Page 1

www.ikwilbeterzien.nl/detachering

www.ikwilbeterzien.nl www.oogbus.nl

Maart 2013 nr. 23 - 1

Carnegielaan 6 2517 KH Den Haag Postbus 18547 2502 EM Den Haag T (070) 311 40 70 F (070) 311 40 71 info@ergra-low-vision.nl

Personeelstekort op uw afdeling? Ergra detacheert oogheelkundig ondersteunend personeel. Zijn er mensen uit uw team met zwangerschapsverlof of heeft u te maken met tijdelijk of langdurig zieke mensen? Ergra detacheert oogheelkundig ondersteunend personeel, zoals optometristen, orthoptisten, TOA’s en binnenkort ook OK-assistenten. Om de kwaliteit van oogzorg aan uw patiënten te waarborgen, is een optimale capaciteitsplanning van uw polikliniek van groot belang.

Wat zijn de voordelen? • Oogzorgprofessionals die direct beschikbaar zijn • Zowel parttime als fulltime beschikbaar • Geen complexe sollicitatieprocedures • Minder administratie rondom een nieuw dienstverband • Als werkgever loopt u geen risico’s, zoals loondoorbetaling in geval van ziekte

Over de grens

Heeft u interesse? Dan kunt u contact opnemen met Myran Gast, manager detachering, T (070) 311 40 70, myran@ergra-low-vision.nl

Gebroken boomtak (Glaucoom in Tanzania)

Carnegielaan 6 · 2517 KH Den Haag · Postbus 18547 · 2502 EM Den Haag T (070) 311 40 70 · F (070) 311 40 71 · info@ergra-low-vision.nl

ERGRA Detachering adv. 210x297 VOVZ.indd 1

11-02-13 14:30


oogcontact

Bestuur VOVZ: Voorzitter

Mw. T. van der Linden OZR, Rotterdam

Vice-voorzitter

Dhr. W. Hoekstra Erasmus MC

Secretaris

Mw. I. Groenewegen VUmc, Amsterdam

Penningmeester

Mw. M. Odekerken-Vroemen MUMC Maastricht

O PL

2e penningmeester Mw. F. van Rijssen-Koopmans Kon. Visio Het Loo-erf Apeldoon Bestuurslid

Mw. M. Bosch MUMC Maastricht

EID

Secretariaat

VOVZ Postbus 7861 1008 AB Amsterdam Info@VOVZ.nl www VOVZ.nl

INGEN

Werkgroepen: ICT Nieuwsbrief

Mw. I. Groenewegen Dhr. W. Hoekstra

Redactieraad Mw. I. Groenewegen Mw. T. van der Linden Mw. M. Odekerken-Vroemen Dhr. W. Hoekstra Mw. F. van Rijssen-Koopmans Mw. M. Bosch-Belleflamme P.R. coördinatie Mw. T. van der Linden Symposium Mw. I. Groenewegen Mw. E. Gutker Mw. T. van der Linden Onderwijs en Mw. T. van der Linden samenwerking andere verenigingen Redactieadres: W. Hoekstra willemrotterdam@kpnmail.nl Post of kopij die niet per Colofon: Ontwerp en vormgeving e-mail kan, sturen naar: Digitaal Printing Felua-groep, Grafische producten Poli oogheelkunde Ba-108 Apeldoorn t.a.v. W. Hoekstra Postbus 2040 Printing Ricoh Pro C900 3000 CA Rotterdam

1

Wil je over meer specialistische kennis en kunde op het gebied van oogheelkunde beschikken? Volg dan één van de oogheelkundige opleidingen van Het Oogziekenhuis Rotterdam.

Leergang Oogheelkunde De Leergang is ontwikkeld voor deelnemers op verzorgend of verpleegkundig niveau. In 15 modules komen alle aspecten van de oogheelkunde aan bod, maar ook onderwerpen als patiëntenvoorlichting en nazorg. Na de opleiding kun je onder meer voorlichting en instructie geven, basishandelingen in de oogheelkunde verrichten, bijzonderheden herkennen die betrekking hebben op het oog en duidelijkheid over de zorgvraag krijgen. Elk jaar in september gaat de Leergang Oogheelkunde van start. Elke 3 weken op woensdagavond van 16.30 tot 19.30 uur is er een bijeenkomst. Je bereidt je voor op de bijeenkomsten via e-learning. Daarnaast volg je stages en voer je een groepsopdracht uit. Je rondt de leergang af met een kennistoets. De kosten voor de opleiding (inclusief e-learning en een broodmaaltijd bij de bijeenkomsten) zijn € 1.495,-.

Wegwijs in de oogheelkunde Voor administratief en/of ondersteunend personeel bieden wij de opleiding Wegwijs in de oogheelkunde aan. In zes avonden word je wegwijs gemaakt in de oogheelkunde. Ook komt de financiering van de zorg, patiëntenvoorlichting en spoedeisende oogheelkundige zorg aan bod. De opleiding start twee keer per jaar in maart en september. Je krijgt elke twee weken les op donderdagavond van 17.30 tot 19.30 uur. Vooraf ontvang je uitgebreid (zelf)studiemateriaal. Een stage van een dagdeel maakt onderdeel uit van de opleiding. Je rondt de opleiding af met een kennistoets. De kosten voor de opleiding (inclusief e-learning en een broodmaaltijd bij de bijeenkomsten) zijn € 495,-. Ben je enthousiast geworden na het lezen van de beknopte informatie over onze opleidingen? Vraag dan vrijblijvend een informatiefolder van deze opleidingen aan. Voor meer informatie neem je contact op met onze onderwijscoördinator Linda de Buijzer, l.debuijzer@oogziekenhuis.nl, tel. 010 - 401 77 17.


