Issuu on Google+


การสัมมนาทางวิชาการ ประจําป 2554 ครั้งที่ 34

เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :1


เรื่อง

"ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม"

2: สัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34


จัดโดย

คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

วันพุธที่ 20 กรกฎาคม 2554 ณ หอประชุมศรีบูรพา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :3


คํานํา

การสัมมนาวิชาการครั้งนี้ถือเปนปที่ 34 ที่มีการเสนอผลงานทาง วิชาการของคณะฯ โดยสมํา่ เสมออยางตอเนือ่ ง จนกลายเปนประเพณี ของคณะเศรษฐศาสตร ที่ ใ ห โ อกาสคณาจารย ใ นคณะฯ ได มี ส ว น นําเสนอผลงานวิจัยที่ตอบปญหาที่สําคัญยิ่งตอการดําเนินนโยบาย เศรษฐกิจของประเทศ และเพื่อเผยแพรความรูใหกับสาธารณชน ความไมเปนธรรมในสังคมไทยมีหลากหลายมิติ ความไมเทาเทียมกันเหลานีป้ รากฏอยูใ นสภาวะทางเศรษฐกิจ การเมืองและสังคม สาเหตุของปญหาเหลานี้ฝงรากลึกอยูในสังคมไทยมาชานาน กระทบ ตอความเปนอยูของชาวไทย และเปนอุปสรรคขัดขวางความเจริญ กาวหนาของประเทศ บั่นทอนกําลังใจของผูที่ถูกเอารัดเอาเปรียบ การแก ป ญ หาจํ า เป น ต อ งมี ก ารปฏิ รู ป เพื่ อ แก ไ ขป ญ หาทั้ ง ในเชิ ง โครงสราง เชิงนโยบาย และกฎหมาย นับตัง้ แตการแกไขกระบวนการ กําหนดงบประมาณแผนดิน การกระจายอํานาจจากสวนกลางไปสู ชนบท เพือ่ ใหเกษตรกรไดมโี อกาสเขามามีสว นรวม และไดรบั สวนแบง ของงบประมาณแผนดินอยางเปนธรรม ขณะทีร่ ายไดของประชาชนในเขตตัวเมืองสูงขึน้ จากผลพวง ของการขยายตัวของเศรษฐกิจไทย ยังมีกรรมกรผูย ากไร ไดรบั คาจาง

4: สัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34


แรงงานเพียงอัตราคาจางขั้นตํ่า ซึ่งอัตราคาจางที่แทจริงมีแนวโนม ลดลงเมือ่ เทียบกับราคาอาหารทีส่ งู ขึน้ การแกไขกฎหมายการกําหนด คาจางแรงงาน จึงเปนสิง่ เรงดวนทีพ่ งึ ปฏิบตั เิ พือ่ ใหเกิดความเปนธรรม ระหวางลูกจางและนายจาง การปลอยใหเกิดชองวางระหวางชนบท กับตัวเมืองจะนํามาซึ่งความขัดแยงในสังคมไทยอยางไมมีที่สิ้นสุด การแกไขความไมเปนธรรมยังเกีย่ วกับกฎเกณฑ และนโยบายของรัฐ เชน ในกรณีของกองทุนประกันสังคม ซึ่งจะตองมีการปฏิรูปเชนกัน ขอเสนอเพื่อปฏิรูปทางกฎหมาย และกระบวนการกําหนด นโยบายทางเศรษฐกิจ จําเปนตองคํานึงถึงผลกระทบในภาพรวมดวย ทั้งผลที่มีตอแรงจูงใจในการทํางาน การออม และการลงทุน รวมถึง ผลกระทบตอเสถียรภาพ และการขยายตัวของเศรษฐกิจ ขอเสนอเพือ่ ปฏิรปู เหลานีจ้ งึ จะสามารถนําไปปฏิบตั ใิ หเกิดผลดีตอ การพัฒนาระยะ ยาว ไดผลทั้งการเจริญเติบโตอยางยั่งยืนและมีประสิทธิภาพ คณะเศรษฐศาสตรขอบพระคุณองคปาฐก ทานอาจารย ไพบูลย วัฒนศิริธรรม และขอบคุณผูวิจารณบทความจากหนาย งานราชการตางๆ มูลนิธิและมหาวิทยาลัยตางๆ ขอขอบคุณคณะผู อภิปราย เรื่องการปฏิรูปเพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม ซึ่งประกอบดวย เลขาธิการคณะกรรมการกองทุนบําเหน็จบํานาญขาราชการ อธิบดี กรมสรรพากร คณบดีคณะเศรษฐศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย คณบดีคณะพาณิชยศาสตรและการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร และศาสตราจารย ดร.ปราณี ทินกร คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร ทีไ่ ดใหเกียรติเสนอขอคิดเห็นเกีย่ วกับการปรับโครงสราง สถาบันทางเศรษฐกิจไทย เพื่อใหเกิดความเปนธรรมในสังคมไทย

รองศาสตราจารย ดร.ภาณุพงศ นิธิประภา คณบดีคณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร กรกฎาคม 2554

เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :5


กําหนดการสัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34 คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร เรื่อง “ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม” วันพุธที่ 20 กรกฎาคม 2554 ณ หอประชุมศรีบูรพา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

08.30 – 09.00 น. 09.00 – 09.10 น.

ลงทะเบียน พิธีเปดโดย รศ.ดร.ภาณุพงศ นิธิประภา คณบดีคณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัธรรมศาสตร ปาฐกถาพิเศษ “การปฏิรูปเพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม” โดย คุณไพบูลย วัฒนศิริธรรม

09.10 – 10.00 น.

ดําเนินรายการภาคเชา โดย อ.ดร.ประชา คุณธรรมดี คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร 10.00-10.25 น.

10.25 – 10.55 น.

10.55 – 11.00 น. 6: สัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34

“กระบวนการกํ า หนดงบประมาณ แผนดิน : บทวิเคราะห กฎ กติกา” โดย ผศ.ดร.ดวงมณี เลาวกุล คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัธรรมศาสตร วิจารณบทความ โดย รศ.ดร.นริศ ชัยสูตร ผูอํานวยการสํานักงานเศรษฐกิจการคลัง ศ.ดร.ดิเรก ปทมสิริวัฒน คณะพัฒนาการเศรษฐกิจ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร พักอาหารวาง - เครื่องดื่ม


11.00 – 11.25 น.

11.25 – 11.55น.

11.55 – 12.05 น. 12.05 – 13.00 น.

“รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวม” โดย ผศ.ดร.อภิชาต สถิตนิรามัย คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร วิจารณบทความ โดย ศ.รังสรรค ธนะพรพันธุ คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร รศ.วุฒิสาร ตันไชย คณะสังคมสงเคราะหศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร ถาม – ตอบ พักรับประทานอาหารกลางวัน ดําเนินรายการภาคบาย โดย อ.ดร.ศุภชัย ศรีสุชาติ คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

13.00 – 13.25 น. 13.25 – 13.55 น.

13.55 – 14.00 น.

“ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย” โดย รศ.ดร.เอื้อมพร พิชัยสนิธ คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร วิจารณบทความ โดย คุณผาณิต นิติทัณฑประภาศ ผูตรวจการแผนดิน สํานักงานผูตรวจการแผนดิน รศ.ดร.วรเวศม สุวรรณระดา รองคณบดี วิทยาลัยประชากรศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย ถาม-ตอบ

เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :7


14.00 – 14.25 น.

“การปฏิรปู กฎหมายแรงงานเพือ่ สรางเศรษฐกิจ ที่เปนธรรม: กรณีศึกษากฎหมายวาดวยการ กําหนดอัตราคาจางขั้นตํ่าและกฎหมายวาดวย ระบบประกันสังคม” โดย อ.ปกปอง จันวิทย คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร วิจารณบทความ โดย รศ.ดร.ยงยุทธ แฉลมวงษ ผูอํานวยการวิจัย, การพัฒนาแรงงาน สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย คุณบัณฑิตย ธนชัยเศรษฐวุฒิ มูลนิธิอารมณ พงศพงัน ถาม-ตอบ อภิปรายเรื่อง “การปฏิรูปเพื่อเศรษฐกิจ ที่เปนธรรม” โดย คุณโสภาวดี เลิศมนัสชัย เลขาธิการคณะกรรมการ กองทุนบําเหน็จบํานาญขาราชการ คุณสาธิต รังคสิริ อธิบดีกรมสรรพากร ศ.ดร.ตีรณ พงศมฆพัฒน คณบดีคณะเศรษฐศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย ศ.ดร.ปราณี ทินกร คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร รศ.ดร.กุลภัทรา สิโรดม คณบดีคณะพาณิชยศาสตรและการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

14.25 – 14.55 น.

14.55 – 15.05 น. 15.05 – 17.00 น.

ดําเนินการอภิปราย โดย รศ.ดร.ภาณุพงศ นิธิประภา คณบดีคณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร 8: สัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34


เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :9


สารบัญ

4

คํานํา 12

กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา (Budgeting Process: The Analysis of Rules and Laws)

ดวงมณี เลาวกุล 132

รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน (Constitution, Decentralization and Popular Participation)

อภิชาต สถิตนิรามัย

10: สัมมนาทางวิชาการประจําป 2554 ครั้งที่ 34


244

ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย (Economic Equity in the Thai Social Security System)

เอื้อมพร พิชัยสนิธ

310

การปฏิรูปกฎหมายแรงงานเพื่อสรางเศรษฐกิจที่เปนธรรม: กรณีศึกษากฎหมายวาดวยการกําหนดอัตราคาจางขั้นตํ่า และกฎหมายวาดวยระบบประกันสังคมion)

ปกปอง จันวิทย

เรื่อง "ไดเวลาปฏิรูป...เพื่อเศรษฐกิจที่เปนธรรม" :11


กระบวนการกําหนด งบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา (Budgeting Process: The Analysis of Rules and Laws) 12 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ดวงมณี เลาวกุล

ดวงมณี เลาวกุล : 13


บทคัดยอ

การดําเนินนโยบายการคลังของรัฐบาลนั้น งบประมาณนับวาเปน เครือ่ งมือสําคัญในการบรรลุเปาหมายทางเศรษฐกิจของรัฐบาล ไมวา จะเปนเปาหมายในการรักษาเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ เปาหมายใน การรักษาการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ หรือเปาหมายในการกระจาย รายได กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดินของประเทศไทย มี กฎ กติกาตางๆ ที่ใชเปนกติกาในการเลนเกม (rules of the game) ของผูมีสวนไดสวนเสีย (stake holders) จากกระบวนการกําหนด งบประมาณแผนดินอยูหลายฉบับและหลายระดับ นับตั้งแตรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทยเปนตนมา นอกจากนั้น ในการจัดทํา งบประมาณแผนดินยังมีสถาบันทางการเมืองและหนวยงานตางๆ หลายหนวยงานที่เกี่ยวของกับการจัดทํางบประมาณแผนดิน บทความนี้มีวัตถุประสงคในการศึกษาถึงขอบัญญัติทาง กฎหมาย ทั้งในระดับกฎหมายรัฐธรรมนูญ และกฎหมายชั้นรองๆ ลงมาวามีผลตอการกําหนดงบประมาณแผนดินอยางไร และศึกษาวา

14 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


กฎและกติกาที่เกี่ยวของกับการกําหนดงบประมาณแผนดิน ในฐานะ ที่เปน rules of the game เปนกลไกที่สงเสริมหรือขัดขวางการเขามา มีบทบาทในการกําหนดงบประมาณแผนดินของผูมีสวนไดสวนเสีย (stake holders) อยางไร การศึกษานีพ้ บวาการออกแบบกฎ กติกาตางๆ ในการกําหนด งบประมาณแผนดินนั้น พยายามที่จะใหเกิดการถวงดุลอํานาจกัน ระหวางผูมีสวนไดสวนเสียกลุมตางๆ แตมักจะมีบทบัญญัติที่ควบคุม อํ า นาจของฝ า ยนิ ติ บั ญ ญั ติ ม ากกว า ฝ า ยบริ ห าร บทบั ญ ญั ติ ท าง กฎหมายมักจะใหอํานาจการดําเนินงานกับฝายบริหาร รวมทั้งสวน ราชการทีร่ บั ผิดชอบในการจัดทําและบริหารงบประมาณคอนขางมาก เพือ่ ใหเกิดความยืดหยุน ในการบริหารงบประมาณแผนดิน โดยเฉพาะ กรณีท่ีมีความจําเปนเรงดวน ซึ่งเปดชองใหฝายบริหารใชอํานาจใน การใชจายงบประมาณนอกเหนือจากกฎ กติกา ที่บัญญัติไว รวมทั้ง การตัง้ งบประมาณในสวนงบกลาง ซึง่ ไมมรี ายละเอียดแผนงานในการ ใชจา ยทีช่ ดั เจน ซึง่ อาจจะทําใหขาดวินยั ทางการคลังขึน้ ได รวมทัง้ การ

ดวงมณี เลาวกุล : 15


ใหอํานาจฝายบริหารในการยกเวน ลดหยอน หรือใหสิทธิพิเศษทาง ภาษี ซึง่ ทําใหรายไดของรัฐลดลง จึงนับวาเปนรายจายของรัฐประเภท หนึ่งที่เรียกวารายจายภาษี (Tax Expenditure) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดใหความสําคัญในเรื่องการเงิน การคลัง และงบประมาณมากกวารัฐธรรมนูญฉบับอื่นๆ โดยไดแยก หมวดที่วาดวยการเงิน การคลัง และงบประมาณออกมาเปนเอกเทศ เปนครัง้ แรก เจตนารมณของการบัญญัตหิ มวดนีก้ ค็ อื เพือ่ ใหการจัดทํา และการบริหารงบประมาณของรัฐมีความชัดเจนโปรงใส สามารถตรวจ สอบได และมีความคลองตัว ไดมีการเพิ่มรายละเอียดในขั้นตอนของ การจัดทํางบประมาณและการบริหารงบประมาณใหมคี วามชัดเจนขึน้ ขอบเขตของงบประมาณแผนดินเปนขอบเขตที่จํากัด ที่หมายรวม เพียงเงินแผนดินที่เปนกองทุนทั่วไปเทานั้น แตการใชจายเงินนอก งบประมาณมิไดอยูในขอบเขตของงบประมาณแผนดิน ในปจจุบัน มี ก ารใช จ า ยเงิ น นอกงบประมาณเป น จํ า นวนมาก รวมทั้ ง การใช มาตรการกึ่งการคลังของรัฐบาลดวย ซึ่งการใชจายในลักษณะเชนนี้ ไมตองผานการพิจารณาจากสภาผูแทนราษฎร ทําใหฝายบริหาร มีอิสระในการดําเนินงานคอนขางสูง และยังสามารถใชเงินนอกงบ ประมาณดังกลาวเปนเครือ่ งมือในการสรางคะแนนนิยมทางการเมือง ใหกับตนเองไดอีกดวย

16 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


การกําหนดขอบเขตเงินงบประมาณรายจายประจําปในความหมาย แคบเชนนี้ ทําใหไมสามารถเห็นภาพฐานะการเงินการคลังในภาพรวม ของประเทศที่ชัดเจนได เพราะจะไมทราบถึงภาระผูกพันหรือภาระ หนี้ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต (Contingent Liabilities) ได ซึ่งนับวาเปน ความเสี่ยงทางการคลัง เพือ่ ใหเกิดกระบวนการกําหนดงบประมาณทีม่ ปี ระสิทธิภาพ มีความโปรงใส และมีวินัยทางการเงินการคลัง จําเปนตองสรางใหมี กลไกในการตรวจสอบถวงดุลระหวางผูมีสวนไดสวนเสียกลุมตางๆ ใหมมี ากขึน้ โดยเฉพาะในสวนของภาคประชาชนทีเ่ ปนผูเ สียภาษีเพือ่ ไปเปนรายไดใหกบั รัฐบาล ภาครัฐจึงตองมีการเปดเผยขอมูลทีเ่ กีย่ วกับ งบประมาณ และเปดชองทางใหภาคประชาชนไดเขาไปมีสวนรวม ในกระบวนการตัดสินใจในการจัดสรรงบประมาณและกระบวนการ ตรวจสอบการใชจายเงินงบประมาณของรัฐใหมากขึ้น และจะตอง มีการปรับปรุงกฎ กติกาตางๆ ใหมีความครอบคลุมการใชจายเงิน งบประมาณแผนดินทั้งหมด เพื่อสรางวินัยทางการคลังและไมกอให เกิดภาระผูกพันหรือภาระหนี้ที่อาจเกิดขึ้นไดอนาคต

ดวงมณี เลาวกุล : 17


Abstract

One of the most important tools the government has for influencing economic stability, growth, and an equitable distribution of wealth is the budget. The Thai Constitution, parliamentary laws and rules, agency and departmental regulations, all influence “the rules of the game” which guide the various stakeholders in the budget process. The objectives of this paper are to study the impacts of these rules and laws on the budget process, and to evaluate how they support, interrupt or influence the roles of the stake holders in the budget process. The results of the study show that the budgeting rules bind the legislative branch more effectively than they do the executive branch. The executive and government bureaucracies have more scope for discretion in budget preparation, and for flexibility in budget execution, especially in the case of emergencies.

18 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


The government has the authority to set up central budget funds which are not part of the overall budget plan; the government may also propose tax exemptions or tax privilege to people or business. These combine to create a lack of fiscal discipline, as the government spends more than planned, and as its revenue decrease through these unplanned tax expenditures. The 2007 Constitution was more concerned about fiscal management and budgeting issues than previous constitutions, a whole section of it was devoted to creating budget process rules to bring about transparency, accountability, and flexible budget preparation and budget execution. However, it narrowly defined the state budget as that money in the general fund. In Thailand, there are a lot of off-budget expenditures (including quasi-fiscal measures) which are not included in the state budget. The government has the authority to spend the off-budget money without getting approved from the legislative, which give the

ดวงมณี เลาวกุล : 19


government more flexibility in off-budget spending. Politicians can gain votes from the off-budget projects as well. By putting the off-budget aside, the real fiscal status will not be seen. The contingent liabilities will be hidden which is the fiscal risk in the future. To achieve an efficient, transparent and disciplinary budget process, the process needs to enhance the check and balance mechanism for the stake holders, especially the citizen who pay taxes. The government needs to provide all the budget information to the public, and to provide the channels to the citizen in order to participate in budget preparation and monitoring process. The rules and laws also need to be revised in order to cover all state funds not just the state budget in order to create fiscal discipline and avoid the contingent liabilities.

20 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ดวงมณี เลาวกุล : 21


กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา1 (Budgeting Process: The Analysis of Rules and Laws)

ผศ.ดร.ดวงมณี เลาวกุล2

1 2

ผูวิจัยขอขอบคุณ คุณบุญชัย แซเงี้ยว สําหรับการชวยวิจัยเปนอยางดี อาจารยประจําคณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร

22 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


1.บทนํา

การดําเนินนโยบายการคลังของรัฐบาลนั้น งบประมาณนับวาเปน เครื่องมือสําคัญในการบรรลุเปาหมายทางเศรษฐกิจที่รัฐบาลวางเปา หมายไว ไมวา จะเปนเปาหมายในการรักษาเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ เปาหมายในการรักษาการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ หรือเป���หมาย ในการกระจายรายได การจัดทํางบประมาณแผนดินมีอยูหลายขั้นตอนดวยกัน นั บ ตั้ ง แต ก ารจั ด ทํ า ประมาณการทางเศรษฐกิ จ และประมาณการ รายได ซึง่ มีหนวยงานหลัก 4 หนวยงานทีเ่ กีย่ วของ คือ สํานักงานคณะ กรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ สํานักงานเศรษฐกิจ การคลัง สํานักงบประมาณ และธนาคารแหงประเทศไทย หนวยงาน เหลานี้จะรวมกันกําหนดแนวทางการจัดทํางบประมาณและจัดทํา เอกสารประกอบทีส่ าํ คัญ โดยทีเ่ อกสารเหลานีจ้ ะตองผานการพิจารณา โดยคณะรัฐมนตรีเพื่อเห็นชอบ หลังจากนั้น สํานักงบประมาณจึงมี หนังสือแจงสวนราชการทราบแนวทางการดําเนินงานในการจัดทํา งบประมาณรายจายประจําป พรอมทัง้ สงปฏิทนิ งบประมาณประจําป ดวงมณี เลาวกุล : 23


และคู มื อ ปฏิ บั ติ เ กี่ ย วกั บ การจั ด ทํ า งบประมาณรายจ า ยประจํ า ป กระทรวงจะแจงไปยังหนวยงานในสังกัดเพื่อจัดทําคําของบประมาณ หลั ง จากที่ สํ า นั ก งบประมาณพิ จ ารณาคํ า ของบประมาณที่ ส ว น ราชการเสนอมา สํานักงบประมาณจะตองเสนอรางพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําปตอนายกรัฐมนตรี หลังจากที่รางพระราชบัญญัติฯ ผานการพิจารณาโดยคณะ รัฐมนตรีแลว สํานักงบประมาณจะเตรียมเอกสารงบประมาณเพื่อให นายกรัฐมนตรีเสนอตอรัฐสภาเพือ่ พิจารณา เมือ่ รางพระราชบัญญัตฯิ ผานการอนุมตั จิ ากสภาผูแ ทนราษฎรแลว ประธานสภาผูแ ทนราษฎร จะเปนผูเ สนอรางพระราชบัญญัตฯิ นัน้ ตอวุฒสิ ภาเพือ่ พิจารณาตอไป หากรางพระราชบัญญัติฯ ไดรับการเห็นชอบจากวุฒิสภาแลว นายก รัฐมนตรีจะนํารางฯ นั้น ขึ้นทูลเกลาถวายเพื่อพระมหากษัตริยทรงลง พระปรมาภิไธย ประกาศในราชกิจจานุเบกษาใชบังคับเปนกฎหมาย ตอไป กระบวนการจัดทํางบประมาณแผนดินมีกฎหมายหลายฉบับ ที่กําหนดกฎ กติกาตางๆ ในการกําหนดงบประมาณแผนดินในแตละ ป นับตั้งแตบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทยเปนตน มา นอกจากนั้นในการจัดทํางบประมาณแผนดินยังมีสถาบันทางการ เมืองและหนวยงานตางๆ หลายหนวยงานที่เกี่ยวของกับการจัดทํา งบประมาณแผนดิน ดังนั้นจึงควรมีการศึกษาวิเคราะหถึง กฎ กติกา ตางๆ ที่มีสวนเกี่ยวของวาสงผลอยางไรตอการกําหนดงบประมาณ แผนดินของประเทศไทย วัตถุประสงคของงานวิจัย 1. เพือ่ ศึกษาถึงขอบัญญัตทิ างกฎหมาย ทัง้ ในระดับกฎหมาย รัฐธรรมนูญ และกฎหมายชั้นรองๆ ลงมาวามีผลตอการกําหนดงบ ประมาณแผนดินอยางไร

24 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


2. เพื่อศึกษาวากฎและกติกาที่เกี่ยวของกับการกําหนดงบ ประมาณแผนดิน ในฐานะทีเ่ ปนกติกาการเลนเกม (rules of the game) เปนกลไกที่สงเสริมหรือขัดขวางการเขามามีบทบาทในการกําหนด งบประมาณแผนดินของผูมีสวนไดสวนเสีย (stake holders) อยางไร ขอบเขตของงานวิจัย 1. ศึกษากฎหมายรัฐธรรมนูญฉบับป 2540 และป 2550 เปรียบเทียบขอบัญญัตทิ เี่ กีย่ วของกับการกําหนดงบประมาณแผนดิน 2. ศึกษากฎหมายชั้นรองลงมาทั้งในระดับพระราชบัญญัติ พระราชกฤษฎีกา ระเบียบ และหลักเกณฑตางๆ ที่เกี่ยวของกับ กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน เชน พระราชบัญญัติวิธีการ งบประมาณ 2502 เปนตน 3. ศึกษาขั้นตอนในการกําหนดงบประมาณแผนดิน และ ผูเลนตางๆ (เชน นักการเมือง ขาราชการ และประชาชน เปนตน) ที่ มีสวนเกี่ยวของกับการกําหนดงบประมาณ กรอบแนวความคิดของงานวิจัย การศึกษาวิจยั นีใ้ ชกรอบการศึกษาแบบเศรษฐศาสตรสถาบัน (Institutional Economics) โดยทําการวิเคราะหกฎ กติกาตางๆ ใน ฐานะ “สถาบัน” ซึ่งสงผลตอพฤติกรรม โครงสรางแรงจูงใจ และการ มีสวนรวมของคนกลุมตางๆ ในกระบวนการกําหนดงบประมาณ แผนดิน นอกจากนั้น กฎ กติกาตางๆ ยังสงผลตอการกระจายตัว ของผลประโยชนทคี่ นกลุม ตางๆ จะไดรบั จากการกําหนดงบประมาณ ดังกลาว ซึ่งจะใชกรอบการศึกษาแบบเศรษฐศาสตรการเมือง (Political Economy) ในการวิเคราะห

ดวงมณี เลาวกุล : 25


2.รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 และ พุทธศักราช 2540 กับกระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 มีบทบัญญัติ ที่เกี่ยวของกับการกําหนดงบประมาณแผนดิน ดังตอไปนี้ 2.1 สิทธิและเสรีภาพของชนชาวไทย (หมวด 3) ไดกลาวถึง สิทธิและเสรีภาพในการศึกษา และสิทธิในการได รับบริการสาธารณสุขและสวัสดิการจากรัฐ ในมาตรา 49-55 รัฐจะตอง จัดหาบริการสาธารณะใหแกประชาชนในเรือ่ งตางๆ ใหครอบคลุมสิทธิ ตามรัฐธรรมนูญ ไดแก 1) บุคคลยอมมีสทิ ธิเสมอกันในการรับการศึกษาไมนอ ยกวา สิบสองปที่รัฐจะตองจัดใหอยางทั่วถึงและมีคุณภาพ โดยไมเก็บคาใช จาย 2) บุคคลยอมมีสทิ ธิเสมอกันในการรับบริการทางสาธารณสุข ที่ เ หมาะสมและได ม าตรฐาน และผู ย ากไร มี สิ ท ธิ ไ ด รั บ การรั ก ษา พยาบาลจากสถานบริการสาธารณสุขของรัฐโดยไมเสียคาใชจาย 3) เด็กและเยาวชนซึ่งไมมีผูดูแลมีสิทธิไดรับการเลี้ยงดูและ การศึกษาอบรมที่เหมาะสมจากรัฐ 26 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


4) บุคคลซึ่งมีอายุเกินหกสิบปบริบูรณและไมมีรายไดเพียง พอแกการยังชีพ มีสทิ ธิไดรบั สวัสดิการ สิง่ อํานวยความสะดวกอันเปน สาธารณะอยางสมศักดิ์ศรี และความชวยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐ 5) บุ ค คลซึ่ ง พิ ก ารหรื อ ทุ พ พลภาพ มี สิ ท ธิ เ ข า ถึ ง และใช ประโยชนจากสวัสดิการ สิ่งอํานวยความสะดวกอันเปนสาธารณะ และความชวยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐ รวมทั้งบุคคลวิกลจริตยอมได รับความชวยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐ 6) บุคคลซึง่ ไรทอี่ ยูอ าศัยและไมมรี ายไดเพียงพอแกการยังชีพ ยอมมีสทิ ธิไดรบั ความชวยเหลือทีเ่ หมาะสมจากรัฐ (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดเพิ่มสิทธิในขอนี้จากรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ.2540) สิทธิตางๆ ของชนชาวไทยตามรัฐธรรมนูญในหมวดนี้จะ ส ง ผลต อ ขนาดของงบประมาณแผ น ดิ น ที่ จ ะต อ งจั ด ทํ า ให ร องรั บ รายจายสาธารณะที่รัฐจะตองใหบริการแกประชาชนตามที่บัญญัติ ไวในรัฐธรรมนูญ ซึ่งผูไดรับประโยชนก็คือประชาชนโดยทั่วไป แต ประเด็นสําคัญคือรัฐจะตองตระหนักวาการจัดหาบริการสาธารณะเพือ่ ใหครอบคลุมสิทธิทบี่ ญ ั ญัตไิ วในรัฐธรรมนูญนีม้ ตี น ทุนทีเ่ กิดขึน้ และจะ ตองพิจารณาวาจะสามารถหารายไดอยางไร เพื่อใหรัฐสามารถจัดหา บริการสาธารณะและสวัสดิการใหแกประชาชนไดอยางทั่วถึงและมี ประสิทธิภาพ 2.2 แนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐ (หมวด 5) เพื่อกําหนดใหแนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐมีสภาพบังคับ มากยิ่งขึ้น เนื่องจากเปนบทบัญญัติที่กําหนดแนวทางในการบริหาร ประเทศ ซึง่ คณะรัฐมนตรีทจี่ ะเขามาบริหารประเทศตองใหความสําคัญ เพราะมีผลผูกพันรัฐบาลมากขึน้ ในการแถลงนโยบายตอรัฐสภา คณะ รัฐมนตรีทจี่ ะเขาบริหารราชการแผนดินตองชีแ้ จงตอรัฐสภาใหชดั แจง วาจะดําเนินการใด ในระยะเวลาใด เพือ่ บริหารราชการแผนดินใหเปน ดวงมณี เลาวกุล : 27


ไปตามแนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐ และตองจัดทํารายงานแสดงผล การดําเนินการ รวมทั้งปญหาและอุปสรรคเสนอตอรัฐสภาปละหนึ่ง ครั้ง (มาตรา 75) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ.2550 ไดเพิม่ เติม มาตรา 76 เพือ่ ใหมสี ภาพ บังคับใหคณะรัฐมนตรีตอ งจัดทําแผนการบริหารราชการแผนดิน และ แผนการตรากฎหมาย เพื่อใหแนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐไดมีการนํา ไปปฏิบัติอยางจริงจังและสามารถตรวจสอบได แนวนโยบายดานการบริหารราชการแผนดิน มาตรา 78 รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดเพิม่ เติมแนวนโยบาย ดานการบริหารราชการแผนดินและแกไขแนวนโยบายเดิมใหมีความ ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยกําหนดใหการบริหารราชการแผนดินใหเปนไป เพื่อการพัฒนาสังคม เศรษฐกิจ และความมั่นคงของประเทศอยาง ยั่งยืน กําหนดขอบเขตอํานาจหนาที่และความรับผิดชอบที่ชัดเจน ระหวางการบริหารราชการสวนกลาง สวนภูมิภาค และสวนทองถิ่น และสนับสนุนใหจงั หวัดมีแผนและงบประมาณเพือ่ พัฒนาจังหวัด เพือ่ ประโยชนของประชาชนในพื้นที่ กระจายอํานาจใหองคกรปกครอง สวนทองถิ่นพึ่งตนเอง ตัดสินใจในกิจการของทองถิ่นไดเอง และมี การพัฒนาที่ทั่วถึงและเทาเทียม พัฒนาระบบงานภาครัฐ เพื่อใหการ บริหารราชการแผนดินเปนไปอยางมีประสิทธิภาพ และสงเสริมให หนวยงานของรัฐใชหลักการบริหารกิจการบานเมืองทีด่ ี จัดระบบงาน ราชการและงานของรัฐอยางอื่น เพื่อใหการจัดทําและการใหบริการ สาธารณะเปนไปอยางรวดเร็ว มีประสิทธิภาพ โปรงใส และตรวจสอบ ได โดยคํานึงถึงการมีสว นรวมของประชาชน ดําเนินการใหหนวยงาน ทางกฎหมาย ดําเนินการอยางเปนอิสระ จัดใหมแี ผนพัฒนาการเมือง รวมทัง้ จัดใหมสี ภาพัฒนาการเมืองทีม่ คี วามเปนอิสระ และดําเนินการ ใหขา ราชการและเจาหนาทีข่ องรัฐไดรบั สิทธิประโยชนอยางเหมาะสม 28 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


แนวนโยบายดานเศรษฐกิจ มาตรา 84 รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ.2550 ไดเพิ่มเติมแนวนโยบาย ดานเศรษฐกิจและแกไขแนวนโยบายเดิมใหมคี วามชัดเจนยิง่ ขึน้ แนว นโยบายดานเศรษฐกิจทีเ่ กีย่ วของกับการกําหนดงบประมาณแผนดิน ไดแก 1) ควบคุมใหมีการรักษาวินัยการเงินการคลังเพื่อสนับสนุน เสถียรภาพและความมั่นคงทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศ ปรับปรุงระบบการจัดเก็บภาษีอากรใหมคี วามเปนธรรมและสอดคลอง กับการเปลี่ยนแปลงของสภาพเศรษฐกิจและสังคม 2) จัดใหมีการออมเพื่อการดํารงชีพในยามชราแกประชาชน และเจาหนาที่ของรัฐอยางทั่วถึง 3) ดําเนินการใหมกี ารกระจายรายไดอยางเปนธรรม คุม ครอง สงเสริมและขยายโอกาสในการประกอบอาชีพของประชาชนเพือ่ การ พัฒนาเศรษฐกิจ รวมทั้งสงเสริมและสนับสนุนการพัฒนาภูมิปญญา ทองถิ่นและภูมิปญญาไทย เพื่อใชในการผลิตสินคา บริการ และการ ประกอบอาชีพ 4) คุมครองและรักษาผลประโยชนของเกษตรกรในการผลิต และการตลาด สงเสริมใหสินคาเกษตรไดรับผลตอบแทนสูงสุด รวม ทั้งสงเสริมการรวมกลุมของเกษตรกรในรูปของสภาเกษตรกรเพื่อ วางแผนการเกษตรและรักษาผลประโยชนรวมกันของเกษตรกร 5) จัดใหมีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานอันจําเปนตอการดํารง ชีวิตของประชาชนเพื่อประโยชนในการรักษาความมั่นคงของรัฐใน ทางเศรษฐกิจ และตองมิใหสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน อันจําเปนตอ การดํารงชีวิตของประชาชนอยูในความผูกขาดของเอกชนอันอาจกอ ความเสียหายแกรัฐ 6) การดําเนินการใดที่เปนเหตุใหโครงสรางหรือโครงขาย ขั้นพื้นฐานของกิจการสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานของรัฐอันจําเปนตอ ดวงมณี เลาวกุล : 29


การดํารงชีวิตของประชาชน หรือเพื่อความมั่นคงของรัฐ ตกไปเปน กรรมสิทธิ์ของเอกชน หรือทําใหรัฐเปนเจาของนอยกวารอยละหาสิบ เอ็ด จะกระทํามิได แนวนโยบายดานการมีสวนรวมของประชาชน มาตรา 87 รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ.2550 ไดเพิ่มเติมแนวนโยบาย ดานการมีสวนรวมของประชาชนขึ้นใหม และแกไขแนวนโยบาย เดิมใหมีความชัดเจนยิ่งขึ้น แนวนโยบายที่เกี่ยวของกับการกําหนด งบประมาณแผนดิน คือ สงเสริมใหประชาชนมีสวนรวมในดานตางๆ คือ (1) การกําหนดนโยบายและวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม ทั้งในระดับชาติและระดับทองถิ่น (2) การตัดสินใจทางการเมือง การ วางแผนพัฒนาทางเศรษฐกิจ และสังคม รวมทั้งการจัดทําบริการ สาธารณะ (3) การตรวจสอบการใชอํานาจรัฐทุกระดับ ในรูปแบบ องคกรทางวิชาชีพหรือตามสาขาอาชีพทีห่ ลากหลาย หรือรูปแบบอืน่ (4) การแสดงความคิดเห็นและเสนอความตองการของชุมชนในพื้นที่ 2.3 รัฐสภา (หมวด 6) มาตรา 90 บทบัญญัติวาดวยรางพระราชบัญญัติประกอบ รัฐธรรมนูญและรางพระราชบัญญัติจะตราขึ้นเปนกฎหมายไดก็แต โดยคําแนะนําและยินยอมของรัฐสภา และเมื่อพระมหากษัตริยได ทรงลงพระปรมาภิไธยหรือถือเสมือนวาไดทรงลงพระปรมาภิไธย ตามรัฐธรรมนูญนี้แลว ใหประกาศในราชกิจจานุเบกษาเพื่อใชบังคับ เปนกฎหมายตอไป ในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 เปนการบัญญัติเรื่อง อํานาจหนาที่ของรัฐสภาในการตรากฎหมายใหชัดเจนยิ่งขึ้น การตราพระราชบัญญัติ มาตรา 142 ไดมีบทบัญญัติวา ในกรณีที่รางพระราชบัญญัติ 30 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ซึ่งผูเสนอมิใชคณะรัฐมนตรี เปนรางพระราชบัญญัติเกี่ยวดวยการ เงิน1จะเสนอไดก็ตอเมื่อมีคํารับรองของนายกรัฐมนตรี บทบั ญ ญั ติ นี้ ถื อ เป น ธรรมนู ญ การคลั ง เช น เดี ย วกั บ รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 ซึ่งมุงจํากัดการใชอํานาจทางการคลัง โดย จํ า กั ด อํ า นาจของสมาชิ ก สภาผู แ ทนราษฎร ในการนํ า เสนอร า ง กฎหมายการคลัง (เวนแตไดรับความเห็นชอบจากนายกรัฐมนตรี) ซึ่งการจํากัดอํานาจฝายนิติบัญญัตินี้ เปนการลิดรอนการทําหนาที่ นิติบัญญัติของสมาชิกสภาผูแทนราษฎร ในการเสนอรางพระราชบัญญัติตองมีบันทึกวิเคราะหสรุป สาระสําคัญของรางพระราชบัญญัติเสนอมาพรอมกับรางพระราช บัญญัติดวย รางพระราชบัญญัติที่เสนอตอรัฐสภาตองเปดเผยให ประชาชนทราบและใหประชาชนสามารถเขาถึงขอมูลรายละเอียดของ รางพระราชบัญญัตินั้นไดโดยสะดวก รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดลดจํานวนในการเขาชื่อของ ประชาชนเพื่อเสนอรางพระราชบัญญัติ เหลือ 10,000 ชื่อ ซึ่งจะ ทําใหการมีสวนรวมของประชาชนในการเสนอกฎหมายที่เกี่ยวของ กับประชาชนทําไดงายขึ้น แตก็ยังคงเปนอุปสรรคในการเสนอราง กฎหมายที่เกี่ยวดวยการเงิน เพราะตองไดรับการรับรองจากนายก รัฐมนตรีกอนถึงจะสามารถนําเสนอได การตัดสินวารางพระราชบัญญัติใดเปนรางพระราชบัญญัติ เกี่ยวดวยการเงินที่จะตองมีคํารับรองของนายกรัฐมนตรีหรือไม ให รางพระราชบัญญัติเกี่ยวดวยการเงิน หมายความถึงรางพระราชบัญญัติวาดวยเรื่องใดเรื่อง หนึ่ง ดังตอไปนี้ (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 143) (1) การตั้งขึ้น ยกเลิก ลด เปลี่ยนแปลง แกไข ผอน หรือวางระเบียบการบังคับอันเกี่ยวกับ ภาษีหรืออากร (2) การจัดสรร รับ รักษา หรือจายเงินแผนดิน หรือการโอนงบประมาณรายจายของแผนดิน (3) การกูเงิน การคํ้าประกัน การใชเงินกู หรือการดําเนินการที่ผูกพันทรัพยสินของรัฐ (4) เงินตรา 1

