waarbij niets meer lokaal opgeslagen wordt, daar zijn wij eigenlijk tegen.’

Bits of Freedom bestaat al sinds 2000, maar lag een paar jaar op zijn gat wegens te weinig medewerkers en geld. Dankzij een financiële injectie en de inspanningen van Van Daalen cum suis is de organisatie sinds de doorstart in 2009 explosief gegroeid. In januari werd de stichting door de jovd gekroond tot ‘liberaal van het jaar’ en Van Daalen haalde als activist de lijst van 23 dwarsdenkers in Vrij Nederland. Het kantoortje waar we nu zitten wordt dan ook te klein. ‘Het plan was om te groeien, maar we wisten niet dat het zo snel zou gaan. We hebben extra financiers gevonden, waardoor we meer medewerkers aan kunnen trekken. We hebben nu ongeveer 300 vrijwilligers: technologische, juridische, creatieve en redactionele experts. Daarnaast zijn er vele anonieme sympathisanten die onderwerpen aandragen of boodschappen verspreiden via sociale netwerken. En mensen die onwenselijke ontwikkelingen in hun organisatie signaleren en aan ons melden.’ De boodschap van Van Daalen komt steeds makkelijker aan. ‘Mensen maken zich druk om het elektronisch patiëntendossier en de ovchipkaart. We merken helaas dat het steeds makkelijker wordt om uit te leggen wat we doen, omdat het steeds vaker mis gaat. Iedere dag lezen we wel over dat er weer een website lek is, en er gegevens op straat liggen. Digitale burgerrechten beginnen mainstream te worden, maar ik ben nog steeds verbaasd over hoe de aandacht zich verplaatst naar wat er in andere landen gebeurt, terwijl in Nederland ongeveer hetzelfde aan de hand is.’

Op 9 maart zijn de winnaars van de Big Brother Awards bekend gemaakt tijdens een gala in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Genomineerd waren: Bedrijven ABN AMRO Bank voor het inzetten en verstoppen van spyware. TNO vanwege het ontwikkelen en testen van ‘hostile intent technology’ om ‘verdacht’ gedrag met camera’s op te sporen. Trans Link Systems en OV-bedrijven vanwege het doorzetten van de gebrekkige OV-chipkaart. Overheid De Belastingdienst voor de verplichting aan ZZP’ers om hun Burger Service Nummer te publiceren. De Nederlandse Zorgautoriteit vanwege de verplichting voor psychiaters om diagnostische gegevens op declaraties te vermelden. Het Openbaar Ministerie omdat het wil achterhalen wie bepaalde nieuwsartikelen heeft gelezen. Het ministerie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor de huiscontroles. Voorstellen Het onderzoek naar de inzet van Deep Packet Inspection, een permanente internettap op het verkeer van alle Nederlandse internetters. SLIM Prijzen vanwege het registreren van ritgegevens van automobilisten. Personen De gebruikers van Facebook vanwege het schenden van privacy van hun eigen vrienden. Minister van Justitie Ivo Opstelten vanwege het voorstel om gescande kentekens vier weken te bewaren. De Haarlemse wethouder Rob van Doorn voor het verplicht aan- en afmelden van parkerend bezoek.

v

21

Een bitje vrijheid  

Internet biedt oneindig veel informatie, is gezellig en ontketent zelfs revoluties, maar tegelijk zijn onze vrijheid en privacy in gevaar. S...