Inhoud Van de redactie

1

Van de voorzitter

2

Herregistreren als verpleegkundige in het BIG register

3

Over de grens

4

Veelbelovende toekomst

6

Diverse functies en nivo`s op de poli kliniek oogheelkunde

8

Column

10

Geknipt voor U

11

Van de redactie Een nieuw jaar en ook weer een nieuw blad. Wij zijn blij met onze nieuwe columnist die wederom een prima stukje heeft afgeleverd. In het vorige nummer liet hij al zien een getalenteerd schrijver te zijn en die traditie mag hij blijven voortzetten. Welkom Serge P. Vandemaele! (uiteraard een pseudoniem) Het stukje over een deftige meneer is zo herkenbaar…Als je het leest zie je het voor je. Opnieuw zijn we erin geslaagd een gevarieerd blad te maken en ik kan het niet genoeg benadrukken: uw hulp in de vorm van een bijdrage kan dat alleen maar nog beter maken. Stuur uw knipsels voor de rubriek “Geknipt” op als u iets leest in tijdschrift of krant of meldt dit aan de redactie zodat die het kan verzorgen. Of schrijf iets over uw werkplek: een nieuw protocol of andere aanpak die is toegepast. Daar leren wij allen weer van. Heeft u daar zelf geen zin in of behoefte aan, zoek dan iemand die het wel wil doen of leuk vindt, ons blad zal er nog interessanter door worden. Ik maak nog graag een compliment aan de mensen van de Felua-groep die ons blad steeds prima verzorgen: ik neem sinds kort een groot deel van de samenstelling van ons blad op me en kom er nog al eens achter – via Femmie Koopmans en Ingrid Groenewegen waarvoor dank - dat er toch weer iets moet worden aangepast. Via de mail geef ik dan weer de zoveelste correctie door en steeds weer reageert men met geduld en begrip: Hulde voor de mensen aldaar dus, dat mag ook wel eens gezegd worden. Willem Hoekstra

VOVZ Maart Nr. 23-1

1


Van de Voorzitter

Van de Voorzitter … Het eerste “Oogcontact” van 2013 valt bij u op de mat als de lente al voorzichtige pogingen doet. Ik wil nog even terug kijken op het symposium van november 2012. Met 400 deelnemers een geslaagd symposium. Tijdens het symposium heb ik jullie gevraagd om suggesties en stellingen te noemen die de aandacht verdienen om eens uitgebreider te bespreken. Jullie hebben hier ruim gebruik van gemaakt. De symposiumcommissie gaat hiermee aan de slag voor het vijfde lustrum van het symposium. In het bestuur zijn 2 aspirant leden toegetreden. Zij kijken dit jaar mee met het bestuur en beslissen tijdens de algemene ledenvergadering of ze zich verkiesbaar stellen voor het bestuur. Zij zullen zich t.z.t. voorstellen in het “Oogcontact”. Ik wens u veel leesplezier.

Vriendelijke groet, Tinie van der Linden

2

VOVZ Maart Nr. 23-1


Herregistreren als verpleegkundige in het BIG register “Aan alle verpleegkundigen die BIG geregistreerd zijn vòòr 2009!” Sinds 1 januari 2009 is herregistratie in het BIG-register verplicht. Herregistratie is van belang als u wilt blijven werken in uw beroep van inschrijving. Bent u in het BIG-register ingeschreven met een diploma, dan ligt de herregistratiedatum 5 jaar na de datum van uw diploma. Anders is de datum 5 jaar na uw vakbekwaamheidsverklaring of de erkenning van beroepskwalificatie. Ligt deze datum vóór 1 januari 2009, dan is uw herregistratiedatum 31 december 2013. Uiterlijk 6 maanden voor de herregistratiedatum ontvangt u van het BIG-register een oproep. Let u dus goed op! Normaal gesproken ontvangt u van het BIG register documentatie over uw herregistratie, indien u bent verhuisd dan worden uw gegevens automatisch doorgestuurd. Ontvangt u geen bericht, neem dan contact op met het BIG register: het blijft wel uw verantwoordelijkheid om geregistreerd te zijn en te blijven.

Uitgebreide info vindt u op: www.bigregister.nl vervolgens klikt u op: herregistratie bovenaan. U ziet dan ook wat de kosten van herregistratie zijn, die worden door uw werkgever normaal gesproken vergoed! Neem desnoods contact op met uw ondernemingsraad of andere vorm van vertegenwoordiging – denk aan vakbond – als uw werkgever de kosten niet wil vergoeden. Ook wij als VOVZ zijn benieuwd of hieromtrent problemen ontstaan, laat u dat ons weten via de redactie van ons blad. (zie redactieadres voorin dit blad)

VOVZ Maart Nr. 23-1

3


over de grens

Oogarts in Tanzania

Gebroken boomtak

D

De meest voorkomende oorzaak van blindheid in Tanzania is cataract. Met een vaak al bijna wit gekleurde pupil komen patiënten, meestal nadat zij al enige bezoekjes aan traditional Correspondentieadres: healers hebben afgelegd, uiteindelijk naar de thiadens@hotmail.com; c.c.: redactie@medischcontact.nl oogarts in het ziekenhuis. De angst om naar een reguliere dokter te gaan, het gebrek aan geld voor een consult, de lange afstand die vaak moet worden afgelegd om bij het ziekenhuis te komen en de onwetendheid over de aandoening vormen de belangrijkste vertragende oorzaken voor deze patient delay. Wel is cataract voor de meeste patiënten een goed te begrijpen oogziekte. Als je niets meer ziet, ga je naar de oogarts; die opereert je, waarna de kans erg groot is dat je vrijwel direct beter ziet dan ervoor. De ingreep is relatief veilig en eenvoudig te verrichten, zelfs in een ruraal ziekenhuis. Glaucoom is hier de tweede oorzaak van blindheid en zou verantwoordelijk zijn voor 30 procent van de blindheid die voorkomt in heel Afrika.1 Glaucoom is minder begrijpelijk voor de patiënt. Er bestaat dan ook geen Uitzicht vanuit een vliegtuigje woord voor in het Kiswahili. Het wordt wel op de uitgestrekte miljoenen‘de sluipende blindmaker’ genoemd. Patiënten stad Dar es Salaam. hebben geruime tijd geen klachten en komen vaak pas bij de oogarts als één oog al blind Patiënten wachten bij het is en er in het andere oog een vergevorderd CCBRT-ziekenhuis op de visusAlberta Thiadens werkt enkele jaren als oogarts in het CCBRT Disability ziekenhuis in Dar es Salaam.

stadium van glaucoom aanwezig is. Voor glaucoom is medicamenteuze therapie in Nederland de eerste keus van behandeling. Pas bij een progressief beloop van de aandoening of onvoldoende effect van de medicatie wordt overgegaan op een chirurgische behandeling. Medicamenteuze behandeling betekent een levenslange druppeltherapie om de oogdruk laag te houden, en heeft in Tanzania niet de voorkeur. Dit komt niet alleen doordat de patiënt vaak veel te laat – soms op de tast – op de poli komt, maar vooral ook omdat het concept ‘je-leven-lang-druppelen-om-te-voorkómen-dat-je-blind-wordt’ iets is wat niet past bij de Tanzaniaanse levensstijl. De ‘carpe diem’instelling maakt de succeskans voor druppeltherapie bijzonder klein en een chirurgische behandeling, de trabeculectomie (TE), is in Tanzania dan ook de eerste therapiekeuze. Een nadeel is dat deze operatie lang niet altijd tot het gewenste succes leidt, bijvoorbeeld als de operateur niet ervaren is of als de patiënt postoperatief zich niet houdt aan de voorgeschreven medicatie. Een vervelende bijwerking is de snelle littekenvorming die veelal optreedt in Afrikaanse ogen. De fibrosering zorgt ervoor dat het aangelegde filtersysteem – bedoeld om de oogdruk laag te houden – dicht gaat zitten, waardoor de oogdruk weer gaat stijgen. Een

test voordat ze naar de dokter kunnen.