ดวงมณี เลาวกุล : 31


เปนอํานาจของที่ประชุมรวมกันของประธานสภาผูแทนราษฎรและ ประธานคณะกรรมาธิการสามัญของสภาผูแทนราษฎรทุกคณะ เปน ผูวินิจฉัย (มาตรา 143) 2.4 การเงิน การคลัง และงบประมาณ (หมวด 8) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดมีการกําหนดหมวดการเงิน การคลัง และงบประมาณ ออกมาเปนเอกเทศเปนครั้งแรกโดยนํา บทบัญญัติวาดวยการเงิน การคลัง และงบประมาณมารวมไวดวย กัน เจตนารมณของการบัญญัตหิ มวดนีก้ ค็ อื เพือ่ ใหการจัดทําและการ บริหารงบประมาณของรัฐมีความชัดเจนโปรงใส สามารถตรวจสอบได และมีความคลองตัว มาตรา 166 กําหนดใหงบประมาณรายจายของแผนดินให ทําเปนพระราชบัญญัติ ถาพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจํา ปงบประมาณออกไมทันปงบประมาณใหม ใหใชกฎหมายวาดวยงบ ประมาณรายจายในปงบประมาณปกอนนั้นไปพลางกอน มาตรานีเ้ ปนการวางรูปแบบหลักวินยั ทีส่ าํ คัญในการจัดทํางบ ประมาณรายจายประจําป ทีก่ าํ หนดใหตอ งทําเปนพระราชบัญญัติ เปน หลักประชาธิปไตยทางการคลังที่สําคัญ คือการจะนําภาษีอากรของ ประชาชนไปใชจะตองไดรับการอนุญาตจากประชาชนกอน โดยผาน การอนุมตั พิ ระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจาย ดวยหลักการนีร้ ฐั บาล จึงไมสามารถออกพระราชกําหนดงบประมาณรายจายได แตถาพระ ราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปออกไมทันปงบประมาณ ให ใชงบประมาณรายจายในปงบประมาณปกอนนั้นไปพลางกอน รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มีการเพิ่มเติมมาตรา 167 เพื่อ ใหรัฐบาลไดมีการชี้แจงรายละเอียดประกอบรางพระราชบัญญัติงบ ประมาณรายจายประจําป เพื่อใหรัฐสภามีขอมูลในการพิจารณางบ ประมาณรายจายที่ระบุถึง รายละเอียดในการใชจายมากขึ้น เพื่อให 32 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


สอดคลองกับหลักวินยั ทางงบประมาณและการคลัง เอกสารประกอบ ที่ระบุถึงรายละเอียดตางๆ อยางชัดเจน ในการนําเสนอรางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปงบประมาณ มีดังนี้ 1) ประมาณการรายรับ 2) วัตถุประสงค กิจกรรม แผนงาน โครงการ ในแตละรายการ ของการใชจายงบประมาณ 3) แสดงฐานะการเงินการคลังของประเทศเกีย่ วกับภาพรวม ของภาวะเศรษฐกิจที่เกิดจากการใชจายและการจัดหารายได 4) ประโยชน และการขาดรายไดจากการยกเวนภาษีเฉพาะ รายในรูปแบบตางๆ (Tax expenditure) 5) ความจําเปนในการตั้งงบประมาณผูกพันขามป 6) ภาระหนี้และการกอหนี้ของรัฐ และฐานะการเงินของ รัฐวิสาหกิจ ในปทขี่ ออนุมตั งิ บประมาณนัน้ และปงบประมาณทีผ่ า นมา หากรายจายใดไมสามารถจัดสรรงบประมาณใหแกหนวย ราชการ รัฐวิสาหกิจ หรือหนวยงานอื่นใดของรัฐไดโดยตรง ใหจัดไว ในรายการรายจายงบกลาง โดยตองแสดงเหตุผลและความจําเปนใน การกําหนดงบประมาณรายจายงบกลางนัน้ ดวย ซึง่ การกําหนดเชนนี้ จะทําใหการกําหนดงบกลาง จะตองไดรบั การพิจารณาจากสภาผูแ ทน ราษฎรและวุฒิสภาดวย อันจะเปนการปองกันการใชงบกลางอยางไร วินัยทางการคลังไดดีขึ้น ในมาตรานี้ยังกําหนดใหมีกฎหมายการเงินการคลังของรัฐ เพื่อกําหนดกรอบวินัยการเงินการคลัง ซึ่งตองมีหลักเกณฑดังนี้ 1) การวางแผนการเงินระยะปานกลาง 2) การจัดหารายได 3) การกําหนดแนวทางในการจัดทํางบประมาณรายจายของ แผนดิน 4) การบริ ห ารการเงิ น และทรั พ ย สิ น การบั ญ ชี กองทุ น ดวงมณี เลาวกุล : 33


สาธารณะ 5) การกอหนีห้ รือการดําเนินการทีผ่ กู พันทรัพยสนิ หรือภาระ ทางการเงินของรัฐ 6) หลักเกณฑการกําหนดวงเงินสํารองจายเพื่อกรณีฉุกเฉิน หรือจําเปน 7) การอื่นที่เกี่ยวของ หลักเกณฑตางๆ เหลานี้จะตองใชเปนกรอบในการจัดหา รายได กํากับการใชจา ยเงินตามหลักการรักษาเสถียรภาพ พัฒนาทาง เศรษฐกิจอยางยั่งยืน และความเปนธรรมในสังคม มาตรา 168 เปนการกําหนดกรอบระยะเวลาและบทบาท ของสมาชิกสภาผูแ ทนราษฎรและสมาชิกวุฒสิ ภาในการพิจารณาราง พระราชบั ญ ญั ติ ง บประมาณรายจ า ย โดยร า งพระราชบั ญ ญั ติ ง บ ประมาณรายจายประจําป รางพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจาย เพิ่มเติม และรางพระราชบัญญัติโอนงบประมาณรายจาย สภาผูแทน ราษฎรจะตองวิเคราะหและพิจารณาใหแลวเสร็จภายในหนึง่ รอยหาวัน นั บ แต วั น ที่ ร า งพระราชบั ญ ญั ติ ดั ง กล า วมาถึ ง สภาผู แ ทนราษฎร ถาสภาผูแทนราษฎรพิจารณารางพระราชบัญญัตินั้นไมแลวเสร็จ ภายในกําหนดเวลาดังกลาว ใหถือวาสภาผูแทนราษฎรไดใหความ เห็นชอบในรางพระราชบัญญัตินั้นและใหเสนอรางพระราชบัญญัติ ดังกลาวตอวุฒิสภา ในการพิจารณาของวุฒสิ ภา วุฒสิ ภาจะตองใหความเห็นชอบ หรือไมใหความเห็นชอบภายในยีส่ บิ วันนับแตวนั ทีร่ า งพระราชบัญญัติ นั้นมาถึงวุฒิสภา โดยจะแกไขเพิ่มเติมใดๆ มิได ถาพนกําหนดเวลา ดังกลาวใหถอื วาวุฒสิ ภาไดใหความเห็นชอบในรางพระราชบัญญัตนิ นั้ ถารางพระราชบัญญัตดิ งั กลาววุฒสิ ภาไมเห็นชอบดวย สภา ผูแทนราษฎรอาจยกรางพระราชบัญญัตินั้นขึ้นพิจารณาใหมไดทันที ในกรณีเชนวานี้ ถาสภาผูแทนราษฎรลงมติยืนยันรางเดิมหรือรางที่ 34 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


คณะกรรมาธิการรวมกันพิจารณาดวยคะแนนเสียงมากกวากึ่งหนึ่ง ของจํานวนสมาชิกทั้งหมดเทาที่มีอยูของสภาผูแทนราษฎรแลว ให ถือวารางพระราชบัญญัตินั้นเปนอันไดรับความเห็นชอบของรัฐสภา รางพระราชบัญญัติที่ไดรับความเห็นชอบของรัฐสภาแลว ใหนายกรัฐมนตรี นําขึ้นทูลเกลาทูลกระหมอมถวายภายในยี่สิบวัน นับแตวันที่ไดรับรางพระราชบัญญัตินั้นจากรัฐสภา เพื่อพระมหา กษัตริยทรงลงพระปรมาภิไธย และเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา แลว ใหใชบังคับเปนกฎหมายได ในการพิ จ ารณาร า งพระราชบั ญ ญั ติ ง บประมาณรายจ า ย ประจําปงบประมาณ รางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายเพิ่ม เติม และรางพระราชบัญญัติโอนงบประมาณรายจาย สมาชิกสภา ผูแ ทนราษฎรจะแปรญัตติเพิม่ เติมรายการหรือจํานวนในรายการมิได แตอาจแปรญัตติไดในทางลดหรือตัดทอนรายจายซึง่ มิใชรายจายตาม ขอผูกพันอยางใดอยางหนึ่ง ดังตอไปนี้ 1) เงินสงใชตนเงินกู 2) ดอกเบี้ยเงินกู 3) เงินที่กําหนดใหจายตามกฎหมาย ในการพิจารณาของสภาผูแ ทนราษฎร วุฒสิ ภา หรือของคณะ กรรมาธิการ การเสนอ การแปรญัตติ หรือการกระทําดวยประการใดๆ ที่มีผลใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา หรือกรรมาธิการ มีสว นไมวา โดยทางตรงหรือโดยทางออมในการใชงบประมาณรายจาย จะกระทํามิได ในกรณีที่สมาชิกสภาผูแทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา มี จํานวนไมนอยกวาหนึ่งในสิบของจํานวนสมาชิกทั้งหมดเทาที่มีอยู ของแตละสภา เห็นวามีการกระทําฝาฝนบทบัญญัติ (มีสวนในการ ใชงบประมาณรายจาย) ใหเสนอความเห็นตอศาลรัฐธรรมนูญ เพื่อ พิจารณา และศาลรัฐธรรมนูญตองพิจารณาวินิจฉัยภายในเจ็ดวัน ดวงมณี เลาวกุล : 35


นับแตวันที่ไดรับความเห็นดังกลาว ในกรณีที่ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัย วามีการกระทําฝาฝนบทบัญญัติ ใหการเสนอ การแปรญัตติหรือ การกระทําดังกลาวสิ้นผลไป อํานาจของวุฒิสภาตามรัฐธรรมนูญฯนี้ไมมีอํานาจที่จะริเริ่ม เสนอรางพระราชบัญญัติไมวาจะเปนรางพระราชบัญญัติที่เกี่ยวดวย การเงินหรือไม และถาเปนรางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจาย ประจําปจะทําไดเพียงการเห็นชอบหรือไมเห็นช���บเทานั้น จะแกไข เพิ่มเติมใดๆ ไมได สวนอํานาจของสภาผูแทนราษฎรแมจะมีอํานาจมากกวา วุฒิสภา แตก็ไดสรางกลไกในการปองกันไมใหสมาชิกสภาผูแทน ราษฎรนําเสนอกฎหมายในทางที่จะเปนการเพิ่มภาระรายจายใหแก รัฐบาล ดังจะเห็นไดจาก (1) การทีส่ มาชิกสภาผูแ ทนราษฎรไมมอี าํ นาจทีจ่ ะเสนอราง กฎหมายที่เกี่ยวดวยการเงินได2 หากไมไดรับการรับรองจากนายก รัฐมนตรี และ (2) การที่สมาชิกสภาผูแทนราษฎรถูกจํากัดอํานาจในการ แปรญัตติเพิ่มเติมงบประมาณรายจายมีอํานาจเพียงในการลดหรือ ตัดทอนรายจายเทานั้น แตก็ตองมิใชรายจายตามขอผูกพัน และเมื่อ ตัดและลดแลวก็ไมมีอํานาจที่จะนําสวนที่ตัดนี้ไปเพิ่มใหสวนราชการ อื่นได เพราะถือวาการบริหารหรือการใชงบประมาณรายจายจะตอง ไดรับการอนุมัติจากคณะรัฐมนตรีกอน การถูกจํากัดอํานาจนี้รวมถึงอํานาจของคณะกรรมาธิการ และกรรมาธิการวิสามัญพิจารณางบประมาณรายจายดวย โดยศาล รัฐธรรมนูญใหเหตุผลวาเมื่อรัฐธรรมนูญฯ (2540) มาตรา 180 วรรค การเสนอรางพระราชบัญญัติที่เกี่ยวดวยการเงินตองมีสมาชิกสภาผูแทนราษฎรไมนอยกวา 20 คนรับรอง และตองมีคํารับรองจากนายกรัฐมนตรี 2

36 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


5 (บทบัญญัตินี้มีความเหมือนกับในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 168 วรรค 5) ไดหามสมาชิกสภาผูแทนราษฎรในการแปรญัตติเพิ่ม เติ ม รายการหรื อ จํ า นวนในรายการ ฉะนั้ น คณะกรรมาธิ ก ารหรื อ กรรมาธิการที่ไดรับแตงตั้งโดยสภาผูแทนราษฎรที่ไมมีอํานาจในการ แปรญัตติเพิ่มเติมดังกลาวแลว คณะกรรมาธิการหรือกรรมาธิการจึง ไมมีอํานาจที่จะแปรญัตติเพิ่มเติมรายการหรือจํานวนในรายการได เพราะมิฉะนัน้ จะมีอาํ นาจมากกวาสภาผูแ ทนราษฎรทีเ่ ปนผูใ ชอาํ นาจ แตงตั้ง3 กลไกทั้ง 2 นี้นับวาเปนกลไกที่ชวยปองกันการเกิดเงินเฟอ (anti-inflation mechanism) อันเนื่องมาจากการใชจายของรัฐบาลที่ เพิ่มมากขึ้นซึ่งมิไดเกิดจากการดําเนินนโยบายของรัฐบาล ในมาตรานี้ ไ ด มี ก ารนํ า บทบั ญ ญั ติ ที่ เ กี่ ย วกั บ การจั ด สรร งบประมาณใหแกองคกรตามรัฐธรรมนูญมาบัญญัติรวมไวดวย และ เพิ่ ม หลั ก การให อ งค ก รเหล า นั้ น สามารถเสนอคํ า ขอแปรญั ต ติ ต อ กรรมาธิการไดโดยตรง เพื่อเปนหลักประกันความเปนอิสระจากคณะ รัฐมนตรีในการบริหารงบประมาณใหพอเพียงกับการปฏิบตั หิ นาที่ คือ มีการกําหนดใหรัฐตองจัดสรรงบประมาณใหเพียงพอกับการบริหาร งานโดยอิสระของรัฐสภา ศาลรัฐธรรมนูญ ศาลยุติธรรม ศาลปกครอง และองคกรตามรัฐธรรมนูญ ในการพิจารณางบประมาณรายจายของรัฐสภา ศาล และ องคกรตามรัฐธรรมนูญ หากหนวยงานนัน้ เห็นวางบประมาณรายจาย ทีไ่ ดรบั การจัดสรรใหนนั้ ไมเพียงพอใหสามารถเสนอคําขอแปรญัตติตอ คณะกรรมาธิการไดโดยตรง มาตรา 169 เปนบทบัญญัติเกี่ยวกับวิธีการใชงบประมาณ บัญญัติวา การจายเงินแผนดินจะกระทําไดก็เฉพาะที่ไดอนุญาต ปรีชา สุวรรณทัต (2553), คําอธิบายกรอบวินัยกฎหมายการเงินการคลังมหาชน, กรุงเทพฯ: วิญูชน, หนา 56. 3

ดวงมณี เลาวกุล : 37


ไวในกฎหมายวาดวยงบประมาณรายจาย กฎหมายวาดวยวิธีการ งบประมาณ กฎหมายเกี่ยวดวยการโอนงบประมาณ หรือกฎหมาย วาดวยเงินคงคลัง เวนแตในกรณีจําเปนรีบเรงดวนรัฐบาลจะจายไป กอนก็ได แตตอ งเปนไปตามหลักเกณฑและวิธกี ารทีก่ ฎหมายบัญญัติ ในกรณีเชนวานี้ตองตั้งงบประมาณรายจายเพื่อชดใชเงินคงคลัง ในพระราชบั ญ ญั ติ โ อนเงิ น งบประมาณรายจ า ย พระราชบั ญ ญั ติ งบประมาณรายจายเพิม่ เติม หรือพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจาย ประจําปงบประมาณถัดไป ทั้งนี้ใหกําหนดแหลงที่มาของรายไดเพื่อ ชดใชรายจายที่ไดใชเงินคงคลังจายไปกอนแลวดวย ในระหวางเวลาที่ประเทศอยูในภาวะสงครามหรือการรบ คณะรัฐมนตรีมีอํานาจโอนหรือนํารายจายที่กําหนดไวสําหรับหนวย ราชการหรือรัฐวิสาหกิจใดไปใชในรายการที่แตกตางจากที่กําหนดไว ในพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจําปไดทนั ที และใหรายงาน รัฐสภาทราบโดยไมชักชา ในกรณีทมี่ กี ารโอนหรือนํารายจายตามงบประมาณทีก่ าํ หนด ไวในรายการใดไปใชในรายการอืน่ ของหนวยราชการ หรือรัฐวิสาหกิจ ใหรัฐบาลรายงานรัฐสภาเพื่อทราบทุกหกเดือน การจายเงินแผนดินตามบทบัญญัตขิ องมาตรานีต้ อ งผานการ พิจารณาหรือไดรับอนุญาตจากฝายนิติบัญญัติ ซึ่งสอดคลองกับหลัก วินัยทางงบประมาณและการคลัง แตอยางไรก็ดีไดมีการเปดชองให ฝายบริหารใชจา ยเงินแผนดินทีเ่ ปน “เงินนอกงบประมาณ” ทีอ่ าจทําให เกิดความเสี่ยงทางการคลังขึ้น ในมาตรานี้ไดมีการกําหนดวาการจายเงินแผนดินที่รัฐบาล มีความจําเปนเรงดวนที่ตองจายไปกอน จะตองมีการตั้งงบประมาณ รายจายเพื่อชดใชเงินคงคลัง และไดกําหนดเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2540 วาตองกําหนดแหลงที่มาของรายไดที่จะนํามาชดใชเงิน คงคลังดวย (ที่ผานมามิไดมีการตั้งงบประมาณรายจายชดใชจริงใน 38 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ทางปฏิบตั )ิ ในประเด็นนีจ้ ะทําใหเกิดความมีวนิ ยั ทางการคลังทีด่ ขี นึ้ ใน การใชจายเงินจากเงินคงคลัง แตอยางไรก็ตาม การบัญญัติกฎหมาย ในลักษณะนี้ อาจจะไมสอดคลองกับพระราชบัญญัติวิธีงบประมาณ พ.ศ. 2501 มาตรา 6 และ 7 นอกจากนั้น ในมาตรานี้ไดบัญญัติเพิ่มเติมใหอํานาจคณะ รัฐมนตรีในการแกไขปญหาของประเทศในภาวะสงครามหรือการรบ โดยการโอนงบประมาณไปใชในการแกไขปญหาทีเ่ กิดขึน้ ไดทนั ทีแลว แจงใหรัฐสภาทราบ และกําหนดใหการโอนงบประมาณในหนวยงาน เดียวกัน ตองมีการรายงานตอรัฐสภา เพือ่ ใหสามารถติดตามและตรวจ สอบได มาตรา 170 เงินรายไดของหนวยงานของรัฐใดที่ไมตองนํา สงเปนรายไดแผนดิน4 ใหหนวยงานของรัฐนั้นทํารายงานการรับและ การใชจายเงินดังกลาว เสนอตอคณะรัฐมนตรีเมื่อสิ้นปงบประมาณ ทุกป และใหคณะรัฐมนตรีทํารายงานเสนอตอสภาผูแทนราษฎรและ วุฒิสภาตอไป และการใชจายเงินรายไดดังกลาวตองอยูภายใตกรอบ วินัยการเงินการคลัง บทบัญญัติในมาตรานี้เปนการวางหลักเกณฑและวิธีการ ควบคุมการใชจาย เงินนอกงบประมาณที่มิไดเปนเงินคงคลัง ซึ่งเปน เงินรายไดตางๆ ของหนวยงานของรัฐคือ สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ องคกรอิสระตามรัฐธรรมนูญ องคการมหาชน รวมถึงหนวยงานใน กํากับของรัฐทีไ่ มตอ งนําสงเปนรายไดแผนดิน ซึง่ รายไดในสวนนีเ้ ปน เงินที่ไมตองนําสงเปนรายไดแผนดิน ไดแก เงินชวยเหลือจากตางประเทศ เงินบริจาค/เงิน อุดหนุน เงินรายรับสถานศึกษา เงินรายรับสถานพยาบาล เงินบูรณะทรัพยสนิ เงินคาใชจา ยเก็บ ภาษีทอ งถิน่ เงินรายไดจากการดําเนินงาน เงินประกันสัญญา/เงินมัดจํา เงินดอกเบีย้ กลางศาล/ คาธรรมเนียมศาล/คาธรรมเนียมในการบังคับคดี เงินกู เงินผลพลอยได เงินเพื่อประโยชนการ ศึกษา เงินสินบนรางวัล เงินฝากตางๆ เงินรับฝากเพื่อรอจัดสรร/ถอนคืน เงินนอกงบประมาณ ตามวัตถุประสงคอื่น 4

ดวงมณี เลาวกุล : 39


ผลใหหนวยงานตางๆ มีเงินพิเศษทีเ่ ปนเงินนอกงบประมาณทีส่ ามารถ นําไปใชจายไดนอกเหนือจากงบประมาณรายจาย นอกเหนือจาก งบประมาณทีเ่ ปนเงินคงคลัง โดยมีการใชจา ยหมุนเวียนอยูเ ปนจํานวน มากอยูน อกเหนือการควบคุมของกระทรวงการคลัง สํานักงบประมาณ และสํานักงานตรวจเงินแผนดิน5 มาตรานี้ไดมีการเพิ่มเติมในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 เพื่อ ใหสามารถตรวจสอบการใชจายเงินนอกงบประมาณที่ไมอยูภายใต กรอบวินัยการคลังได ทําใหรัฐบาลตองระมัดระวังและมีวินัยในการ ใชเงินนอกงบประมาณมากขึ้น ซึ่งจะทําใหการใชเงินดังกลาวเพื่อผล ทางการเมืองจะตองผานการตรวจสอบโดยรัฐสภา 2.5 คณะรัฐมนตรี (หมวด 9) เพื่อมิใหคณะรัฐมนตรีที่พนจากตําแหนงมีการใชอํานาจเกิน จําเปนอันอาจกอใหเกิดความเสียหายในดานตางๆ และอาจกอภาระ อันเกินสมควรตอคณะรัฐมนตรีชุดใหมได รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดบัญญัติเงื่อนไขในการปฏิบัติหนาที่ไว ในมาตรา 181 ที่เกี่ยวของ กับงบประมาณแผนดินคือ 1) ไมกระทําการอันมีผลเปนการอนุมตั ใิ หใชจา ยงบประมาณ สํารองจายเพือ่ กรณีฉกุ เฉินหรือจําเปน เวนแตจะไดรบั ความเห็นชอบ จากคณะกรรมการการเลือกตั้งกอน 2) ไมกระทําการอันมีผลเปนการอนุมตั งิ านหรือโครงการ หรือ มีผลเปนการสรางความผูกพันตอคณะรัฐมนตรีชุดตอไป รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ยังคงเปดชองใหมีการตราพระราช

ปรีชา สุวรรณทัต (2553), คําอธิบายกรอบวินยั กฎหมายการเงินการคลังมหาชน, อางแลว, หนา 80.

5

40 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


กําหนดไดเชนเดียวกับรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2540 ดังมาตรา 186 ที่ ระบุวา ในระหวางสมัยประชุม ถามีความจําเปนตองมีกฎหมายเกี่ยว ดวยภาษีอากร หรือเงินตราซึง่ จะตองไดรบั การพิจารณาโดยดวนและ ลับเพื่อรักษาประโยชนของแผนดิน พระมหากษัตริยจะทรงตราพระ ราชกําหนดใหใชบังคับดังเชนพระราชบัญญัติก็ได พระราชกําหนดที่ ไดตราขึ้นนี้ จะตองนําเสนอตอสภาผูแทนราษฎรภายในสามวัน นับ แตวันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา และใหนําบทบัญญัติ มาตรา 184 มาใชบังคับโดยอนุโลม มาตรา 190 การทําสัญญากูเงินหรือการคํ้าประกันกับตาง ประเทศระหวางรัฐตอรัฐ จะตองไดรบั ความเห็นชอบจากรัฐสภา เพราะ ถือวามีผลผูกพันของประเทศอยางมีนัยสําคัญ 2.6 องคกรอิสระตามรัฐธรรมนูญ ทําหนาทีต่ รวจสอบถวงดุลรัฐบาลในทางการคลังมี 2 องคกร คือ 1) คณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ โดยรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 256-251 กําหนดใหมีคณะ กรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ ใหเปนหนวย งานอิสระในการบริหารงานบุคคล งบประมาณ และการดําเนินการ อื่นๆ มีหนาที่ไตสวนขอเท็จจริง สรุปสํานวน ทําความเห็นเกี่ยว กับการดําเนินคดีผูดํารงตําแหนงทางการเมือง ไตสวนและวินิจฉัย เจาหนาที่ของรัฐ กรณีรํ่ารวยผิดปกติ หรือกระทําความผิดฐานทุจริต ตอตําแหนงหนาที่ หรือกระทําความผิดตามพระราชบัญญัติการ ปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ คณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ จะ ตองรายงานผลการตรวจสอบและผลการปฏิบตั หิ นาทีพ่ รอมขอสังเกต ตอคณะรัฐมนตรี สภาผูแ ทนราษฎร และวุฒสิ ภา ทุกป ทัง้ นี้ ใหประกาศ ดวงมณี เลาวกุล : 41


รายงานดังกลาวในราชกิจจานุเบกษาและเปดเผยตอสาธารณะดวย 2) คณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน โดยรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 252-254 กําหนดใหมีคณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน มีอํานาจหนาที่กําหนดหลักเกณฑมาตรฐานเกี่ยวกับการตรวจเงิน แผนดิน ใหคาํ ปรึกษา แนะนํา และเสนอแนะใหมกี ารแกไขขอบกพรอง เกี่ยวกับการตรวจเงินแผนดิน แตงตั้งคณะกรรมการวินัยทางการเงิน และการคลังทีเ่ ปนอิสระ เพือ่ ทําหนาทีว่ นิ จิ ฉัยการดําเนินงานเกีย่ วกับ วินัยทางการเงิน การคลัง และการงบประมาณ และใหคดีพิพาทเกี่ยว กับคําวินจิ ฉัยของคณะกรรมการวินยั ทางการเงินและการคลังในเรือ่ ง ดังกลาวเปนคดีที่อยูในอํานาจของศาลปกครอง ใหผูวาการตรวจเงิน แผนดินมีอํานาจหนาที่เกี่ยวกับการตรวจเงินแผนดินที่เปนอิสระและ เปนกลาง การมี บ ทบั ญ ญั ติ นี้ ใ นรั ฐ ธรรมนู ญ ฯ พ.ศ. 2550 เพื่ อ ให สอดคลองกับเจตนารมณของรัฐธรรมนูญในการกําหนดใหรัฐบาล ตองเคารพวินัยทางการเงิน การคลังตามที่กําหนดไวในรัฐธรรมนูญ และกฎหมาย รวมทั้งกําหนดใหผูวาการตรวจเงินแผนดินปฏิบัติงาน ในกํากับของคณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน เพือ่ ใหชดั เจนในบทบาท หนาที่ และใหศาลปกครองมีอํานาจวินิจฉัยคําสั่งของคณะกรรมการ ตรวจเงินแผนดินได ตลอดจนเพื่อใหการตรวจสอบของผูวาการตรวจ เงินแผนดินครอบคลุมถึงการใชจายเงินแผนดินทุกกรณี และดําเนิน งานโดยมีการคานและถวงดุลกับคณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน เพื่อปองกันมิใหฝายบริหารแทรกแซงการทํางานของคณะ กรรมการตรวจเงินแผนดินและผูวาการตรวจเงินแผนดิน จึงมีการ บัญญัติ มาตรา 254 ใหคณะกรรมการตรวจเงินแผนดินมีหนวยธุรการ ของคณะกรรมการตรวจเงินแผนดินที่เปนอิสระ โดยมีผูวาการตรวจ เงินแผนดินเปนผูบังคับบัญชาขึ้นตรงตอประธานกรรมการตรวจเงิน แผนดิน และใหมสี าํ นักงานการตรวจเงินแผนดินเปนหนวยงานทีเ่ ปน 42 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


อิสระในการบริหารงานบุคคล การงบประมาณ และการดําเนินการอืน่ ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ 2.7 การปกครองสวนทองถิ่น (หมวด 14) มาตรา 283 กํ า หนดขอบเขตอํ า นาจหน า ที่ ข ององค ก ร ปกครองสวนทองถิ่นใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นดูแล และจัดทํา บริการสาธารณะเพื่อประโยชนแกประชาชนในทองถิ่น และปรับปรุง การปฏิบัติหนาที่ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นใหมีความเชื่อมโยง กับการพัฒนาจังหวัดและประเทศเปนสวนรวมดวย แตตองมีการ สงเสริมใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นมีความเขมแข็งทั้งการบริหาร และการคลัง และรวมกันปฏิบัติงานได ใหมีกฎหมายกําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจ เพื่อกําหนดการแบงอํานาจหนาที่และจัดสรรรายไดระหวางราชการ สวนกลางและราชการสวนภูมิภาคกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น และระหวางองคกรปกครองสวนทองถิ่นดวยกันเอง โดยคํานึงถึงการ กระจายอํานาจเพิ่มขึ้นตามระดับ ความสามารถขององคกรปกครอง สวนทองถิน่ แตละรูปแบบ รวมทัง้ กําหนดระบบตรวจสอบและประเมิน ผล โดยมีคณะกรรมการประกอบดวยผูแ ทนหนวยราชการทีเ่ กีย่ วของ ผูแทนองคกรปกครองสวนทองถิ่น และผูทรงคุณวุฒิ โดยมีจํานวน เทากัน เปนผูดําเนินการใหเปนไปตามกฎหมาย ใหมีกฎหมายรายไดทองถิ่น เพื่อกําหนดอํานาจหนาที่ใน การจัดเก็บภาษีและรายไดอื่นขององคกรปกครองสวนทองถิ่น โดย มีหลักเกณฑที่เหมาะสมตามลักษณะของภาษีแตละชนิด การจัดสรร ทรัพยากรในภาครัฐ การมีรายไดที่เพียงพอกับรายจายตามอํานาจ หนาที่ขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ทั้งนี้ โดยคํานึงถึงระดับขั้น การพัฒนาทางเศรษฐกิจของทองถิ่น สถานะทางการคลังขององคกร ปกครองสวนทองถิ่น และความยั่งยืนทางการคลังของรัฐ ดวงมณี เลาวกุล : 43


���นกรณีที่มีการกําหนดอํานาจหนาที่และการจัดสรรรายได ใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นแลว คณะกรรมการการกระจาย อํานาจฯ จะตองนําเรื่องดังกลาวมาพิจารณาทบทวนใหมทุกระยะ เวลาไมเกินหาป เพื่อพิจารณาถึงความเหมาะสมของการกําหนด อํานาจหนาที่ และการจัดสรรรายไดที่ไดกระทําไปแลว ทั้งนี้ ตอง คํานึงถึงการกระจายอํานาจเพิม่ ขึน้ ใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ เป น สํ า คั ญ การพิ จ ารณาทบทวนนี้ เ มื่ อ ได รั บ ความเห็ น ชอบจาก คณะรัฐมนตรีและรายงานรัฐสภาแลว ใหมีผลบังคับได รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดเพิ่มเติม มาตรา 287 เพื่อให ประชาชนมีสว นรวมในการบริหารงานขององคกรปกครองสวนทองถิน่ มากยิ่ ง ขึ้ น เพื่ อ ให ก ารบริ ห ารงานเป น ไปตามความต อ งการของ ประชาชนอยางแทจริง รวมทั้งเพื่อใหประชาชนไดมีสิทธิรับรูและ มี ส ว นร ว มในการกระทํ า ขององค ก รปกครองส ว นท อ งถิ่ น ที่ จ ะมี ผลกระทบตอตัวเขาดวย องคกรปกครองสวนทองถิ่นตองรายงานการดําเนินงานตอ ประชาชนในเรือ่ งการจัดทํางบประมาณ การใชจา ย และผลการดําเนิน งานในรอบป เพื่อใหประชาชนมีสวนรวมในการตรวจสอบ และกํากับ การบริหารจัดการขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ในการจัดทํางบประมาณขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ได เพิ่มหลักการในเรื่องการงบประมาณของทองถิ่นโดยใหนําหลักการ เชนเดียวกับการพิจารณางบประมาณของสมาชิกสภาผูแทนราษฎร หรือวุฒิสภาในกรณีหามการแปรญัตติที่จะทําใหตนมีสวนในการใช งบประมาณมาใชดวย ไมวาโดยตรงหรือโดยออม เพื่อมิใหสมาชิก สภาทองถิน่ นํางบประมาณไปใชเพือ่ ผลในการหาเสียงของตนเองดวย โดยสรุปแลว สาระสําคัญของรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ทีเ่ กีย่ ว กับการปรับปรุงกระบวนการงบประมาณแผนดินมีดังนี้6

44 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


1) บัญญัติใหคณะรัฐมนตรีจะตองจัดทําแผนการบริหาร ราชการแผนดิน และแผนการตรากฎหมาย เพื่อใหแนวนโยบายพื้น ฐานแหงรัฐไดมกี ารนําไปปฎิบตั อิ ยางจริงจังและสามารถตรวจสอบได (มาตรา 76) 2) สนับสนุนใหจงั หวัดมีแผนและงบประมาณเพือ่ การพัฒนา จังหวัด (งบประมาณจังหวัด) (มาตรา 78 (2)) 3) บัญญัตใิ หรฐั บาลจัดทําเอกสารประกอบการเสนอรางพระ ราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจําปใหแสดงรายละเอียดอยางครบ ถวน ดูรายละเอียดในมาตรา 167 ขางตน (มาตรา 167 วรรค 1) 4) การตั้งงบประมาณรายจายงบกลาง จะตองแสดงเหตุผล และความจําเปน ทําใหการกําหนดงบกลางจะตองไดรบั การพิจารณา จากรัฐสภา เพื่อเปนการปองกันการใชงบกลางอยางไรวินัยทางการ คลัง (มาตรา 167 วรรค 2) 5) บัญญัติใหมีการตรากฎหมายการเงินการคลังของรัฐขึ้น ภายในสองป นั บ แต วั น ที่ รั ฐ บาลแถลงนโยบายต อ รั ฐ สภา (18 กุมภาพันธ 2553)7 ดูรายละเอียดหลักเกณฑในมาตรา 167 ขางตน (มาตรา 167 วรรค 3) 6) บัญญัติหลักการและแนวทางใหรัฐสภา ศาล และองคกร อิสระตามรัฐธรรมนูญมีอสิ ระในทางการคลังและงบประมาณ เพิม่ หลัก การใหองคกรดังกลาวสามารถเสนอคําขอแปรญัตติเพิ่มงบประมาณ รายจายประจําปตอคณะกรรมการธิการไดโดยตรง เพื่อเปนหลัก

อางอิงจาก จรัส สุวรรณมาลา (2553), ประชาธิปไตยทางการคลังไทย, กรุงเทพฯ: คณะ รัฐศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย, หนา 195-196. 7 คณะรัฐมนตรีไดมีมติใหความเห็นชอบรางพระราชบัญญัติการเงินการคลัง พ.ศ. .... ตามที่ กระทรวงการคลังเสนอ เมือ่ วันที่ 13 ตุลาคม 2552 และไดมกี ารนํารางพระราชบัญญัตดิ งั กลาว เสนอตอประธานสภาผูแทนราษฎรในวันที่ 19 พฤศจิกายน 2552 6

ดวงมณี เลาวกุล : 45


ประกันความเปนอิสระจากคณะรัฐมนตรีในการบริหารงบประมาณให เพียงพอตอการปฏิบัติหนาที่ (มาตรา 168 วรรค 9) 7) บัญญัตใิ หรฐั บาลตัง้ งบประมาณรายจายเพือ่ ใชเงินคงคลัง และกําหนดแหลงทีม่ าใหชดั เจน เมือ่ มีความจําเปนเรงดวนจะตองจาย เงินไปกอน เพือ่ ใหรฐั บาลใชจา ยเงินคงคลังนอกแผนงบประมาณอยาง มีวินัย (มาตรา 169 วรรค 1) 8) บัญญัตใิ หคณะรัฐมนตรีมอี าํ นาจในการโอนงบประมาณไป ใชแกปญ  หาในภาวะทีป่ ระเทศอยูใ นภาวะสงครามหรือการรบไดทนั ที และใหรายงานใหรัฐสภาทราบในภายหลัง (มาตรา 169 วรรค 2) 9) บัญญัติใหฝายบริหารรายงานการโอนหรือเปลี่ยนแปลง รายการในแผนงบประมาณรายจายทีก่ าํ หนดไวแลวตอรัฐสภา เพือ่ ให เกิดความรับผิดชอบและโปรงใส (มาตรา 169 วรรค 3) 10) บัญญัตใิ หสว นราชการรายงานการรับและการใชจา ยเงิน นอกงบประมาณตอรัฐสภา เพือ่ ใหเกิดการใชจา ยเงินนอกงบประมาณ ดวยความโปรงใส และคํานึงถึงการมีวินัยทางการเงินการคลังในการ ใชจายเงินนอกงบประมาณ (มาตรา 170) อยางไรก็ตามรัฐธรรมนูญฯพ.ศ. 2550 ควรสงเสริมบทบาท หนาที่ใหผูมีสวนไดสวนเสียตางๆ (พลเมือง ฝายนิติบัญญัติ ฝาย บริหาร และสวนราชการ) ในระบบงบประมาณ ไดมีสวนรวมในการ ถวงดุลอํานาจของการบริหารนโยบายการคลังไดอยางสมบูรณมาก ขึ้น เพื่อใหสงผลดีตอเสถียรภาพและความเจริญเติบโตของเศรษฐกิจ ของประเทศ

46 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


3. ธรรมนูญการคลังภายใตรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550

ธรรมนูญการคลังเปนแนวความคิดของสํานัก Public Choice และ สํานัก Constitutional Political Economy8 แนวคิดของสํานักนี้มอง รัฐบาลและนักการเมืองเปน “อสูร” (Leviathan) จึงตองการจํากัดการ ใชอาํ นาจของ “อสูร” เนือ่ งจากรัฐบาลทีม่ าจากการเลือกตัง้ มีแนวโนมที่ จะใชจา ยเงินงบประมาณเปนจํานวนมาก แตไมตอ งการทีจ่ ะเก็บภาษี อากรจากประชาชน เพราะจะทําใหคะแนนนิยมทางการเมืองลดนอย ลง ดังจะเห็นไดวา รัฐบาลทีม่ าจากการเลือกตัง้ มักจะมีแนวโนมทีจ่ ะใช นโยบายการคลังแบบขาดดุล จนกอใหเกิดระบอบประชาธิปไตยทีข่ าด ดุล (Democracy in Deficit)9 นักเศรษฐศาสตรหลายทาน เชน James Tobin, James M. Buchanan, Robert D. Tollison, Richard E. Wagner รังสรรค ธนะพรพันธุ (2547), เศรษฐศาสตรรัฐธรรมนูญ: บทวิเคราะหรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540, กรุงเทพฯ: มติชน, หนา 137-138. 9 ดูรายละเอียดในงานของ Buchanan and Wagner (1977) และ Buchanan, Rowley and Tollison (1986) 8