2664 | Medisch Contact | 23 november 2012 | 67 nr. 47

4

VOVZ Maart Nr. 23-1

4


ander nadeel is dat een TE lang niet altijd tot een directe visusverbetering leidt. Sterker nog, na een TE kan de patiënt de eerste periode zelfs wat slechter gaan zien, of nog vervelender, de patiënt kan cataract ontwikkelen als gevolg van de operatie. En leg dan maar eens uit dat de operatie wel geslaagd is, terwijl er toch nog een tweede operatie zal moeten plaatsvinden om beter te kunnen gaan zien. Inmiddels is in het CCBRT-ziekenhuis (Comprehensive Community Based Rehabilitation in Tanzania) een studie gestart om te onderzoeken of een gecombineerde operatie van cataract en TE dezelfde resultaten geeft als een TE alleen. Als beide methoden even efficiënt blijken te werken, zou het misschien eenvoudiger zijn om patiënten te overtuigen van de noodzaak van de operatie. Verder wordt gezocht naar een eenvoudige manier om de fibrosevorming te verminderen, die ook in minder ontwikkelde ziekenhuizen kan worden toegepast. In Nederland gebeurt dat door tijdens de operatie topicaal Mitomycine C 0,02% aan te brengen.2 Bètabestraling is een andere goedkope en makkelijk toepasbare methode om de wond-heling te vertragen.3

Er bestaat geen woord voor glaucoom in het Kiswahili

Spleetlamponderzoek van een patiënt in het CCBRTziekenhuis.

Vooral voor Afrikaanse ontwikkelingslanden lijkt dit een goed alter-natief omdat hierbij geen problemen spelen van levering, opslag en distributie van het medicijn. Als gezegd bestaat er geen woord voor glaucoom in het Kiswahili. Als de patiënt zich geen voorstelling bij de ziekte kan maken, en hij voor die ziekte niet eens een naam heeft, is het lastiger hem te overtuigen van de ernst van de aandoening en de noodzaak om een operatie te ondergaan. De glaucoomspecialist hier heeft ervaren dat ongeveer 35 procent van de patiënten na het eerste bezoek niet meer terugkomt om geopereerd te worden, ondanks uitgebreide extra uitleg over het risico op blindheid. Het zou interessant zijn om te weten of patiënten eerder geneigd zijn een operatie te ondergaan als zij voorlichting hebben gehad over hun ziekte en de ziekte een naam krijgt. Bijvoorbeeld als deze wordt omschreven als ‘mti mekatika’ wat in het Kiswahili zoiets betekent als ‘gebroken boomtak’. Het woord voor de belangrijkste oorzaak van blindheid, cataract, is in het Kiswahili: ‘mtoto wa macho’, wat letterlijk vertaald ‘het kind van de ogen’ betekent. Ik denk dat dit woord zo is ontstaan omdat patiënten vaak pas komen als de cataract zo hard is geworden dat deze alleen door middel van een extracapsulaire cataractextractie eruit gehaald kan worden. Hierbij wordt de incisie in het oog zodanig groot gemaakt dat de lenskern – onder invloed van waterdruk – in zijn geheel uit de kapselzak kan worden geperst om zo het oog te verlaten. Deze gewaarwording geeft bij mij – en waarschijnlijk ook bij de Tanzaniaanse oogartsen – reminiscenties aan de geboorte van een kind. Met dit verschil dat er in plaats van nieuw leven een oude troebele lens wordt geboren waarna het licht in de ogen van de patiënt weer terugkeert. Het zou mooi zijn als de behandeling van de ‘gebroken boomtak’ ook zodanig zou verbeteren dat deze takken weer volop in bloei kunnen komen te staan onder invloed van de immer stralende Afrikaanse zon.

/over_de_grens 67 nr. 47 | 23 november 2012 | Medisch Contact | 2665

VOVZ Maart Nr. 23-1

5


overgenomen uit Scope nr. 3 2012 met toestemming van de firma Medical Workshop

6

VOVZ Maart Nr. 23-1


Erasmus MC Zorgacademie

van inzicht naar inzet

Ben je doktersassistente, verpleegkundige of TOA en werk je op een oogheelkundige afdeling van ziekenhuis of privékliniek? Wie weet is de opleiding tot

OPERATIEMEDEWERKER CATARACTCHIRURGIE voor jou dan een goede volgende stap in je loopbaan. Erasmus MC Zorgacademie en Het Oogziekenhuis Rotterdam hebben deze opleiding samen ontwikkeld. Kenmerk van de opleiding is dat deze sterk op de praktijk is toegespitst. Wat je tijdens de opleiding leert en oefent, kan je meteen in de praktijk toepassen. In het programma wordt ook expliciet aandacht besteed aan patiëntveiligheid en angstreductie bij patiënten, gebaseerd op methodes uit Het Oogziekenhuis Rotterdam.

Programma

De volgende vakinhoudelijke onderwerpen komen aan bod: • Anatomie • Pathologie • Farmacologie • Anesthesiologie • Hygiëne en steriliteit • Centrale sterilisatie

• Desinfecteren/ afdekken • Preoperatieve handdesinfectie • Houding en tiltechnieken • Ooglenzen • Instrumentenkennis • De microscoop

• De microscoop • Phacoapparaat • Omlopen • Instrumenteren/ assisteren • Angstreductie & veiligheid

Om de opleiding tot operatiemedewerker cataractchirurgie te kunnen volgen, moet je een stageplaats hebben in een ziekenhuis of privékliniek waar de praktijkopdrachten uitgevoerd kunnen worden. Het onderwijs van Erasmus MC Zorgacademie en Het Oogziekenhuis Rotterdam is competentiegericht opgezet. Daarbij is een proactieve, open en enthousiaste leerhouding van groot belang.