ดวงมณี เลาวกุล : 47


และ Charles K. Rowley เปนตน ไดพยายามผลักดันใหมีบทบัญญัติ วาดวยงบประมาณสมดุลในรัฐธรรมนูญ (Balance Budget Amendment)10 และมีความพยายามในการสถาปนาธรรมนูญภาษีอากรขึน้ 11 รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มีบทบัญญัติที่ถือเปนธรรมนูญ ทางการคลัง12 ซึง่ มิไดแตกตางไปจากบทบัญญัตใิ นรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2540 และมิไดแตกตางไปจากหลักการของพระราชบัญญัติวิธีการ งบประมาณ พ.ศ. 2502 และพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 ธรรมนูญทางการคลังเปนบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่มีจุดมุงหมาย อยางนอย 2 ดานคือ 1) มุงจํากัดการใชอํานาจทางการคลัง โดยพืน้ ฐานแลวเปนการจํากัดการใชอาํ นาจของสมาชิกสภา ผูแทนราษฎร (สมาชิกสภาผูแทนราษฎร) อาทิ การจํากัดอํานาจของ สมาชิกสภาผูแทนราษฎร และประชาชนผูมีสิทธิเลือกตั้ง ในการนํา เสนอรางกฎหมายการคลัง โดยมิไดรับคํารับรองของนายกรัฐมนตรี (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 142) เนื่องดวยรางกฎหมายการ คลัง เปนรางพระราชบัญญัติเกี่ยวดวยการเงิน ในกรณีที่เปนที่สงสัย วารางพระราชบัญญัติใดเปนรางพระราชบัญญัติเกี่ยวดวยการเงินที่ จะตองมีคาํ รับรอง���องนายกรัฐมนตรีหรือไม ตัง้ แตรฐั ธรรมนูญฯ พ.ศ. 2540 เปนตนมา ใหเปนอํานาจของที่ประชุมรวมกันของประธานสภา ผูแทนราษฎรและประธานคณะกรรมาธิการสามัญของสภาผูแทน ดูรายละเอียดในงานของ Tobin (1978; 1981 และ 1983), Buchanan and Wagner (1978) และ Buchanan, Rowley and Tollison (1986) 11 ดูรายละเอียดในงานของ Brennan and Buchanan (1980), Ackerman (1999) และ Zelenak (1999) 12 ดูงานวิชาการเกี่ยวกับธรรมนูญการคลังใน Aranson (1984), Brennan (1984) และ Niskanen (1992) 10

48 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ราษฎรทุกคณะ เปนผูวินิจฉัย13 (มาตรา 143 วรรค 2) นอกจากนั้น ในรัฐธรรมนูญฯ ยังมีบทบัญญัติหาม สมาชิกสภาผูแทนราษฎร แปร ญัตติเพิ่มเติมรายการหรือจํานวนในรายการงบประมาณรายจาย (รัฐ ธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 168 วรรค 5) ดูการวิเคราะหเพิ่มเติม ในประเด็นนี้ในมาตรา 168 ขางตน รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มุง จํากัดอํานาจฝายนิตบิ ญ ั ญัติ และ ั ญัตขิ องสมาชิก ภาคประชาชน ซึง่ เปนการริดรอนการทําหนาทีน่ ติ บิ ญ สภาผูแทนราษฎรทําใหเกิดพฤติกรรมเบี่ยงเบนจากหนาที่หลัก และ กีดขวางนวัตกรรมดานนิตบิ ญ ั ญัต14ิ รวมทัง้ เปนการจํากัดสิทธิเสรีภาพ และกีดขวางการมีสว นรวมของภาคประชาชนในกระบวนการกําหนด งบประมาณแผนดินดวย 2) มุงใหการบริหารการคลังของรัฐบาลมีความยืดหยุน15 รัฐธรรมนูญมิไดมุงจํากัดอํานาจการคลังของฝายบริหาร (รัฐบาล) แมจะมีบทบัญญัติที่กําหนดวา การจายเงินแผนดินจะตอง มีกฎหมายรองรับ (กฎหมายวาดวยงบประมาณรายจาย กฎหมายวา ดวยวิธีการงบประมาณ กฎหมายเกี่ยวดวยการโอนงบประมาณ หรือ กฎหมายวาดวยเงินคงคลัง) (มาตรา 169) แตขณะเดียวกันก็มีขอ ยกเวนบัญญัตไิ วในมาตราเดียวกัน (มาตรา 169) และมีความยืดหยุน ในการบริหารงบประมาณคือ ถาพระราชบัญญัติงบประมาณรายจาย ประจําปงบประมาณออกไมทันปงบประมาณใหม ใหใชกฎหมาย ในยุคทีก่ ลุม พลังอํามาตยาธิปไตยเรืองอํานาจ อํานาจในการวินจิ ฉัยอยูท ปี่ ระธานวุฒสิ ภา ใน ยุคที่กลุมพลังอํามาตยาธิปไตยมิไดเรืองอํานาจ อํานาจในการวินิจฉัยอยูที่ประธานสภาผูแทน ราษฎร (รังสรรค ธนะพรพันธุ, 2547, หนา 141) 14 รังสรรค ธนะพรพันธุ (2547), เศรษฐศาสตรรัฐธรรมนูญ: บทวิเคราะหรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540, อางแลว, หนา 140-141. 15 รังสรรค ธนะพรพันธุ (2547), เศรษฐศาสตรรัฐธรรมนูญ: บทวิเคราะหรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540, อางแลว, หนา 136. 13

ดวงมณี เลาวกุล : 49


วาดวยงบประมาณรายจายในปงบประมาณปกอนนั้นไปพลางกอน (มาตรา 166) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มีบทบัญญัตทิ ถี่ อื เปนธรรมนูญภาษี อากร (Tax Constitution)16 ดวย แตมิไดมีการกําหนดหลักการที่วา การเก็บภาษีอากรจะตองไดรับความเห็นชอบจากประชาชน (Taxation With Representation) และการเก็บภาษีอากรโดยมิไดรับความ เห็นชอบจากประชาชนมิอาจกระทําได รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดมี บทบัญญัตใิ หอาํ นาจรัฐบาลในการเก็บภาษีอากร ดวยการตราพระราช กําหนด เมื่อมีความจําเปนตองมีกฎหมายเกี่ยวดวยภาษีอากร หรือ เงินตรา (มาตรา 186) ซึ่งอาจทําใหเกิดการเก็บภาษีอากร โดยมิได รับความเห็นชอบจากประชาชน (Taxation Without Representation)

รังสรรค ธนะพรพันธุ (2547), เศรษฐศาสตรรัฐธรรมนูญ: บทวิเคราะหรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540, อางแลว, หนา 137. 16

50 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


4.พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่แกไข เพิ่มเติม

พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่แกไขเพิ่มเติม ใหความสําคัญกับการจัดทํางบประมาณในดานรายจายมากกวาดาน รายได ดังจะเห็นไดจากการทีง่ บประมาณรายจายเปนสิง่ ทีฝ่ า ยบริหาร (รัฐบาล) จะตองขออนุมัติตอฝายนิติบัญญัติ (รัฐสภา) เพื่อตราเปน พระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป แตดานรายไดรัฐบาล เพียงแตแสดงใหรัฐสภาทราบวา รัฐบาลมีรายไดทางใดที่จะนํามาใช จายเปนงบประมาณรายจายเทานั้น พระราชบัญญัติฉบับนี้ใชมาเปน เวลานาน เนื่องจากบทบัญญัติมีความยืดหยุนและคลองตัวในการ ปรับเปลี่ยนระบบงบประมาณของประเทศไดโดยผานการริเริ่มจาก ผูอํานวยการสํานักงบประมาณ และสามารถใชกลไกของกฎหมายวิธี การงบประมาณ ในการออกระเบียบหรือหลักเกณฑของกระทรวงการ คลังมาบังคับใชในการปรับปรุงระบบการเบิกจาย17 พัลลภ ศักดิ์โสภณกุล (2547), วิวัฒนาการกฎหมายวิธีการงบประมาณและการปฏิรูป ระบบงบประมาณของประเทศไทย, กรุงเทพฯ: สํานักพิมพวัฒนาพานิช, หนา 41. 17

ดวงมณี เลาวกุล : 51


แตอยางไรก็ตาม ในปจจุบันบทบัญญัติของกฎหมายอาจ ไมทันกับสถานการณที่เปลี่ยนแปลงไป การใหผูอํานวยการสํานัก งบประมาณ ซึ่งเปนขาราชการประจํารับผิดชอบการงบประมาณของ ประเทศนั้น อาจไมสามารถตอบสนองนโยบายหรือเปาหมายในการ บริหารงานเชิงยุทธศาสตรของรัฐบาลไดอยางมีประสิทธิภาพ ไมสอด รับกับการบริหารราชการแผนดินสมัยใหม และไมสามารถแกไขปญหา วิกฤตเศรษฐกิจตางๆ ที่เกิดขึ้นไดทันทวงที จึงไดมีการปรับปรุงพระ ราชบัญญัติวิธีการงบประมาณใหม แตยังไมไดผานการพิจารณาของ รัฐสภา พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ เปนกฎหมายที่กําหนด เกี่ยวกับวิธีการงบประมาณ โดยกําหนดอํานาจหนาที่ของผูอํานวย การสํานักงบประมาณ ลักษณะของงบประมาณ การจัดทํางบประมาณ การโอนงบประมาณรายจาย การควบคุมงบประมาณ กฎหมายวิธกี าร งบประมาณเปนกฎหมายที่วางระบบใหมีแผนการเงินประจําปของ รัฐบาลกลาง และสวนราชการ ใหมกี ารควบคุมงบประมาณอยางรัดกุม ใหการจายเงินหรือการกอหนีผ้ กู พันเปนไปตามกําลังเงินแผนดิน โดย ใชมาตรการของเงินประจํางวดและใหมกี ารประมวลบัญชีและรายงาน เกีย่ วกับรายรับรายจายทัง้ สิน้ ของแผนดิน ดูแผนผังพระราชบัญญัตวิ ธิ ี การงบประมาณประกอบในแผนผังที่ 1 สาระสําคัญของพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มีดังนี้18 มิไดมีการกําหนดขอบเขตของงบประมาณรายจายอยาง ชัดเจนวา ครอบคลุมเงินทุนแผนดิน ประเภทใดบาง (มาตรา 4 วรรค 1) จึงเปดชองใหฝายบริหารตีความขอบเขตของงบประมาณรายจาย ไดเอง ที่ผานมาคณะรัฐมนตรีและสํานักงบประมาณตีความขอบเขต อางอิงจาก จรัส สุวรรณมาลา (2553), ประชาธิปไตยทางการคลังไทย, อางแลว, หนา 164-167. 18

52 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ŸœŸ´Šš¸É 1: ¡¦³¦µ´´˜·ª·›¸„µ¦Šž¦³¤µ– Ѳў ҖюіѣєѥцдѥііѥѕіѤэіѥѕлҕѥѕ/ѯе ҖѥшіњлѝѠэѳч Җ

 

ѝѼѥьѤдкэюіѣєѥц

ѝҕ њ ь і ѥ н д ѥ і / іѤуњѧѝѥўдѧл - ѝҕкзѪь



- ѝҕкѳєҕшѥєѯњјѥ Ѳў Җ ѝкю. ёѧл ѥіцѥ дѼ ѥўьчкэюіѣєѥц



њѧѯзіѥѣўҙ кэюіѣєѥц

 лѤчъѼѥкэюіѣєѥц юіѣлѼѥюѨ

 

ш ҖѠкіѣэѫіѥѕјѣѯѠѨѕчзѼѥѰщјк юіѣдѠэкэюіѣєѥц



і ѥ ѕ лҕ ѥѕ н ч Ѳ н ѯҖ кѧ ь з к зјѤк/іѥѕлҕѥѕѯёѪѠ ѷ нчѲн Җ ѯкѧьъѫьѝѼѥіѠкѲў ҖѰѕдѳњ Җ ѯ юѶ ь ѝҕ њ ь шҕ ѥ к ў ѥ д Ѳ ь ё.і.э.кэюіѣєѥц іѥѕлҕѥѕ

ьѥѕдіѤуєьшіѨ

 

зцѣіѤуєьшіѨ

 

іѤуѝѓѥ ё.і.э.ѠѠдѲн ҖѳєҕъѤь

ьѥѕдіѤуєьшіѨ ѠьѫєѤш ѧ

кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕ юіѣлѼѥюѨ јњҕ кѰј Җњѳю ёјѥкдҕѠь

ёіѣіѥнэѤррѤш ѧ мэѤэѠьѫєѤшѰ ѧ ј Җњ

“кэдјѥк” Ѱѕдшҕѥкўѥдлѥдкэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕ еѠкѝҕњьіѥндѥіўіѪѠіѤуњѧѝѥўдѧл (ѯкѧьъѫьѝѼѥіѠк лҕѥѕѯюѶ ьѝҕњьўьѩкѷ еѠккэдјѥк)

з.ш.к. ѯе ҖѥшіњлѝѠэѰј ҖњѯѝьѠ шҕѠіѤуѝѓѥ

іѤуєьшіѨѯюѶ ьяѬ Җ зњэзѫєѰјѣ шіњлѝѠэ (є. 21 Ѱјѣ 22)

Ѹ юѨ кэюіѣєѥціѤуєьшіѨюіѣдѥћ ѝѧь іѥѕкѥьдѥііѤэлҕѥѕѯкѧь

ѯѝьѠіҕѥкёіѣіѥнэѤррѤш ѧ кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕѯёѧє ѷ ѯшѧє ѱчѕѯюѶ ьѳюшѥєњѧыд Ѩ ѥіеѠк ѝкю. діцѨлѼѥѯюѶ ьш ҖѠклҕѥѕѯкѧьўіѪѠдҕѠўьѨя Ѹ д Ѭ ёѤьѯдѧьдњҕѥўіѪѠ ьѠдѯўьѪѠлѥд ё.і.э.Ѣ дѼѥўьч

іѤуѝѓѥѠьѫєѤш ѧ

іѥѕіѤэеѠкѝҕњь іѥндѥі/іѤуњѧѝѥўдѧл діцѨѕдѯњ Җьѳєҕш ҖѠк ѝҕкѯе ҖѥзјѤкшѥє є. 24 ўьҕњѕкѥьш ҖѠкъѼѥ іѥѕкѥьѯѝьѠшҕѠ Ѹ зцѣіѤуєьш��ѨѯєѪѠ ѷ ѝѧь юѨ кэюіѣєѥцшѥє іыь. 50 є. 170

ѝҕкѯе ҖѥзјѤк

е ҖѠѕдѯњ Җь еѠкдіцѨ ъѨл ѷ ѣѯэѧд ѯкѧьлѥд зјѤкѳч Җ шѥє є. 27 28 Ѱјѣ ѯкѪѠ ѷ ьѳе дѥіѲн Җ ѯкѧьъѫь ѝѼѥіѠк лҕѥѕ шѥє є. 29

іѥѕлҕѥѕеѠкѝҕњь іѥндѥі/іѤуњѧѝѥўдѧл дѥіѲн Җіѥѕлҕѥѕш ҖѠкѯюѶ ьѳюшѥє іѣѯэѨѕэъѨя ѷ Ѭ ҖѠѼѥьњѕдѥідѼѥўьч шѥє є. 20 Ѱшҕєе Ѩ ҖѠѕдѯњ Җь шѥє є. 23

ѱѠькэюіѣєѥціѣўњҕѥкўьҕњѕкѥь ўіѪѠьѼ ѥѳюѲн ҖѲьіѥѕдѥіѠѪь ѷ ѳч Җшѥє ѯкѪѠ ѷ ьѳееѠкєѥшіѥ 18 Ѱјѣ 19 ҟ д дѥідҕѠўьѨя Ѭ ё Ѥь/дѥізѼѥҟ юіѣд ѤьѲў Җ діѣъіњкдѥізјѤкєѨѠѼѥьѥлѯёѨѕкяѬ ҖѯчѨѕњ (єѥшіѥ 9 ъњѧ Ѱјѣ 23 ъњѧ) ѰшҕдѶє Ѩ е ҖѠѕдѯњ Җьшѥєєѥшіѥ 23 Ѱјѣ 23 шіѨ

ѯкѧьюіѣлѼѥ књч ѯкѧь ъчіѠк іѥндѥі ѰјѣѠѪь ѷ ѵ

дѥішѤкѸ кэюіѣєѥц іѥѕлҕѥѕе Җѥє юѨ шѥє є. 11

ѝкю.іњє іњєе ҖѠєѬј

дѥідҕѠўьѨѸ яѬдёѤь

зіє. ѠьѫєѤш ѧ

š¸É¤µ: ¡¦³¦µ´´˜·ª·›¸„µ¦Šž¦³¤µ– 2502 ¨³š¸É„oŅÁ¡·É¤Á˜·¤™¹ŠŒ´š¸É 6 ¡.«. ดวงมณี 2543

เลาวกุล : 53


ของงบประมาณรายจายไวอยางจํากัดมาก โดยรางพระราชบัญญัตงิ บ ประมาณรายจายประจําปจะครอบคลุมเฉพาะรายจายของเงินทุนแผน ดินเพียงบางสวน คือเฉพาะเงินกองทุนประเภททัว่ ไป (General fund) เทานั้น จึงเปนเหตุใหรัฐบาลมีการใชจาย “เงินนอกงบประมาณ” เปน จํานวนมาก เพราะไมตองนําเสนอเพื่อผานการเห็นชอบจากรัฐสภา มิไดมีการกําหนดให “จังหวัด” เปนหนวยรับงบประมาณ (มาตรา 4) แตฝายบริหารไดเคยใชดุลพินิจกําหนดใหมีงบประมาณจังหวัด และกลุมจังหวัดในยุคผูวาราชการจังหวัดบูรณาการมาแลวในชวง ป 2547-2549 ซึ่งในประเด็นนี้ มีการแกไขเพิ่มเติมในเรื่องการรับ งบประมาณของจังหวัดและกลุมจังหวัดไวในระเบียบวาดวยการ บริหารงบประมาณ ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2552 แตไมไดมีการแกไขในพระ ราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ เอกสารประกอบการเสนอรางพระราชบัญญัติงบประมาณ รายจายประจําป มิไดกําหนดองคประกอบของเอกสารประกอบใน รายละเอียดใหชัดเจน (มาตรา 8) จึงเปดชองโอกาสใหฝายบริหารใช ดุลพินิจในการจัดทําและเสนอรายละเอียดเอกสารประกอบดังกลาว ตามทีเ่ ห็นสมควร ซึง่ พบวามีรายจายประเภททีไ่ มมแี ผนการใชจา ยใน รายละเอียด และรายจายประเภททีใ่ หฝา ยบริหารไปใชดลุ พินจิ จัดสรร เองในภายหลัง เชน รายจายงบกลาง (มาตรา 10) รายจายผูกพันขาม ปงบประมาณ (มาตรา 11) รายจายภาษี (Tax expenditures) เปนตน การกําหนดกรอบเพดานการกูเ งินเพือ่ ชดเชยการขาดดุลงบประมาณ (มาตรา 9 ทวิ) ก็เพื่อใหฝายบริหารรักษาวินัยทางการคลัง แตเพดาน ส ว นขาดดุ ล งบประมาณตามที่ กํ า หนดในพระราชบั ญ ญั ติ วิ ธี ก าร งบประมาณ พ.ศ.2502 ไมไดครอบคลุมถึงรายจายจากเงินนอก งบประมาณ เนื่องจากฝายบริหารตีความขอบเขตของงบประมาณ รายจายประจําปไวแตเพียงเงินทุนกองทุนทั่วไปเทานั้น พระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปซึ่งเปนกฎหมายขออนุมัติเบิก 54 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


จายเงินจากบัญชีเงินคงคลัง เงินนอกงบประมาณเปนเงินทีไ่ มไดอยูใ น บัญชีเงินคงคลัง ดังนัน้ เพดานการกอหนีส้ าธารณะตามมาตรา 9 ทวิ จึง ไมไดครอบคลุมเงินนอกงบประมาณดังกลาว รัฐบาลจึงสามารถเลี่ยง ไปกูเงินและสรางภาระผูกพันทางการคลัง “นอกระบบงบประมาณ” และไมตองเสนอขอความเห็นขอบตอรัฐสภา ดวยเหตุน้ีเพดานการ กอหนี้สาธารณะควรจะครอบคลุมหนี้สินทั้งหมด ดังนั้นกรอบเพดาน การกูเงินเพื่อชดเชยการขาดดุลงบประมาณที่กําหนดไวในมาตรา 9 จึงไมมผี ลตอการรักษาวินยั และความยัง่ ยืนทางการคลังของรัฐในภาพ รวมของฐานะการเงินการคลังของประเทศที่แทจริง การใหอํานาจในการกําหนดวิธีการจัดทํางบประมาณเพิ่ม เติมแกผูอํานวยการสํานักงบประมาณ (มาตรา 17) เปนการให อํานาจที่คอนขางมาก งบประมาณรายจายเพิ่มเติมควรมีการระบุถึง วัตถุประสงคทชี่ ดั เจน และอาจจะมีการระบุถงึ ขอบเขตของงบประมาณ สวนเพิ่มเติม เพื่อเปนการรักษาวินัยทางการคลัง การใหอํานาจฝายบริหาร (ผูอํานวยการสํานักงบประมาณ และนายกรัฐมนตรี) ในการโอนเปลี่ยนแปลงรายจายตามพระราช บัญญัติงบประมาณรายจายประจําป พระราชบัญญัติงบประมาณ รายจายเพิม่ เติม พระราชบัญญัตโิ อนเงินงบประมาณรายจาย พระราช กฤษฎีการวมหรือโอนสวนราชการ และรายจายงบกลาง (มาตรา 19) โดยไมมีระบบการตรวจสอบถวงดุลกํากับไวแตอยางใด ซึ่งอํานาจใน การจัดสรรทรัพยากรตางๆ ควรเปนของประชาชนโดยผานทางรัฐสภา การใหอํานาจฝายบริหารใชดุลพินิจในการกําหนดหลักการ บัญชี การบริหารการเงิน และการรายงานผลการดําเนินงานดาน การเงินการคลังของรัฐ (มาตรา 21) ที่ผานมาฝายบริหาร (คณะ รั ฐ มนตรี กระทรวงการคลั ง และสํ า นั ก งบประมาณ) ใช ดุ ล พิ นิ จ กําหนดนโยบายหรือหลักการบัญชีและการบริหารการเงินตํ่ากวา เกณฑมาตรฐานที่ถือปฏิบัติเปนสากล การบัญชีรัฐบาลและกองทุน ดวงมณี เลาวกุล : 55


สาธารณะต า งๆ ไม ส ามารถบั น ทึ ก หรื อ แสดงถึ ง ภาระผู ก พั น ทางการเงิ น ให ค รบถ ว นและทั น เวลา อี ก ทั้ ง ไม ไ ด จั ด ทํ า รายงาน แสดงสถานะทางการคลังที่ครบถวนเพียงพอและเชื่อถือได ดังนั้น จึงมีแนวโนมที่จะปกปดขอมูลเกี่ยวกับสถานะทางการคลังของรัฐ โดยรวม และของกองทุนฯ ยอยตางๆ ทําใหหนวยตรวจสอบถวงดุล ภายนอกและองคกรตรวจสอบภาคประชรชนไมสามารถรับรูขอมูล ทางการคลังที่ถูกตอง และไมสามารถทําหนาที่ตรวจสอบฝายบริหาร ได เปนการเปดโอกาสใหเกิดความเสี่ยงทางการคลังและการทุจริต ประพฤติมิชอบขึ้นในวงราชการ เป ด โอกาสให ฝ า ยบริ ห าร อนุ มั ติ ใ ห ส ว นราชการและ รัฐวิสาหกิจจายเงินและ/หรือกอหนี้ผูกพัน กอนไดรับเงินประจํางวด ในกรณีทมี่ คี วามจําเปนและเรงดวน รวมทัง้ อนุมตั ใิ หสว นราชการหรือ รัฐวิสาหกิจกอหนี้ผูกพันเกินกวาหรือนอกเหนือไปจากที่กําหนดไว ในพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปหรือพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายเพิม่ เติมได (มาตรา 23) ซึง่ เปนการใหอาํ นาจฝาย บริหารอยางอิสระและไมไดมีการจํากัดวงเงินไว ใหอํานาจกระทรวงเจาสังกัดในการกูยืมเงินใหรัฐวิสาหกิจที่ ไมใชนิติบุคคลที่อยูในความดูแล ใหอํานาจสํานักงานคณะกรรมการ พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ (สศช.) และรัฐมนตรี ในการให ความเห็นชอบโครงการเงินกู (นอกงบประมาณ) โดยไมมกี รอบวงเงิน จํากัด (ยกเวนถาวงเงินเกินหาลานบาท ตองไดรับอนุมัติจากคณะ รัฐมนตรีดวย)19 (มาตรา 23 ตรี) เปดชองใหฝายบริหารและหนวย งานภาครัฐสามารถกูเงินนอกงบประมาณได และรัฐสภาไมสามารถ พระราชบัญญัติการบริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. 2548 มาตรา 9 ไดปรับวงเงินเปนหาสิบลาน บาท ซึ่งพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณควรจะมีการปรับวงเงินใหตรงกัน ซึ่งตองรอดูราง พ.ร.บ.ฉบับใหม 19

56 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ควบคุมตรวจสอบถวงดุลเพื่อรักษาวินัยทางการคลังได มาตรา 24 และกฎหมายองคการมหาชนที่ออกในภายหลัง เปดชองใหฝายบริหาร (สวนราชการและหนวยงานภาครัฐ) จัดตั้ง หนวยงานและกองทุนหนวยงาน (Agency funds) ขึ้น และสามารถ กอหนี้ผูกพันและใชจายเงินนอกงบประมาณ ซึ่งจะเปนอุปสรรคตอ การรักษาวินัยทางการเงินการคลังภาครัฐ ใหอาํ นาจรัฐมนตรีวา การกระทรวงการคลังในการสัง่ จายเงิน จากคลังเปนเงินทดรองราชการ (มาตรา 29) โดยใหรัฐมนตรีวาการ กระทรวงการคลังกําหนดระเบียบหรือขอบังคับวาดวยเงินทดรอง ราชการ ดวยความเห็นชอบของ���ณะรัฐมนตรีและใหประกาศในราช กิจจานุเบกษาตามมาตรา 21 “เงินกองทุนสํารองจาย” ซึ่งมีอยูจํานวน 100 ลานบาท ซึ่ง คณะรั ฐ มนตรี ส ามารถอนุ มั ติ ใ ห นํ า ไปใช จ า ยได เ พื่ อ ประโยชน แ ก ราชการแผนดิน (มาตรา 29 ทวิ) ซึ่งมาจากแนวคิดที่ตองการรักษา วินัยทางงบประมาณและการคลังที่ดี โดยมีวัตถุประสงคเพื่อปองกัน ไมใหฝายบริหารอางความจําเปนรีบดวนอยางพรํ่าเพรื่อโดยไมมี ขอบเขตตามมาตรา 7 ของพระราชบัญญัตเิ งินคงคลังทีไ่ มไดมกี าํ หนด เพดานการสัง่ จายเงินของฝายบริหารทีอ่ า งความจําเปนรีบดวนเอาไว กฎหมายวิธีการงบประมาณก็ไมไดกําหนดขีดจํากัดการใชจายจาก เงินทุนสํารองจาย เพียงแตกาํ หนดวาเงินทุนสํารองจายมีจาํ นวน 100 ลานบาท แตเมื่อเบิกจายไปแลว จะตองตั้งรายจายชดใชเพื่อเปนทุน ตอไป การใชจายจากเงินทุนสํารองจายนี้ มีขอพึงระวังคือเปนการนํา เงินคงคลังออกมาใช จะทําใหปริมาณเงินหมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจ เพิ่มขึ้นโดยตรง อยางไรก็ดีในปจจุบันอาจจะตองมีการปรับวงเงินให มีขนาดที่ใหญขึ้น เพื่อใหสอดรับกับสภาวการณทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดลอมที่เปลี่ยนแปลงไป

ดวงมณี เลาวกุล : 57


พระราชบัญญัตวิ ธิ กี ารงบประมาณไมไดมกี ารระบุถงึ ตัวชีว้ ดั ประสิทธิภาพและประสิทธิผลของการใชจายงบประมาณ จึงทําใหยัง ขาดในสวนของการประเมินผลงบประมาณ

58 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


5.พระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491

กฎหมายวาดวยเงินคงคลัง เปนกฎหมายที่จัดระบบการควบคุมเงิน แผนดินวาดวยเงินคงคลังใหรดั กุม โดยมีสาระทีเ่ ปนแกนของกฎหมาย การคลังและไดใชแทนรัฐธรรมนูญฯ ฉบับถาวรในภาวะที่มีการปฏิวัติ รัฐประหารมาแลวหลายครั้ง เงินคงคลังเปนเพียงสวนหนึ่งของเงินแผนดิน กลาวคือ เงิน นอกงบประมาณทีไ่ มไดเปนเงินคงคลัง เชน เงินรายไดของหนวยงาน ของรัฐที่ไมตองนําสงคลังเปนรายไดตามมาตรา 170 ของรัฐธรรมนูญ ลวนเปนเงินแผนดินทั้งสิ้น แผนผังพระราชบัญญัติเงินคงคลังดูในแผนผังที่ 2 สาระสําคัญของพระราชบัญญัตเิ งินคงคลัง พ.ศ. 2491 มีดงั นี้ 20 กระทรวงการคลังตองนําเงินแผนดินฝากธนาคารแหงประเทศไทย และเก็บรักษาเปนเงินสดไวทสี่ าํ นักงานคลังจังหวัดและสํานักงานคลัง อําเภอทัว่ ประเทศ เงินแผนดินทีฝ่ ากไวทธี่ นาคารแหงประเทศไทย เปด ดูรายละเอียดใน อิสสระ นิตทิ ณ ั ฑประภาศ (2548), “อันวาเงินคงคลังนัน้ เปนฉันใด,” วารสาร การงบประมาณ, 2(5), หนา 7-18. 20

ดวงมณี เลาวกุล : 59


ŸœŸ´Šš¸É 2:¡¦³¦µ´´˜Á· Š·œ‡Š‡¨´Š¡.«. 2491  

іѤуєьшіѨєѠ Ѩ Ѽѥьѥл дѼѥўьчдѥіўѤдіѥѕлҕѥѕъѨѷ ѝҕкѯе ҖѥэѤрнѨіѥѕдѥіъѨ 1 эѥкіѥѕдѥі шѥє є. 4(2)

яѬ ҖзѫєдѥіѝѤѷклҕѥѕ іѤуєьшіѨ (є.9)

яѬ ҖзѫєдѥіѝѤѷклҕѥѕ дієыьѥіѤдќҙ Ѱјѣѯл ҖѥёьѤдкѥь оѩкѷ ієш. ѰшҕкшѤкѸ ѯёѪѠ ѷ дѥіьѨѸ (є. 10)

ўѤњўь Җѥѝҕњьіѥндѥі

ѓѥќѨѠѥді зҕѥыіієѯьѨѕє зҕѥюіѤэ ѯкѧьдѬ Җ

зјѤклѤкўњѤч/зјѤкѠѼѥѯѓѠ

эѤрнѨѯкѧьзкзјѤкэѤрнѨъ Ѩѷ 1

яѬ ҖњҕѥѢ ѰјѣіѣѯэѨѕэ еѠк дз. (є. 11)

эѤрнѨѯкѧьзкзјѤкэѤрнѨъ Ѩѷ 2

ѯкѧьъѫьўіѪѠ ѯкѧьъѫь ўєѫьѯњѨѕь є. 12

дсўєѥѕзѫєдѥіѝѤѷклҕѥѕ ё.і.э.кэюіѣєѥцюіѣлѼѥюѨ ё.і.э.кэюіѣєѥцѯёѧє ѷ ѯшѧє ё.і.э.ѱѠьѯкѧьѲькэюіѣєѥц єшѧѲў ҖлҕѥѕѯкѧьѳюдҕѠь ё.і.д.ъѨѠ ѷ ѠдшѥєзњѥєѲь эъэѤррѤшѰ ѧ ўҕкіѤуыіієьѬр

яѬ ҖзѫєдѥіѝѤѷклҕѥѕ

ѝѤкѷ лҕѥѕѳч ҖдҕѠьєѨ дсўєѥѕѠьѫрѥшѲў Җ лҕѥѕ шѥєіѥѕдѥіѲь єѥшіѥ 7

ѝѤкѷ лҕѥѕѳч Җѯјѕ 1 ѯкѧьъчіѠкіѥндѥі 2 ѯкѧьѐѥд 3 ѯкѧьеѥѕэѧј 4 ѯкѧьъѨл ѷ ѼѥѯюѶ ьш ҖѠклҕѥѕ зѪьѓѥѕѲьюѨ кэюіѣєѥц ъѨь ѷ Ѽ ѥѝҕкѰј Җњ ѯёіѥѣѯюѶ ь ѯкѧьѠѤьѳєҕёкѩ ш ҖѠкнѼѥіѣ Ѳў ҖѰдҕіѤуэѥј

ш ҖѠкшѤкѸ ѯкѧьіѥѕлҕѥѕѯёѪѠ ѷ нчѲн Җ Ѳьдсўєѥѕњҕѥч Җњѕ кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕѯёѧє ѷ ѯшѧє юіѣлѼѥюѨ кэюіѣєѥц ўіѪѠѲь дсўєѥѕњҕѥч ҖњѕдѥіѱѠь кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕ ўіѪѠѲь дсўєѥѕњҕѥч Җњѕкэюіѣєѥц іѥѕлҕѥѕюіѣлѼ ѥюѨ кэюіѣєѥцюѨ шҕѠѳю

єѥшіѥ 8

Ѳн ҖлҕѥѕѰј ҖњѯўјѪѠ Ѳў ҖѝҕкзѪьэѤрнѨъ Ѩѷ 1 (є.11)

š¸É¤µ: ¡¦³¦µ´´˜·ÁŠ·œ‡Š‡¨´Š ¡.«. 2491 ¨³š¸É„oŅÁ¡·É¤Á˜·¤™¹ŠŒ´š¸É 4 ¡.«. 2534

60 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


บัญชีเงินฝากกระแสรายวันไว 2 บัญชี คือ “บัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 1” และ “บัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 2” (มาตรา 4) เงินแผนดินทั้งหลายที่จะฝากธนาคารแหงประเทศไทย ตอง นําเขาบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 1 การสั่งจายเงินจากบัญชีเงินคงคลัง บัญชีที่ 1 จะกระทําไดแตเฉพาะเพื่อโอนไปเขาบัญชีเงินคงคลังบัญชี ที่ 2 (มาตรา 5) สวนการสั่งจายเงินแผนดินที่ฝากไวกับธนาคารแหง ประเทศไทยเพื่อเปนคาใชจายตางๆ ตองสั่งจายจากบัญชีเงินคงคลัง บัญชีที่ 2 (มาตรา 6) จึงเสมือนวาบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 1 เปนบัญชี รับฝากเงิน สวนบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 2 เปนบัญชีสั่งจายเงิน เงินที่สํานักงานคลังจังหวัดและสํานักงานคลังอําเภอแตละ แหงจะเก็บรักษาไวได ตองไมเกินจํานวนสูงสุดที่กระทรวงการคลัง กําหนด ขึ้นอยูกับสถานะของแตละจังหวัด ถาสํานักงานคลังจังหวัด หรือสํานักงานคลังอําเภอ มีเงินแผนดินเกินกวาที่กระทรวงการคลัง อนุญาตใหเก็บรักษาไวได ตองนําสวนเกินสงเขาบัญชีเงินคงคลังบัญชี ที่ 1 การสั่งจายเงินจากบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 1 เปนหนาที่ของ รัฐมนตรีวา การกระทรวงการคลังหรือผูท รี่ ฐั มนตรีวา การกระทรวงการ คลังมอบหมายใหเปนผูส งั่ จาย (มาตรา 9) การสัง่ จายเงินจากบัญชีเงิน คงคลังบัญชีที่ 2 เปนหนาทีข่ องอธิบดีกรมธนารักษหรือผูท อี่ ธิบดีกรม ธนารักษมอบหมาย และเจาพนักงานซึ่งรัฐมนตรีคลังแตงตั้ง (มาตรา 10) การสัง่ จายเงินจากสํานักงานคลังจังหวัดหรือสํานักงานคลังอําเภอ เปนหนาที่ของผูวาราชการจังหวัด หรือผูที่ผูวาราชการจังหวัดมอบ หมาย (มาตรา 11) การจายเงินเปนทุนหรือเปนทุนหมุนเวียนเพื่อ การใดๆ ใหกระทําไดแตโดยกฎหมาย (มาตรา 12) และทุนหรือเงิน ทุนหมุนเวียน ใหอํานาจแกรัฐมนตรีในการกําหนดขอบังคับวาดวย การจายเงิน การเก็บรักษาเงิน และการนําทุนหรือผลกําไรเขาบัญชี ที่ 1 (มาตรา 13) ดวงมณี เลาวกุล : 61


เงินแผนดินประกอบดวย เงินรายรับในงบประมาณแผนดิน และเงินรายรับนอกงบประมาณแผนดิน เงินรายรับในงบประมาณแผนดิน มี 2 ประเภทคือ 1) เงินรายไดแผนดิน ไดแก เงินรายไดจากภาษีอากร เงิน รายไดจากการขายสิ่งของและบริการ เงินรายไดจากการรัฐพาณิชย และเงินรายไดอื่น 2) เงินกูใ นงบประมาณคือ เงินทีร่ ฐั บาลกูเ พือ่ ชดเชยการขาด ดุลของงบประมาณ (พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 9 ทวิ) เงินรายรับนอกงบประมาณแผนดิน มี 3 ประเภทคือ 1) เงิ น ผลกํ า ไรซึ่ ง เกิ ด จากการประกอบกิ จ การของส ว น ราชการตางๆ โดยใชเงินทุนหมุนเวียน 2) เงินรายรับของสวนราชการที่เปนสถานพยาบาล สถาน ศึกษา และสถานอื่นใดอํานวยบริการอันเปนสาธารณประโยชนหรือ ประชาสงเคราะห 3) เงินกูนอกงบประมาณของสวนราชการ เงินรายรับในงบประมาณแผนดิน หัวหนาสวนราชการที่ได เก็บหรือรับเงินนั้น มีหนาที่ควบคุมใหสงเขาบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 1 หรือสํานักงานคลังจังหวัด หรือสํานักงานคลังอําเภอตามกําหนด เวลา และขอบังคับทีร่ ฐั มนตรีวา การกระทรวงการคลังกําหนด (มาตรา 4 วรรค 1) เมื่อหนวยราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นๆ ของ รัฐ ไดรับอนุมัติงบประมาณรายจายประจําปแลว ก็ยังไมสามารถ เบิกเงินงบประมาณทั้งกอนจากคลังแผนดินได (มาตรา 23 แหงพระ ราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502) หนวยงานเหลานี้จะตอง กําหนดแผนการใชจา ยเงิน และแบงสรรงบประมาณรายจายออกเปน งวดๆ ตามแตสํานักงบประ���าณจะกําหนด และหามมิใหใชจายหรือ 62 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


กอหนี้ผูกพัน จนกวาจะไดรับอนุมัติเงินประจํางวด ดังนั้นหัวใจสําคัญ ของกระบวนการเบิกจายเงินในงบประมาณจากคลังแผนดิน คือการ กําหนดเงินประจํางวด การใชจายเงินและการกอหนี้ผูกพันกอนที่จะ ไดรับเงินประจํางวด จะกระทําไดก็ตอเมื่อเปนกรณีที่มีความจําเปน และเรงดวนโดยตองไดรบั อนุมตั จิ ากคณะรัฐมนตรีเสียกอน(มาตรา 4) เนือ่ งจากระบบเงินประจํางวดเปนเครือ่ งมือในการบริหารงบประมาณ และรักษาเสถียรภาพทางการคลัง กฎหมายการคลังของไทยจึงให อํานาจแกผอู าํ นวยการ สํานักงบประมาณ ในการใชเครือ่ งมือดังกลาว ดังจะเห็นไดจากบทบัญญัติในมาตรา 6 พระราชบัญญัติวิธีการงบ ประมาณ พ.ศ. 2502 ที่ใหอํานาจผูอํานวยการกําหนดเพิ่ม หรือลด เงินประจํางวด และกําหนดระยะเวลาของเงินประจํางวด21 การจายเงินแผนดินตองไดรับการอนุมัติจากรัฐสภา (มาตรา 6) ซึ่งถือเปนหลักการสําคัญของระบบการเบิกจายเงินจากคลังของ ไทย การเบิกจายนีจ้ ะตองมีกฎหมายรองรับ ไดแก (1) พระราชบัญญัติ งบประมาณประจําป (2) พระราชบัญญัติงบประมาณเพิ่มเติม (3) พระราชบัญญัติโอนเงินงบประมาณ (4) มติใหจายเงินไปกอน และ (5) พระราชกําหนดที่ออกตามความในบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ การเบิกจายเงินคงคลังโดยอาศัยอํานาจตามมาตรา 6 แหง พระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 โดยการใช “มติใหจายเงินไป กอน” หรือการตราพระราชกําหนดตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ เพื่อนําเงินคงคลังไปใชจาย เปนการเปดโอกาสใหรัฐบาลเบิกจายเงิน จากคลังโดยไมผานการพิจารณาของรัฐสภา และรัฐบาลไมมีพันธะ ที่จะตองหาเงินชดใชคลังแผนดิน ซึ่งมีผลกระทบตอปริมาณเงินที่ หมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจโดยตรง และทําใหเงินคงคลังลดลง ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในรังสรรค ธนะพรพันธุ (2528), เงินคงคลังในระบบเศรษฐกิจ ไทย พรอมดวยภาคผนวกวาดวยกฎหมายการคลังที่สําคัญ, กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร. 21

ดวงมณี เลาวกุล : 63


โดยทั่วไปแลว ระบบการคลังของไทยยึดหลักการที่วา การ เบิกจายเงินจากคลังจะตองไดรบั อนุมตั จิ ากรัฐสภา แตกม็ ขี อ ยกเวนที่ บัญญัติไวในมาตรา 7 8 และ 12 แหงพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 ซึ่งเปนการเปดชองใหมีการใชจายเงินจากคลังโดยไมรอบคอบ และไมรัดกุม โดยเฉพาะการเบิกจายเงินจากคลังตามมาตรา 7 (1) 7 (2) และ 7 (3) มีองคประกอบสําคัญที่เหมือนกันคือ จะตองมีความ จําเปนเรงดวนและตองจายเงินโดยเร็ว จึงจะสามารถใชอํานาจตาม มาตรานีใ้ นการเบิกจายเงินจากคลังกอนทีม่ กี ฎหมายอนุญาตใหใชได ทําใหเกิดชองโหวในการเบิกจายเงิน ประเด็นสําคัญทีค่ วรพิจารณาคือ ใครจะเปนผูวินิจฉัยวากรณีใดเปนกรณีที่มีความจําเปนเรงดวนตอง จายโดยเร็ว การใชมติใหจา ยเงินไปกอนและการตราพระราชกําหนดเพือ่ นําเงินคงคลังไปใชจา ยตามมาตรา 6 และการเบิกจายเงินจากคลังตาม มาตรา 7 แหงพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 นับเปนชองโหว สําคัญในการใชจายเงินแผนดิน มาตรา 6 วรรค 2 กําหนดใหรฐั บาลรายงานใหรฐั สภาทราบวา ไดจา ยเงินแผนดินนอกเหนือจากทีไ่ ดรบั อนุญาตตามพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําป และพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจาย เพิ่มเติม เปนจํานวนเงินเทาใด ทั้งนี้เพื่อใหรัฐสภามีโอกาสซักถาม รัฐบาลถึงความจําเปนและความเรงดวนในการใชจายเงินดังกลาว แตอยางไรก็ดี มาตรา 169 ของรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ได มีบทบังคับเพิ่มเติมขึ้นมาใหมโดย "ใหกําหนดแหลงที่มาของรายได เพือ่ ชดใชรายจายทีไ่ ดใชเงินคงคลังจายไปกอนแลวดวย" เพราะทีผ่ า น มาการขอยืมเงินคงคลังจายไปกอนในกรณีที่มีความจําเปนรีบดวน ไมเคยมีการตัง้ งบประมาณรายจายชดใชจริงๆ แตประการใด เปนเพียง แคการนําตัวเลขหรือจํานวนเงินมาตัง้ รายจายชดใชเงินคงคลังเทานัน้ จึงเปนเพียงแสดงจํานวนเงินทีไ่ ดจา ยไปกอนโดยรัฐสภามิไดอนุมตั มิ า 64 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ใหรัฐสภาทราบภายหลัง และมิไดแสดงรายละเอียดของรายจายใน ลักษณะนี้แตประการใด นอกจากเปนการกระทําที่ผิดวินัยทางการ คลังแลว ยังขัดหรือแยงกับรัฐธรรมนูญอีกดวย22

ปรีชา สุวรรณทัศน (2550), “กรอบวินัยทางการเงินและการคลังตามรัฐธรรมนูญ (ฉบับใหม) พ.ศ. 2550,” (ปรีชา'ทัศน), ใน http://www.naewna.com/news.asp?ID=72321. 22

ดวงมณี เลาวกุล : 65


6.พระราชบัญญัติการบริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. 2548

การบริหารหนี้สาธารณะของประเทศไทยมีวัตถุประสงคหลักอยู 3 ประการคือ23 1) เพื่อลดตนทุนการกูเงิน 2) เพือ่ ลดหรือขยายระยะเงินกูใ หสอดคลองกับฐานะการเงิน การคลังของประเทศ 3) เพือ่ ลดหรือกระจายความเสีย่ ง เนือ่ งจากการเปลีย่ นแปลง ในอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราตางประเทศและอัตราดอกเบี้ย ประเทศไทยไดมกี ารปรับปรุงระบบการบริหารหนีส้ าธารณะ อยางสําคัญ โดยจัดใหมหี นวยงานกลางเพียงหนวยเดียว คือสํานักงาน บริหารหนีส้ าธารณะ เปนหนวยงานระดับกรมขึน้ ในกระทรวงการคลัง อยางเปนทางการ เพื่อบริหารหนี้สาธารณะใหเปนไปอยางมีระบบ มี ประสิทธิภาพ และควบคุมดูแลการกอหนี้โดยรวม เพื่อใหภาระหนี้ อรัญ ธรรมโน (2548), ความรูท วั่ ไปทางการคลัง (ฉบับปรับปรุง), กรุงเทพฯ: อมรินทรพริน้ ติง้ แอนดพัลลิชชิ่ง, หนา 247. 23

66 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


สาธารณะอยูใ นระดับทีส่ อดคลองกับฐานะการเงินการคลังของประเทศ และรวบรวมกฎหมายที่เกี่ยวของกับการบริหารหนี้สาธารณะใหเปน กฎหมายฉบับเดียว คือพระราชบัญญัตกิ ารบริหารหนีส้ าธารณะ พ.ศ. 2548 สาระสําคัญของพระราชบัญญัติการบริหารหนี้สาธารณะมี ดังนี้ ใหอาํ นาจฝายบริหาร (รัฐบาล) ในการอนุมตั ใิ หกระทรวงการ คลังเปนผูมีอํานาจในการกูเงินหรือคํ้าประกันในนามรัฐบาลแหงราช อาณาจักรไทยเพียงผูเดียว (มาตรา 7) เป ด ช อ งให ห น ว ยงานของรั ฐ ที่ ไ ม ใ ช ก ระทรวงการคลั ง สามารถกูเงินหรือคํ้าประกันเงินกูได หากมีกฎหมายใหอํานาจไว เปนการเฉพาะ (มาตรา 8) ใหอํานาจกระทรวงเจาสังกัดในการกูยืมเงินใหรัฐวิสาหกิจที่ ไมใชนิติบุคคลที่อยูในความดูแล ใหอํานาจสํานักงานคณะกรรมการ พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ (สศช.) และรัฐมนตรี ในการให ความเห็นชอบโครงการเงินกูเพื่อการลงทุน (นอกงบประมาณ) โดย ไมมกี รอบวงเงินจํากัด (ถาวงเงินเกินหาสิบลานบาท ตองไดรบั อนุมตั ิ จากคณะรัฐมนตรีดวย) (มาตรา 9 ซึ่งสอดคลองกับพ.ร.บ.วิธีการงบ ประมาณ มาตรา 23 ตรี) เปดชองใหฝา ยบริหารและหนวยงานภาครัฐ สามารถกูเ งินนอกงบประมาณได และรัฐสภาไมสามารถควบคุมตรวจ สอบถวงดุลเพื่อรักษาวินัยทางการคลังได ให อํ า นาจฝ า ยบริ ห าร (กระทรวงการคลั ง ) ในการปรั บ โครงสรางหนี้ (มาตรา 14) อาจทําใหมีการขยายเวลาการชําระหนี้ ออกไป ซึ่งเปนการขยายเวลาภาระผูกพันทางการคลังออกไป โดย มิไดผานการพิจารณาจากรัฐสภา กําหนดใหกระทรวงการคลังรายงานสถานะหนี้สาธารณะ และประกาศในราชกิจจานุเบกษา และใหกระทรว���การคลังรายงาน ดวงมณี เลาวกุล : 67


การกูเ งินและคํา้ ประกันทีก่ ระทําในปงบประมาณทีล่ ว งมาแลวและผล สัมฤทธิ์ที่เกิดขึ้นใหรัฐสภาทราบ (มาตรา 16 และ มาตรา 17) เพื่อให ทราบฐานะการเงินการคลังและภาระผูกพันทางการเงินการคลังของ ประเทศ การกูเงินขององคกรปกครองสวนทองถิ่นและหนวยงานใน กํากับดูแลของรัฐ ไมนบั รวมอยูใ นหนีส้ าธารณะของประเทศ หามมิให กระทรวงการคลังหรือหนวยงานอื่นใดของรัฐเขารับผิดชอบหรือคํ้า ประกัน (มาตรา 19) ขอบัญญัตินี้ทําใหองคกรปกครองสวนทองถิ่น และหนวยงานในกํากับดูแลของรัฐ ตองรับผิดชอบกับหนี้สาธารณะ ที่ตนเองกอขึ้น ซึ่งมีผลดีตอภาระทางการคลังของรัฐบาล แตในทาง ปฏิบัติ หากมีปญหาในการชําระหนี้ ก็จะตกเปนภาระของรัฐบาลอยูดี ดังนั้นรัฐบาลจะตองคอยกํากับดูแลการกอหนี้ของหนวยงานเหลา นี้เชนกัน และจะตองมีการประมวลภาพรวมของหนี้สาธารณะของ ประเทศที่มิใชพิจารณาเพียงหนี้สาธารณะของรัฐบาลเทานั้น กําหนดใหกระทรวงการคลังกูเ งินไดเพือ่ วัตถุประสงคเฉพาะ คือ (1) เพื่อชดเชยการขาดดุลงบประมาณหรือเมื่อมีรายจายสูงกวา รายได (2) เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม (3) เพื่อปรับโครงสรางหนี้ สาธารณะ (4) เพื่อใหหนวยงานอื่นกูตอ และ (5) เพื่อพัฒนาตลาด ตราสารหนี้ในประเทศ เงินกูเพื่อวัตถุประสงค (2)-(5) ไมตองนําสง คลัง (มาตรา 20) กําหนดเพดานวงเงินใหกระทรวงการคลังกูเงินเปนเงินบาท เพื่อชดเชยการขาดดุลงบประมาณ (มาตรา 21) ดังนี้ (1) รอยละ 20 ของงบประมาณรายจายประจําปที่ใชบังคับ อยูในขณะนั้นและงบประมาณรายจายเพิ่มเติม และ (2) รอยละ 80 ของงบประมาณรายจายที่ตั้งไวสําหรับชําระ คืนเงินตน ให อํ า นาจคณะรั ฐ มนตรี อ นุ มั ติ ก ารกู เ งิ น เป น เงิ น ตราต า ง 68 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ประเทศโดยกระทรวงการคลัง เพือ่ พัฒนาเศรษฐกิจและสังคม (มาตรา 22) ไมเกินรอยละ 10 ของงบประมาณรายจายประจําป การกูเพื่อ วัตถุประสงคนอี้ าจกูเ ปนเงินบาทก็ได โดยการอนุมตั ขิ องคณะรัฐมนตรี (มาตรา 23) การกูเงินเพื่อปรับโครงสรางหนี้สาธารณะ เพื่อชําระหนี้ ที่กระทรวงการคลังคํ้าประกันไมเกินจํานวนเงินที่ยังมีภาระการคํ้า ประกันอยูใ หนบั รวมในวงเงินกูเ พือ่ ชดเชยการขาดดุลงบประมาณ หรือ นับรวมในวงเงินกูเ พือ่ พัฒนาเศรษฐกิจและสังคม แลวแตกรณี (มาตรา 24) การกูเ พือ่ ชําระหนีเ้ งินกูข องกระทรวงการคลังไมเกินจํานวนเงินกู ทีย่ งั คางชําระ หากเปนการกูใ หมเพือ่ ปรับโครงสรางหนีเ้ งินกูท เี่ ปนเงิน บาทใหกเู ปนเงินบาทเทานัน้ แตไมไดมกี ารกําหนดเพดานวงเงินการกู เพื่อปรับโครงสรางหนี้ตางประเทศไว ซึ่งการกูเงินเพื่อปรับโครงสราง หนี้นี้ทําใหรัฐมีเครื่องมือในการบริหารหนี้มากขึ้น เปดชองใหฝายบริหาร (กระทรวงการคลัง) กูเงินและนําเงิน มาใหหนวยงานของรัฐ หนวยงานในกํากับดูแลของรัฐ องคกรปกครอง สวนทองถิ่น รัฐวิสาหกิจ หรือสถาบันการเงินภาครัฐ กูตอ (มาตรา 25) ถาเปนเงินตราตางประเทศ ใหนับรวมในวงเงินกูเปนเงินตราตาง ประเทศเพื่อพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม และถาเปนเงินบาทถือวาอยู ในวงเงินทีก่ ระทรวงการคลังจะคํา้ ประกันไดคอื ไมเกินรอยละ 20 ของ งบประมาณรายจายประจําปและงบประมาณรายจายเพิม่ เติม (มาตรา 28) ซึ่งจะมีผลตอการรักษาวินัยทางการเงินการคลังของภาครัฐ การกูเพื่อพัฒนาตลาดตราสารหนี้ในประเทศ ใหนับรวมอยู ในวงเงินกูเพื่อชดเชยการขาดดุล (มาตรา 25/1) ใหอาํ นาจกระทรวงการคลังคํา้ ประกันการชําระหนีข้ องหนวย งานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือสถาบันการเงินภาครัฐ (มาตรา 27) และ กําหนดวงเงินคํา้ ประกันในปงบประมาณหนึง่ ไดไมเกินรอยละ 20 ของ งบประมาณรายจายประจําปและงบประมาณรายจายเพิม่ เติม (มาตรา 28) ดวงมณี เลาวกุล : 69


เพดานวงเงินกูและการคํ้าประกันการชําระหนี้ของรัฐบาล แสดงในตารางที่ 1 ใหมีการตั้ง “คณะกรรมการนโยบายและกํากับการบริหาร หนี้สาธารณะ” (มาตรา 31) เพื่อทําหนาที่ อาทิ รายงานสถานะของ หนี้สาธารณะเสนอคณะรัฐมนตรี เสนอแผนการบริหารหนี้สาธารณะ ประจําปงบประมาณตอคณะรัฐมนตรีเพื่อพิจารณาอนุมัติ จัดทําหลัก เกณฑในการกูเงิน การคํ้าประกัน การชําระหนี้ การปรับโครงสราง หนี้สาธารณะและการพัฒนาตลาดตราสารหนี้ในประเทศ และเสนอ คําแนะนําในการออกกฎกระทรวง (มาตรา 35) ใหมีสํานักงานบริหารหนี้สาธารณะ และใหมีอํานาจหนาที่ อาทิ ศึกษา วิเคราะหโครงสรางหนีส้ าธารณะ และรวบรวมขอมูลเกีย่ ว กับการประมาณการความตองการเงินของภาครัฐ และการบริหารหนี้ สาธารณะ เพือ่ เสนอตอคณะกรรมการ ดําเนินการเกีย่ วกับการบริหาร หนีส้ าธารณะ ใหคาํ ปรึกษา แนะนํา และสงเสริมใหรฐั วิสาหกิจ องคกร ปกครองสวนทองถิ่นและหนวยงานอื่นของรัฐ มีความสามารถในการ บริหาร จัดการหนีไ้ ดอยางมีประสิทธิภาพ และติดตามการปฏิบตั ติ าม สัญญาที่ไดผูกพันกับแหลงเงินกู และประเมินผลการดําเนินงานที่ใช จายเงินกู (มาตรา 36) ใหมกี ารจัดตัง้ กองทุนบริหารเงินกูเ พือ่ การปรับโครงสรางหนี้ สาธารณะและพัฒนาตลาดตราสารหนี้ในประเทศ โดยมีวัตถุประสงค เพื่อบริหารเงินที่ไดรับจากการกูเงินเพื่อปรับโครงสรางหนี้สาธารณะ (มาตรา 36/1) และใหมีการตั้งคณะกรรมการกองทุนบริหารเงินกู เพื่อการปรับโครงสรางหนี้สาธารณะและพัฒนาตลาดตราสารหนี้ ในประเทศ (มาตรา 36/10) รวมทั้งมีการกําหนดอํานาจหนาที่ของ คณะกรรมการกองทุนในมาตรา 36/11 มีการกําหนดใหผูอํานวยการ สํานักงานบริหารหนี้สาธารณะเปนผูจัดการกองทุน (มาตรา 36/13)

70 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


กํ า หนดให ก องทุ น รายงานผลการดํ า เนิ น งานและฐานะ ทางการเงินของกองทุนตอคณะกรรมการกองทุน เพื่อรายงานตอ รัฐมนตรีและคณะรัฐมนตรี (มาตรา 36/17) ˜µ¦µŠš¸É 1 Á¡—µœªŠÁŠ·œ„¼o‹ÎµÂœ„˜µ¤ª´˜™»ž¦³­Š‡r„µ¦„¼oÁŠ·œ ¨³„µ¦‡Ê垦³„´œ„µ¦Îµ¦³®œ¸ÊÁŠ·œ„¼o ª´˜™»ž¦³­Š‡r„µ¦„¼oÁŠ·œ Á¡—µœªŠÁŠ·œ„¼o 1.—Á¥„µ¦…µ——»¨Šž¦³¤µ–®¦º°Á¤ºÉ°¦µ¥‹nµ¥­¼Š ¦o°¥¨³ 20 …°ŠŠž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥ž¦³‹Îµže¨³ „ªnµ¦µ¥Å—o Šž¦³¤µ–¦nµ¥‹nµ¥Á¡·É¤Á˜·¤ ¨³¦o°¥¨³ 80 …°Š Šž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥š¸É˜´ÊŠÅªo­Îµ®¦´Îµ¦³‡ºœÁŠ·œ˜oœ 2.¡´•œµÁ«¦¬“„·‹Â¨³­´Š‡¤ „¼oÁž}œÁŠ·œ˜¦µ˜nµŠž¦³Áš«Å—oŤnÁ„·œ¦o°¥¨³ 10 …°Š Šž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥ž¦³‹Îµže 3. ž¦´Ã‡¦Š­¦oµŠ®œ¸Ê­µ›µ¦–³ - „¼oÁŠ·œÁ¡ºÉ°Îµ¦³®œ¸ÊÁŠ·œ„¼o…°Š„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´ŠÅ¤n ™oµÁž}œ„µ¦„¼o¦µ¥Ä®¤nÁ¡ºÉ°ž¦´Ã‡¦Š­¦oµŠ®œ¸ÊÁŠ·œ„¼oš¸É Á„·œ‹ÎµœªœÁŠ·œ„¼oš¸É¥´Š‡oµŠÎµ¦³ Áž}œÁŠ·œµšÄ®o„¼oÁž}œÁŠ·œµšÁšnµœ´Êœ - „¼oÁŠ·œÁ¡ºÉ°Îµ¦³®œ¸Êš¸É„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š‡Ê垦³„´œÅ¤n Ä®oœ´¦ª¤ÄœªŠÁŠ·œ˜µ¤ª´˜™»ž¦³­Š‡rš¸É 1 ®¦º° 2 ¨oªÂ˜n„¦–¸ Á„·œ‹ÎµœªœÁŠ·œš¸É¥´Š¤¸£µ¦³„µ¦‡Ê垦³„´œ°¥¼n 4.Ä®o®œnª¥Šµœ°ºÉœ„¼o˜n° ™oµ„¼oÁž}œÁŠ·œ˜¦µ˜nµŠž¦³Áš«Ä®oœ´¦ª¤ÄœªŠÁŠ·œ˜µ¤ ª´˜™»ž¦³­Š‡rš¸É 2

5.¡´•œµ˜¨µ—˜¦µ­µ¦®œ¸ÊĜž¦³Áš« „¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š‡Ê垦³„´œÁŠ·œ„¼o

™oµ„¼oÁž}œÁŠ·œµš Ä®oœ´¦ª¤ÄœªŠÁŠ·œ„µ¦‡Ê垦³„´œ ÁŠ·œ„¼o…°Š„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š Ä®oœ´¦ª¤ÄœªŠÁŠ·œ˜µ¤ª´˜™»ž¦³­Š‡rš¸É 1 ŤnÁ„·œ¦o°¥¨³ 20 …°ŠŠž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥ž¦³‹Îµže ¨³Šž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥Á¡·É¤Á˜·¤

š¸É¤µ: ¡¦³¦µ´´˜·„µ¦¦·®µ¦®œ¸Ê­µ›µ¦–³ ¡.«. 2548

ดวงมณี เลาวกุล : 71


7.กระบวนการงบประมาณแผนดิน

กระบวนการงบประมาณแผนดิน24 (Budget Process) หรือวิธีการ งบประมาณ (Budget Procedure) คือ กระบวนการในการกําหนด แผนความตองการในการจัดทํางบประมาณรายจายประจําป และการ ดําเนินงานทุกขั้นตอนของกระบวนการงบประมาณ เริ่���ตั้งแตการ ทบทวนผลการดําเนินงานของหนวยงานที่ผานมา การจัดทํากรอบ วงเงินในระดับมหภาค การเสนอของบประมาณรายจายของหนวย งานตางๆ ไปจนถึงขั้นที่รัฐบาลแถลงรายงานการรับจายเงินประจํา ปตอรัฐสภาเพื่อเสนอรัฐสภาพิจารณาอนุมัติและตราเปนพระราช บัญญัติประกาศเปนกฎหมายใชเปนกรอบในการบริหารและติดตาม ประเมินผลงบประมาณรายจายประจําป งบประมาณของประเทศไทย เริ่มตั้งแต 1 ตุลาคม ถึง 30 กันยายนของปถัดไป กระบวนการ งบประมาณประกอบดวย ขั้นตอนหลัก 4 ขั้นตอน ดังนี้ (รายละเอียด อางอิงจากเอกสารสํานักนโยบายและแผนงบประมาณ สํานักงบประมาณ และพรชัย ลิขิต ธรรมโรจน, การคลังรัฐบาลและการคลังทองถิ่น, กรุงเทพฯ: สํานักพิมพโอเดียนสโตร, 2550, หนา 30-41. 24

72 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ขัน้ ตอนการใหไดมาซึง่ รางพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจํา ปแสดงในแผนผังที่ 3) 7.1.การจัดเตรียมงบประมาณ (Budget Preparation) เปนขัน้ ตอนแรกของกระบวนการงบประมาณ ซึง่ ฝายบริหาร คือ รัฐบาลมีหนาที่ในการเสนองบประมาณรายจายประจําปตอฝาย นิติบัญญัติเพื่อพิจารณาอนุมัติ ในทางปฏิบัติผูมีบทบาทในการจัดทํา งบประมาณรายจายโดยตรง ไดแก สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ หนวย งานอื่นของรัฐ ผูใชงบประมาณ และสํานักงบประมาณ สํานักงบประมาณมีอํานาจหนาที่ในการวิเคราะหคําขอตั้ง งบประมาณรายจายของสวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่น ของรัฐ และจัดทําเปนรางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจํา ปเสนอตอนายกรัฐมนตรี เพื่อใหคณะรัฐมนตรีพิจารณา และเสนอตอ รัฐสภาตอไป การจัดเตรียมงบประมาณประกอบดวย 3 กระบวนการ คือ 1) การทบทวนงบประมาณ (Budget Revision) กระบวนการทบทวนงบประมาณ มีวัตถุประสงคหลักเพื่อ วางกรอบในการปรับเปลีย่ นบทบาท ภารกิจ และแผนดําเนินงานของ หนวยงานใหสอดคลองกับลําดับความสําคัญทางนโยบาย ศักยภาพ ของหนวยงาน และสภาพแวดลอมที่เปลี่ยนแปลงไป การทบทวนงบประมาณจะใหความสําคัญกับองคประกอบ ตางๆ ดังนี้ (1) ผลการดําเนินงานและผลการใชจายงบประมาณที่ผาน มา พรอมทั้งทบทวนการกําหนดเปาหมาย กลยุทธ ผลผลิต กิจกรรม และตัวชี้วัด (2) ความพรอมและศักยภาพของหนวยงานทีร่ บั นโยบายไป ปฏิบัติ ดวงมณี เลาวกุล : 73


74 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา

іу Ѥ ѝѓ ѥёѧл ѥіц ѥ Ѡьѫє Ѥшѧ 3 њѥіѣ

ѳ єҕ ѯ ўѶ ь н Ѡ э іҕѥк ё.і.э. Ѣ шдѳю њѥіѣъѨѷ 3

њѥіѣъѨѷ 2 / еѤь Ѹ д і і є є ѥ ыѧ д ѥ і Ѱ ј ѣ еѤ Ѹ ь Ѱ ю і рѤшшѧ

ѯўѶ ь нѠэ ѝҕк Ѳў Җ њѫхѝ ѧ ѓѥ

ѯєѪѷѠ ѝѓѥяѬ ҖѰъьіѥќсієѨє шѧіѤ э ў јѤ д д ѥ і Ѳ ў Җ њѫ хѧ ѝ ѓ ѥ шѤ Ѹ к зцѣ ді і є ѥыѧ д ѥі њѧ ѝ ѥєѤ реѩѸь з цѣ ў ьѩѷ к ѯёѪѷ Ѡ ёѧ л ѥі цѥ ѯєѪѷ Ѡ њѫх ѧѝ ѓѥѳч іҖ Ѥ э іҕ ѥ к ё.і.э. кэ юіѣєѥцѢ лѥдѝѓѥѢ Ѱј њҖ Ѳў Җ юіѣыѥьњѫх ѝ ѧ ѓѥѝҕк іҕѥ к ё.і.э. ѳю ѕѤ к зцѣд іієѥыѧ д ѥі ѯёѪѷ Ѡ ёѧл ѥіцѥѰјѣѲў ҖзњѥєѯўѶ ь шҕ Ѡ юіѣыѥьњѫєѝ ѧ ѓѥ ѓѥѕѲь 10 њѤь ьѤ эѰшҕ њѤ ь ъѨѷ ѳ ч іҖ Ѥ э іҕ ѥ к ё.і.э. кэюіѣєѥц ёі ѠҖ єъѤ Ѹк іѥѕкѥь з њ ѥ є ѯ ўѶ ь н Ѡ э е Ѡ к зцѣдіієѥыѧд ѥіѰј ҖњѲў Җэіілѫ ѯе ҖѥіѣѯэѨѕэњѥіѣдѥіюіѣнѫєѯюѶ ь ѯіѪѷѠ кчҕњ ь (е ҖѠэѤк зѤ э Ѣ њѫхѝ ѧ ѓѥ е ҖѠ 125-126) ѯўѶьнѠэ

њѫхѝ ѧ ѓѥш ҖѠкёѧлѥіцѥѲў Җ зњѥєѯўѶ ь нѠэѓѥѕѲь 30 њѤь ьѤ эѰшҕњѤьъѨѷіҕѥк ё.і.э.кэюіѣєѥцѢ є ѥ щѩ к њѫ хѧ ѝ ѓ ѥ ѱ ч ѕ Ѱд Җѳеѯёѧє ѷ ѯшѧєѲчѵ єѧѳч Җ щ Җ ѥ ё Җ ь дѼ ѥ ў ь ч ѯ њ ј ѥ чѤ к дјҕ ѥ њщѪ Ѡ њҕ ѥ њѫ х ѧѝ ѓѥ Ѳў ҖзњѥєѯўѶьнѠэ

ѳєҕѯўѶьнѠэ

ьѥ ѕ д іѤ у є ь ш іѨ ьѼ ѥеѩѸь щњѥѕъѬ ј ѯўј ҖѥѓѥѕѲь 20 њѤ ь ьѤ эѰшҕ њѤ ь ъѨѷ ѳч ҖіѤэіҕѥк ё.і.э кэюіѣєѥцлѥд ѝѓѥ ёіѣєўѥдќѤ шіѧѕ ҙѳ єҕ ъ і к ѯ ўѶ ьн Ѡ э ч њҖ ѕ ѰјѣёіѣіѥнъѥьзѪь єѥўіѪѠ ё Җь 90 њѤь Ѱ ј Җ њ єѧ ѳ ч Җ ёіѣіѥнъѥьзѪьєѥ

ёіѣєўѥдќѤ шіѧѕ ҙ

ёіѣєўѥдќѤ шіѧѕ ҙ ъікјкёіѣ юієѥѓѧѳыѕ

юіѣдѥћѲьдѧллѥ ьѫ ѯ эдќѥ эѤ к зѤ э Ѳн ҖѯюѶ ьдсўєѥѕ

ѝ.ш.к.шіњлэѤрнѨ

ё і ѣ є ў ѥ д ќѤ ш іѧ ѕҙ єѧ ѳ ч Җ ъ і к ј к ё і ѣ ю і є ѥ ѓѧ ѳ ы ѕ ёіѣіѥнъѥьзѪь єѥ ѓѥѕѲь 30 њѤь Ѳў Җ ьѥѕдѢ іѤ у єьшіѨьѼ ѥ ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧьѤѸ ь юіѣдѥћѲьіѥн дѧллѥьѫѯэдќѥ

ѝҕњьіѥндѥі ѝѼѥьѤ дкэюіѣєѥц ѝ.ш.к. дієэѤрнѨдјѥк ыьѥзѥіѰўҕкюіѣѯъћѳъѕ

іѥѕлҕѥѕшҕѥкѵ

ѝѓѥѢ ѕѪьѕѤьіҕѥкѯчѧєч ҖњѕзѣѰььѯѝѨѕ кєѥддњҕѥдѩкѷ ўьѩѷк еѠклѼѥьњьѝєѥнѧдъѨє ѷ Ѡ Ѩ ѕѬҕ щѪѠњҕѥѳч ҖіѤэзњѥєѯўѶьнѠэ

š¸É¤µ: ž¦´ž¦» Š‹µ„ –¦Š‡r (2539) °oµŠÄœ –´“¡´¦r (2553), ®œoµ 223; ¡¦´¥ (2550), ®œoµ 39

іҕѥк ёіэ. кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕ юіѣлѼѥюѨ ...

зіє.ѠьѫєѤшз ѧ ѼѥеѠшѤкѸ кэюіѣєѥц

ѝ к ю . ёѧ л ѥ і ц ѥ іѥѕјѣѯѠѨѕч

њѥіѣъѨѷ 1

діѣъіњклѤчѝііњкѯкѧьѰшҕј ѣ дієѰјѣѰл Җкдіє лѥдьѤ ь Ѹ діє дѶ ѳ юлѤ ч ъѼ ѥ іѥѕјѣѯѠѨѕ ч шҕ Ѡ ч њҖ ѕ д і ѣ ъ і њ к дѶ ёѧ л ѥ і ц ѥ ѠьѫєѤш ѧ

іѤ э ў јѤ д д ѥ і ёѧлѥіцѥшҕѠѳю

ѳєҕ іѤ э ў јѤ д д ѥ і іҕ ѥ к ё.і.э.шд ѳю

к э ю і ѣ є ѥ ц і ѥ ѕ лҕ ѥ ѕ юіѣлѼѥюѨ

ьѱѕэѥѕі Ѥуэѥј

ѝ к ю . Ѱ л Җк д і ѣ ъ і њ к 1. њкѯкѧьіѥѕдіѣъіњк 2. Ѱьњьѱѕэѥѕ кэюіѣєѥц

зіє.ёѧлѥіцѥњкѯкѧь іѥѕдіѣъіњк

ѝкю.дѼ ѥ ўьчњкѯкѧь іѥѕдіѣъіњк

зіє.дѼѥўьч Ѱьњьѱѕэѥѕ кэюіѣєѥцюіѣлѼѥюѨ

з.ѝ.н. Ѱјѣ ѝкю. ѯѝьѠ Ѱ ь њ ь ѱ ѕ э ѥ ѕ кэюіѣєѥцшҕѠ зіє.

юіѣєѥцдѥііѥѕіѤэіѥѕлҕѥѕ

Ѱяьё ѤхьѥѢ

ŸœŸ´Šš¸É 3: „¦³ªœ„µ¦Šž¦³¤µ–

іѤ у ѝѓѥюіѩ д ќѥіҕ ѥ к ё.і.э.кэюіѣєѥцѢ ьѤ Ѹь Ѳўєҕ ўѥдѕѪь ѕѤ ь шѥєѯчѧєч ҖњѕзѣѰьь ѯѝѨѕ кѳєҕь Ѡ Җ ѕдњҕѥ 2 Ѳь 3 еѠклѼ ѥьњь ѝєѥнѧдъѤкѸ ѝѠкѝѓѥ

ьѥѕдіѤуєьшіѨьѼѥеѩь Ѹ ъѬ ј ѯ д ј Җѥ ѠѨ д з іѤ Ѹ к іыь. 50 є. 151

ё.і.э.кэюіѣєѥціѥѕлҕѥ ѕ юіѣлѼѥюѨ ...

ѝҕњьіѥндѥіеѠѯкѧьюіѣлѼѥкњч

ѝкю.ёѧлѥіцѥѯкѧьюіѣлѼѥкњч

ѝҕњьіѥндѥіњѥксѨдѥ

дієэѤрнѨдјѥкѠьѫєѤшс ѧ д Ѩ ѥ

ыюъ.ѱѠьѯкѧьѯе ҖѥэѤрнѨѝњҕ ьіѥндѥі

ѝҕњьіѥндѥіѯэѧдлҕѥѕѯкѧьюіѣлѼѥкњч


(3) กฎหมายรองรับและระเบียบตางๆ ที่เกี่ยวของ (4) สภาพแวดลอมทางสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองที่ เปลี่ยนแปลงไป (5) นโยบายหรือยุทธศาสตรการพัฒนาของรัฐบาล ที่รัฐบาล ประกาศในปที่ผานมาจนถึงปจจุบัน (6) แนวโนมและสถิติยอนหลังของวงเงินที่ไดรับจัดสรร 2) การวางแผนงบประมาณ (Budget Planning) การวางแผนงบประมาณ เปนการสรางความเชื่อมโยงของ เศรษฐกิจในภาพรวม แผนพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ แผนการบริหารราชการแผนดิน แผนปฏิบัติราชการของหนวยงาน เพื่อกําหนดเปนนโยบายงบประมาณ วงเงินงบประมาณรายจาย ประจําป และยุทธศาสตรการจัดสรรงบประมาณรายจายประจําป การวางแผนงบประมาณที่สําคัญ ประกอบดวย (1) การคาดการณทางเศรษฐกิจและการคลังมหภาค เปนการวิเคราะหและประเมินผลกระทบของการใชจายภาค รัฐที่มีตอสถานการณทางเศรษฐกิจ เพื่อจัดทําขอเสนอทางเศรษฐกิจ มหภาค โดยการพิจารณารวมกันของ 4 หนวยงานหลัก ไดแก สํานัก งบประมาณ สํานักงานคณะกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหง ชาติ กระทรวงการคลัง และธนาคารแหงประเทศไทย โดยหนวยงานทัง้ 4 จะดําเนินการในการคาดการณแนวโนมเศรษฐกิจทัว่ ไป การกําหนด เครื่องชี้วัดระดับมหภาค เชน ผลิตภัณฑมวลรวมประชาชาติ (GDP) อัตราเงินเฟอ อัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ และอัตราการวาง งาน เปนตน การวิเคราะหภาระงบประมาณอันเนื่องจากนโยบาย สําคัญ (2) การประมาณการรายได กระทรวงการคลัง โดยสํานักงานเศรษฐกิจการคลังจะทํา หนาทีร่ ายงานประมาณการรายไดตอ ทีป่ ระชุม 4 หนวยงานหลัก เพือ่ ดวงมณี เลาวกุล : 75


ใหความเห็นชอบรวมกัน และนําไปเปนกรอบในการกําหนดวงเงิน งบประมาณรายจายประจําปตอไป ขอที่นาสังเกตคือ งบประมาณรายจายจะมีมากนอยเพียง ใดขึ้นอยูกับตัวแปรประมาณการรายได หากรัฐบาลตองการเพิ่ม งบประมาณรายจาย สามารถกระทําไดดวยการเพิ่มประมาณการ รายได ความซื่อสัตยและความเที่ยงตรงในการประมาณการรายได จึงเปนปจจัยสําคัญที่กําหนดประสิทธิผลของเพดานสวนขาดดุลงบ ประมาณ25 (3) การประมาณการหนี้สาธารณะ การจัดทําประมาณการภาระหนีภ้ าครัฐประจําป และประมาณ การลวงหนา รวมทั้งการพิจารณาแผนการกอหนี้ตางประเทศ (4) การกําหนดนโยบายงบประมาณ และวงเงินงบประมาณ รายจายประจําป หนวยงานหลัก 4 หนวย คือ สํานักงบประมาณ สํานักงาน คณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ กระทรวงการ คลัง และธนาคารแหงประเทศไทย จะรวมกันกําหนดนโยบายและ วงเงินงบประมาณที่เหมาะสมกับสภาพเศรษฐกิจและนโยบายของ รัฐบาล ซึง่ สํานักงบประมาณจะจัดทําขอเสนอวงเ���ินดังกลาวเสนอตอ คณะรัฐมนตรีพิจารณาใหความเห็นชอบ กอนที่จะจัดทํางบประมาณ ในขั้นรายละเอียด หากพิจารณากระบวนการงบประมาณในขัน้ ตอนการกําหนด วงเงินงบประมาณรายจายประจําป การใชอาํ นาจทางการเมืองในการ เปลี่ยนแปลงวงเงินงบประมาณสามารถเกิดขึ้นได ซึ่งการแทรกแซง ทางการเมืองสามารถกระทําไดในระดับคณะกรรมการ 4 หนวยงาน รังสรรค ธนะพรพันธุ (2546), การบริหารนโยบายเสถียรภาพเศรษฐกิจในอนาคต, กรุงเทพฯ: สํานักพิมพมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร, หนา 18.