Plaats

De lessen worden gegeven in de theorie- en praktijklokalen van het Erasmus MC te Rotterdam.

Meer informatie

Wil je meer weten over deze opleiding? Kijk dan op onze website www.erasmusmc.nl/zorgacademie Of neem contact op met onze unit Medisch Assisterend. Zij zijn telefonisch te bereiken op 010-704 38 51 of stuur een e-mail naar ma@erasmusmc.nl.

VOVZ Maart Nr. 23-1

7


Diverse functies en nivo`s op de polikliniek oogheelkunde Op een polikliniek oogheelkunde kan je diverse zorgbeoefenaren tegenkomen als je eens rondvraagt en kijkt in verschillende ziekenhuizen dan wel instellingen Nadrukkelijk gaat dit artikel over de polikliniek: op een verpleegafdeling kunnen de zaken geheel anders zijn, daarover gaan we het ook nog eens hebben. In een kleine setting kiest men soms maar voor één type, vaak een T.O.A. ofwel een Technisch Oogheelkundig Assistent. Deze t.o.a. kan natuurlijk ook veel verschillende taken op zich nemen en is dus ook een universeel inzetbaar persoon binnen de oogheelkunde. Op grotere poliklinieken zien we meerdere zorgverleners opduiken: behalve de t.o.a. ook doktersassistenten en verpleegkundigen. Voor de specialistische vakgebieden komen daar nog bij de optometristen en orthoptisten. Waarom kiezen grotere poli`s ook voor doktersassistenten en verpleegkundigen? Een toa kan toch het gehele gebied bestrijken zou je denken. Ja, zelfs vena puncties kan een toa doen, mits hiervoor bijgeschoold en opgeleid. De keuze heeft meer te maken met het uitgebreide takenpakket op een grote oogpoli, met de grote diversiteit aan patiëntenstromen en ook met geld. Zijn er veel spreekuren die op hetzelfde moment draaien en ingedeeld naar sub-specialismen (denk aan cornea, uveïtis, retina enz.) dan vergt dat veel vooronderzoek en aanvullend onderzoek: het domein van de t.o.a. dus. Zou diezelfde toa dan ook nog voorlichting moeten geven en kweken afnemen, bloed afnemen of een schirmertest doen, dan gaat veel tijd verloren en heb je nog meer t.o.a.`s nodig. Die liggen niet voor het oprapen en dat is dus anders aan te pakken. Voor het afnemen van kweken, bloed, schirmertesten en het geven van voorlichting van routine ingrepen kan men ook een doktersassistent inzetten (mits oogheelkundig opgeleid!) De doktersassistent kan daarnaast ook administratief werk doen en z.n. balie werkzaamheden. De mogelijkheden zijn legio, afhankelijk van de werksituatie. De toa kan het specialistischer onderzoek doen, de doktersassistent het eenvoudiger routine werk en testjes. Daarbij is een doktersassistent ook financieel voordeliger want de inschaling ligt op een lager bij het nivo horende salaris.

8

De verpleegkundige kan een schakel in het geheel zijn en heeft ook weer een eigen takengebied behorende bij het eigen functienivo en is interessant bij een aantal handelingen die toa`s en doktersassistenten niet mogen doen. Denk dan aan het prikken van venflons (i.v. canules) t.b.v. intraveneuze toediening zoals bij Fluo-angiografie en bij P.D.T. behandeling of bij het toedienen van Azetazolamide (Diamox) i.v. bij patiënten die misselijk zijn en tabletten dus niet kunnen hebben. Bij specialistische ingrepen kan de verpleegkundige ook de voorlichting geven zoals bij melanoom patiënten en bij enucleaties (oogverwijdering) Uiteraard moet de verpleegkundige ook oogheelkundig opgeleid zijn. De inschaling van een verpleegkundige zit vaak tussen de doktersassistent en een t.o.a. in. (de beloning kan per instelling voor elke functie geheel anders zijn, onderzoek waarom zou interessant zijn) Werkt dat nu ook met al die verschillende medewerkers bij elkaar? Kortweg: ja. Maar er zijn zeker valkuilen en het moet gezegd: voor de patiënt is lang niet altijd duidelijk wie nu wat is en wat hij of zij doet. Daar moet je goed op bedacht zijn. Een ander aandachtspunt is het feit dat een verpleegkundige onder de wet B.I.G. valt en een t.o.a. en doktersassitent niet. Men moet dus wel uitkijken dat men niet een voorbehouden takenpaket even overheveld naar een andere functiegroep omdat dat financieël wel mooi uitkomt! Overlapping kan en mag er zijn maar er zijn duidelijk door de wet aangegeven grenzen wat men wel- en niet mag doen. Overigens is een titel niet alleszeggend: onbekwaam maakt onbevoegd dus al is iemand verpleegkundige en heeft die een aantal jaren geen venapuncties verricht en vindt deze persoon zich ook niet bekwaam daarvoor dan moet deze de opdracht ook weigeren en is de vraag of je er veel aan zult hebben tenzij je er tijd insteekt voor aanvullende scholing. Meer functies en nivo`s brengt ook mee dat je ieder op een “eigen eiland” aan het werken bent. Dat is voor jezelf niet goed en voor de patiënt al helemaal niet. Dus daarvoor is er overleg nodig met alle diciplines en betrokkenen.

VOVZ Maart Nr. 23-1


Bespreek de problemen en bekijk wat beter kan en anders moet en investeer in een “geheel”. Een ander probleem kan zijn dat je bij ziekte met een tekort geconfronteerd wordt. Stel: één van de doktersassistenten is ziek, kan dan zomaar iemand dat overnemen? Je zult dan creatief moeten bezien wat er mogelijk is en dat kan dus een valkuil zijn van werken met meerdere nivo`s. Maar uitgaande van de normale situatie werkt het wel en doorlopen patiënten vlot de diverse stations op de polikliniek. Conclusie: Is er op de polikliniek een grote diversiteit aan spreekuren en patiëntenstromen, dan kan het nuttig zijn om met meerdere nivo`s en zorgverleners te gaan werken. Kijk kritisch naar wie wat kan en mag doen en waar de hiaten zitten. Invoeren alleen om te besparen is misschien een leuke gedachte maar bedenk dat er wel restricties zijn aan wat iedereen kan en mag (wet BIG bijvoorbeeld) Daarnaast is het een zaak om op ieder nivo goed opgeleid te zijn.

moet de leiding van een instelling wel doordrongen zijn. (je wint ook geen Formule 1 race in een oude lelijk eend) Is er sprake van een kleine polikliniek met meer routine matige werkzaamheden, dan zal de noodzaak van functie nivo en andere diciplines minder voor de hand liggen en werkt men met één of hooguit twee nivo`s of type zorgverleners. Het zou interessant zijn om eens reacties te krijgen uit diverse instellingen hoe men daar te werk gaat, wie wat doet en ook hoe de beloning geregeld is. Op medisch nivo is er veel éénheid en wordt er veel volgens protocollen gewerkt, op de andere nivo`s zien we nog (te) veel verschillen in uitvoering, prestatie en beloning. Opmerkingen en/of aanvullingen altijd welkom Willem Hoekstra Regie verpleegkundige Polikliniek oogheelkunde Erasmus MC w.hoekstra@erasmusmc.nl

Een doktersassistent aannemen die vervolgens geen cursus oogheelkunde mag doen omdat dat te duur is vraagt om problemen, dan ben je eerder slechter af dan beter en dat vergeet men wel eens als je je oor te luisteren legt in het land. In deze tijd waarin veel bezuinigd moet gaan worden zien we al in diverse instellingen signalen dat men ook bezuinigd op scholing en opleiding en/of symposia en congressen. Daar moeten we ons ook krachtig laten horen: men verwacht wel dezelfde of betere zorg. Het één kan niet zonder het ander en daarvan

VOVZ Maart Nr. 23-1

9


Column

wakker worden . De mensen die de afspraken maken weten dit ook wel . Maar blijkbaar was er door de heer van W. aangedrongen , en had hij er min of meer op gestaan de eerste plek te mogen krijgen . Later begreep ik dit beter : het kwam omdat hij zo’n allerverschrikkelijkste hekel heeft aan wachten . Kan hij natuurlijk niks aan doen . Maar dat zat er achter .

Een deftige meneer door Serge P. Vandemaele Naar de dokter gaan betekent vaak dat je moet wachten . Soms moet je zelfs lang wachten . Wachten is een vervelende bezigheid , en veel mensen hebben er een hekel aan . Dit weet iedereen wel uit eigen ervaring , en het is ook algemeen bekend . Bovendien is het gebleken uit sociologisch onderzoek . In ieder geval is het altijd verstandig een boek bij zich te hebben , wanneer men naar het ziekenhuis gaat . Dan heeft men ten minste iets te doen tijdens het verblijf in de wachtkamer . De achtergrond van dit wachten is overigens voor mij altijd een raadsel gebleven . Ik doe zelf al meer dan dertig jaar spreekuren , en ik heb dan ook al veel mensen laten wachten . Dit gebeurt niet omdat ik het zo leuk vind , maar eenvoudigweg omdat het gebeurt . Vermoedelijk heeft het inplannen van een te klein aantal minuten per stuk er iets mee te maken . Verder worden er vaak spoedjes tussen de afspraken door gepropt , ook wanneer er geen plaats voor is . En dan is er natuurlijk nog de telefoon , om ons af te leiden tijdens de spreekuren . Laten we ook even stilstaan bij de diverse collega’s van allerlei kaliber , die in de spreekkamer in - en uitlopen . Om ons vragen te stellen van een doorgaans niet – spoedeisend karakter . Terwijl wij eigenlijk liever aan het werk hadden willen blijven . En dan als klap op de vuurpijl : onze beste vriend , ons oproepsein . Eigenlijk alleen bedoeld voor mededelingen die werkelijk geen enkel uitstel verdragen . Maar in de dagelijkse praktijk meestal misbruikt voor van alles en nog wat . Alles bijeen genomen is het misschien zelfs vreemd dat we ooit nog enig nuttig werk gedaan krijgen . En mogelijk moeten we het laten wachten aanvaarden als iets dat nu eenmaal hoort bij het medisch handwerk . Als we heel brutaal zijn kunnen we zelfs volhouden dat het onderdeel is van onze cultuur , zodat anderen het noodgedwongen moeten respecteren . Maar in alle geval hoort het wachten er dus bij . Nu leert ons verder de ervaring dat sommige mensen een heel erge hekel hebben aan wachten , terwijl anderen alleen maar een middelmatige hekel hebben , of zelfs een weinig uitgesproken hekel . Deze feitelijkheid wordt ondersteund vanuit het sociologisch veldonderzoek , waar immers altijd het zelfde uit blijkt . En dat brengt mij dan weer bij mijn meneer van vandaag , die een meneer is met een geweldige hekel aan wachten . Ik noem hem de heer van W. Voor het eerst ontmoette ik de heer van W. in onze toenmalige buitenpolikliniek . Hij stond op de allereerste plek van een ochtendspreekuur . Ik ben altijd op mijn hoede wanneer een zogenaamd nieuw geval op de eerste plek staat . Eerlijk gezegd houd ik er ook niet zo van . Ik begin liever met een paar makkelijke controles ; dan kan ik ten minste in mijn eigen tempo een beetje