25

76 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


หลักนี้ โดยนายกฯอาจสั่งการผานผูอํานวยการสํานักงบประมาณ หรือรัฐมนตรีวาการกระทรวงการคลังอาจสั่งการผานผูอํานวยการ สํานักงานเศรษฐกิจการคลังก็สามารถกระทําได แตการแทรกแซง ทางการเมืองไมไดปรากฏใหเห็นบอยนัก โดยทัว่ ไปแลว คณะรัฐมนตรี ทําหนาทีเ่ ปนเพียงตรายางรับหลักการขอเสนอของหนวยงานหลักทัง้ 4 วงเงินงบประมาณรายจายมิไดมีความสําคัญทางการเมืองมากเทา การจัดสรรงบประมาณลงเขตการเลือกตั้ง26 ดังจะเห็นไดจากสัดสวน งบประมาณรายจายตอหัวประชากรในจังหวัดที่มีสมาชิกสภาผูแทน ราษฎรเปนพรรคฝายรัฐบาลจะมีสดั สวนทีส่ งู กวาในจังหวัดทีม่ สี มาชิก สภาผูแทนราษฎรเปนพรรคฝายคาน27 3) การจัดทํางบประมาณ (Budget Formulation) สํานักงบประมาณจะนําเสนอปฏิทินงบประมาณ (เปนการ กําหนดแผนและขั้นตอนการปฏิบัติงานในการจัดทํารางพระราช บัญญัติงบประมาณรายจายประจําป) เพื่อใหคณะรัฐมนตรีใหความ เห็นชอบและแจงสวนราชการและรัฐวิสาหกิจ เพือ่ เปนการเตรียมความ พรอมในการจัดทํางบประมาณรายจายประจําป (ตัวอยางปฏิทินงบ ประมาณสําหรับการจัดทํางบประมาณแผนดิน พ.ศ. 2555 แสดงใน แผนผังที่ 4) ในขั้นตอนนี้จะมีการดําเนินการตางๆ ดังนี้ -คณะรัฐมนตรีใหความเห็นชอบการเตรียมการจัดทํางบ ประมาณและปฏิทินงบประมาณ -คณะรั ฐ มนตรี รั บ ทราบการประมาณรายได ป ระจํ า ป งบประมาณ รังสรรค ธนะพรพันธุ (2546), การบริหารนโยบายเสถียรภาพเศรษฐกิจในอนาคต, อาง แลว, หนา 18. 27 World Bank Document (2011), Discussion Paper I: Planning, Budgeting and Fiscal Trends, World Bank, Thailand, p.34. 26

ดวงมณี เลาวกุล : 77




























дѥіъэъњькэюіѣєѥц

дѥіњѥкѰяькэюіѣєѥц

ѝҕњьіѥндѥі і Ѥуњѧѝѥўдѧл ѰјѣўьҕњѕкѥьѠѪь ѷ : - ъэъњь/юіѤэюіѫкѯюҖ ѥўєѥѕ дјѕѫъыҙ яјяјѧш дѧлдііє ѰјѣшѤњнѨњѸ ч Ѥ яјѝѼѥѯіѶлѲьюѨ кэюіѣєѥц ё.ћ. 2554 - лѤчъѼѥюіѣєѥцдѥііѥѕлҕѥѕюіѣлѼѥеѤь Ѹ шѼѥѷ ъѨл ѷ ѼѥѯюѶ ьюѨ кэюіѣєѥц ё.ћ. 2555 ъѨѝ ѷ Ѡчзј ҖѠкдѤэуѥье ҖѠєѬјюіѣєѥцдѥііѥѕлҕѥѕјҕњкўь Җѥ іѣѕѣюѥьдјѥк

ѝкю. ѝћн.: іҕњєдѤьёѧлѥіцѥѰјѣлѤчъѼѥе ҖѠѯѝьѠѯюҖ ѥўєѥѕ/ѕѫъыћѥѝшіҙдѥілѤчѝіікэюіѣєѥцѢ

ш.з. 53-ы.з. 53

ш.з. 53-ы.з. 53

25 є.з. 54

ы.з. 53-є.з. 54

14 ы.з. 53

ѝҕњ ьіѥндѥі і Ѥуњѧѝѥўдѧл Ѱјѣўьҕњ ѕкѥьѠѪь ѷ : кэюіѣєѥцюѨ 2553 ѝкҕ ѝѼѥьѤдкэюіѣєѥц

ш.з. 53-є.з. 54

зцѣі ѤуєьшіѨ: ёѧлѥіцѥѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэьѱѕэѥѕкэюіѣєѥц њкѯкѧь ѱзікѝі Җѥккэюіѣєѥц іѥѕлҕѥѕюіѣлѼѥюѨ ѰјѣњкѯкѧьіѥѕлҕѥѕюіѣлѼѥюѨ еь Ѥ Ѹ шѼѥѷ ъѨл ѷ ѼѥѯюѶ ьѰјѣіѥѕлҕѥѕшѥєе ҖѠяѬдёѤд

дз. ѝкю. ѝћн. ыюъ.: юіѣнѫє іҕњєдѤ ь ѯёѪѷѠ ъэъњьюіѣєѥцдѥііѥѕѳч ҖѰјѣёѧл ѥіцѥдѼ ѥ ўьчњкѯкѧь кэюіѣєѥціѥѕлҕ ѥѕѰјѣ ѱзікѝі ҖѥккэюіѣєѥцѰјѣюіѣєѥцдѥіјҕњкўь Җѥ 3 юѨ

зцѣі ѤуєьшіѨ: ёѧлѥіцѥѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэѕѫъыћѥѝшіҙдѥілѤчѝіікэюіѣєѥцѢ

іѥѕкѥьяјдѥіютѧэѤ ш кѧ ѥьѰјѣяјдѥіѲнлҕҖ ѥѕ

зцѣі у Ѥ єьшіѨ: Ѳў ҖзњѥєѯўѶ ь нѠэдѥіѯшіѨѕ єдѥілѤ ч ъѼ ѥ кэюіѣєѥцѰјѣдѥідѼ ѥ ўьчютѧъ ь ѧ кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕюіѣлѼѥюѨ кэюіѣєѥц ё.ћ. 2555

26 ш.з. 53

Ѱяья ѤкъѨѷ 4: ютѧъь ѧ кэюіѣєѥціѥѕлҕѥѕюіѣлѼѥюѨ кэюіѣєѥц ё.ћ. 2555






























дѥілѤчъѼѥкэюіѣєѥц

ѝѼѥь Ѥдкэюіѣєѥц: ёѧлѥіцѥѰјѣлѤчъѼѥіѥѕјѣѯѠѨѕчкэюіѣєѥцѢ ѯёѪѠ ѷ ьѼ ѥѯѝьѠзцѣіѤуєьшіѨ

2 д.ё. -26 єѨ.з. 54 (53њѤь)

10 ё.з. 54

27 ѯє.ѕ.- 6 ё.з. 54

26 ѯє.ѕ. 54

7-25 ѯє.ѕ. 54 (19 њѤь)

30 єѨ.з. - 5 ѯє.ѕ. 54 (7 њѤь)

зцѣі ѤуєьшіѨ: ёѧлѥіцѥѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэдѥіюіѤэюіѫккэюіѣєѥцѢ

ѝѼѥь Ѥдкэюіѣєѥц: лѤчёѧєёҙіѥҕ кёіѣіѥнэѤррѤшкѧ эюіѣєѥцѢ ѰјѣѯѠдѝѥікэюіѣєѥц

зцѣі ѤуєьшіѨ: ёѧлѥіцѥѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэдѥіюіѤэюіѫккэюіѣєѥцѢ

ѝѼѥь Ѥдкэюіѣєѥц: ёѧлѥіцѥюіѤэюіѫкіѥѕјѣѯѠѨѕчкэюіѣєѥцѢ ѯёѪѠ ѷ ьѼ ѥѯѝьѠзцѣіѤуєьшіѨ

Ѥ Ѥч: єѠэьѱѕэѥѕѲў Җдіѣъіњк ѝњҕ ьіѥндѥі іѠкьѥѕді ѤуєьшіѨъіѨѷ ѤэяѧчнѠэўіѪѠі ѤуєьшіѨѯлҖѥѝкд іѤуњѧѝѥўдѧл ѰјѣўьҕњѕкѥьѠѪь ѷ юіѤэюіѫкіѥѕјѣѯѠѨѕчкэюіѣєѥцѢ шѥєўјѤдѯдцфҙъз Ѩѷ цѣіѤуєьшіѨѲў Җ зњѥєѯўѶьнѠэѰјѣѝкҕ ѝѼѥьѤдкэюіѣєѥц

зіє.: Ѳў ҖзњѥєѯўѶьнѠэіѥѕјѣѯѠѨѕчкэюіѣєѥцѢ ёі ҖѠєўјѤдѯдцфҙдѥіюіѤэюіѫккэюіѣєѥцѢ

ѝҕњьіѥндѥі і Ѥуњѧѝѥўдѧл ѰјѣўьҕњѕкѥьѠѪь ѷ : лѤчъѼ ѥіѥѕјѣѯѠѨѕчњкѯкѧьѰјѣзѼѥеѠкэюіѣєѥцѢ Ѱј ҖњѯѝьѠіѠкьѥѕдіѤуєьшіѨъ Ѩѷ іѤэяѧчнѠэўіѪѠіѤуєьшіѨѯл ҖѥѝѤкдѤчёѧлѥіцѥѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэѰјѣѝҕкѝѼѥьѤ дкэюіѣєѥц

15 ы.з. 53-1 д.ё. 54 (49 њѤь)

29 єѨ.з. 54

Ѥ Ѥч: єѠэьѱѕэѥѕѲў Җдіѣъіњк ѝҕњьіѥндѥі іѤуњѧѝѥўдѧл Ѱјѣўьҕ њѕкѥьѠѪь іѠкьѥѕді ѤуєьшіѨъіѷѨ ѤэяѧчнѠэўіѪѠі ѤуєьшіѨѯлҖѥѝкд ѷ лѤчъѼѥѯюҖ ѥўєѥѕѰјѣѕѫъыћѥѝшіҙдіѣъіњкъѨѝ ѷ Ѡчзј ҖѠкдѤэѕѫъыћѥѝшіҙдѥілѤчѝіікэюіѣєѥцѢ шѥєъѨз ѷ цѣіѤуєьшіѨѲў ҖзњѥєѯўѶьнѠэ

ы.з.

15-18 53


ѝѓѥяѬѰ Җ ъьіѥќсі: ёѧлѥіцѥіҕѥкёіѣіѥнэѤррѤшкѧ эюіѣєѥцѢ ѲьњѥіѣъѨѷ 2-3 њѫхѝ ѧ ѓѥ: ёѧлѥіцѥіҕѥкёіѣіѥнэѤррѤшкѧ эюіѣєѥцѢ ѝѼѥь Ѥдѯјеѥыѧдѥізцѣі ѤуєьшіѨ: ьѼ ѥіҕѥкёіѣіѥнэѤррѤшкѧ эюіѣєѥцѢ еѩь Ѹ ъѬјѯдј ҖѥѢ щњѥѕѯёѪѠ ѷ Җ ьдсўєѥѕшҕѠѳю юіѣдѥћэѤкзѤэѲнѯюѶ

5 д.ѕ. 54

9 д.ѕ. 54

ѝѓѥяѬѰ Җ ъьіѥќсі: ёѧлѥіцѥіҕѥкёіѣіѥнэѤррѤшкѧ эюіѣєѥцѢ ѲьњѥіѣъѨѷ 1

17-18 ѝ.з. 54

25-26 ё.з. 54

š¸É¤µ: ­Îµœ´„Šž¦³¤µ–

дѥіѠьѫєѤшкѧ эюіѣєѥц


- การเตรียมการตามพระราชกฤษฎีกาวาดวยหลักเกณฑและ วิธีการบริหารกิจการบานเมืองที่ดี 2546 -สํ า นั ก เลขาธิ ก ารคณะรั ฐ มนตรี สํ า นั ก เลขาธิ ก ารนายก รัฐมนตรี สํานักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแหง ชาติ และสํานักงบประมาณ รวมกันกําหนดรูปแบบ วิธกี าร และจัดทํา แผนการบริหารราชการแผนดิน 4 ป -สํานักงบประมาณและสํานักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบ ราชการ รวมกันจัดทําแนวทางแผนปฏิบัติราชการ -สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอืน่ ของรัฐเตรียมการ จัดทําแผนปฏิบัติการราชการ เมื่อคณะรัฐมนตรีใหความเห็นชอบนโยบายงบประมาณ ยุทธศาสตรการจัดสรรงบประมาณ และวงเงินงบประมาณรายจาย ประจําปแลว สํานักงบประมาณจะมีหนังสือแจงแนวทางการดําเนิน งานในการจัดทํางบประมาณรายจายประจําป และคูมือปฏิบัติเกี่ยว กับการจัดทําคําของบประมาณรายจายประจําปไปยังสวนราชการและ รัฐวิสาหกิจ ในสวนของหนวยงาน เมือ่ กระทรวงไดรบั ปฏิทนิ งบประมาณ และคูมือจัดทําคําขอจากสํานักงบประมาณแลว กระทรวงจะแจง ไปยังหนวยงานในสังกัด เพื่อจัดทําคําของบประมาณสงใหสํานัก งบประมาณพิจารณา ซึ่งสํานักงบประมาณจะรวมกับสวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐพิจารณาขอเสนอรายละเอียด งบประมาณรายจายประจําป กอนการจัดทํารางพระราชบัญญัติงบ ประมาณรายจายประจําป จะมีขั้นตอนตางๆ ดังนี้ -คณะรัฐมนตรีใหความเห็นชอบแผนการบริหารราชการ แผนดิน -สํานักงบประมาณเสนอนโยบายงบประมาณ วงเงิน และ โครงสรางงบประมาณรายจายประจําป


-รองนายกรัฐมนตรีทรี่ บั ผิดชอบ/รัฐมนตรี มอบหมายนโยบาย ใหกระทรวง สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐจัดทํา เปาหมายและยุทธศาสตรกระทรวงที่สอดคลองกับยุทธศาสตรการ จัดสรรงบประมาณรายจายประจําป -สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐ จัดทํา รายละเอียดวงเงินและคําของบประมาณรายจายประจําป ทีส่ อดคลอง กับแผนปฏิบัติราชการประจําป ประมาณการรายไดประจําป เสนอ รัฐมนตรีและรองนายกรัฐมนตรีใหความเห็นชอบ เมื่อเสร็จสิ้นขั้นตอนขางตน สํานักงบประมาณจะจัดทําเปน รางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป พรอมทั้งเอกสาร งบประมาณเสนอต อ นายกรั ฐ มนตรี เพื่ อ นํ า เสนอคณะรั ฐ มนตรี พิจารณาและนําเสนอตอรัฐสภา เปนเวลาอยางนอย 2 เดือน กอนวัน เริ่มปงบประมาณนั้น28 แมวา สํานักงบประมาณจะใชรปู แบบการวางแผนงบประมาณ ลวงหนาระยะปานกลางทั้งแบบบนลงลางและลางขึ้นบน ภายใต ระบบงบประมาณแบบมุงเนนผลงานตามยุทธศาสตรก็ตาม สวน ราชการตางๆ ก็ยังคงจัด���ํางบประมาณแบบไมมีขอจํากัด ทั้งนี้อาจ เปนเพราะในกระบวนการจัดทํางบประมาณ สํานักงบประมาณไม ไดจัดทําเอกสารที่แสดงถึงขอจํากัด และทางเลือกตางๆ ใหสวน ราชการไดรับทราบ และมิไดมีการแจงเพดานวงเงินงบประมาณให กับสวนราชการตางๆ ไดรบั ทราบลวงหนา กอนทีจ่ ะมีการเสนอคําขอ งบประมาณจากสวนราชการตางๆ แมวา สํานักงบประมาณจะมีตวั เลข เบือ้ งตนทีก่ าํ หนดไวแลวก็ตาม ทําใหสว นราชการไมมแี รงจูงใจในการ จัดลําดับความสําคัญในการของบประมาณของหนวยงานของตนให อยูภายใตเพดานวงเงินที่จะไดรับ แตกลับนําเสนองบประมาณเกิน 28

กําหนดไวในมาตรา 15 ของพระราชบัญญัตวิ ธิ กี ารงบประมาณ พ.ศ. 2502 และทีแ่ กไขเพิม่ เติม

82 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


กวาจํานวนเงินที่จะไดรับการจัดสรรจริงเปนจํานวนมาก เนื่องเพราะ ทราบวาสํานักงบประมาณจะตัดทอนจํานวนดังกลาวลงอยูดี29 การ ใหขอมูลเพดานวงเงินงบประมาณที่แตละสวนราชการจะไดนั้น จะ ทําใหลดภาระงานของสํานักงบประมาณในการปรับลดงบประมาณลง และเปนการลดตนทุนทางธุรกรรม (transaction costs) ในการเจรจา ตอรองงบประมาณระหวางสํานักงบประมาณและสวนราชการตางๆ ซึ่งจะสงผลใหกระบวนการจัดทํางบประมาณมีประสิทธิภาพมากขึ้น สําหรับเอกสารงบประมาณ (Budget Document) ที่นําเสนอ ตอรัฐสภาตามพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่ แกไขเพิ่มเติมไดกําหนดใหรัฐบาลเสนอคําแถลงของนายกรัฐมนตรี พรอมดวยขอมูลรายละเอียดตางๆ30 เชน ฐานะการเงินการคลังของ ประเทศ รายรับรายจายเปรียบเทียบปที่ลวงมาแลว ปที่ขอตั้งงบ ประมาณรายจายและปปจ จุบนั หนีข้ องรัฐบาลทีม่ อี ยูแ ละทีจ่ ะขอกูใ หม เปนตน กฎหมายที่เกี่ยวของกับการจัดเตรียมงบประมาณไดแก 1. พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 15 ทีก่ าํ หนดใหการจัดทํางบประมาณเปนหนาทีข่ องฝายบริหารเพือ่ เสนอ ขออนุมัติตอรัฐสภา 2. รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 166 การจายเงินแผนดินจะ กระทําไดจะตองขออนุมตั จิ ากรัฐสภากอน เพราะงบประมาณรายจาย ของแผนดินใหทาํ เปนพระราชบัญญัติ ซึง่ ทําใหฝา ยนิตบิ ญ ั ญัตสิ ามารถ กํ า กั บ ดู แ ลการบริ ห ารราชการแผ น ดิ น ในแต ล ะป ง บประมาณได World Bank Document (2011), Discussion Paper I: Planning, Budgeting and Fiscal Trends, World Bank, Thailand, p.37. 30 รายละเอียดอยูในมาตรา 8 ของพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่แกไข เพิ่มเติม 29

ดวงมณี เลาวกุล : 83


7.2. การอนุมัติงบประมาณ (Budget Adoption) กระบวนการอนุมัติงบประมาณจะเริ่มขึ้นภายหลังจากที่ราง พระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปผานการพิจารณาโดย คณะรัฐมนตรีแลว สํานักงบประมาณจะเตรียมเอกสารงบประมาณ เพือ่ ใหนายกรัฐมนตรีเสนอตอรัฐสภา (สภาผูแ ทนราษฎร และวุฒสิ ภา) เพือ่ พิจารณา ซึง่ การพิจารณารางพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจาย ประจําปของสภาผูแทนราษฎรประกอบดวย 3 วาระ ดังนี้ วาระที่ 1 เป น การพิ จ ารณารั บ หลั ก การแห ง ร า งพระ ราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป รวมถึงการแตงตั้งคณะ กรรมาธิการวิสามัญพิจารณารางพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจาย ประจําปเมือ่ ผานการรับหลักการแลว ถาสภาผูแ ทนราษฎรไมรบั หลัก การ รัฐบาลจะลาออกจากการเปนรัฐบาลและใหมกี ารจัดตัง้ รัฐบาลใหม วาระที่ 2 เปนขั้นตอนการทบทวนวงเงินงบประมาณโดย ละเอียด โดยการพิจารณาของกรรมาธิการงบประมาณวิสามัญ (budget scrunity) ซึง่ คณะกรรมาธิการอาจเพิม่ มาตราขึน้ ใหมหรือตัดทอน (การแปรญัตติ) หลังจากนั้นก็เขาสูการพิจารณาเต็มสภาเรียงตาม มาตรา วาระที่ 3 เป น การพิ จ ารณาอนุ มั ติ ร า งพระราชบั ญ ญั ติ งบประมาณรายจายประจําป (โดยไมมีการอภิปราย) และประธาน สภาผูแ ทนราษฎรจะเปนผูเ สนอรางพระราชบัญญัตฯิ ตอวุฒสิ ภาเพือ่ พิจารณาตอไป การพิจารณารางพระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจํา ปของสภาผูแทนราษฎรจะตองใหแลวเสร็จภายใน 105 วัน นับแตวัน ที่รางพระราชบัญญัติฯ มาถึงสภาผูแทนราษฎร (มาตรา 168 แหงรัฐ ธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550) วุ ฒิ ส ภาจะดํ า เนิ น การพิ จ ารณาร า งพระราชบั ญ ญั ติ งบประมาณรายจายประจําป โดยตัง้ คณะกรรมาธิการขึน้ มาเพือ่ ศึกษา 84 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


รางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปเชนเดียวกับสภา ผูแ ทนราษฎร และตองพิจารณาใหความ “เห็นชอบ” หรือ “ไมเห็นชอบ” ใหแลวเสร็จภายใน 20 วัน นับแตวนั ทีร่ า งพระราชบัญญัตงิ บประมาณ รายจายประจําป มาถึงวุฒิสภา (มาตรา 168 แหงรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550) ทั้งนี้เวนแตสภาผูแทนราษฎรไดลงมติใหขยายเวลาออกไป เปนกรณีพิเศษ หากวุฒิสภาไมสามารถพิจารณาใหแลวเสร็จภายใน กําหนดเวลา ใหถือวาวุฒิสภาไดใหความเห็นชอบตามรางพระราช บัญญัติงบประมาณรายจายประจําปนั้น หากรางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป ไดรับ การเห็นชอบจากวุฒสิ ภาแลว นายกรัฐมนตรีจะนํารางพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําปขึ้นทูลเกลาถวาย เพื่อพระมหากษัตริย ทรงลงพระปรมาภิไธย ประกาศในราชกิจจานุเบกษาใชบังคับเปน กฎหมายตอไป หากรางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปถูก ยั บ ยั้ ง ไว สภาผู แ ทนราษฎรสามารถยกร า งพระราชบั ญ ญั ติ ฯ ขึ้ น พิจารณาใหมทันที และถาสภาผูแทนราษฎรลงมติยืนยันรางเดิมหรือ รางที่คณะกรรมาธิการรวมกันพิจารณาดวยคะแนนเสียงมากกวา กึง่ หนึง่ ของสมาชิกทัง้ หมดเทาทีม่ อี ยูข องสภาผูแ ทนราษฎร ก็ใหถอื วา ไดรับความเห็นชอบจากรัฐสภา หากการพิจารณารางพระราชบัญญัติฯ ไมแลวเสร็จและ ประกาศใชบังคับไมทันเวลา ตามรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 166 และพระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 16 บัญญัติวา ใหใชงบประมาณรายจายปที่ลวงแลวไปพลางกอน กฎหมายที่เกี่ยวของกับการอนุมัติงบประมาณไดแก 1) การพิจารณารางพระราชบัญญัติรายจายงบประมาณ ประจําปของสภาผูแทนราษฎรเปน 3 วาระ ตามขอบังคับการประชุม สภาผูแทนราษฎร พ.ศ. 2551 ขอ 113 ดวงมณี เลาวกุล : 85


2) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 168 ไดกําหนดระยะ เวลาในการพิจารณารางพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจํา ปใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาพิจารณาใหแลว เสร็จภายใน 105 วัน และ 20 วัน หลังจากไดรับรางพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําปตามลําดับ การพิจารณาของสมาชิกสภา ผูแ ทนราษฎรจะแปรญัตติเพิม่ เติมรายการหรือจํานวนในรายการมิได แตอาจแปรญัตติไดในทางลดหรือตัดทอนรายจายซึ่งมิใชรายจาย ตามขอผูกพันอยางใดอยางหนึ่ง การพิจารณาของวุฒิสภา เปนการ พิจารณาใหความเห็นชอบหรือไมเห็นชอบ จะแกไขเพิม่ เติมใดๆ มิได นอกจากนั้ น มาตรานี้ ยั ง กํ า หนดมิ ใ ห ส ภาผู แ ทนราษฎร วุฒิสภา หรือคณะกรรมาธิการ พิจารณา เสนอ แปรญัตติ หรือกระทํา การใดๆ ที่มีผลใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา หรือ กรรมาธิการ มีสวนไมวาโดยทางตรงหรือโดยทางออมในการใชงบ ประมาณรายจาย 3) ขอบังคับการประชุมวุฒิสภา พ.ศ. 2551 ขอ 154 กําหนด วา เมื่อสภาผูแทนราษฎรมีมติรับหลักการแหงรางพระราชบัญญัติงบ ุ สิ ภาตัง้ คณะกรรมาธิการวิสามัญ ประมาณรายจาย���ระจําปแลว ใหวฒ ขึ้นมาคณะหนึ่ง เพื่อพิจารณาศึกษารางพระราชบัญญัตินั้น 7.3. การบริหารงบประมาณ (Budget Execution) เมื่อพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป ประกาศ เปนกฎหมายใชบังคับแลว ใหสวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวย งานที่เกี่ยวของกับการบริหารงบประมาณจะตองปฏิบัติใหเปนไป ตามกฎหมาย ระเบียบ ขอบังคับ และวิธีการที่กําหนดไวในพระราช บัญญัตวิ ธิ กี ารงบประมาณ พ.ศ. 2502 และระเบียบวาดวยการบริหาร งบประมาณ พ.ศ. 2548 สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐ ผูใชงบ 86 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ประมาณ และหนวยงานที่เกี่ยวของกับการบริหารงบประมาณราย จายจะตองวางแผนการปฏิบัติงานและแผนการใชจายงบประมาณให สอดคลองกับเปาหมายการใหบริการกระทรวง ผลผลิต/โครงการ ตาม วงเงินงบประมาณรายจายทีร่ ะบุไวในเอกสารประกอบพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําป ซึ่งการบริหารงบประมาณเกี่ยวของกับ การอนุมตั จิ ดั สรรงบประมาณ การโอนเปลีย่ นแปลงรายการ31 และการ กันเงินเหลื่อมป เมื่อสวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐที่ เกี่ยวของไดสงแผนมายังสํานักงบประมาณแลว สํานักงบประมาณ จะพิจารณาจัดสรรงบประมาณใหสอดคลองกับแผนภายในวงเงินที่ ระบุไวในพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป หรือพระราช บัญญัติงบประมาณรายจายเพิ่มเติม โดยการอนุมัติเงินประจํางวด ในการจายเงินแผนดินของฝายบริหารใหกระทําไดเมื่อมี กฎหมายอนุญาต โดยใหผูอํานวยการสํานักงบประมาณกําหนด ระเบียบเกี่ยวกับการบริหารงบประมาณ32 ใหแกสวนราชการตางๆ ที่ ของบประมาณดังนี33้ -สํานักงบประมาณจะพิจารณาเงินประจํางวดที่สวนราชการ ขอเขามา โดยพิจารณาตามลักษณะแผนงาน -เมื่อไดรับอนุมัติเงินประจํางวดจากสํานักงบประมาณแลว สวนราชการวางฎีกาขอเบิกเงินจากกรมบัญชีกลางหรือคลังจังหวัด แลวแตกรณี -กรมบัญชีกลางหรือคลังจังหวัดอนุมตั จิ ากการพิจารณาหลัก หมวด 4 การโอนงบประมาณรายจาย พระราชบัญญัติวิธีงบประมาณ พ.ศ.2502 และที่แกไข เพิ่มเติม 32 ดูระเบียบวาดวยการบริหารงบประมาณ พ.ศ. 2548 และที่แกไขเพิ่มเติม 33 ณัฐพัชร สถิตพรธนชัย (2553), การคลังสาธารณะ, กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอรเน็ท, หนา 218-222. 31

ดวงมณี เลาวกุล : 87


ฐานและรายละเอียดตางๆ ที่สวนราชการเสนอ -เมือ่ สวนราชการไดรบั อนุมตั แิ ลว จะมีการเบิกเงินประจํางวด ไปใชจายตามที่สวนราชการตองการตามที่กําหนดไว กฎหมายที่เกี่ยวของกับการบริหารงบประมาณ ไดแก 1) รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 169 วางหลักเกณฑการ จายเงินแผนดินของฝายบริหารวา ใหทําไดเฉพาะที่ไดอนุญาตไวใน กฎหมายเทานั้น (กฎหมายวาดวยงบประมาณรายจาย กฎหมายวา ดวยวิธีการงบประมาณ กฎหมายเกี่ยวดวยการโอนงบประมาณ หรือ กฎหมายวาดวยเงินคงคลัง) เวนแตในกรณีจําเปนเรงดวนรัฐบาลจะ จายไปกอนก็ได แตตอ งเปนไป ตามหลักเกณฑและวิธกี ารทีก่ ฎหมาย บัญญัติ 2) พระราชบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจําป และพระราช บัญญัตงิ บประมาณรายจายเพิม่ เติม เปนกรอบในการจายเงินแผนดิน ใหแกสวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐ 3) พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 20 กําหนดวิธกี ารนํางบประมาณไปใชจา ยหรือกอหนีผ้ กู พันตามพระราช บัญญัตงิ บประมาณรายจายประจําป และพระราชบัญญัตงิ บประมาณ รายจายเพิม่ เติมวา ใหผอู าํ นวยการสํานักงบประมาณกําหนดระเบียบ เกีย่ วกับการบริหารงบประมาณ เพือ่ ใหสว นราชการและรัฐวิสาหกิจถือ ปฏิบัติ 4) พระราชบัญญัตเิ งินคงคลัง พ.ศ. 2491 มาตรา 6 ไดกาํ หนด หลักการจายเงินแผนดิน ใหการสัง่ จายเงินจากบัญชีเงินคงคลังบัญชีที่ 2 (บัญชีจาย) หรือคลังจังหวัดหรือคลังอําเภอ ใหกระทําไดแตเฉพาะ ตามที่บัญญัติไวในพระราชบัญญัติงบประมาณประจําป พระราช บัญญัตงิ บประมาณเพิม่ เติม พระราชบัญญัตโิ อนเงินในงบประมาณ มติ ใหจา ยเงินไปกอน หรือพระราชกําหนดทีอ่ อกตามความในบทบัญญัติ

88 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


แหงรัฐธรรมนูญ มาตรานีย้ งั กําหนดวา ในกรณีทจี่ า ยเงินตามมติใหจา ยเงินไป กอนหรือตามพระราชกําหนดใหตั้งเงินรายจายเพื่อชดใชในพระราช บัญญัตงิ บประมาณประจําป หรือพระราชบัญญัตงิ บประมาณเพิม่ เติม 5) พระราชบัญญัติโอนเงินในงบประมาณ 6) ระเบียบวาดวยการบริหารงบประมาณ พ.ศ. 2548 และที่ แกไขเพิ่มเติม 7) ระเบี ย บสํ า นั ก นายกรั ฐ มนตรี ว า ด ว ยการบริ ห ารงบ ประมาณจังหวัดแบบบูรณาการ พ.ศ. 2549 7.4. การควบคุมและติดตามประเมินผลงบประมาณ (Budget Monitoring and Evaluation) การติดตามประเมินผลงบประมาณหมายรวมถึง ขั้นตอน การควบคุมติดตามการปฏิบัติงาน และการใชจายงบประมาณของ สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอื่นของรัฐ ใหเปนไปตาม วัตถุประสงค เปาหมายการใหบริการของกระทรวง ผลผลิต/โครงการ ที่ปรากฏในพระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําป เอกสารงบ ประมาณรายจายประจําป และตามกฎหมาย ระเบียบ และขอบังคับ ที่เกี่ยวกับการใชจายเงินแผนดิน รวมทั้งการประเมินผลสัมฤทธิ์ของ การดําเนินงานของหนวยงานที่ผานมา ซึ่งในกระบวนการนี้เปนการ ประเมินผลและนําผลลัพธไปปรับในงบประมาณครัง้ ตอๆ ไป โดยคํานึง ถึงความคุมคาของการใชงบประมาณ สวนราชการ รัฐวิสาหกิจ และหนวยงานอืน่ ของรัฐ ตองจัดให มีระบบติดตาม ประเมินผล และจัดทํารายงานดังนี้ 1) รายงานผลการปฏิบัติงานและผลการใชจายงบประมาณ 2) รายงานประจําป สํานักงบประมาณ จะติดตามประเมินผลการปฏิบตั งิ าน และ ดวงมณี เลาวกุล : 89


ผลการใชจายงบประมาณ เพื่อรายงานคณะรัฐมนตรี และใชประกอบ การบริหารงบประมาณรายจายประจําป และการจัดทํางบประมาณ รายจายในปงบประมาณตอไป ขั้นตอนการตรวจสอบการนํางบประมาณไปใชจาย มีดังนี34้ -สํานักงานตรวจเงินแผนดินตรวจสอบอยางเปนทางการใน การเบิกจายเงินงบประมาณ และการปฏิบตั ติ ามระเบียบวิธขี องแตละ หนวยปฏิบตั ิ ตลอดจนผลการดําเนินงานของหนวยปฏิบตั ใิ นการบรรลุ วัตถุประสงคและเปาหมาย -การติดตามการนํางบประมาณไปปฏิบัติ โดยการวิเคราะห ผลการดําเนินงานตามที่กําหนดไว -การประเมินผลของงานและโครงการเมื่อกระทําเสร็จ โดย พิจารณาประสิทธิภาพของการปฏิบัติงานและการบรรลุเปาหมายที่ ตองการ กฎหมายที่เกี่ยวของกับการควบคุมและติดตามประเมินผล งบประมาณ ไดแก 1) พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 20 กําหนดใหสํานักงบประมาณออกระเบียบวาดวยการบริหารงบ ประมาณเพื่อควบคุมการใชจายงบประมาณในขั้นตอนการอนุมัติเงิน ประจํางวด มาตรา 21 กําหนดใหรัฐมนตรีวาการกระทรวงการคลังเปน ผูรับผิดชอบในการควบคุมงบประมาณ ซึ่งในทางปฏิบัติก็คือ กรม บัญชีกลาง ซึ่งเปนผูควบคุมในขั้นตอนการอนุมัติฎีกาใหเบิกจายเงิน จากคลัง (pre-audit)

ณัฐพัชร สถิตพรธนชัย (2553), การคลังสาธารณะ, กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอรเน็ท, หนา 218-222.

34

90 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


2) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการตรวจเงิน แผนดิน พ.ศ. 2542 เปนการตรวจสอบโ���ยสํานักงานการตรวจเงิน แผนดิน (post-audit) หรือตรวจสอบจากหนวยตรวจสอบภายในของ สวนราชการเอง โดยพระราชบัญญัติวาดวยการตรวจเงินแผนดิน มาตรา 15 บัญญัติใหคณะกรรมการตรวจเงินแผนดินมีอํานาจในการ กําหนดมาตรฐานเกีย่ วกับการควบคุมภายในและการปฏิบตั หิ นาทีข่ อง ผูตรวจสอบภายใน แผนผังกระบวนการงบประมาณและกฎหมายที่ใชในการ กําหนดอํานาจแสดงในแผนผังที่ 5

ดวงมณี เลาวกุล : 91


ŸœŸ´Šš¸É 5: „¦³ªœ„µ¦Šž¦³¤µ–¨³„‘®¤µ¥š¸ÉčoĜ„µ¦„ε®œ—°Îµœµ‹ 

дсўєѥѕѰєҕэ ъ (іыь. ё.і.э.)



Ѱјѣ

дс ўє ѥ ѕјѼ ѥ ч э Ѥ іѠк (ё . і. д . ѰјѣіѣѯэѨѕэ)

  дѥіѯшіѨ ѕ єлѤ ч ъѼ ѥ 

кэюіѣєѥц

іѤуыіієьѬрѢ ё.ћ. 2550 єѥшіѥ 166 ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧ њ ѧ ы Ѩ д ѥікэюіѣєѥц ё.ћ. 2502 єѥшіѥ 15

ѐҕ ѥѕэіѧўѥіѠѠдзѼ ѥѝѤѷк ўіѪѠдѼ ѥўьч Ѱ ь њ ъ ѥ к Ѳ ь д ѥ і ѯ ш іѨ ѕ є лѤ ч ъѼ ѥ кэюіѣєѥц

   дѥіёѧлѥіцѥѠьѫєѤш ѧ

іѤуыіієьѬрѢ ё.ћ. 2550 єѥшіѥ 168

кэюіѣєѥц

е Җ Ѡ эѤ к зѤ э д ѥ і ю і ѣ нѫ є ѝ ѓ ѥ яѬ ҖѰъьіѥќсі ё.ћ. 2551 е ҖѠ 113 е ҖѠэѤ кзѤ э дѥіюіѣнѫє њѫх ѝ ѧ ѓѥ ё.ћ. 2551 е ҖѠ 154

   д ѥ і э іѧ ў ѥ і кэюіѣєѥц

іѤуыіієьѬрѢ ё.ћ. 2550 єѥшіѥ 169 ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧк эюіѣєѥціѥѕлҕ ѥ ѕ юіѣлѼѥюѨ

ѐҕ ѥѕэіѧўѥішіѥ ё.і.д. ѝѼ ѥўіѤ эдѥі зњэзѫєдѥіѯкѧь дѥішіњлѝѠэѱчѕ ѠкзҙдіѓѥѕѲь ѰјѣлѤчъѼѥэѤрнѨ

ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧк эюіѣєѥціѥѕлҕ ѥ ѕ ѯёѧє ѷ ѯшѧє ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧ њ ѧ ы Ѩ д ѥікэюіѣєѥц ё.ћ. 2502 єѥшіѥ 20 ё і ѣ і ѥ н эѤ р рѤ шѧ ѯ кѧ ь з к з јѤ к ё . ћ . 2491 єѥшіѥ 6 ёіѣіѥнэѤррѤшѱѧ ѠьѯкѧьѲькэюіѣєѥц

д ѥ і з њ э зѫ є Ѱ ј ѣ шѧчшѥєюіѣѯєѧьяј кэюіѣєѥц

ёіѣіѥнэѤррѤшю ѧ іѣдѠэіѤуыіієьѬрњҕѥ ч ҖњѕдѥішіњлѯкѧьѰяҕьчѧь ё.ћ. 2542 ёіѣіѥнэѤ р рѤ ш ѧ њ ѧ ы Ѩ д ѥікэюіѣєѥц ё.ћ. 2502 єѥшіѥ 20 Ѱјѣєѥшіѥ 21 іѤуѝѓѥшіѥдсўєѥѕњҕѥч Җњѕдѥізњэзѫє ш і њ л ѝ Ѡэ д ѥ і Ѳ н кҖ э ю і ѣ є ѥ ц ѱ ч ѕ Ѡкзҙд іѓѥѕьѠд ѱчѕдѼ ѥ ўьчѠѼ ѥ ьѥл е Ѡ к ў ьҕ њ ѕ к ѥ ь Ѡѧ ѝ і ѣ ъѨѷ єѨ ѠѼ ѥ ь ѥ л шіњлѝѠэдѥіѲн кҖ эюіѣєѥц Ѱјѣ дѼ ѥ ўьчўь ѥҖ ъѨѷе ѠкѠкзҙд ічѤ к дјҕѥњѲь дѥілѤчъѼѥіѥѕкѥьѯёѪѠ ѷ ѯѝьѠшҕѠіѤуѝѓѥ

š¸É¤µ: ž¦´ž¦» Š‹µ„ °¦¡·œ (2552), ®œoµ 151.