10

Hoe dan ook : mij had hij er niet mee , want ik ben altijd prachtig op tijd , al zeg ik het zelf . Meer dan 20 minuten voordat het spreekuur officieel begon kwam ik aanlopen . Hij zat echter al in de wachtkamer , met een duur geruit jasje aan , een wapentjesdas om , gepoetste gaatjesschoenen aan de voeten , en lezend in een conservatieve ochtendkrant . In het voorbijgaan wierp hij me een misprijzende blik toe , en hij keek omstandig op zijn horloge . De moed zonk me bij voorbaat in de schoenen ( gepoetst , maar zonder gaatjes ) . Het klappen van de zweep ken ik namelijk , en mijn pappenheimers ken ik ook . Dus deze bui voelde ik al hangen . Zo snel mogelijk zette ik alle apparatuur aan , en keek ik alvast in zijn papieren . Inderdaad nooit eerder geweest , 71 jaar oud , werkelijk geen enkel gegeven aanwezig , woont hier bijna 100 kilometer vandaan . Grote Goden ! Woont hier bijna 100 kilometer vandaan ! En dan de eerste afspraak van het hele spreekuur . Hij is om 6 uur opgestaan om hier zo mooi op tijd te kunnen zijn . Of nog vroeger . Hij moet echt een onbeschrijflijke hekel hebben aan wachten ; dat is de enig mogelijke verklaring . Ik haalde hem uit de wachtkamer . Op zijn dooie gemak vouwde hij eerst zijn krant op . Daarna weer die misprijzende blik . Hij aarzelde voordat hij mijn hand aannam . Nadat ik mijn naam had genoemd duurde het een hele tijd voordat hij de zijne noemde . Opeens wist ik het : dit is een tweede mening ! Natuurlijk ! Dit moet een tweede mening zijn ! En dan zonder gegevens : het ergste soort . Er wonen zeker vijftig oogartsen dichter bij hem in de buurt dan ik . Maar nu sta ik er gekleurd op . Iemand moet hem gezegd hebben dat hij een beetje cataract heeft , maar ook een beetje maculadegeneratie . Iemand heeft hem aangeraden om geen cataractoperatie te laten doen , en om ook geen andere bril te nemen . En nu is hij beledigd . Hij is levenslang gewend geweest om te worden gehoorzaamd , en nu moet hij zich laten tegenspreken door iemand die jonger is . Hij komt bij mij om zijn gelijk te halen . Maar dat kan ik hem niet geven . Zo kwam het ook precies uit . Mijn gevoel had me niet bedrogen . Hij bleek best een aardige man te zijn . Althans : het ging , gegeven de omstandigheden . Maar gewend om zelf op de bok te zitten . Het duurde lang voordat ik hem goed en wel de deur weer uit had . Er zaten vier mensen in de wachtkamer toen het eindelijk zo ver was . Twee van hen keken humeurig . Zo gaat het vaak met lieden die zelf een hekel hebben aan wachten : ze vinden het niet zo erg om anderen te laten wachten . Misschien moeten we hier eens wat sociologisch onderzoek naar doen .

VOVZ Maart Nr. 23-1


Geknipt voor u

Bron: ANP

2000 jaar oud oogmedicijn gevonden

Italiaanse onderzoekers hebben in een scheepswrak een medicijn gevonden dat meer dan 2000 jaar oud is. Vermoedelijk gaat het om een geneesmiddel voor de ogen. Dat melden onderzoekers aan de Universiteit van Pisa in de publicatie van de Amerikaanse Academie van Wetenschappen PNAS. Het middel werd gevonden in het wrak van het schip Relitto del Pozzino dat voor de Toscaanse kust in het westen van Italië ligt. Het grijze preparaat is ongeveer twee centimeter dik en heeft een doorsnede van vier centimeter. Analyse van de vorm en samenstelling van het medicijn doet vermoeden dat het om een medicijn voor de ogen ging. De onderzoekers denken dat het in het ooglid werd aangebracht. Het medicijn bestaat voor een groot deel uit zink. Ook zijn er sporen van ijzeroxide, bijenwas en hars aangetroffen. Meer dan de helft van de ingrediënten is plantaardig.

Bron: AD

Brildragers zien alles verder weg Mensen die een bril dragen zien voorwerpen verder weg dan ze eigenlijk zijn. Dat blijkt uit onderzoek van de VU Amsterdam. Bijziende mensen dragen een bril of contactlenzen. In tegenstelling tot contactlenzen, vervormt de bril het beeld: een voorwerp wordt kleiner op het netvlies als het verder weg staat. De onderzoekers lieten proefpersonen afwisselend met bril en met contactlenzen doelen aanwijzen op een tafel, met de hand onder de tafel. Het bleek dat ze met bril op alles ongeveer 10 procent verder weg aanwezen. Volgens de onderzoeker hebben mensen in het dagelijks leven nauwelijks last hebben van dergelijke fouten omdat ze bij het pakken van een kopje koffie niet alleen het kopje, maar ook hun hand op een verkeerde plaats zien. De VU-wetenschappers publiceerden hun onderzoek in het tijdschrift ‘Perception’. Foto: ANP

VOVZ Maart Nr. 23-1

11


Geknipt voor u

Door: redactie Bron: GezondheidsNet

Bijna helft automobilisten ziet slecht in het donker Het wordt weer vroeger donker. Veel mensen ondervinden daar hinder van, met name in de auto. Onderzoek van Direct Research in opdracht van Pearle Opticiens onder 1000 automobilisten wijst uit dat 42 procent van de Nederlanders moeite heeft om goed te zien in het donker. Bij vrouwen ligt dit percentage met 55 procent nog een stuk hoger dan bij mannen (32 procent). Nederlanders staan dan ook open voor verbetering: 79 procent is van mening dat er meer voorlichting moet komen over goed zicht in het verkeer. Nachtblind Veel mensen hebben moeite om in het donker goed te zien. In sommige gevallen is dit erfelijk bepaald, we spreken dan over de oogafwijking nachtblindheid. Mensen die nachtblind zijn hebben tot een uur nodig om te wennen aan het donker om vervolgens weer goed te zien. Ook mensen die niet nachtblind zijn ondervinden last wanneer zij in het donker deelnemen aan het verkeer. Een snelle omschakeling van donker naar licht is in veel gevallen hinderlijk voor het zicht. ‘Wanneer je in het donker rijdt en er komt een tegenligger met felle koplampen aan, ervaren veel mensen een tijdelijke verblinding. Deze verblinding levert onveilige situaties op. Veel mensen weten niet dat hier wat aan te doen is’, vertelt Kim Wensing, optometrist. Hinder verminderen De oorzaak van slecht zicht in het donker kan van tijdelijke aard zijn. Zo kan nachtblindheid veroorzaakt worden door een tekort aan vitamine A. Wensing: ‘Naast een check op een tekort aan vitamine A, zijn er meer manieren om zicht in het donker te verbeteren. Zorg ervoor dat je je ogen laat wennen aan het donker voordat je met de auto de weg opgaat door korte tijd in de auto te zitten voordat je de motor start. Wanneer je in het donker vaak onzeker bent op de weg, is het aan te raden een oogmeting te doen. Ook zijn er contrastverhogende nachtbrillen die je helpen in het donker beter te zien’. GezondheidsNet.

12

VOVZ Maart Nr. 23-1


Geknipt voor u

Bron: ANP

Donor sluit huid- en hoornvliezen vaakst uit RIJSWIJK - Mensen die een donorcodicil invullen, kunnen aangeven welke organen en weefsels ze niet willen afstaan na hun dood. Huid en hoornvliezen worden daarbij het meest aangevinkt. Dat blijkt uit cijfers van het ministerie van Volksgezondheid. 11,4 procent van iedereen die een codicil invulde, heeft daar een beperking in aangebracht. Dat zijn bijna 650.000 mensen.437.000 mensen willen hun huid niet afstaan. 377.000 mensen willen ook na de dood hun hoornvliezen houden. Transplantatiecoördinator Hanneke Hagenaars van het Erasmus MC herkent dat beeld uit de dagelijkse praktijk. Zij en haar collega’s regelen de gang van zaken rond de donatie en begeleiden nabestaanden in het donatieproces. Drie h’s ‘’Ik sprak laatst een dochter die het had over de drie h’s van haar overleden vader: zijn hoornvliezen want daarmee zag hij haar, zijn huid want daarmee voelde hij haar en zijn hart want daar had hij haar in gesloten.””Die drie wou hij niet afstaan. De rest van zijn organen en weefsels wel. Veel mensen voelen ook weerzin om hun hoornvliezen af te staan omdat ze het gevoel hebben dat daar hun ziel in zit, vertelt Hagenaars. Buitenkant: Met het afstaan van huid hebben mensen vaak moeite omdat het over de buitenkant van het lichaam gaat. Hagenaars: ‘’Maar in de praktijk zie je er niets van. We halen alleen huid weg aan de achterkant van het lichaam, op de onderrug en de billen en de benen. Daarna trekken we de overledene een absorberend pak aan, zodat de schaafwonden niet lekken op de kleding. Voor hoornvliezen staan momenteel 720 mensen op de wachtlijst. Voor huid is er geen wachtlijst. Naast huid en hoornvliezen worden botweefsel, kraakbeen en pezen ook vaak aangevinkt (215.000 weigeraars). Anderzijds blijkt dat mensen slechts mondjesmaat weigeren om hun darmen (53.000), nieren (62.000) en lever (72.000) af te geven.

VOVZ Maart Nr. 23-1

13


Geknipt voor u

Bron: NU.nl

Fujitsu tablet met ogen te besturen AMSTERDAM - Fujitsu heeft op de CEATEC-beurs een tablet getoond met een scherm dat bestuurd kan worden door middel van oogbewegingen. Dat schrijft techsite The Verge die de technologie even kon uitproberen. Door met de ogen te bewegen kunnen diverse applicaties op de tablet bestuurd worden. Het gaat nog om een prototype. Informatie over of en wanneer het apparaat de markt op zal gaan, is niet voor handen. I Beam gebruikt infrarode LED en een camera om de kijkhoek van de gebruiker in te schatten. Vervolgens wordt aan de hand van de positie van de ogen bepaald waar de cursor geplaatst moet worden.

Toepassingen Fujitsu toonde hoe I Beam gebruikt kan worden in een spel, browser, fotogalerij en een app om boeken te lezen. Volgens The Verge werkte de technologie na 30 seconden kalibreren bijzonder accuraat, maar zijn er nog wel problemen. Zo zorgt het scannen van een hele webpagina bij het browsen ervoor dat de cursor over het hele scherm schiet. Het Japanse bedrijf NTT Docomo werkt samen met Fujitsu aan de ontwikkeling van de techniek. De bedrijven laten weten dat alleen getoond wordt

Bron: nu.nl 14 januari 2013

23 blinde ogen door vuurwerk

NIJMEGEN - Tijdens de afgelopen jaarwisseling zijn 21 volwassen- en 2 kinderogen blind geworden. Dat meldt maandag het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG). Het is voor de vijfde keer dat het NOG bij heeft gehouden hoeveel mensen door vuurwerk oogletsel hebben opgelopen. Rond de afgelopen jaarwisseling zijn 264 patiënten met oogletsel behandeld. Daarbij liepen 155 ‘feestvierders’ letsel op die zelf vuurwerk afstaken. De andere 109 waren kijkers naar het vuurwerk. In totaal werden 324 ogen beschadigd. 101 mensen hebben blijvend letsel. Bij 54 ogen is zelfs sprake van een oogschade die varieert van permanent verminderd gezichtsvermogen tot een blind oog. 23 ogen werden volledig blind waarvan 8 zelfs verwijderd moesten worden. De definitieve cijfers komen in de loop van maart. Het NOG zegt dat de afgelopen vijf jaarwisselingen in totaal 111 ogen door vuurwerk blind zijn geworden.

14

Foto: ANP

VOVZ Maart Nr. 23-1


Geknipt voor u

Bron: AP

Een oogbol ter grootte van een grapefruit is woensdag aangespoeld op een strand in de Amerikaanse staat Florida.

In Florida breken werknemers van de Florida Fish and Wildlife Conservation Commission zich het hoofd over de herkomst van de oogbal. Is deze afkomstig van een reuzeninktvis, een walvis, een tonijn of een nooit eerder ge誰dentificeerd zeewezen? Gino Covacci deed de opmerkelijke ontdekking tijdens zijn ochtendwandeling op een strand in Pompano Beach, ten noorden van de stad Fort Lauderdale. De man verklaarde tegenover de lokale krant Sun Sentinel dat de oogbal nog hevig bloedde toen hij het object aantrof. Hij stak de oogbal meteen in een plastic zak. Eenmaal thuis legde hij de zak in de koelkast, waarna hij de politie inlichtte. De oogbol wordt nu onderzocht door onderzoekers van het Florida Fish en Wildlife Research Institute in Saint Petersburg. Enkele experts menen te denken dat het om een oog van een zwaardvis gaat. (noot van redactie: dat moet dan wel een enorm exemplaar zijn!)

VOVZ Maart Nr. 23-1

15


Geknipt voor u

Bron: Gezondheidsnet

Meer oogziekten door zachte lenzen BAARN - Steeds meer mensen mensen die lenzen dragen, gebruiken zachte lenzen. Hierdoor lopen zij meer kans op oogklachten en oogziekten. Mensen die zachte lenzen dragen hebben 10 tot 15 procent meer kans op klachten aan de ogen. Dat stelt oogarts en voorzitter van de Nederlandse Werkgroep Contactlenzen van het Nederlands Oogheelkundig Genootschap Annette Geerards vrijdag in Metro. Het Oogziekenhuis Rotterdam behandelt wekelijks gemiddeld twee mensen per week met ernstig letsel als gevolg van verkeerd gebruik van contactlenzen. Soms zijn de problemen zo ernstig dat het hoornvlies getransplanteerd moet worden. “Bij een oogontsteking kun je een harde lens niet meer in krijgen. Die geeft eigenlijk een waarschuwing af. Een zachte lens kun je daar wel op zetten, waardoor het alleen maar erger wordt.�, aldus Geerards. Verversen: Ook het te lang dragen van maandlenzen en het niet tijdig verversen van lensvloeistof veroorzaakt oogklachten. Veel mensen bestellen ook hun lenzen op internet en gaan niet naar controles bij hun opticien.