92 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา

іѤ у ѝ ѓ ѥ ш і ѥ д с є ѥ ѕ њҕ ѥ ч Җ њ ѕ дѥікэюіѣєѥцѱчѕдѼ ѥўьчѯьѪѸѠўѥ ѰјѣдіѠэіѣѕѣѯњјѥеѠкдѥілѤ чъѼ ѥ іѥѕкѥьдѥіэіѧўѥікэюіѣєѥц


8.ความสอดคลองของบทบัญญัตกิ ฎหมายเกีย่ วกับการคลังและ การงบประมาณของไทยกับหลักกฎหมายทัว่ ไปทางการคลังและ การงบประมาณ

หลักกฎหมายทัว่ ไปทางการคลังและการงบประมาณคลาสสิก35 มีดงั นี้ 1.หลักความยินยอมหรืออํานาจในการอนุมตั งิ บประมาณ (Authoritativeness) สาระสําคัญของหลักการนีค้ อื การกําหนดใหอาํ นาจสูงสุดใน ดานการงบประมาณเปนของฝายนิติบัญญัติ นั่นคือ มีอํานาจในการ อนุมัติงบประมาณประจําป และอํานาจในการกําหนดใหฝายบริหาร จัดทํารายงานผลการบริหารงบประมาณ กฎหมายเกี่ยวกับการงบ ประมาณของไทยมีบทบัญญัติในหลักการนี้ ดังนี้ 1.1 อํานาจของฝายนิตบิ ญ ั ญัตใิ นการใหความยินยอมหรือการ อนุมตั ใิ หมกี ารจัดเก็บภาษี คือ การจัดเก็บภาษีอากรหรือการนํารายได จากภาษีอากรไปใชจายจะกระทํามิได เวนแตจะไดรับอํานาจจาก ฝายนิติบัญญัติ (Taxation With Representation ที่ไดกลาวไวแลว ขางตน) กฎหมายของไทย ไมมบี ทบัญญัตเิ พือ่ รับรองหลักการนีอ้ ยาง อรพิน ผลสุวรรณ สบายรูป (2553), “กฎหมายเกีย่ วกับมาตรฐานกลางทางการเงินการคลังและ การงบประมาณของประเทศไทยตามหลักการบริหารการคลังสมัยใหม,” วารสารนิติศาสตร, 39(4), หนา 717-733. 35

ดวงมณี เลาวกุล : 93


ชัดเจนเปนลายลักษณอักษร ในทางตรงกันขามกลับมีบทบัญญัติ ในรัฐธรรมนูญ ที่เปดชองใหรัฐบาลสามารถตราพระราชกําหนด ในการเก็บภาษีอากรเมื่อมีความจําเปนเกิดขึ้น (มาตรา 186 แหง รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550) ซึ่งจะไมไดผานความยินยอมจากฝาย นิติบัญญัติเสียกอน ั ญัตใิ นการใหความยินยอมหรือการ 1.2 อํานาจของฝายนิตบิ ญ อนุมตั ใิ นการใชจา ยเงินงบประมาณ คือ ฝายบริหารจะนําเงินสาธารณะ ไปใชจายไมได ถาไมไดรับการยินยอมจากฝายนิติบัญญัติ บัญญัติไว ในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 166 และ 168 1.3 อํานาจของฝายนิตบิ ญ ั ญัตใิ นการแกไขหรือเปลีย่ นแปลง งบประมาณที่ฝายบริหารนําเสนอ บัญญัติไวในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 168 วรรค 3 และวรรค 5 1.4 การมอบอํานาจเพื่อใหเกิดความยืดหยุนในการบริหาร จัดการงบประมาณ พระราชบัญญัตวิ ธิ กี ารงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 29 ทวิ ไดกําหนดใหมีเงินทุนสํารองจาย และใหฝายบริหารมีอํานาจใชจาย เงินทุนสํารองจาย ในกรณีที่มีความจําเปนเพื่อประโยชนของราชการ แผนดิน 2. หลักระยะเวลาหนึ่งปของงบประมาณ (Annual Basis) เปนเงื่อน เวลาเริ่มตนและสิ้นสุดของกฎหมายงบประมาณที่ตราขึ้น 2.1 รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 บัญญัติไวในมาตรา 166 พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 บัญญัติไวใน มาตรา 4 วรรค 3 และ มาตรา 27 วรรค 1 แตก็มีขอยกเวนในพระ ราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 ในกรณีที่งบประมาณมี ระยะเวลาเกินหนึ่งป คือ 1) กรณีงบประมาณรายจายขามป (มาตรา 4 วรรค 2 มาตรา 94 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


11 มาตรา 27 (1) และมาตรา 28 2) งบประมาณรายจายที่ไดกอหนี้ผูกพันไวกอนสิ้นปงบ ประมาณหรือที่ไดรับอนุมัติจากรัฐมนตรีใหเบิกเหลื่อมป และไดมี การกันเงินไวตามระเบียบขอบังคับเกี่ยวกับการเบิกจายเงินจากคลัง (มาตรา 27(2)) 3) งบประมาณรายจายขามปที่ไดกอหนี้ผูกพันไวกอนสิ้น กําหนดเวลาและไดมกี ารกันเงินไวตามระเบียบขอบังคับเกีย่ วกับการ เบิกจายเงินจากคลัง (มาตรา 28) กรณีที่งบประมาณมีระยะเวลานอยกวาหนึ่งป คือ 1) กรณีที่พระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปออก ใชไมทันปงบประมาณใหม ใหใชพระราชบัญญัติงบประมาณรายจาย ประจําปกอ นไปพลางกอน (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 166 และ พระราชบัญญัติวิธีงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 16) 2) กรณีการตราพระราชบัญญํตงิ บประมาณรายจายเพิม่ เติม (พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ มาตรา 17) 3. หลักความเปนเอกภาพของงบประมาณ (Unity) คือเอกสารงบ ประมาณที่จะเสนอตอฝายนิติบัญญัติเพื่ออนุมัติ ตองเปนหนึ่งเดียว รวมอยูดวยกัน 3.1 บัญญัติไวในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 167 วรรค 1 และวรรค 2 3.2 พระราชบัญญัติวิธีงบประมาณ พ.ศ. 2550 มาตรา 8 บั ญ ญั ติ ถึ ง รายละเอี ย ดของเอกสารที่ จ ะใช ใ นการประกอบการนํ า เสนองบประมาณประจําปตอ รัฐสภา แตกม็ ขี อ ยกเวนอยูใ นมาตรา 13 สําหรับรัฐวิสาหกิจที่เปนบริษัทหรือหางหุนสวนนิติบุคคล ที่ไมอยูใน ความรับผิดชอบของสํานักงบประมาณ

ดวงมณี เลาวกุล : 95


4. หลักงบประมาณรายไดตองมีลักษณะทั่วไป (Universality) คือ รายไดตอ งไมผกู พันกับรายจายของหนวยงาน รายไดของรัฐตองไมมี องคกรใดองคกรหนึ่งเปนเจาของ มีสองหลักสําคัญคือ 4.1 การหามหักรายจายออกจากรายได กลาวคือ องคกร ของรัฐที่ไดเงินมาตามอํานาจหนาที่ ตองนําเงินที่ไดรับมานําสงเขา คลัง (พระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 มาตรา 4 วรรคหนึ่ง มี ขอยกเวนอยูในมาตรา 4 วรรคสอง) 4.2 การหามจัดรายไดเพื่อรายจายโดยเฉพาะเจาะจงของ องคกร กลาวคือ รายไดที่นําสงคลังไมไดเปนขององคกรใดๆ ทั้งนั้น (พระราชบัญญัติวิธีงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 24 วรรค 1 มีขอ ยกเวนในมาตรา 24 วรรค 2 3 และ 4) 5.หลักงบประมาณรายจายตองมีลักษณะเฉพาะเจาะจง (Specificity) 5.1 ขัน้ ตอนของการเสนองบประมาณของฝายบริหาร เพือ่ ให ฝายนิติบัญญัติอนุมัติ (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 167 และ พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 8) 5.2 ขั้นตอนวิธีการบริหารงบประมาณของฝายบริหาร คือ การจายเงินแผนดินจะกระทํา ไดก็เฉพาะที่ไดอนุญาตไวในกฎหมาย เทานัน้ เวนแตในกรณีจาํ เปนเรงดวนรัฐบาลจะจายไปกอนก็ได แตตอ ง เปนไป ตามหลักเกณฑและวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ (รัฐธรร���นูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 169) และการกําหนดใหฝายบริหารใชจายงบ ประมาณตามหนวยงานและแผนงานที่ไดระบุไวในพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําปจะเปลี่ยนแปลงไมได นั่นคือ การหาม โอนระหวางหนวยงาน ระหวางรายการ (แผนงาน) (พระราชบัญญัติ วิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 18 วรรค 1 และ มาตรา 19 วรรค 1 แตมีขอยกเวนในมาตรา 18 (1) 18 (2) และ มาตรา 19)

96 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


6.หลั ก ดุ ล ยภาพของงบประมาณ (Balance) คื อ การกํ า หนดงบ ประมาณแผนดินจะตองคํานึงถึงดุลยภาพระหวางรายรับและรายจาย (พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มาตรา 9 เปนการ กําหนดเพดานการกูเงินของรัฐบาล) 7.หลักการตรวจสอบได 7.1 การตรวจสอบในชวงกอนการใชงบประมาณ รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดใหอํานาจฝายนิติบัญญัติในการ ตรวจสอบฝายบริหารชวงการเสนอรางพระราชบัญญัติงบประมาณ ตางๆ เนื่องจากงบประมาณรายจายแผนดินจะตองทําเปนพระราช บัญญัติ (มาตรา 166 และ 168) 7.2 การตรวจสอบภายหลังการนํางบประมาณไปใช หรือ การควบคุมตรวจสอบภายหลังสิน้ ปงบประมาณ ผูต รวจสอบคือ คณะ กรรมการตรวจเงินแผนดิน (พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวา ดวยการตรวจเงินแผนดิน พ.ศ. 2542 และระเบียบคณะกรรมการตรวจ เงินแผนดินวาดวยวินยั ทางงบประมาณและการคลัง พ.ศ. 2544) และ ฝายนิติบัญญัติโดยรัฐสภา ทําหนาที่พิจารณารายงานการตรวจเงิน แผนดินของคณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน 7.3 การควบคุมและตรวจสอบโดยฝายบริหาร ไดแก -สํานักงบประมาณ วาดวยเรื่องการจัดสรรเงินประจํางวด ฯลฯ (พระราชบัญญัตวิ ธิ งี บประมาณ พ.ศ. 2502 หมวด 5 การควบคุม งบประมาณ) และพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 มาตรา 6 10 และ 11 -กรมบัญชีกลาง กระทรวงการคลัง ควบคุมโดยวิธีการเบิก เงิน และการตรวจและอนุมัติฎีกา 7.4 การตรวจสอบโดยองคกรภายนอก ไดแก -คณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน (บัญญัติในรัฐธรรมนูญฯ ดวงมณี เลาวกุล : 97


พ.ศ. 2550 มาตรา 242-244 พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวา ดวยการตรวจเงินแผนดิน และระเบียบคณะกรรมการตรวจเงินแผน ดินวาดวยวินัยทางงบประมาณและการคลัง พ.ศ. 2544) -คณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ (บัญญัติในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 246-251 และพระราช บัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการปองกันและปราบปรามการ ทุจริต พ.ศ. 2542) 8.หลักความโปรงใส หลักเสถียรภาพ หลักประสิทธิภาพ บทกฎหมาย ทีบ่ ญ ั ญัตริ องรับหลักการนีม้ นี อ ย และไมชดั เจน แตรฐั ธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดกาํ หนดใหมกี ฎหมายการเงินการคลังของรัฐขึน้ (รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 167 วรรค 3) ซึง่ จะเปนกรอบในการใชจา ยเงินของ รัฐ โดยทีห่ ลักเกณฑตา งๆ ในกฎหมายจะเปนการสงเสริมใหเกิดความ โปรงใส ความมีเสถียรภาพ และความมีประสิทธิภาพในกระบวนการ งบประมาณ นอกจากนั้นมีบัญญัติไวในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 84 กําหนดใหควบคุมใหมีการรักษาวินัยการเงินการคลังเพื่อ สนับสนุนเสถียรภาพและความมั่นคง

98 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


9. ประเด็นที่พึงพิจารณาในกระบวนการงบประมาณแผนดิน

1.บทบาทของรัฐสภากับการตรวจสอบถวงดุลการใชจายของฝาย บริหาร รัฐสภามีบทบาทในการตรวจสอบถวงดุลการใชจา ยของฝาย บริหารไดคอนขางนอย เนื่องจากสาเหตุหลายประการดังนี36้ 1) การลงมติตางๆ ในรัฐสภาทํางานดวยกลไกเสียงขาง มาก สมาชิกสภาผูแทนราษฎร (ส.ส.) เสียงขางมากในสภาฯก็มาจาก สมาชิกสภาผูแทนราษฎรพรรครัฐบาล ซึ่งมีแนวโนมสนับสนุนฝาย บริหาร (รัฐบาล) สมาชิกสภาผูแ ทนราษฎรพรรคฝายคานจึงเปนเสียง สวนนอย ยอมไมสามารถทําหนาทีต่ รวจสอบถวงดุลรัฐบาลได และถา ยิ่งรัฐบาลสามารถควบคุมสมาชิกสภาผูแทนราษฎรเสียงสวนใหญได เกือบทั้งหมด ก็จะยิ่งเปนอุปสรรคตอการใชรัฐสภาเปนกลไกในการ ตรวจสอบถวงดุล ทําใหเกิดเผด็จการทางรัฐสภาได 2) สมาชิกสภาผูแทนราษฎรมีแนวโนมที่จะเขาไปเปนพวก 36

จรัส สุวรรณมาลา (2553), ประชาธิปไตยทางการคลังไทย, อางแลว, หนา 179-185.

ดวงมณี เลาวกุล : 99


กับฝายบริหาร เพื่อใหตนไดรับประโยชนจากการจัดสรรงบประมาณ มากที่สุด ดังจะเห็นไดจาก การผลักดันใหมี “งบ ส.ส.” ในชวง ปงบประมาณ 2521-2540 และไดยกเลิกไป และมีการพยายามฟน “งบ ส.ส.” ขึน้ มาใหมในปงบประมาณ 2552 ซึง่ นับวาเปนการแสวงหา ประโยชนจากอํานาจหนาที่ของบรรดา สมาชิกสภาผูแทนราษฎร ซึ่ง นอกจากจะเปนการทําลายระบบการตรวจสอบถวงดุลทีส่ าํ คัญทีส่ ดุ ใน กระบวนการงบประมาณภาครัฐแลว ยังเปดชองใหเกิดการคอรรปั ชัน่ เชิงนโยบายขึ้นในกระบวนการงบประมาณภาครัฐอีกดวย 3) รัฐสภาไทยไมมรี ะบบปฏิบตั กิ ารสนับสนุนดานการวิเคราะห นโยบายการเงินการคลังของประเทศ ดังนั้นจึงตองอาศัยผลการ วิเคราะหและการประมาณการตางๆ ทีน่ าํ เสนอโดยฝายบริหาร รัฐสภา ยอมไมสามารถใชเปนฐานการตรวจสอบถวงดุลรัฐบาลได 2. รายจายงบกลาง รายจ า ยงบกลาง เป น รายจ า ยที่ ตั้ ง ไว เ พื่ อ จั ด สรรให ส ว น ราชการและหนวยงานอื่นของรัฐไปใชจายนอกเหนือจากงบประมาณ ที่ไดรับปกติ และรายจายงบกลางที่ตั้งไวเปนคาใชจายเฉพาะเรื่อง รายจายงบกลางสามารถจําแนกไดเปน 3 ประเภทคือ37 1) ค า ใช จ า ยตามสิ ท ธิ ข องบุ ค ลากรภาครั ฐ ที่ เ ป น ไปตาม กฎหมาย ซึ่งทุกหนวยงานใชจายในรายการเดียวกัน เพื่อใหสามารถ เกลีย่ งบประมาณกันไดและเพือ่ กอใหเกิดความยืดหยุน ในการบริหาร งบประมาณ ไดแก เบีย้ หวัด บําเหน็จบํานาญ เงินชวยเหลือขาราชการ ลูกจาง พนักงานของรัฐ เงินเลือ่ นขัน้ เลือ่ นอันดับเงินเดือนและเงินปรับ วุฒิขาราชการ เงินสํารอง เงินสมทบและเงินชดเชยของขาราชการ 37

จรัส สุวรรณมาลา (2553), ประชาธิปไตยทางการคลังไทย, อางแลว, หนา 169-173.

100 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


เงินสมทบลูกจางประจํา และคาใชจายในการรักษาพยาบาลของ ขาราชการ ลูกจาง และพนักงานของรัฐ 2) คาใชจายเฉพาะกรณีที่ยังไมสามารถกําหนดเปาหมาย หรือวงเงินคาใชจายที่แนนอนได ไดแก คาใชจายตามโครงการอัน เนื่องมาจากพระราชดําริ คาใชจายเกี่ยวกับการเสด็จพระราชดําเนิน และตอนรับประมุขตางประเทศ และเงินสํารองเพื่อกรณีฉุกเฉินหรือ จําเปน คาใชจายตามนโยบายและโครงการพิเศษของรัฐ ไดแก คา ใชจายในการดําเนินการรักษาความมั่นคงของประเทศ เงินราชการ ลับในการรักษาความมั่นคงของประเทศ และคาใชจายที่ตั้งไวเปนคา ใชจายเฉพาะเรื่องตามนโยบายและความเหมาะสมที่เกิดขึ้นในแตละ ปงบประมาณ เชน คาใชจา ยชําระหนีก้ องทุนหมูบ า น คาใชจา ยพัฒนา จังหวัดชายแดนภาคใต คาชดเชยคางานสิ่งกอสราง เปนตน 3) การจัดทําและการบริหารรายจายงบกลางเปนประเด็นขอ โตแยงทางการเมืองและการคลังมาโดยตลอด เนื่องเพราะการตั้งงบ กลางไมไดมกี ารแสดงแผนการใชจา ยเงินในรายละเอียด ซึง่ เปดโอกาส ใหฝา ยบริหารใชดลุ พินจิ ใชจา ยงบกลางไดอยางเต็มที่ เปนการเปดชอง ใหฝา ยบริหารสามารถใชงบกลางในการสรางความนิยมทางการเมือง ได (เชนโครงการ SML ซึ่งคณะรัฐมนตรีมีมติใหผูกพันงบกลาง) รายจายหลา���รายการที่เปนงบประมาณตามสิทธิของบุคคล ภาครัฐ ซึ่งเปนงบประจําสามารถประมาณการและทําแผนการใช จายเงินได ไมควรถูกกําหนดไวในรายจายงบกลาง เพื่อใหเกิดความ โปรงใสในการจัดทําและบริหารงบประมาณ 3.รายจายรัฐวิสาหกิจ รายจายของรัฐวิสาหกิจในสวนที่เปนเงินอุดหนุนจากงบ ประมาณแผนดินเทานั้นที่ปรากฏอยูในพระราชบัญญัติงบประมาณ รายจายประจําป และผานกระบวนการงบประมาณตามปกติ คือผาน ดวงมณี เลาวกุล : 101


การตรวจสอบของฝายนิติบัญญัติ ซึ่งเงินอุดหนุนในสวนนี้มีจํานวน ไมมากนัก (คิดเปนรอยละ 4.7 ของงบประมาณรายจายประจําป 2554) โดยสวนใหญแลวรัฐวิสาหกิจจะอาศัยเงินทุนของตนเอง ซึง่ ราย ไดที่เปนเงินทุนในสวนนี้ไมตองนําสงเขาบัญชีเงินคงคลัง แตอยางไร ก็ ต ามรั ฐ วิ ส าหกิ จ ต อ งเสนอแผนการใช จ า ยในการลงทุ น ประจํ า ป เพื่อขออนุมัติจากคณะรัฐมนตรี การพิจารณาแผนการลงทุนของ รัฐวิสาหกิจไมไดพิจารณาพรอมกับการกําหนดวงเงินงบประมาณ รายจ า ยประจํ า ป แต พิ จ ารณาเป น รายรั ฐ วิ ส าหกิ จ หลั ง จากที่ งบประมาณแผนดินผานรัฐสภาแลว ซึ่งทําใหวงเงินงบประมาณ รายจายประจําป มิไดครอบคลุมงบประมาณการใชจายในสวนนี้ 4.วินัยทางการคลังกับการใชเงินนอกงบประมาณ การใช จ า ยเงิ น นอกงบประมาณ ได แ ก การดํ า เนิ น ตาม นโยบายของรัฐโดยหนวยงานอื่น การดําเนินนโยบายผานกองทุน เงินหมุนเวียนรายจายจากเงินชวยเหลือจากตางประเทศ รายจาย จากเงินกูจากตางประเทศ รายจายของหนวยการปกครองทองถิ่น หรือการบริหารราชการสวนทองถิ่น เงินบํารุงสถาบันการศึกษาและ สาธารณสุข และเงินบริจาคหรือผูมอบใหโดยมีวัตถุประสงคเฉพาะ38 เงิ น นอกงบประมาณเป น รายรั บ ของหน ว ยราชการและ รัฐวิสาหกิจที่ไมตองนําสงเขาบัญชีเงินคงคลัง ดังนั้นการใชเงินนอก งบประมาณจึงไมตอ งตรากฎหมายเพือ่ อนุญาตเบิกจายจากคลัง การ ตัดสินใจในการใชจายเงินนอกงบประมาณขึ้นอยูกับดุลพินิจของฝาย บริหาร โดยที่ฝายนิติบัญญัติไมสามารถถวงดุลฝายบริหารได เงิน นอกงบประมาณที่สําคัญไดแก เงินทุนหมุนเวียนตางๆ และเงินกูตาง ประเทศที่มีกฎหมายเฉพาะ ณัฐพัชร สถิตพรธนชัย (2553), การคลังสาธารณะ, กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอรเน็ท, หนา 105-110. 38

102 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


เงินทุนหมุนเวียนมีเปนจํานวนมาก การใหอํานาจการใชเงิน ทุนหมุนเวียนจึงกระจายอยูตามสวนราชการตางๆ ที่รับผิดชอบ โดย ทั่วไปไมมีการกําหนดแผนการใชจายหรือวงเงินที่จะใชจายประจํา ป การจัดสรรรายจายใชวิธีพิจารณาเปนรายโครงการ แตการใชจาย เงินทุนหมุนเวียนมีผลกระทบตอปริมาณเงินที่หมุนเวียนในระบบ เศรษฐกิจและเสถียรภาพของระบบเศรษฐกิจ โดยเฉพาะอยางยิ่งใน กรณีที่เงินทุนหมุนเวียนมีขนาดใหญ และการจัดตั้งเงินทุนหมุนเวียน เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ในอนาคต39 5. มาตรการกึ่งการคลังกับความเสี่ยงทางการคลัง พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 มิไดกําหนด ขอบเขตการจัดทํางบประมาณรายจาย และการใชจา ยเงินของรัฐไวให ชัดเจนและครอบคลุม ทําใหรัฐบาลจัดทํางบประมาณรายจายประจํา ปครอบคลุมรายจายของรัฐเพียงบางสวนเทานั้น จึงเปนการเปดชอง ใหรัฐบาลหันมาใชจายผานมาตรการกึ่งการคลัง40 ซึ่งไมตองจัดทํางบ ประมาณรายจายประจําปเสนอตอรัฐสภา ขณะเดียวกันรัฐสภาก็มิได ทักทวงหรือดําเนินการปรับปรุงแกไขกฎหมายวิธีการงบประมาณให ชัดเจน41

รังสรรค ธนะพรพันธุ (2546), การบริหารนโยบายเสถียรภาพเศรษฐกิจในอนาคต, อาง แลว. 40 มาตรการกึ่งการคลัง นอกจากจะเปนการดําเนินงานผานสถาบันเฉพาะกิจของรัฐแลว ใน ความหมายกวางยังรวมถึง การใชมาตรการดานราคา มาตรการสินเชือ่ และดอกเบีย้ มาตรการ ควบคุมหรือผูกขาดตลาด ฯลฯ ซึ่งดําเนินการผานกลุมกระทรวงเศรษฐกิจ (กระทรวงการคลัง กระทรวงพาณิชย กระทรวงมหาดไทย กระทรวงเกษตรและสหกรณ กระทรวงอุตสาหกรรม และกรทรวงคมนาคม) 41 จรัส สุวรรณมาลา (2553), ประชาธิปไตยทางการคลังไทย, อางแลว, หนา 79. 39

ดวงมณี เลาวกุล : 103


กฎหมายไดกําหนดกรอบการขาดดุลทางการคลังสําหรับ การจัดทํางบประมาณรายจายประจําปไว แตไมมกี ฎหมายใดกําหนด กรอบการขาดดุลทางการคลังอันเนื่องมาจากมาตรการกึ่งการคลัง ไวแตอยางใด จึงเปดชองใหรัฐบาลเลือกใชมาตรการนี้ในการดําเนิน นโยบายเศรษฐกิจ การใชมาตรการกึ่งการคลังนี้มีความยืดหยุนและ คลองตัวในการใชจายไดมากกวา เพราะไมตองผานความเห็นชอบ จากรัฐสภา42 การใชมาตรการกึง่ การคลังนี้ จะทําใหขาดความโปรงใส ขาดการตรวจสอบถวงดุล และอาจทําใหเกิดภาระหนี้ที่อาจเกิดขึ้นใน อนาคตได (Contingent Liabilities) โดยที่ประชาชนไมไดรับรูหรือให ความเห็นชอบแตอยางใด ซึ่งจะทําใหเกิดความเสี่ยงทางการคลังขึ้น ได ถาไมมีการดําเนินมาตรการนี้อยางรอบคอบ ตั ว อย า งมาตรการกึ่ ง การคลั ง ที่ มี ก ารดํ า เนิ น การใน ประเทศไทยในชวง 3 ปที่ผานมาแสดงในตารางที่ 2 ซึ่งจะเห็นตัวเลข การใชจายภายใตมาตรการนี้อยูในระดับที่คอนขางสูง พระราชบัญญัติการบริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. 2548 ไดมี การกําหนดกรอบเพดานการกูเ งินไว แตกลับไมมกี ฎหมายใดกําหนด กรอบเพดานภาระหนี้ที่รัฐบาลพึงกระทําได มีแตเพียงการกําหนด ไวในกรอบความยั่งยืนทางการคลังเทานั้น ที่ผานมารัฐบาลไดขยาย กรอบความยัง่ ยืนทางการคลังใหมเี พดานสัดสวนหนีส้ าธารณะคงคาง ตอ GDP ใหสูงขึ้นเรื่อยๆ (แมวาจะยังนอยกวามาตรฐานสากลก็ตาม) เพื่อเปดชองใหรัฐบาลสามารถชะลอการจายหนี้และกอหนี้ไดมากขึ้น กรอบความยัง่ ยืนทางการคลัง ทีก่ ระทรวงการคลังกําหนดไว ไดแก

ในประเทศญีป่ นุ ก็มกี ารใชมาตรการกึง่ การคลัง แตการใชมาตรการดังกลาวจะตองผานความ เห็นชอบจากรัฐสภาเสียกอน

42

104 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ดวงมณี เลาวกุล : 105

ǦŠ„µ¦­Îµ®¦´„·‹„µ¦­·œÁºÉ° SMEs ›œµ‡µ¦¡´•œµª·­µ®„·‹…œµ—„¨µŠÂ¨³…œµ—¥n°¤Â®nŠž¦³Áš«Åš¥ ›œµ‡µ¦Á¡ºÉ°„µ¦­nŠ°°„¨³œÎµÁ…oµÂ®nŠž¦³Áš«Åš¥ ›œµ‡µ¦°°¤­·œ ›œµ‡µ¦Á¡ºÉ°„µ¦Á„¬˜¦Â¨³­®„¦–r„µ¦Á„¬˜¦ ǦŠ„µ¦‡Ê垦³„´œ­·œÁºÉ°Ä®o„n SMEs ¦¦¬´šž¦³„´œ­·œÁºÉ°°»˜­µ®„¦¦¤…œµ—¥n°¤ ǦŠ„µ¦­·œÁº°É Á¡ºÉ°š¸É°¥¼n°µ«´¥ ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-„°Šš»œÎµÁ®œÈ‹Îµœµ…oµ¦µ„µ¦ ¦³¥³š¸2É /1 ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-¦´“ª·­µ®„·‹ /1 ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-„°Šš»œÎµÁ®œÈ‹Îµœµ…oµ¦µ„µ¦ ¦³¥³š¸É 3/2 ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-„°Šš»œÎµÁ®œÈ‹Îµœµ…oµ¦µ„µ¦ ¦³¥³š¸É 4/3 ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-­Îµœ´„Šµœž¦³„´œ­´Š‡¤ /4 ǦŠ„µ¦oµœ°°¤­·œÁ¡ºÉ°ž¦³µœ ×¥ ›œµ‡µ¦°°¤­·œ/5

ǦŠ„µ¦

˜µ¦µŠš¸É 2 ¥°—„µ¦ž¨n°¥­·œÁºÉ°­³­¤…°Š­™µ´œ„µ¦ÁŠ·œÁŒ¡µ³„·‹…°Š¦´“

220,822.3 36,583.2 71,311.6 128,979.1 65,572.5 ….. ….. ….. ….. ….. …..

37,700.8 ….. ….. ….. ….. ….. …..

2552

178,353.8 28,758.1 62,101.4 98,908.7

2551

….. ….. ….. ….. ….. …..

109,530.4

279,217.0 47,407.9 84,909.4 160,000.9

2553

®œnª¥: ¨oµœµš


106 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา

®¤µ¥Á®˜»: 1 ǦŠ„µ¦›°­.-„….¨³Ã‡¦Š„µ¦›°­.-¦´“ª·­µ®„·‹ („¼oŽºÊ°oµœ­Îµ®¦´¡œ´„Šµœ) žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° ˜.‡.45 2 ǦŠ„µ¦›°­.-„….¦³¥³š¸É 3 žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° ›.‡. 49 3 ǦŠ„µ¦›°­.-„….¦³¥³š¸É 4 Á¦·É¤Ã‡¦Š„µ¦Á¤ºÉ° 3 ¤.‡.50 ¨³žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° 31 ¤¸.‡. 51 4 ǦŠ„µ¦oµœ ›°­.-­ž­. Á¦·É¤Ã‡¦Š„µ¦Á¤ºÉ°ª´œš¸É 1 ˜.‡ 47 ¨³žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° ›.‡. 49 5 ǦŠ„µ¦oµœ°°¤­·œÁ¡ºÉ°ž¦³µœ ÁœºÉ°Š‹µ„Å—ožd—ǦŠ„µ¦œ¸Ê¨oª ˜´ÊŠÂ˜n­·ÊœÅ˜¦¤µ­š¸É 3 že 2549 6 ǦŠ„µ¦›°­.-„….¦³¥³š¸É 5 Á¦·É¤Ã‡¦Š„µ¦Á¤ºÉ° 17 ��¸.‡. 51 ¨³žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° 31 ¤¸.‡. 52 7 ǦŠ„µ¦›°­.-„….¦³¥³š¸É 6 Á¦·É¤Ã‡¦Š„µ¦Á¤ºÉ° 2 ¤¸.‡. 52 ¨³žd—ǦŠ„µ¦Á¤ºÉ° 31 ¤¸.‡. 53 8 ǦŠ„µ¦oµœ¤·˜¦£µ¡­ž­.-›°­.Á¡ºÉ°š¸É°¥¼n°µ«´¥…°ŠŸ¼ož¦³„´œ˜œ Á¦·É¤Ã‡¦Š„µ¦Á¤ºÉ° 2 ¤·.¥. 51 š¸É¤µ: ­nªœ¦·®µ¦‡ªµ¤Á­¸É¥Š—oµœ„µ¦‡¨´Š ­Îµœ´„œÃ¥µ¥„µ¦‡¨´Š ­Îµœ´„ŠµœÁ«¦¬“„·‹„µ¦‡¨´Š

ǦŠ„µ¦­·œÁº°É Á¡ºÉ°š¸É°¥¼n°µ«´¥ ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-„°Šš»œÎµÁ®œÈ‹Îµœµ…oµ¦µ„µ¦ ¦³¥³š¸É 5/6 ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r-„°Šš»œÎµÁ®œÈ‹Îµœµ…oµ¦µ„µ¦ ¦³¥³š¸É 6/7 ǦŠ„µ¦oµœ¤·˜¦£µ¡­Îµœ´„Šµœž¦³„´œ­´Š‡¤ - ›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®rÁ¡ºÉ°š¸É°¥¼°n µ«´¥…°ŠŸ¼ož¦³„´œ˜œ /8 ǦŠ„µ¦oµœÁ°ºÊ°°µš¦ (Á¡ºÉ°ž¦³µœ„¼oŽ°ºÊ oµœ) ×¥ ›œµ‡µ¦°°¤­·œÂ¨³›œµ‡µ¦°µ‡µ¦­ŠÁ‡¦µ³®r ­·œÁºÉ°Á¡ºÉ°¦µ¥¥n°¥ ǦŠ„µ¦›œµ‡µ¦ž¦³µœ ×¥ ›œµ‡µ¦°°¤­·œ ǦŠ„µ¦ª·­µ®„·‹»¤œ ×¥ ›œµ‡µ¦Á¡ºÉ°„µ¦Á„¬˜¦Â¨³­®„¦–r„µ¦Á„¬˜¦

ǦŠ„µ¦

˜µ¦µŠš¸É 2 (˜n°)

61,559.3 154,944.6

1,626.4 23,314.8 42,200.9 114,926.2

2552 11,809.9 15,895.4 ….. 39,628.8

9,741.2

2551

76,162.8 190,823.6

….. ….. ….. 56,852.1

2553


-ยอดหนี้สาธารณตอ GDP ไมเกิน รอยละ 60 -ภาระหนี้รัฐบาลตองบประมาณไมเกินรอยละ 15 -สามารถทํางบสมดุลไดตงั้ แตปง บประมาณ 2548 เปนตนไป -สัดสวนงบลงทุนตองบประมาณรายจายไมตาํ่ กวารอยละ 25 นอกจากนี้ ระเบียบกระทรวงการคลังวาดวยการบริหารหนี้ สาธารณะ พ.ศ. 2549 กําหนดเกณฑในการจัดทําแผนการบริหารหนี้ สาธารณะประจําปงบประมาณเพิ่มเติมวา ในสวนของการกูเงินจาก ตางประเทศวงเงินกูตามแผนเมื่อรวมกับวงเงินที่คาดวาจะกูใน 5 ป ถัดไปแลว สัดสวนภาระหนีต้ า งประเทศตอรายไดจากการสงออกสินคา และบริการ (Debt Service Ratio) ตองมีอตั ราโดยเฉลีย่ ไมเกินรอยละ 9 (สําหรับเกณฑมาตรฐานของธนาคารโลก สัดสวนหนี้สาธารณะตอ GDP อยูที่รอยละ 80 และ Debt Service Ratio ของประเทศอยูที่ รอยละ 25) กรอบความยัง่ ยืนทางการคลังของไทยแสดงในตารางที่ 3 6.รายจายภาษี รายจายอีกประเภทหนึ่งที่นอกเหนือจากรายจายตามงบ ประมาณรายจายประจําป และเงินนอกงบประมาณแลว ก็คือราย จายภาษี (tax expenditure)43 ซึ่งอยูในรูปแบบของการยกเวนภาษี ใหกับผูเสียภาษี กฎหมายภาษีเปดชองใหฝายบริหารมีอํานาจในการ ใชมาตรการใหสทิ ธิพเิ ศษทางภาษี และไมมกี ลไกการตรวจสอบเพียง พอ ฝายบริหารยอมมีแนวโนมที่จะใชมาตรการเหลานี้ กฎหมายที่ รองรับมาตรการรายจายภาษี เปดชองใหรัฐบาลสามารถดําเนินการ มาตรการรายจายภาษีไดตลอดเวลา และไมมีเพดานจํากัดปริมาณ ทําใหรายจายภาษีกลายเปนการใชจายที่ไมมีเพดานจํากัด นอกจาก ดูรายละเอียดเพิ่มเติมใน เชิดชัย ขันธนะภา และคณะ (2552), รายงานการวิจัยเรื่องผล กระทบของการใชจายภาษีในระบบการคลังของประเทศ, สํานักงานเลขาธิการวุฒิสภา.

43

ดวงมณี เลาวกุล : 107


นั้นรัฐบาลจะตองมีการรายงานการใชจายประเภทรายจายภาษีวา กอใหเกิดประโยชนตอ ประเทศชาติอยางไร และรัฐบาลตองสูญเสียราย ไดภาษีอากรที่เกิดจากการใหสิทธิพิเศษทางภาษีตางๆ เปนจํานวน เงินเทาไหรในแตละปงบประมาณ (กําหนดในรัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 มาตรา 167) รายจายภาษีควรถือเปนรายจายสาธารณะประเภทหนึ่ง ˜µ¦µŠš¸É 3 „¦°‡ªµ¤¥´ÉŠ¥ºœšµŠ„µ¦‡¨´Š že 2545-2554 že ®œ¸Ê­µ›µ¦–³‡Š‡oµŠ ¡.«. ˜n° GDP (%) 2545 55.82 2546 50.99 2547 49.64 2548 47.78 2549 42.75 2550 38.79 2551 36.92 2552 45.55 2553 42.39 2554 51.10 š¸É¤µ: ‹µ„„µ¦‡Îµœª–…°ŠŸ¼ªo ·‹´¥

£µ¦³®œ¸Ê¦´“µ¨˜n° Šž¦³¤µ– (%) 10.40 10.74 10.34 10.25 9.62 10.04 9.63 9.24 11.64 9.14

Š¦µ¥‹nµ¥¨Šš»œ˜n° Šž¦³¤µ– (%) 21.9 21.1 25.2 25.5 26.3 24.0 24.1 22.0 12.6 16.7

108 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา

‡ªµ¤­¤—»¨ šµŠ„µ¦‡¨´Š Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ ­¤—»¨ ­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨ Ťn­¤—»¨


10.กระบวนการกําหนดงบประมาณใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น

เมื่อกลาวถึงกระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดินในปจจุบัน คง มิอาจละเลยทีจ่ ะกลาวถึงงบประมาณขององคกรปกครองสวนทองถิน่ เนื่องจากสัดสวนงบประมาณขององคกรปกครองสวนทองถิ่นตอ รายไดสุทธิของรัฐบาลในปงบประมาณ 2554 อยูที่รอยละ 26.1444 ซึ่งสัดสวนนี้คิดเปนราว 1 ใน 4 ของรายไดสุทธิทั้งหมดของรัฐบาล นับวาเปนสัดสวนที่มีนัยสําคัญตองบประมาณทั้งหมดของประเทศ ในภาพรวม บทความนี้จะกลาวถึงกระบวนการจัดสรรงบประมาณ ระหวางรัฐบาลและองคกรปกครองสวนทองถิน่ โดยสังเขปเทานัน้ และ จะไมกา วลวงไปถึงกระบวนการกําหนดงบประมาณภายในขององคกร ปกครองสวนทองถิ่น

สํานักงบประมาณกําหนดสัดสวนรายไดขององคกรปกครองสวนทองถิ่นดังกลาวเสนอคณะ รัฐมนตรีเมื่อวันที่ 27 เมษายน 2554

44

ดวงมณี เลาวกุล : 109


การกระจายอํานาจทางการคลังไปสูองคกรปกครองสวนทองถิ่น45 รัฐธรรมนูญฯ ตั้งแต พ.ศ. 2540 เปนตนมา ไดกําหนดให มีการกระจายอํานาจสูองคกรปกครองสวนทองถิ่น นั่นคือเปนการ กระจายอํานาจจากรัฐบาลไปยังองคกรปกครองสวนทองถิ่น เพื่อให เกิดความเปนอิสระในการตัดสินใจและทําหนาที่แทนรัฐบาลในการ ดูแลและใหบริการสาธารณะแกประชาชนในทองถิ่น ในสวนของการ กระจายอํานาจการคลังไปสูองคกรปกครองสวนทองถิ่นนั้น รัฐบาล ไดกําหนดแหลงรายไดประเภทตางๆ ใหแกองคกรปกครองสวนทอง ถิ่น โดยใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นเปนผูมีอํานาจในการบริหาร งบประมาณดังกลาว การกําหนดแหลงรายไดนนั้ อาศัยกฎหมายตางๆ ทัง้ ทีเ่ ปนกฎหมายจัดตัง้ ขององคกรปกครองสวนทองถิน่ แตละประเภท และพระราชบัญญัตกิ าํ หนดแผนและขัน้ ตอนการกระจายอํานาจใหแก องคกรปกครองสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 ซึ่งเปนกฎหมายสําคัญที่มี สวนในการกําหนดแหลงรายไดขององคกรปกครองสวนทองถิ่น โดย เนื้อหาสาระที่เกี่ยวของกับการกระจายอํานาจทางการคลังฯ ไดมีการ ระบุถงึ ประเภทของแหลงรายไดขององคกรปกครองสวนทองถิน่ แตละ ประเภทเพิม่ เติมจากกฎหมายตางๆ ทีม่ อี ยูก อ นแลว ทัง้ นีก้ ารกําหนด ประเภทรายไดใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นจะมีความแตกตาง กันไปตามสภาพโครงสรางพื้นฐาน สภาพเศรษฐกิจ ภารกิจหนาที่ ขององคกรปกครองสวนทองถิน่ แตละประเภท รวมทัง้ ขึน้ อยูก บั ปจจัย ทางการเมืองทั้งในระดับชาติและทองถิ่น

ศูนยบริการวิชาการเศรษฐศาสตร, รางรายงานฉบับสมบูรณ โครงการการศึกษาการบริหาร เศรษฐกิจมหภาคระยะปานกลางภายใตโครงการเพิ่มขีดความสามารถในการวิเคราะหการ ปรับปรุงฐานขอมูลและการพัฒนาเครื่องมือในการบริหารเศรษฐกิจมหภาคและการศึกษา วิจัยเพื่อการบริหารเศรษฐกิจมหภาคในระยะปานกลาง, คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร, มิถุนายน 2554, หนา 7-1-7-10.