16

Uit cijfers van de Nederlandse Unie van Optiekbedrijven (NUVO) draagt 80 procent van alle lensdragers zachte lenzen.

Foto: Gezondheidsnet

VOVZ Maart Nr. 23-1

16


oogcontact

Bestuur VOVZ: Voorzitter

Mw. T. van der Linden OZR, Rotterdam

Vice-voorzitter

Dhr. W. Hoekstra Erasmus MC

Secretaris

Mw. I. Groenewegen VUmc, Amsterdam

Penningmeester

Mw. M. Odekerken-Vroemen MUMC Maastricht

O PL

2e penningmeester Mw. F. van Rijssen-Koopmans Kon. Visio Het Loo-erf Apeldoon Bestuurslid

Mw. M. Bosch MUMC Maastricht

EID

Secretariaat

VOVZ Postbus 7861 1008 AB Amsterdam Info@VOVZ.nl www VOVZ.nl

INGEN

Werkgroepen: ICT Nieuwsbrief

Mw. I. Groenewegen Dhr. W. Hoekstra

Redactieraad Mw. I. Groenewegen Mw. T. van der Linden Mw. M. Odekerken-Vroemen Dhr. W. Hoekstra Mw. F. van Rijssen-Koopmans Mw. M. Bosch-Belleflamme P.R. coördinatie Mw. T. van der Linden Symposium Mw. I. Groenewegen Mw. E. Gutker Mw. T. van der Linden Onderwijs en Mw. T. van der Linden samenwerking andere verenigingen Redactieadres: W. Hoekstra willemrotterdam@kpnmail.nl Post of kopij die niet per Colofon: Ontwerp en vormgeving e-mail kan, sturen naar: Digitaal Printing Felua-groep, Grafische producten Poli oogheelkunde Ba-108 Apeldoorn t.a.v. W. Hoekstra Postbus 2040 Printing Ricoh Pro C900 3000 CA Rotterdam

1

Wil je over meer specialistische kennis en kunde op het gebied van oogheelkunde beschikken? Volg dan één van de oogheelkundige opleidingen van Het Oogziekenhuis Rotterdam.

Leergang Oogheelkunde De Leergang is ontwikkeld voor deelnemers op verzorgend of verpleegkundig niveau. In 15 modules komen alle aspecten van de oogheelkunde aan bod, maar ook onderwerpen als patiëntenvoorlichting en nazorg. Na de opleiding kun je onder meer voorlichting en instructie geven, basishandelingen in de oogheelkunde verrichten, bijzonderheden herkennen die betrekking hebben op het oog en duidelijkheid over de zorgvraag krijgen. Elk jaar in september gaat de Leergang Oogheelkunde van start. Elke 3 weken op woensdagavond van 16.30 tot 19.30 uur is er een bijeenkomst. Je bereidt je voor op de bijeenkomsten via e-learning. Daarnaast volg je stages en voer je een groepsopdracht uit. Je rondt de leergang af met een kennistoets. De kosten voor de opleiding (inclusief e-learning en een broodmaaltijd bij de bijeenkomsten) zijn € 1.495,-.

Wegwijs in de oogheelkunde Voor administratief en/of ondersteunend personeel bieden wij de opleiding Wegwijs in de oogheelkunde aan. In zes avonden word je wegwijs gemaakt in de oogheelkunde. Ook komt de financiering van de zorg, patiëntenvoorlichting en spoedeisende oogheelkundige zorg aan bod. De opleiding start twee keer per jaar in maart en september. Je krijgt elke twee weken les op donderdagavond van 17.30 tot 19.30 uur. Vooraf ontvang je uitgebreid (zelf)studiemateriaal. Een stage van een dagdeel maakt onderdeel uit van de opleiding. Je rondt de opleiding af met een kennistoets. De kosten voor de opleiding (inclusief e-learning en een broodmaaltijd bij de bijeenkomsten) zijn € 495,-. Ben je enthousiast geworden na het lezen van de beknopte informatie over onze opleidingen? Vraag dan vrijblijvend een informatiefolder van deze opleidingen aan. Voor meer informatie neem je contact op met onze onderwijscoördinator Linda de Buijzer, l.debuijzer@oogziekenhuis.nl, tel. 010 - 401 77 17.


www.ikwilbeterzien.nl/detachering

www.ikwilbeterzien.nl www.oogbus.nl

Maart 2013 nr. 23 - 1

Carnegielaan 6 2517 KH Den Haag Postbus 18547 2502 EM Den Haag T (070) 311 40 70 F (070) 311 40 71 info@ergra-low-vision.nl

Personeelstekort op uw afdeling? Ergra detacheert oogheelkundig ondersteunend personeel. Zijn er mensen uit uw team met zwangerschapsverlof of heeft u te maken met tijdelijk of langdurig zieke mensen? Ergra detacheert oogheelkundig ondersteunend personeel, zoals optometristen, orthoptisten, TOA’s en binnenkort ook OK-assistenten. Om de kwaliteit van oogzorg aan uw patiënten te waarborgen, is een optimale capaciteitsplanning van uw polikliniek van groot belang.

Wat zijn de voordelen? • Oogzorgprofessionals die direct beschikbaar zijn • Zowel parttime als fulltime beschikbaar • Geen complexe sollicitatieprocedures • Minder administratie rondom een nieuw dienstverband • Als werkgever loopt u geen risico’s, zoals loondoorbetaling in geval van ziekte

Over de grens

Heeft u interesse? Dan kunt u contact opnemen met Myran Gast, manager detachering, T (070) 311 40 70, myran@ergra-low-vision.nl

Gebroken boomtak (Glaucoom in Tanzania)

Carnegielaan 6 · 2517 KH Den Haag · Postbus 18547 · 2502 EM Den Haag T (070) 311 40 70 · F (070) 311 40 71 · info@ergra-low-vision.nl

ERGRA Detachering adv. 210x297 VOVZ.indd 1

11-02-13 14:30

Oogcontact 2013-03  

Oogcontact 2013-03

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you