45

110 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


คณะกรรมการการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น มีบทบาทในฐานะเปนผูกําหนดนโยบายการกระจายอํานาจ โดยมีหนาที่ออกแบบวิธีและสูตรการจัดสรรงบประมาณใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิน่ ซึง่ ผูน าํ ไปปฏิบตั ใิ ชคอื กรมสงเสริมการปกครอง ทองถิ่น สําหรับองคประกอบของคณะกรรมการการกระจายอํานาจ ประกอบดวยตัวแทนจาก 3 กลุม คือ กลุม แรกประกอบดวยผูแ ทนของ หนวยงานที่เกี่ยวของกับลักษณะงานตางๆ ของรัฐบาลที่ทําหนาที่ ถายโอนภารกิจหนาที่ไปยังองคกรปกครองสวนทองถิ่น กลุมที่สอง ประกอบไปดวยผูแ ทนจากองคกรปกครองสวนทองถิน่ และกลุม ทีส่ าม มาจากผูเ ชีย่ วชาญจากหลากหลายสาขาทีเ่ กีย่ วกับการกระจายอํานาจ หนาที่หลักประการหนึ่งของคณะกรรมการฯที่ตองปฏิบัติ ตามที่ บั ญ ญั ติ ไ ว ใ นพระราชบั ญ ญั ติ กํ า หนดแผนและขั้ น ตอนการ กระจายอํานาจก็คือ การทบทวนวิธีการจัดสรรงบประมาณจากสวน กลางทีจ่ ดั สรรใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ ซึง่ โครงสรางของคณะ กรรมการฯ ที่มีลักษณะเปนไตรภาคีเชนนี้ ในการกําหนดหลักเกณฑ หรือวิธกี ารจัดสรรงบประมาณ มักจะหนีไมพน การเจรจาตอรองวงเงิน ทีจ่ ะไดรบั การจัดสรรขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ประเภทตางๆ ซึง่ ตางฝายก็ตา งตองปกปองสัดสวนรายไดของตนใหไดมากทีส่ ดุ ดังนัน้ หลักเกณฑหรือวิธกี ารจัดสรรงบประมาณจากสวนกลางทีจ่ ดั สรรใหแก องคกรปกครองสวนทองถิน่ ทีค่ ณะกรรมการฯ กําหนดขึน้ อาจจะมิใช หลักเกณฑที่เหมาะสมที่สุด องค ก รปกครองส ว นท อ งถิ่ น จะสามารถออกข อ บั ญ ญั ติ ทองถิ่นประเภทการคลัง (หมายความรวมถึงขอบัญญัติเกี่ยวกับ งบประมาณ การดําเนินการพาณิชยขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ตลอดจนการเก็บภาษีอากรและคาธรรมเนียมบางประเภท) ได โดย สาระสําคัญนั้นไดกําหนดไวในกฎหมายตางๆ ดังนี้46 นันทวัฒน บรมานันท (2552), การปกครองสวนทองถิ่น, พิมพครั้งที่ 5, กรุงเทพฯ: วิญูชน, หนา 181-183. 46

ดวงมณี เลาวกุล : 111


1) พระราชบัญญัติกําหนดแผนและขั้นตอนการกระจาย อํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น 2542 โดยรวมคือ กฎหมาย ได กํ า หนดให อ งค ก รปกครองส ว นท อ งถิ่ น มี ร ายได จ ากภาษี อ ากร คาธรรมเนียม และเงินรายได โดยแยกประเภทไวดังนี้ -เทศบาล เมืองพัทยา และอบต. กําหนดไวในมาตรา 23 ให มีรายไดจากภาษีอากร คาธรรมเนียม และเงินรายไดจากทีต่ า งๆ รวม 20 กรณี -องคกรบริหารสวนจังหวัด กําหนดไวในมาตรา 24 ใหอบจ. มีรายไดจากภาษีอากร คาธรรมเนียม และเงินรายไดจากทีต่ า งๆ รวม 13 กรณี -กรุงเทพมหานคร กําหนดไวในมาตรา 25 ใหกทม.มีรายได จากภาษีอากร คาธรรมเนียม และเงินรายไดจากทีต่ า งๆ รวม 21 กรณี พระราชบัญญัตฉิ บับนีส้ ว นใหญจะกําหนดใหองคกรปกครองสวนทอง ถิน่ เปนผูม อี าํ นาจในการออกขอบัญญัตทิ อ งถิน่ เพือ่ ใหไดมาซึง่ รายได เหลานั้น 2) กฎหมายจัดตั้งองคกรปกครองสวนทองถิ่น ไดกําหนด อํานาจในการออกขอบัญญัตทิ างดานการคลังขององคกรปกครองสวน ทองถิ่นไวหลายกรณี คือ -ขอบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปและขอบัญญัติงบ ประมาณรายจายเพิม่ เติม งบประมาณทัง้ สองนี้ กฎหมายไดกาํ หนดให จัดทําเปนขอบัญญัติทองถิ่น และหากขอบัญญัติงบประมาณรายจาย ประจําปขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ออกไมทนั ปงบประมาณใหม กฎหมายก็ไดบญ ั ญัตใิ หใชงบประมาณรายจายในปงบประมาณทีแ่ ลว มาไปพลางกอน เชนเดียวกับการจัดทํางบประมาณรายจายประจําป ของรัฐบาล -การดําเนินการพาณิชยขององคกรปกครองสวนทองถิ่น คือ องคกรปกครองสวนทองถิ่นสามารถดําเนินการพาณิชยเพื่อหา 112 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


รายไดเขาสูองคกรปกครองสวนทองถิ่นไดนอกเหนือจากรายไดหลัก ขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ซึ่งการดําเนินการเทศพาณิชยของ องคกรปกครองสวนทองถิ่นจะตองจัดทําเปนขอบัญญัติจังหวัด -การเก็บภาษีอากร คาธรรมเนียม ภาษีมูลคาเพิ่ม และ คาบริการบางประเภท ทั้งพระราชบัญญัติแผนฯ 2542 และกฎหมาย จัดตั้งองคกรปกครองสวนทองถิ่น กําหนดที่มาของรายไดไววา ราย ไดสวนหนึ่งขององคกรปกครองสวนทองถิ่นจะมาจากภาษีอากร คา ธรรมเนียมตางๆ เชน องคกรปกครองสวนทองถิ่นมีอํานาจออกขอ บัญญัติทองถิ่นเพื่อเรียกเก็บภาษีมูลคาเพิ่มขึ้นจากอัตราที่เก็บตาม ประมวลรัษฎากร -การจัดหาผลประโยชนจากทรัพยสิน กทม.และเมืองพัทยา สามารถออกขอบัญญัติทองถิ่นเพื่อจัดหาผลประโยชนจากทรัพยสิน ของตนได ดังทีบ่ ญ ั ญัตไิ วในมาตรา 94(4) แหงพระราชบัญญัตริ ะเบียบ บริหารราชการกทม. พ.ศ. 2528 และบัญญัติไวในมาตรา 70 (5) แหง พระราชบัญญัติเมืองพัทยา 2542 -การจําหนายพันธบัตร กทม.และเมืองพัทยาสามารถออก ขอบัญญัติเกี่ยวกับรายไดที่เกิดจากการจําหนายพันธบัตรของตนได ดังที่บัญญัติไวในมาตรา 117 (8) แหงพระราชบัญญัติระเบียบบริหาร ราชการกทม. พ.ศ. 2528 และบัญญัติไวในมาตรา 89 (6) แหง พระราชบัญญัติเมืองพัทยา พ.ศ. 2542 -เงินกู เมืองพัทยาสามารถออกขอบัญญัติเกี่ยวกับรายไดที่ เกิดจากเงินกูไดดังที่บัญญัติไวในมาตรา 89 (6) แหงพระราชบัญญัติ เมืองพัทยา พ.ศ. 2542 3) กฎหมายอื่น ปจจุบันมีกฎหมายหลายฉบับที่มอบอํานาจ ใหองคกรปกครองสวนทองถิ่น เชน พระราชบัญญัติภาษีบํารุงทอง ที่ พ.ศ. 2508 ที่กําหนดใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นบางประเภท สามารถออกขอบัญญัตทิ อ งถิน่ ลดหยอนภาษีบาํ รุงทองทีส่ าํ หรับทีด่ นิ ดวงมณี เลาวกุล : 113


ในเขตองคกรปกครองสวนทองถิ่นได เปนตน โครงสรางรายไดทกี่ าํ หนดใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ แตละประเภทที่มีอยูในกฎหมายตางๆ สามารถสรุปไดดังตารางที่ 4 แหลงรายไดที่มาจากการจัดเก็บเองของทองถิ่น เปนกลไก ในการสรางการมีสวนรวมของประชาชนในการใหบริการสาธารณะ คือเมื่อมีการรวมรับภาระตนทุนใหบริการแลว การตัดสินใจถึงขนาด และคุณภาพการใหบริการจะเปลี่ยนจากการทําการโดยฝายบริหาร ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นเพียงฝายเดียวเปนการรวมคิดรวม ทํากับประชาชนผูรวมจายเงิน เพื่อเปนรายไดใหแกองคกรปกครอง สวนทองถิ่นในรูปแบบของรายไดประเภทตางๆ47 นอกจากแหลงรายไดที่มาจากการจัดเก็บเองของทองถิ่น แลว องคกรปกครองสวนทองถิ่นตามสภาพการณในปจจุบัน ยังมี ความจําเปนที่จะตองพึ่งการหาเงินทุนจากแหลงภายนอกซึ่งไดแก การจัดสรรภาษีหรือเงินอุดหนุนจากรัฐบาล เนือ่ งจากองคกรปกครอง สวนทองถิน่ ตองเผชิญกับขอจํากัดของรายไดในทองถิน่ ทีไ่ มเพียงพอ ตอการจัดหาบริการสาธารณะ สัดสวนประเภทรายไดขององคกรปกครองสวนทองถิ่นของ ไทยในปจจุบนั แสดงในตารางที่ 5 จะเห็นไดวา รายไดทอี่ งคกรปกครอง สวนทองถิน่ จัดเก็บเองมีสดั สวนคอนขางนอยเมือ่ เทียบกับรายไดของ องคกรปกครองสวนทองถิ่นทั้งหมด คือ ในสวนของรายไดที่องคกร ปกครองสวนทองถิ่นจัดเก็บเองโดยสวนใหญแลวจะคิดเปนสัดสวน ไมเกินรอยละสิบของรายไดทั้งหมดขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ตั้งแตปงบประมาณ 2547 เปนตนมา จึงทําใหการพึงพิงรายไดจาก

ไมไดหมายความวาประชาชนจะตองเปนผูรับภาระตนทุนการใหบริการขององคกรปกครอง สวนทองถิน่ ทัง้ หมด เพราะขนาดของฐานรายไดทมี่ อี ยูใ นแตละทองถิน่ คงไมมขี นาดทีม่ ากเพียง พอกับตนทุนของการใหบริการสาธารณะทั้งหมด จึงเปนเรื่องยากที่จะเกิดขึ้น 47

114 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


˜µ¦µŠš¸É 4 ǦŠ­¦oµŠž¦³Á£š¦µ¥Å—o…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ž¦³Á£š¦µ¥Å—o 1. ¦µ¥Å—oš¸Éšo°Š™·Éœ‹´—Á„ȝÁ°Š 1.1 ¦µ¥Å—o‹µ„£µ¬¸°µ„¦š¸Éšo°Š™·ÉœÁ„ȝÁ°Š £µ¬¸Ã¦ŠÁ¦º°œÂ¨³š¸É—·œ £µ¬¸Îµ¦»Ššo°Šš¸É £µ¬¸žjµ¥ °µ„¦‰nµ­´˜ªr °µ„¦¦´Šœ„°¸Â°nœ £µ¬¸šo°Š™·Éœ‹µ„¥µ­¼ œÊε¤´œÂ¨³Ã¦ŠÂ¦¤1) 1.2 ¦µ¥Å—oš¸ÉŤnčn£µ¬¸°µ„¦ ‡nµ›¦¦¤Áœ¸¥¤ ‡nµž¦´ ¨³Ä°œ»µ˜ ¦µ¥Å—o‹µ„š¦´¡¥r­·œ ¦µ¥Å—o‹µ„­µ›µ¦–¼žÃ£‡ ¦µ¥Å—oÁÈ—Á˜¨È— 2. ¦µ¥Å—o‹µ„£µ¬¸š¸É¦´“µ¨‹´—Á„ȝĮo £µ¬¸¤¼¨‡nµÁ¡·É¤2) £µ¬¸›»¦„·‹ÁŒ¡µ³ £µ¬¸­»¦µÂ¨³Á¸¥¦r £µ¬¸­¦¦¡­µ¤·˜ £µ¬¸Â¨³‡nµ›¦¦¤Áœ¸¥¤¦™¥œ˜r¨³¨o°Á¨ºÉ°œ ‡nµ›¦¦¤Áœ¸¥¤‹—š³Á¸¥œ°­´Š®µ¦·¤š¦´¡¥r £µ¬¸„µ¦¡œ´œ ‡nµ£µ‡®¨ªŠÂ¦n ‡nµ£µ‡®¨ªŠždئÁ¨¸¥¤ °ºÉœÇ3)

°‹.

Áš«µ¨

°˜.

„š¤.

¡´š¥µ

/ / / / /

/ / / / /

/ / /

/ / /

/

*

/ / / /

/ / / /

/ / / /

/ / / /

/ / / /

/

/

/

/

/

/ /

/ /

/ /

/ /

/ / / /

/ / / / /

/ / / /

/ / / /

/

/ /

ดวงมณี เลาวกุล : 115


˜µ¦µŠš¸É 4 (˜n°) ž¦³Á£š¦µ¥Å—o

°‹.

Áš«µ¨

°˜.

„š¤.

¡´š¥µ

3. ¦µ¥Å—o¦´“µ¨ÂnŠÄ®o £µ¬¸¤¼¨‡nµÁ¡·É¤˜µ¤¡.¦.. „ε®œ—Ÿœ²

/

/

/

/

/

4. ÁŠ·œ°»—®œ»œ š´ÉªÅž š´ÉªÅž„ε®œ—ª´˜™»ž¦³­Š‡r4) ÁŒ¡µ³„·‹

/ / /

/ / /

/ / /

/ / /

/ / /

®¤µ¥Á®˜» 1) Áž}œ¦µ¥Å—oÁŒ¡µ³…°Š °‹. Ášnµœ´Êœ ¥„Áªoœ£µ¬¸Ã¦ŠÂ¦¤š¸É „š¤.¤¸­·š›·‹´—Á„ȝŗo 2) ¦ª¤š¸É‹´—­¦¦Ä®o˜µ¤ ¡¦. ‹´—­¦¦ (1 Ĝ 9) ¡.¦.. Á¤º°Š¡´š¥µ ¨³ ¡.¦.. °‹. 3) ¦ª¤ ¦µ¥Å—o˜µ¤„‘®¤µ¥°»š¥µœ² ‡nµ£µ‡®¨ªŠžiµÅ¤o ‡nµ›¦¦¤Áœ¸¥¤œÊ坵—µ¨ °µµ´˜¦ž¦³¤Š 4) ™¼„¥»¦ª¤Áž}œÁŠ·œ°»—®œ»œš´ÉªÅžÄœ že Šž¦³¤µ– 2551 š¸É¤µ: ­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

116 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ดวงมณี เลาวกุล : 117

53.85 55.57 64.48 64.94 61.88 61.18 60.71 60.44 60.65 58.97 59.67

4. ¦ª¤¦µ¥Å—o„n°œÁŠ·œ°»—®œ»œ

100

100

100

®¤µ¥Á®˜»: * Áž}œ˜´ªÁ¨…ž¦³¤µ–„µ¦ š¸É¤µ: ­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

100

100

100

100

100

100

100

6. ¦ª¤š´ÊŠ­·Êœ (4)+(5)

100

46.15 44.43 35.52 35.06 38.12 38.82 39.29 39.56 39.35 41.03 40.33

5. ÁŠ·œ°»—®œ»œ

(1)+(2)+(3)

7.93 11.12 19.76 18.89 17.21 19.04 18.41 17.39 17.35 13.31 16.35

3. £µ¬¸¤¼¨‡nµÁ¡·É¤š¸É¦´“µ¨ÂnŠÄ®o

33.94 34.04 34.43 33.95 37.12 34.34

8.98

36

8.54

34.84 33.43 33.51 36.21

9.35

2. ¦µ¥Å—o‹µ„£µ¬¸š¸É¦´“µ¨‹´—Á„ȝĮo

8.62

1. ¦µ¥Å—oš¸Éšo°Š™·Éœ‹´—Á„ȝÁ°Š

8.26

8.67

11.08 11.02 11.21 9.85

ž¦³Á£š¦µ¥Å—o 8.2

®œnª¥: ¦o°¥¨³ 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550 2551 2552* 2553* 2554*

˜µ¦µŠš¸É 5 ­´—­nªœ¦µ¥Å—ož¦³Á£š˜nµŠ Ç …°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ že 2544-2554


ภาษีจดั สรรจากรัฐบาลและเงินอุดหนุนมีทศิ ทางทีเ่ พิม่ สูงขึน้ เปนลําดับ ดังนั้นจะเห็นไดวาความเปนอิสระและความสามารถทางการคลัง ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นไทยยังอยูในระดับที่ตํ่าเมื่อเทียบกับ ประเทศอื่นที่มีการกระจายอํานาจทางการคลัง รัฐบาลจึงตองหาทาง พัฒนาศักยภาพความเขมแข็งทางการคลังขององคกรปกครองสวน ทองถิ่นใหมีมากขึ้น แนวโนมการจัดสรรรายไดใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ ในชวง 10 ปทผี่ า นมา พบวา รายไดขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ใน ภาพรวมทัง้ ประเทศมีขนาดงบประมาณทีเ่ พิม่ สูงขึน้ (พระราชบัญญัติ กําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจ พ.ศ. 2542 กําหนดให องคกรปกครองสวนทองถิ่นตองมีสัดสวนรายไดตอรายไดสุทธิของ รัฐบาลไมนอยกวารอยละ 35 ภายในป 2549 และปจจุบันกฎหมาย ไดกาํ หนดรายไดขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ใหไมตาํ่ กวา รอยละ 25 ของรายไดสุทธิของรัฐบาลในแตละปงบประมาณ และมีเปาหมาย ใหถึงรอยละ 35 ในทีสุด) โดยขนาดงบประมาณที่เพิ่มขึ้นนั้นมาจาก แหลงรายไดสําคัญ 2 ประเภท ไดแก รายไดจากภาษีจัดสรร และราย ไดจากเงินอุดหนุน ซึ่งในทางทฤษฎีการคลังรายไดทั้ง 2 ประเภทนั้น ถือเปนรูปแบบรายไดในลักษณะการอุดหนุนจากรัฐบาลทั้งสิ้น โดย มีความแตกตางกันที่ขั้นตอนและกระบวนการจัดสรรรายไดระหวาง ภาษีจัดสรร และเงินอุดหนุน กลาวคือ 1) ภาษีจัดสรร หรือภาษีรวม (Tax Sharing) เปนภาษีที่มี การกําหนดหลักเกณฑตามกฎหมายอยางเครงครัดชัดเจน โดยจะมี การกําหนดวิธีการแบงรายไดจากภาษีประเภทใดประเภทหนึ่ง หรือ หลายประเภทใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ ตามอัตราและฐานการ จัดสรรที่มีการกําหนดไว โดยเปาหมายในการจัดสรรเงินรายไดใหแก องคกรปกครองสวนทองถิน่ ในลักษณะนีก้ เ็ พือ่ ใหองคกรปกครองสวน ทองถิน่ มีอสิ ระในการตัดสินใจใชจา ยเงินดังกลาวไปตามภารกิจทีอ่ ยูใ น


ความรับผิดชอบขององคกรปกครองสวนทองถิ่น โดยการใชจายของ องคกรปกครองสวนทองถานจะไมมีขอผูกพันหรือถูกกําหนดการใช จายอยางในกรณีการจัดสรรรายไดประเภทเงินอุดหนุนใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่น 2) เงินอุดหนุน (Grants) เปนอํานาจการตัดสินใจจัดสรร งบประมาณโดยรัฐบาล ดังนั้นการจัดสรรงบประมาณใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่นในรูปของเงินอุดหนุน จึงเปนการใชจายงบ ประมาณในเชิงนโยบายเปนสําคัญ โดยเปาหมายของการจัดสรรเงิน อุดหนุนคือ การทําใหนโยบายการพัฒนาประเทศไปในทิศทางเดียวกัน โดยทั่วไปเงินอุดหนุนประกอบดวย 3 ลักษณะ ไดแก (1) เงินอุดหนุนทั่วไป (General Grant) หมายถึงเงินโอน ที่รัฐบาลกลางจัดใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นเพื่อใหองคกร ปกครองสวนทองถิน่ ใชจา ยโดยทัว่ ไปในภารกิจตางๆ โดยไมมเี งือ่ นไข ขอจํากัด เงินอุดหนุนในลักษณะนี้สรางความยืดหยุนทางการคลังให แกองคกรปกครองสวนทองถิ่น โดยที่องคกรปกครองสวนทองถิ่น สามารถเบิกจายงบประมาณสําหรับภารกิจที่มีความเรงดวน หรือมี ความจําเปนอยางเฉพาะเจาะจงในพื้นที่ไดอยางคลองตัวและอิสระ (2) เงินอุดหนุนแบบกอน (Block Grant) เปนงบจัดสรร ประเภทหนึ่งที่รัฐบาลกลางจัดสรรใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น โดยมีการระบุเงื่อนไขในการจัดทําภารกิจใดภารกิจหนึ่งตามที่มีการ ตกลงกัน แตการใชจา ยนัน้ ยังคงใหความอิสระแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่นในการบริหารคาใชจายจากเงินดังกลาว (3) เงินอุดหนุนเฉพาะกิจ (Specific Grant) เปนเงินอุดหนุนที่ ไมไดใหอสิ ระในการบริหารงบประมาณแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ เปนการจัดสรรงบประมาณจากรัฐบาลกลาง เพื่อใหองคกรปกครอง สวนทองถิ่นดําเนินการภารกิจอยางเฉพาะเจาะจงเปนรายกิจกรรม การจัดสรรเงินอุดหนุนในลักษณะเฉพาะกิจนี้เปนเครื่องมือหนึ่งของ


รัฐบาลในการกําหนดใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นทําภารกิจบาง อยางทีร่ ฐั บาลเห็นควรใหทาํ ในทางปฏิบตั กิ ารรับเงินอุดหนุนเฉพาะกิจ นี้ จะตองมีการตัง้ คําขอจากทองถิน่ มายังกรมสงเสริมการปกครองสวน ทองถิ่น ซึ่งเปนหนวยงานที่จัดสรรเงินอุดหนุนเฉพาะกิจไปยังองคกร ปกครองสวนทองถิ่น กระบวนการจัดสรรงบประมาณในลักษณะนี้ ไมไดมีหลักเกณฑที่ชัดเจน การจัดสรรขึ้นอยูกับดุลพินิจของกรมสง เสริมการปกครองสวนทองถิน่ ทําใหเกิดความสุม เสีย่ งตอการเกิดการ แสวงหาคาทางเศรษฐกิจ (rent-seeking) จากกระบวนการจัดสรรงบ ประมาณขึ้นได เปนทีน่ า สังเกตวา หากวิธกี ารจัดสรรงบประมาณใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่นไดเนนไปในลักษณะการจัดสรรเงินอุดหนุนเปน สําคัญ อาจสงผลใหการใหบริการสาธารณะในพืน้ ทีเ่ ปนการตอบสนอง ตอแนวนโยบายของรัฐบาลมากกวาการตอบสนองความตองการของ ประชาชนในพื้นที่ เนื่องเพราะขาดความเปนอิสระในการตัดสินใจ ในการใชจายงบประมาณขององคกรปกครองสวนทองถิ่น และไมทํา ใหเกิดการสนับสนุนใหประชาชนไดมีสวนรวมตัดสินใจเพื่อกําหนด ทิศทางการใหบริการสาธารณะในพื้นที่ เมื่อเปรียบเทียบการจัดสรรงบประมาณทั้งในสวนของภาษี จัดสรร และเงินอุดหนุนใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นคือ เมื่อ พิจารณาแนวโนมสัดสวนระหวางภาษีจัดสรรและเงินอุดหนุน พบวา รายไดขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ทัง้ 2 ประเภทมีสดั สวนทีผ่ กผัน กันเสมอ (แผนภาพที่ 1) จึงตองตั้งคําถามกับการกระจายอํานาจ ทางการคลังวา การกําหนดทิศทางการจัดสรรงบประมาณใหองคกร ปกครองสวนทองถิน่ ควรมีลกั ษณะเปนเชนใดระหวาง การกําหนดการ จัดสรรรายไดแบบใชกฎหมายในการกําหนดอยางชัดเจน หรือใช แนวทางการกําหนดเกณฑการจัดสรรตามแนวนโยบายของรัฐบาล ซึง่ ความแตกตางของวิธกี ารจัดสรรงบประมาณใหแกองคกรปกครอง 120 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


š¸É¤µ: ­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ

Ÿœ£µ¡š¸É 1: ­´—­nªœ¦µ¥Å—o…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœš¸Éŗo¦´ „µ¦™nµ¥Ã°œ‹µ„¦��“µ¨

สวนทองถิน่ จะมีผลตอการวางแผนการบริหารงบประมาณแผนดินใน ภาพรวมตอไป

ดวงมณี เลาวกุล : 121


11.บทสรุป

กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดินของประเทศไทย มีกฎ กติกา ตางๆ ที่ใชเปนกติกาในการเลนเกม (rules of the game) ของผูมีสวน ไดสวนเสีย (stake holders) จากกระบวนการกําหนดงบประมาณ แผนดินอยูเปนจํานวนมาก นับตั้งแตรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักร ไทยเปนตนมา จนถึงระเบียบตางๆ ทีอ่ อกโดยสวนราชการทีเ่ กีย่ วของ การศึกษานี้พบวาการออกแบบกฎ กติกาตางๆ ในการ กําหนดงบประมาณแผนดินนัน้ พยายามทีจ่ ะใหเกิดการถวงดุลอํานาจ กันระหวางผูมีสวนไดสวนเสียกลุมตางๆ แตมักจะมีบทบัญญัติที่ ควบคุมอํานาจของฝายนิติบัญญัติมากกวาฝายบริหาร บทบัญญัติ ทางกฎหมายมักจะใหอํานาจการดําเนินงานกับฝายบริหาร รวมทั้ง สวนราชการทีร่ บั ผิดชอบในการจัดทําและบริหารงบประมาณคอนขาง มาก เพื่อใหเกิดความยืดหยุนในการบริหารงบประมาณแผนดิน อาทิ การจํากัดอํานาจของสภาผูแทนราษฎรในการนําเสนอรางกฎหมาย เกี่ยวดวยการเงิน ซึ่งจะตองไดรับความเห็นชอบจากนายกรัฐมนตรี ก อ น และการพิ จ ารณาร า งพระราชบั ญ ญั ติ ง บประมาณรายจ า ย ประจําปสมาชิกสภาผูแทนราษฎรไมสามารถแปรญัตติในการเพิ่ม 122 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


งบประมาณได สามารถทําไดแตเพียงการแปรญัตติเพื่อลดทอนงบ ประมาณเทานั้น เพื่อไมใหเปนการเพิ่มภาระรายจายของรัฐบาล นอกจากนั้ น การนํ า เสนอร า งกฎหมายที่ ว า ด ว ยการเงิ น ของภาค ประชาชนก็ไมสามารถทําไดเชนกัน ถามิไดรับความเห็นชอบจาก นายกรัฐมนตรีเสียกอน รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2550 ไดใหความสําคัญในเรื่องการ เงิน การคลัง และงบประมาณมากกวารัฐธรรมนูญฉบับอื่นๆ โดยได แยกหมวดที่วาดวยการเงิน การคลัง และงบประมาณออกมาเปน เอกเทศเปนครั้งแรก โดยนําบทบัญญัติวาดวยการเงิน การคลัง และ งบประมาณมารวมไวดวยกัน เจตนารมณของการบัญญัติหมวด นี้ก็คือ เพื่อใหการจัดทําและการบริหารงบประมาณของรัฐมีความ ชัดเจนโปรงใส สามารถตรวจสอบได และมีความคลองตัว ไดมีการ เพิ่มรายละเอียดในขั้นตอนของการจัดทํางบประมาณและการบริหาร งบประมาณใหมีความชัดเจนขึ้น อาทิ 1) ใหมีการชี้แจงรายละเอียดประกอบรางพระราชบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําป เพือ่ ใหรฐั สภาไดมขี อ มูลในการพิจารณา งบประมาณรายจายทีร่ ะบุถงึ รายละเอียดของรายจายมากขึน้ รวมทัง้ ขอมูลสําคัญตางๆ ที่จะใชประกอบการตัดสินใจพิจารณางบประมาณ 2) กําหนดใหมีกฎหมายการเงินการคลังของรัฐ เพื่อกําหนด กรอบวินัยทางการคลังในกระบวนการงบประมาณ 3) เพิ่มหลักการใหองคกรตามรัฐธรรมนูญสามารถเสนอคํา แปรญัตติตอกรรมาธิการไดโดยตรง เพื่อเปนหลักประกันความเปน อิสระจากฝายบริหาร 4) ใหมีการตั้งงบประมาณรายจายเพื่อชดใชเงินคงคลัง และ กําหนดแหลงที่มาของรายไดไวดวย 5) ใหอํานาจแกฝายบริหารในการนํางบประมาณไปใชจาย กอนในยามสงคราม และ ดวงมณี เลาวกุล : 123


6) ใหหนวยงานของรัฐมีการทํารายงานการรับและการใชจา ย เงินรายไดทไี่ มตอ งนําสงคลังเสนอตอคณะรัฐมนตรีและรัฐสภา เพือ่ ให มีการใชจายเงินรายไดดังกลาวภายใตกรอบวินัยการเงินการคลัง พระราชบัญญัติที่เกี่ยวของกับการกําหนดงบประมาณแผน ดินอื่นๆ เชน พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่ แกไขเพิ่มเติม และพระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 และที่แกไข เพิ่มเติม ก็ไดมีการใหอํานาจฝายบริหารในการบริหารงบประมาณไว คอนขางมาก โดยเฉพาะกรณีที่มีความจําเปนเรงดวน ซึ่งเปดชอง ใหฝายบริหารใชอํานาจในการใชจายงบประมาณนอกเหนือจากกฎ กติกา ที่บัญญัติไว รวมทั้งการตั้งงบประมาณในสวนงบกลาง ซึ่งไมมี รายละเอียดแผนงานในการใชจายที่ชัดเจน ซึ่งอาจจะทําใหขาดวินัย ทางการคลังขึ้นได เนื่ อ งจากการให ข อบเขตของงบประมาณแผ น ดิ น เป น ขอบเขตที่จํากัด ดังนั้นงบประมาณแผนดินนั้นหมายรวมเพียงเงิน แผนดินที่เปนกองทุนทั่วไปเทานั้น ซึ่งตองผานการพิจารณาจากฝาย นิติบัญญัติ แตการใชจายเงินนอกงบประมาณมิไดอยูในขอบเขตของ งบประมาณแผนดิน ในปจจุบันมีการใชจายเงินในสวนที่เปนเงินนอก งบประมาณเปนจํานวนมาก รวมทั้งการใชมาตรการกึ่งการคลังของ รัฐบาลดวย ซึ่งการใชจายในลักษณะเชนนี้ ไมตองผานการพิจารณา จากสภาผูแ ทนราษฎร ทําใหฝา ยบริหารมีอสิ ระในการดําเนินงานคอน ขางสูง และยังสามารถใชเงินนอกงบประมาณดังกลาวเปนเครือ่ งมือใน การสรางคะแนนนิยมทางการเมืองใหกับตนเองไดอีกดวย การกําหนดขอบเขตเงินงบประมาณรายจายประจําปในความ หมายแคบขางตน ทําใหการรายงานรายรับ รายจายของแผนดิน ไม ครอบคลุมเงินแผนดินทัง้ หมด ทําใหไมสามารถเห็นภาพฐานะการเงิน การคลังในภาพรวมของประเทศทีช่ ดั เจนได เพราะจะไมทราบถึงภาระ ผูกพันหรือภาระหนี้ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต (Contingent Liabilities) 124 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ได ซึ่งนับวาเปนความเสี่ยงทางการคลัง นอกจากเงิ น งบประมาณในส ว นของรั ฐ บาลแล ว ยั ง มี งบประมาณอีกสวนหนึ่งที่มีการกระจายอํานาจทางการคลังไปใหกับ องคกรปกครองสวนทองถิ่นบริหารจัดการ ในสวนนี้รัฐบาลจะมีการ จัดสรรรายไดไปใหกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น ทั้งที่เปนรายได จากภาษีจดั สรรและเงินอุดหนุนจากรัฐบาลไปยังองคกรปกครองสวน ทองถิน่ ซึง่ ควรจะตองมีหลักเกณฑทชี่ ดั เจนในการจัดสรรงบประมาณ ระหวางรัฐบาลและองคกรปกครองสวนทองถิ่น เพราะจะมีผลกระทบ ตอการวางแผนการบริหารงบประมาณแผนดินในภาพรวม เพือ่ ใหเกิดกระบวนการกําหนดงบประมาณทีม่ ปี ระสิทธิภาพ มีความโปรงใส และมีวินัยทางการเงินการคลัง จําเปนตองสรางใหมี กลไกในการตรวจสอบถวงดุลระหวางผูม สี ว นไดสว นเสียกลุม ตางๆ ให มีมากขึน้ โดยเฉพาะในสวนของภาคประชาชนทีเ่ ปนผูเ สียภาษีเพือ่ ไป เปนรายไดใหกับรัฐบาล ภาครัฐจึงตองมีการเปดเผยขอมูลที่เกี่ยวกับ งบประมาณ และเปดชองทางใหภาคประชาชนไดเขาไปมีสวนรวม ในกระบวนการตัดสินใจในการจัดสรรงบประมาณและกระบวนการ ตรวจสอบการใชจายเงินงบประมาณของรัฐใหมากขึ้น และจะตอง มีการปรับปรุงกฎ กติกาตางๆ ใหมีความครอบคลุมการใชจายเงิน งบประมาณแผนดินทั้งหมด เพื่อสรางวินัยทางการคลังและไมกอให เกิดภาระผูกพันหรือภาระหนี้ที่อาจเกิดขึ้นไดอนาคต

ดวงมณี เลาวกุล : 125


บรรณานุกรม

เอกสารภาษาไทย กนกพรรณ เหลาอารยะ. 2543. “กฎหมายวิธีการงบประมาณกับการกอหนี้สาธารณะ ของรัฐบาล.” วารสารการเงินการคลัง 15 (46): 64-75. กรมบัญชีกลาง กระทรวงการคลัง. 2545. “กฎหมายการคลังและการบัญชีภาครัฐ.” วารสารกรมบัญชีกลาง 43 (1): 23-28. กฤษรัตน ศรีสวาง. 2550. “การปฏิรูปกฎหมายภาษี.” วิทยานิพนธนิติศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. โกวิ ท ย พวงงาม. 2546. คู มื อ การกระจายอํ า นาจให แ ก อ งค ก รปกครอง สวนทองถิ่นกับมิติใหมการเลือกตั้งทองถิ่น. กรุงเทพฯ: มูลนิธิสงเสริม การปกครองทองถิ่น. จรัส สุวรณมาลา. 2553. ประชาธิปไตยทางการคลัง. กรุงเทพฯ: คณะรัฐศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย. จรัส สุวรรณมาลา และคณะ. 2553. สถาบันและกฎหมายการเงินการคลัง: บทเรียน จากประเทศแคนาดา นิวซีแลนด และสิงคโปร. กรุงเทพฯ: คณะรัฐศาสตร จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย. ชนาทิพย โปษยานนท. 2538. “ระบบการคลังของไทย.” กรุงเทพฯ: ศูนยบริการวิชาการ เศรษฐศาสตร คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. ชัยสิทธิ์ ตราชูธรรม. 2531. “ลักษณะพิเศษของประมวลรัษฎากร.” วารสารกฎหมาย 12 (1): 70-83.

126 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


ชัยสิทธิ์ ตราชูธรรม. 2550. คูม อื การศึกษาวิชากฎหมายภาษีอากร. พิมพครัง้ ที่ 4. สํานัก อบรมศึกษากฎหมายแหงเนติบัณฑิตยสภา. เชิดชัย ขันธนะภา และคณะ. 2552. “รายงานการวิจยั เรือ่ งผลกระทบของการใชจา ยภาษี ในระบบการคลังของประเทศ.” สํานักงานเลขาธิการวุฒิสภา. เชิดชัย มีคํา. 2547. “การบริหารการเงินของสวนราชการ.” วารสารกรมบัญชีกลาง 45 (2): 1-20. ณัฐพัชร สถิตพรธนชัย. 2553. การคลังสาธารณะ. กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอรเน็ท. ดิเรก ปทมสิริวัฒน. 2531. “งบประมาณแผนดินและเสถียรภาพเศรษฐกิจสวนรวม” รัฐสภาสาร 36 (10): 1-15. ดิเรก ปทมสิริวัฒน. 2549. “งบประมาณแผนดินที่ปราศจากสภานิติบัญญัติตรวจสอบ” หนังสือพิมพมติชนรายวัน, ตุลาคม 6. ดิเรก ปทมสิริวัฒน. 2551. การคลังเพื่อสังคม. พิมพครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ: บริษัท พี.เอ. ลีฟวิ่ง จํากัด. นงลักษณ สุทธิวฒ ั นพันธ. 2544. การงบประมาณ: หลักทฤษฎีและแนววิเคราะหเชิง ปฏิบัติ. พิมพครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ: สุขภาพใจ. นันทวัฒน บรมานันท. 2552. การปกครองสวนทองถิ่น. พิมพครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ: วิญูชน. ปรีชา สุวรรณทัต. 2544. “ปญหาหนี้สาธารณะที่เกิดจากกิจกรรมการบริหารการเงิน ของรัฐทีอ่ ยูน อกระบบงบประมาณ: พิจารณาจากหลักของกฎหมายการคลัง.” วารสารนิติศาสตร 31 (2): 267-280. ปรีชา สุวรรณทัต. 2553. คําอธิบายกรอบวินัยกฎหมายการเงินการคลังมหาชน. กรุงเทพฯ: วิญูชน. ปยพันธุ นิมมานเหมินทร. 2552. การสรางวินยั ทางการเงินการคลังในสวนทีเ่ กีย่ วกับ ความรั บ ผิ ด ชอบของกรมบั ญ ชี ก ลางตามรั ฐ ธรรมนู ญ แห ง ราช อาณาจักรไทย พ.ศ. 2550. กรุงเทพฯ: วิทยาลัยการยุติธรรม สํานักงาน ศาลยุติธรรม. ผูจ ดั การรายวัน. 2544ก. “พ.ร.บ.บริหารหนีส้ าธารณะ...เครือ่ งมือใหมในการบริหารหนี้ รัฐบาล ตอนที่ 1.” หนังสือพิมพผูจัดการรายวัน, กันยายน 18, น. 24. ผูจ ดั การรายวัน. 2544ข. “พ.ร.บ.บริหารหนีส้ าธารณะ...เครือ่ งมือใหมในการบริหารหนี้ รัฐบาล ตอนจบ.” หนังสือพิมพผูจัดการรายวัน, สิงหาคม 28, น. 28. พรชัย ลิขติ ธรรมโรจน . 2550. การคลังรัฐบาลและการคลังทองถิน่ . กรุงเทพฯ: โอเดียน สโตร พัลลภ ศักดิโ์ สภณกุล. 2547. วิวฒ ั นาการกฎหมายวิธกี ารงบประมาณและการปฏิรปู ระบบงบประมาณของประเทศไทย. กรุงเทพฯ: วัฒนาพานิช.

ดวงมณี เลาวกุล : 127


ไพรัช ตระการศิรินนท. 2548. การคลังภาครัฐ. พิมพครั้งที่ 2. เชียงใหม: คนึงนิจการ พิมพ. มานิตย จุมปา. 2551. ความรูเ บือ้ งตนเกีย่ วกับรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย (พ.ศ.2550).กรุงเทพฯ: สํานักพิมพแหงจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย มุนินทร พงษาปาน. 2547. “เอกสารขอมูลและบทวิเคราะหทางวิชาการเพื่อประกอบ การพิจารณารางกฎหมายของสมาชิกวุฒสิ ภา เรือ่ ง รางพระราชบัญญัตกิ าร บริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. ... ” นนทบุรี: สถาบันพระปกเกลา. รั ง สรรค ธนะพรพั น ธุ . 2528. เงินคงคลังในระบบเศรษฐกิจไทย พรอมดวย ภาคผนวกวาดวยกฎหมายการคลังที่สําคัญ. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร. รังสรรค ธนะพรพันธุ. 2539. เศรษฐกิจการคลังกับบทบาทรัฐบาลไทย. กรุงเทพฯ: โครงการจัดพิมพคบไฟ. รังสรรค ธนะพรพันธุ. 2546. การบริหารนโยบายเสถียรภาพเศรษฐกิจในอนาคต. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. รังสรรค ธนะพรพันธุ. 2547. เศรษฐศาสตรรฐั ธรรมนูญ: บทวิเคราะหรฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540. กรุงเทพฯ: มติชน. รังสรรค ธนะพรพันธุ. 2550. “รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พ.ศ. 2549: บทวิเคราะหเศรษฐศาสตรรฐั ธรรมนูญ.” กรุงเทพฯ: โครงการเมธีวจิ ยั อาวุโส สกว. วิมล ชาตะมีนา. 2548. “เงินนอกงบประมาณและสถานการณปจจุบัน.” วารสารการ เงินการคลัง 18 (57): 84-88. วิษณุ เครืองาม. 2535. “วิวัฒนาการของกฎหมายภาษีไทย.” เอกสารภาษีอากร 12 (132): 95-104. วุฒสิ าร ตันไชย. 2552. ยุทธศาสตรการปกครองทองถิน่ . กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอรเน็ท. ศิรพิ งศ อทัญูตา. 2549. “การใชงบประมาณรายจายประจําปงบประมาณทีล่ ว งแลวไป พลางกอน.” วารสารการงบประมาณ 3 (9): 4-14. ศุภลักษณ พินจิ ภูวดล. 2542. คําอธิบายกฎหมายการคลังและการภาษีอากร: ภาค ทฤษฎีและหลักกฎหมายภาษีอากร. กรุงเทพฯ: วิญูชน. ศุภวัฒน ปภัสสรากาญจน. 2545. แนวคิดและกระบวนการบริหารงานคลังและงบ ประมาณ. กรุงเทพฯ: สถาบันราชภัฏสวนดุสิต. ศูนยบริการวิชาการเศรษฐศาสตร. 2554. “รางรายงานฉบับสมบูรณ โครงการการศึกษ การบริหารเศรษฐกิจมหภาคระยะปานกลางภายใตโครงการเพิ่มขีดความ สามารถในการวิเคราะหการปรับปรุงฐานขอมูลและการพัฒนาเครื่องมือใน

128 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


การบริหารเศรษฐกิจมหภาคและการศึกษาวิจัยเพื่อการบริหารเศรษฐกิจ มหภาคในระยะปานกลาง.” คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. สมคิด เลิศไพฑูรย. 2541ก. “การคลังทองถิน่ : ทัศนะในทางกฎหมายมหาชน.” วารสาร นิติศาสตร 28 (1): 77-108. สมคิด เลิศไพฑูรย. 2541ข. คําอธิบายกฎหมายการคลัง พรอมดวยภาคผนวกรวม กฎหมายการคลังและการงบประมาณ. พิมพครัง้ ที่ 3. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ นิติธรรม. สมคิ ด เลิ ศ ไพฑู ร ย . 2543. การกระจายอํานาจตามพระราชบัญญัติกําหนด แผนและขั้ น ตอนการกระจายอํ า นาจให แ ก อ งค ก รปกครอง สวนทองถิ่น พ.ศ. 2542.กรุงเทพฯ: ศูนยศึกษาการพัฒนาประชาธิปไตย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. สมคิด เลิศไพฑูรย. 2546. รวมกฎหมายการคลังและการงบประมาณ. พิมพครัง้ ที่ 2. กรุงเทพฯ: นิติธรรม. สมคิด เลิศไพฑูรย และคณะ. 2546. “รายงานวิจัยเรื่องการเสริมสรางความเขมแข็งให กับองคกรปกครองสวนทองถิ่นโดยใชกลไกของสํานักงานคลังเขตและ สํานักงานคลังจังหวัด.” กรุงเทพฯ: กรมบัญชีกลาง กระทรวงการคลัง. สมนึก แตงเจริญ, โฆสิต ปนเปยมรัษฏ และไพศาล ชัยมงคล. 2515. การคลังของ ประเทศไทย. นครหลวงฯ: โรงพิมพอักษรสัมพันธ. สวนกฎหมายและระเบียบการคลัง กรมบัญชีกลาง. 2542. “หลักกฎหมายการคลัง.” วารสารกรมบัญชีกลาง 40 (3): 1-16. สํานักกฎหมายและระเบียบ สํานักงบประมาณ. 2547. “กระบวนการงบประมาณแผนดิน ในมิติกฎหมาย.” วารสารการงบประมาณ. 1 (4): 25-31. สํานักนโยบายและแผนงบประมาณ. 2551. “การจัดการงบประมาณรายจายประจํา ปงบประมาณ พ.ศ. 2552.” วารสารการงบประมาณ 5 (15): 18-25. สุทธิรตั น รัตนโชติ. 2549. “เงินคงคลัง การเปลีย่ นแปลงและการบริหาร.” วารสารกรม บัญชีกลาง 47 (6): 1-19. สุพร กลัดแพ. 2551. “สถานะทางกฎหมายของการกระทําของคณะกรรมการตรวจเงิน แผนดิน.” นิติศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. อรพิน ผลสุวรรณ สบายรูป. 2538. ระบบการเสนอและพิจารณารางกฎหมายการเงิน. กรุงเทพฯ: สํานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.). อรพิน ผลสุวรรณ สบายรูป. 2545. วินัยทางงบประมาณและการคลังของไทย. กรุ ง เทพฯ: โครงการวิ จั ย ทางวิ ช าการ คณะนิ ติ ศ าสตร มหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร.

ดวงมณี เลาวกุล : 129


อรพิน ผลสุวรรณ สบายรูป. 2552. กฎหมายการคลัง. กรุงเทพฯ: โครงการตําราและ เอกสารประกอบการสอน คณะนิติศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร อรพิน ผลสุวรรณ สบายรูป. 2553. “กฎหมายเกี่ยวกับมาตรฐานกลางทางการเงิน การคลังและการงบประมาณของประเทศไทยตามหลักการบริหารการคลัง สมัยใหม.” วารสารนิติศาสตร 39 (4): 700-740. อรัญ ธรรมโน. 2548. ความรูท วั่ ไปทางการคลัง (ฉบับปรับปรุง). กรุงเทพฯ: อมรินทร พริ้นติ้งแอนดพัลลิชชิ่ง อิสสระ นิติทัณฑประภาศ. 2548. “อันวาเงินคงคลังนั้นเปนฉันใด.” วารสารการงบ ประมาณ 2 (5): 7-18. กฎหมายและระเบียบตางๆ รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการตรวจเงินแผนดิน พ.ศ. 2542 พระราชบัญญัตปิ ระกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการปองกันและปราบปรามการทุจริต พ.ศ. 2542 และที่แกไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 2 พ.ศ. 2554 พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวาดวยผูตรวจการแผนดิน พ.ศ. 2552 พระราชบัญญัติการบริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. 2548 และที่แกไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 2 พ.ศ. 2551. พระราชบัญญัติกําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น พ.ศ. 2542 และที่แกไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 2 พ.ศ. 2549 พระราชบัญญัติงบประมาณรายจายประจําปงบประมาณ พ.ศ. 2554 พระราชบัญญัติเงินคงคลัง พ.ศ. 2491 และที่แกไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 4 พ.ศ. 2534 พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผนดิน พ.ศ. 2534 และที่แกไขเพิ่มเติมถึง ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2553 พระราชบัญญัติวิธีการงบประมาณ พ.ศ. 2502 และที่แกไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 6 พ.ศ. 2543 พระราชบัญญัติสํานักงานผูตรวจการแผนดิน พ.ศ. 2552 พระราชกฤษฎีกาวาดวยหลักเกณฑและวิธีการบริหารกิจการบานเมืองที่ดี พ.ศ. 2546 ระเบียบกระทรวงการคลังวาดวยการบริหารงบประมาณ พ.ศ. 2546 ระเบียบกระทรวงการคลังวาดวยการบริหารหนี้สาธารณะ พ.ศ. 2549

130 : กระบวนการกําหนดงบประมาณแผนดิน: บทวิเคราะห กฎ กติกา


เอกสารภาษาอังกฤษ Ackerman, Bruce. 1999. “Taxation and the Constitution.” Columbia Law Review. Vol.9, No.1. p.1-58. Aranson, Peter H. 1884. “Constitutionalizing the Regulatory Process.” In McKenzie. p.187-206. Brenan, Geoffrey. 1984. “Constitutional Constraints on Fiscal Powers of Government.” in MacKenzie. p.115-131. Brenan, Geoffrey, and James M. Buchanan. 1980. The Power to Tax: analytical foundation of Fiscal Constitution. Cambridge: Cambridge University Press. Buchanan, J.M., C.K. Rowley, and R.D. Tollison (eds). 1986. Deficits. Oxford: Basil Blackwell. Buchanan, James M., and R.E. Wagner. 1977. Democracy in Deficit: The Political Legacy of Lord Keynes. New York: Academic Press. Buchanan, James M., and R.E. Wagner. 1978. “Dialogues Concerning fiscal Religion.” Journal of Monetary Economics. Vol. 4, No.3, p.627-636. Niskanen, William A. 1992. “The Case for a New Fiscal Constitution,” Journal of Economic Perspectives. Vol. 6, No.2, p.13-24. Tobin, James. 1978. “Comment from an Academic Scribbler.” Journal of Monetary Economics. Vol.4, No.3, p.617-625. Tobin, James. 1981. “Reflection Inspired by Proposed Constitutional Restrictions on Fiscal Policy.” In Kenneth D. Boyer and William B. Shepherd (eds.), Economic Regulation: Essays in Honor of James R.Nelson (East Lansing, MI: Bureau of Research, Michigan State University. p.341367. Tobin, James. 1983. “Against the Balanced Budget and Tax Limitation Amendment.” Proceedings on the Federal Fiscal Dilemma: Is There a Solution? New York: Tax Foundation. p.21-24. World Bank Document. 2011. Discussion Paper I: Planning, Budgeting and Fiscal Trends. World Bank, Thailand. Zelenak, Lawrence. 1999. “Radical Tax Reform, the Constitution, and the Conscientious Legislator.” Columbia Law Review. Vol.99, No.3. p.833855.

ดวงมณี เลาวกุล : 131


รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวม ของประชาชน (Constitution, Decentralization and Popular Participation) 132 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


อภิชาต สถิตนิรามัย

อภิชาต สถิตนิรามัย : 133


บทคัดยอ

รัฐธรรมนูญในฐานะแมบททางสถาบัน (meta-institution) ของสังคม การเมือง ซึ่งก็คือกฎของการสรางกฎ-กติกาในระดับรองๆ ลงมา ได กําหนดวา รัฐสวนกลางจะตองกระจายอํานาจทั้งดานการเมืองและ การคลัง ใหทองถิ่นปกครองตนเองตามเจตนารมณของประชาชน และบังคับดวยวา “การกํากับดูแลองคกรสวนทองถิ่น ตองทําเทาที่ จําเปน...ทั้งนี้จะกระทบถึงสาระสําคัญแหงหลักการปกครองตนเอง ตามเจตนารมณของประชาชนในทองถิน่ ...มิได” การณปรากฏวา กฎกติกาการกระจายอํานาจในระดับพระราชบัญญัติอันเกี่ยวเนื่องดวย ปกครองทองถิ่น โดยเฉพาะอยางยิ่งอํานาจของกระทรวงมหาดไทย ในการกํากับดูแลองคกรปกครองสวนทองถิ่น (อปท.) กลับสรางโครง กรอบแรงจูงใจ (incentive-matrix) ใหนักการเมืองทองถิ่นตองรับผิด

134 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


(accountability) ตอรัฐสวนกลางมากกวาเจตนารมณของประชาชน ทองถิ่น นอกจากนี้รัฐยังกํากับอปท.ผานการจัดสรรวงเงิน กําหนด วัตถุประสงคของการใชจายงบประมาณประจําปและระเบียบปฏิบัติ จํานวนมาก ทั้งหมดนี้ทําใหอปท.ขาดความเปนเปนอิสระจากรัฐใน การตอบสนองตอเจตนารมณของประชาชนทองถิน่ ดังนัน้ รัฐธรรมนูญ ไทยในทางปฏิบตั ิ จึงมิไดมสี ภาพบังคับในฐานะทีเ่ ปนกฎแหงการสราง กฎทีแ่ ทจริง เพราะขอบัญญัตใิ นกฎหมายระดับรองไมเปนไปตามสาระ หลักแหงการปกครองตนเองตามเจตนารมณของคนทองถิ่น ตามที่ รัฐธรรมนูญไดกําหนดไว

อภิชาต สถิตนิรามัย : 135


Abstract

A constitution normally functions as a meta-institution—the highest rules of the game—in a polity. It determines contents and procedures of how rules are formulated. The current Thai Constitution clearly specifies that the state must decentralize its fiscal and decision-making power to locals. Also, further stipulates that any supervision of local administrative organizations of the central state must not violate the principle of local autonomy. In practices, however, several acts involving decentralization create an incentive-matrix that precisely violated this principle

136 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


of local autonomy. The most serious provisions undermined local decision-makings are those supervision powers of the Interior Ministry. They allow the Ministry to; dissolve local assembly, suspend and discharge locally elected administrators and members of the assembly, for examples. Furthermore, the state exercises its authorities over local organizations via budgeting controls and other regulations. All the above mentioned decentralization rules of game means that, effectively, the Thai Constitution is no longer function as a meta-institution.

อภิชาต สถิตนิรามัย : 137


รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน (Constitution, Decentralization and Popular Participation) อภิชาต สถิตนิรามัย1

ขอขอบคุณ นายเกียรติศักดิ์ คําสี ผูชวยนักวิจัยของงานชิ้นนี้ ที่ชวยหาขอมูลและจัดเตรียม ตนฉบับอยางดีเยี่ยม แนนอนวาความผิดพลาดบกพรองของงานชิ้นนี้เปนของผูเขียนแตเพียง ผูเดียว

1

138 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ความนํา

วัตถุประสงคหลักของบทความนี้คือ การวิเคราะหโครงกรอบแรง จูงใจ (incentive matrix) ซึ่งถูกกําหนดโดยกฎหมายกระจายอํานาจ ทั้งในระดับรัฐธรรมนูญและระดับพระราชบัญญัติ วามีผลตอการ กํากับพฤติกรรมของนักการเมืองทองถิ่นและประชาชนอยางไร สวน วัตถุประสงครองนัน้ เปนการพิจารณากลไกการกํากับการทํางานอืน่ ๆ ขององคกรปกครองทองถิน่ เชน ความเปนอิสระดานงบประมาณรวม ดวย บทความนี้แบงเปน 8 สวน โดยสวนแรกเปนการอภิปราย แนวคิดเบือ้ งตน วาดวยความสําคัญของการกระจายอํานาจและระบบ ประชาธิปไตยตอการพัฒนา สวนทีส่ องจะเสนอเนือ้ หาของรัฐธรรมนูญ ทั้งฉบับป พ.ศ. 2540 และ 2550 ในสวนที่วาดวยการกระจายอํานาจ สวนที่สามจะอภิปรายถึงโครงกรอบแรงจูงใจ (incentive matrix) ที่ กํากับพฤติกรรมของนักการเมืองทองถิ่นและประชาชน ซึ่งมีที่มา จากกฎหมายกระจายอํานาจระดับพระราชบัญญัติ สวนที่สี่จะชี้ถึง อภิชาต สถิตนิรามัย : 139


การกํากับดานงบประมาณของทองถิ่นโดยรัฐสวนกลาง สวนที่หา จะ บรรยายอยางคราวๆ ถึงอิทธิพลของรัฐสวนกลางตอการบริหารบุคคล ของทองถิน่ สวนทีห่ กจะกลาวถึงผลงานของทองถิน่ ทีผ่ า นมา สวนที่ เจ็ดจะบรรยายถึงทีม่ าและความเปนอิสระของคณะกรรมการกระจาย อํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ และในสวนสุดทายจะเปนบท สรุปและเสนอแนะ

140 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


1. ประชาธิปไตย การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวม

สําหรับ Amartya Sen (1999) และ Dani Rodrik (2007) แลว ระบอบ ประชาธิปไตยและการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนนั้น เปน เงื่อนไขบังคับกอนของการพัฒนา และการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ อยางมีคณ ุ ภาพ (high-quality growth) Sen เสนอวา เปาหมายทีแ่ ทจริง ของการพัฒนานั้นไมไดอยูที่การเพิ่มขึ้นของรายได เนื่องจากอยาง มากที่สุด รายไดก็เปนแตเพียงเครื่องมือ (means) ที่อาจจะทําให คุณภาพชีวิตหรือสมรรถนะ (capabilities) ของประชาชนสูงขึ้น สําหรับ Sen แลว เปาหมายของการพัฒนาที่แทจริงคือการเพิ่มขึ้น ของเสรีภาพของประชาชน ซึง่ ก็คอื การทีค่ นผูห นึง่ เลือกทีจ่ ะเปนหรือ กระทําการบางประการ ตามแตที่เขาจะใหคุณคา (freedom to do x or being x, according to their own values) ในแงนี้แลว ระบอบ เสรีนิยมประชาธิปไตย ซึ่งรับประกันสิทธิทางการเมืองของประชาชน นับตัง้ แตสทิ ธิในการแสดงออก สิทธิในการรวมกลุม และชุมนุมทางการ เมือง ฯลฯ นัน้ เปนทัง้ เปาหมายแหงการพัฒนาโดยตัวมันเอง และเปน อภิชาต สถิตนิรามัย : 141


เครื่องมือเพื่อการพัฒนาที่มีประสิทธิผล ดังเชนขอคนพบของ Sen ที่ วาไมเคยเกิดเหตุการณอดตายรวมหมู (famine) ขึน้ เลยในระบอบการ ปกครองที่เปนประชาธิปไตย เพราะการปกครองในระบอบนี้มีกลไก เชน การเลือกตั้งและเสรีภาพของสื่อสารมวลชน บังคับใหผูปกครอง ตองใสใจตอความเปนอยูของประชาชน ในแงนี้ประชาธิปไตยจึง “กินได” และเปนเครือ่ งมือในการพัฒนาทีม่ ปี ระสิทธิผล เพราะเสรีภาพ จากความอดอยาก ยอมเปนพื้นฐานอันจําเปนที่จะทําใหบุคคลหนึ่งมี สมรรถนะในการเลือกเปน หรือเลือกกระทําการบางอยางตามที่เขา ใหคุณคาได สําหรับ Rodrik การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน และการกระจายอํานาจ (participatory and decentralized politics) ภายใตระบอบประชาธิปไตยนั้น เปนเครื่องมือที่มีประสิทธิผลที่สุด ของการสรางสถาบัน (กฎ-กติกา) ที่ดี (good institution)2 กลาวอีก แบบคือ การมีสวนรวม การกระจายอํานาจ และประชาธิปไตยนั้น เปนกรอบแมบทของการสรางกฎที่ดี (เปนกฎของการสรางกฎ หรือ เปน Meta-institution) เนื่องจากการกระจายอํานาจและการมีสวน รวมของประชาชนจะเปนกลไกหลักในการรวบรวมความรูทองถิ่น (local knowledge) ซึ่งสําคัญสําหรับการสรางสถาบันของสังคมหนึ่ง ใหเหมาะสมกับสภาพเฉพาะของสังคมนั้นๆ สาเหตุที่ Rodrik เชื่อวา ความรูท อ งถิน่ สําคัญตอการสรางสถาบัน เพราะวาสถาบันประเภทใด ประเภทหนึง่ ซึง่ มีความสําคัญตอความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ เชน ความมัน่ คงของระบบกรรมสิทธิ์ (security of property rights) อาจจะ มีรปู แบบทีแ่ ตกตางกันไปในแตละสังคม แตทาํ หนาทีเ่ ดียวกัน ตัวอยาง Rodrik ใหความหมายของสถาบันไววา “a set of humanly devised behavioral rules that govern and shape the interactions of human beings, in part by helping them to form expectations of what other people will do”. Ibid., 154. 2

142 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ในกรณีนี้คือการสรางหลักประกันใหแกนักลงทุนวา เขาจะสามารถ เก็บเกี่ยวผลตอบแทนจากการลงทุนของเขาได โดยไมมีผูอื่นมาแยง ชิงไป แตหลักประกันนี้อาจจะไมจําเปนตองเปนระบบกรรมสิทธิ์แบบ เอกชนก็ได เชน ในกรณีของประเทศจีนทีผ่ ลู งทุนจํานวนมากใชระบบ กรรมสิทธิ์รวมของชุมชนทองถิ่น เปนตน แนวคิดทั้งสองขางตน มีจุดรวมที่การยํ้าเนนความสําคัญ ของการกระจายอํ า นาจและการมี ส ว นร ว มของประชาชนในการ ปกครองตามเจตนารมณของตนเอง ซึง่ เปนสาระหลักหนึง่ ของระบอบ ประชาธิปไตย และเปนเครือ่ งมือหลักของการพัฒนาเศรษฐกิจอยางมี คุณภาพดวย ดังนั้น วัตถุประสงคของบทความนี้ก็คือ การวิเคราะห วา นับตั้งแตรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 บังคับใหรัฐสวนกลาง เปลี่ยนแปลงกฎ-กติกาการกระจายอํานาจสูทองถิ่นอยางขนานใหญ นั้น การเปลี่ยนแปลงนี้ทําใหประชาชนทองถิ่นสามารถมีสวนรวมใน การกําหนดนโยบายของทองถิ่นเพื่อการปกครองของตนเองไดมาก นอยเพียงใด

อภิชาต สถิตนิรามัย : 143


2. รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 จุดเริม่ ตนของการกระจายอํานาจ ยุคใหม

รั ฐ ธรรมนู ญ แห ง ราชอาณาจั ก รไทย พ.ศ. 2540 นั บ ได ว า เป น รัฐธรรมนูญทีใ่ หความสําคัญกับการปกครองสวนทองถิน่ มากทีส่ ดุ นับ ตั้งแตประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญมา 16 ฉบับ (โกวิทย พวงงาม. 2552: 335) รัฐธรรมนูญฉบับนี้จึงเปนจุดเริ่มที่บังคับใหรัฐตองดําเนินการ กระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ ผานการกําหนดกฎ กติกา ซึ่งกลายเปนบทบัญญัติสําคัญในสองหมวดคือ หมวด 5 แนว นโยบายพื้นฐานแหงรัฐ และหมวด 9 การปกครองสวนทองถิ่น โดยมี รายละเอียดไลเรียงตามลําดับดังนี้ หมวดแนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐ มาตรา 78 บัญญัติวา รัฐตองกระจายอํานาจใหทองถิ่นพึ่งตนเองและตัดสินใจในกิจการ ทองถิ่นไดเอง พัฒนาเศรษฐกิจทองถิ่นและระบบสาธารณูปโภคและ สาธารณูปการตลอดทัง้ โครงสรางพืน้ ฐาน สารสนเทศในทองถิน่ ใหทวั่ ถึงและเทาเทียมกันทัว่ ประเทศ รวมทัง้ พัฒนาจังหวัดทีม่ คี วามพรอมให เปนองคกรปกครองสวนทองถิ่นขนาดใหญ โดยคํานึงถึงเจตนารมณ 144 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ของประชาชนจังหวัดนั้น การกําหนดดังกลาว ถือไดวาเปนกติกา สําคัญที่เปดโอกาสใหรัฐทําการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครอง สวนทองถิ่น นอกจากในหมวดแนวนโยบายพื้นฐานแหงรัฐ บทบัญญัติที่ ชี้ใหเห็นถึงทิศทางในการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น ยังปรากฏอยูในหมวด 9 วาดวยการปกครองสวนทองถิ่น ใน มาตราที่ 282-290 ซึ่งมีสาระสําคัญ 6 ประการ ดังตอไปนี้ ประการแรก ความเปนอิสระขององคกรปกครองสวนทองถิน่ มาตราที่ 282 บัญญัติไววา รัฐจะตองใหความเปนอิสระแกทองถิ่น ตามหลักแหงการปกครองตนเองตามเจตนารมณของประชาชนใน ทองถิ่น โดยไมกระทบตอมาตรา 1 ที่ระบุไววา ประเทศไทยเปนราช อาณาจักรอันหนึง่ อันเดียวจะแบงแยกมิได สวนในมาตรา 283 วรรค 2 ระบุวา การกํากับดูแลองคกรปกครองสวนทองถิน่ ตองทําเทาทีจ่ าํ เปน ตามทีก่ ฎหมายบัญญัติ แตตอ งเปนไปเพือ่ การคุม ครองประโยชนของ ประชาชนในทองถิ่นหรือประโยชนของประเทศเปนสวนรวม ทั้งนี้จะ กระทบถึงสาระสําคัญแหงหลักการปกครองตนเองตามเจตนารมณ ของประชาชนในทองถิน่ หรือนอกเหนือจากทีก่ ฎหมายบัญญัตไิ วมไิ ด และสุดทายในมาตรา 284 ไดระบุไววา องคกรปกครองสวนทองถิน่ ทัง้ หลายยอมมีความเปนอิสระในการกําหนดนโยบาย การปกครอง การ บริหาร การบริหารงานบุคคล การเงินและการคลัง และมีอาํ นาจหนาที่ ของตนเองโดยเฉพาะ ประการที่ ส อง ความต อ เนื่ อ งของการกระจายอํ า นาจ เนือ่ งจากรัฐปฏิเสธการกระจายอํานาจมาตลอด ทําใหขาดกระบวนการ ขั้นตอน และความตอเนื่องของการกระจายอํานาจ ดังนั้น ในมาตรา 284 วรรค 3 จึงไดบังคับไววา เพื่อพัฒนาการกระจายอํานาจเพิ่มขึ้น ใหแกทองถิ่นอยางตอเนื่อง ใหมีกฎหมายกําหนดแผนและขั้นตอน การกระจายอํานาจ ซึ่งอยางนอยตองมีสาระสําคัญดังตอไปนี้ อภิชาต สถิตนิรามัย : 145


1) การกําหนดอํานาจและหนาที่ในการจัดระบบการบริการ สาธารณะระหวางรัฐกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น และระหวาง องคกรปกครองสวนทองถิ่นดวยกันเอง 2) การจัดสรรสัดสวนภาษีและอากรระหวางรัฐกับองคกร ปกครองส ว นท อ งถิ่ น โดยคํ า นึ ง ถึ ง ภาระหน า ที่ ข องรั ฐ กั บ องค ก ร ปกครองสวนทองถิ่น และระหวางองคกรปกครองสวนทอง���ิ่นดวย กันเองเปนสําคัญ 3) จัดใหมีคณะกรรมการขึ้นคณะหนึ่งทําหนาที่ตาม 1) และ 2) ประกอบดวยผูแ ทนของหนวยราชการทีเ่ กีย่ วของ ผูแ ทนขององคกร ปกครองสวนทองถิน่ และผูท รงคุณวุฒซิ งึ่ มีคณ ุ สมบัตติ ามทีก่ ฎหมาย บัญญัติ โดยมีจํานวนเทากัน ประการทีส่ าม การปรับเปลีย่ นทีม่ าของผูบ ริหารทองถิน่ เดิม โครงสรางองคกรปกครองสวนทองถิ่นมักจะประกอบไปดวยผูบริหาร ที่มิไดมาจากการเลือกตั้ง เชน บทบาทของผูวาราชการจังหวัดใน องคการบริหารสวนจังหวัด กํานัน ผูใหญบานในองคการบริหารสวน ตําบล เปนตน (นันทวัฒน บรมานันท.2552: 91) รัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 จึงกําหนดใหผูบริหารทองถิ่นมาจากการเลือกตั้งโดยตรง ของประชาชน หรือมาจากความเห็นชอบของสภาทองถิ่น ซึ่งสมาชิก สภาทองถิ่นตองมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชน (มาตรา 285) ประการที่สี่ การบริหารบุคคล เดิมระบบการบริหารบุคคล สวนทองถิ่นไมเอื้อตอการไหลเวียนของขาราชการและพนักงานสวน ทองถิ่นดวยกันเอง และในขณะเดียวกันคณะกรรมการตางๆที่ดูแล การบริหารบุคคล มักจะประกอบไปดวยคนของขาราชการสวนกลาง ทั้งหมด (สมคิด เลิศไพฑูรย. 2547: 259) เพื่อเปนการแกปญหา ดังกลาวมาตรา 288 จึงระบุวา การแตงตั้งและการใหพนักงานและ

146 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ลูกจางขององคกรปกครองสวนทองถิ่นพนจากตําแหนง ตองเปนไป ตามความตองการและความเหมาะสมของแตละทองถิ่น และตองได รับความเห็นชอบจากคณะกรรมการพนักงานสวนทองถิ่นกอน ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ คณะกรรมการพนักงานสวนทองถิ่นจะตอง ประกอบดวย ผูแทนของหนวยราชการที่เกี่ยวของ ผูแทนขององคกร ุ สมบัตติ ามทีก่ ฎหมาย ปกครองสวนทองถิน่ และผูท รงคุณวุฒซิ งึ่ มีคณ บัญญัติ โดยมีจํานวนเทากัน ประการที่หา อํานาจหนาที่ มาตรา 289 กําหนดใหองคกร ปกครองทองถิ่นมีหนาที่บํารุงรักษาศิลปะ จารีต ประเพณี ภูมิปญญา ทองถิน่ หรือวัฒนธรรมอันดีของทองถิน่ องคกรปกครองสวนทองถิน่ ยอมมีสทิ ธิทจี่ ะจัดการศึกษาอบรมและการฝกอาชีพตามความเหมาะ สมและตามความตองการภายในทองถิ่น และเขาไปมีสวนรวมในการ จัดการศึกษาอบรมของรัฐ สวนมาตรา 290 ระบุวา เพื่อสงเสริมและ รักษาคุณภาพสิ่งแวดลอม องคกรปกครองสวนทองถิ่นยอมมีอํานาจ หนาที่ตามที่กฎหมายบัญญัติ ซึ่งกฎหมายนี้ตองมีสาระสําคัญอยาง นอย 3 ประการคือ 1) การจัดการ การบํารุงรักษา และการใชประโยชนจาก ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดลอมที่อยูในเขตพื้นที่ 2) การเขาไปมีสวนในการบํารุงรักษาทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดลอมที่อยูนอกเขตพื้นที่ เฉพาะในกรณีที่อาจมีผลกระทบ ตอการดํารงชีวิตของประชาชนในพื้นที่ของตน 3) การมีสวนรวมในการพิจารณาเพื่อริเริ่มโครงการหรือ กิจกรรมใดนอกเขตพื้นที่ซึ่งอาจมีผลกระทบตอคุณภาพสิ่งแวดลอม หรือสุขภาพอนามัยของประชาชนในพื้นที่ ประการสุดทาย การมีสว นรวมของประชาชน กอนรัฐธรรมนูญ ฉบับ พ.ศ. 2540 จะบังคับใช นอกจากการเลือกตัง้ สมาชิกสภาทองถิน่

อภิชาต สถิตนิรามัย : 147


แลว ประชาชนแทบจะไมมีชองทางในการมีสวนรวมในการปกครอง สวนทองถิ่น แตหลังจากนั้น ประชาชนมีชองทางในการมีสวนรวมใน การปกครองสวนทองถิ่นมากขึ้น มาตรา 286 กําหนดวา ราษฎรผู มีสิทธิเลือกตั้งในองคกรปกครองสวนทองถิ่นใดซึ่งมีจํานวนไมนอย กวาสามในสี่ของจํานวนผูมีสิทธิเลือกตั้งที่มาลงคะแนนเสียงเห็นวา สมาชิกสภาทองถิน่ หรือผูบ ริหารทองถิน่ ผูใ ดขององคกรปกครองสวน ทองถิ่นนั้นไมสมควรดํารงตําแหนงตอไป ใหสมาชิกสภาทองถิ่นหรือ ผูบริหารทองถิ่นผูนั้นพนจากตําแหนง ทั้งนี้ตามที่กฎหมายบัญญัติ สวนมาตรา 287 กําหนดใหผูมีสิทธิเลือกตั้งในองคกรปกครองสวน ทองถิ่นใดมีจํานวนไมนอยกวากึ่งหนึ่งของจํานวนผูมีสิทธิเลือกตั้งใน องคกรปกครองสวนทองถิ่นนั้น มีสิทธิเขาชื่อรองขอตอประธานสภา ทองถิ่นเพื่อใหสภาทองถิ่นพิจารณาออกขอบัญญัติทองถิ่นได โดยสรุป บทบัญญัติในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 บังคับใหรัฐสวนกลางตองกระจายอํานาจใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่น เพื่อใหทองถิ่นมีอิสระมากขึ้น ทั้งในดานการ ดําเนินนโยบาย การบริหารบุคคล การจัดการศึกษาและการจัดการ ทรัพยากร และกําหนดใหรฐั ตองมีแผนการกระจายอํานาจใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่นอยางชัดเจน รวมทั้งใหลดการกํากับของรัฐสวน กลางตอองคกรปกครองสวนทองถิ่นและสงเสริมการมีสวนรวมของ ประชาชน จึงกลาวไดวารัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 เปนจุดเริ่มตน ของการกระจายอํานาจยุคใหมอยางแทจริง 2.1 รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2550 เพิ่มอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น คณะรัฐประหาร 19 กันยายน พ.ศ. 2549 ประกาศยกเลิก รัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 และจัดใหมกี ารรางรัฐธรรมนูญฉบับใหม

148 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


จนกระทั่งมีการประกาศใชรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ในวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2550 รัฐธรรมนูญฉบับนีม้ บี ทบัญญัติ ทีเ่ กีย่ วของกับการกระจายอํานาจสูท อ งถิน่ และการปกครองสวนทอง ถิน่ อยูใ นสองหมวดสําคัญคือ หมวด 5 แนวนโยบายพืน้ ฐานแหงรัฐ และ หมวด 14 วาดวยการปกครองสวนทองถิน่ ซึง่ เมือ่ พิจารณาบทบัญญัติ ตางๆเทียบเคียงกับรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 แลว จะพบวาฉบับ พ.ศ. 2550 สงเสริมใหมีการกระจายอํานาจเพิ่มขึ้น (ดู รายละเอียดใน ภาคผนวก ตาราง ผ. 1) โดยสามารถแบงออกไดเปน 6 ประเด็น ดัง ตอไปนี้ ประการแรก สรางแนวนโยบายตอการดําเนินงานขององคกร ปกครองสวนทองถิ่น และสงเสริมบทบาทในการจัดการศึกษาของ ทองถิ่น เห็นไดจากบทบัญญัติในมาตรา 78 (2) ที่ระบุวา รัฐตองจัด ระบบการบริหารราชการสวนกลาง สวนภูมิภาค และสวนทองถิ่น ให มีขอบเขต อํานาจหนาที่ และความรับผิดชอบที่ชัดเจนเหมาะสมแก การพัฒนาประเทศ และสนับสนุนใหจังหวัดมีแผนและงบประมาณ เพื่อพัฒนาจังหวัด เพื่อประโยชนของประชาชนในพื้นที่ สวนมาตรา 80 (4) ระบุไววา รัฐตองสงเสริมและสนับสนุนการกระจายอํานาจ เพือ่ ใหองคกรปกครองสวนทองถิน่ มีสว นรวมในการจัดการศึกษาเพือ่ พัฒนามาตรฐานคุณภาพการศึกษาใหเทาเทียมและสอดคลองกับแนว นโยบายพื้นฐานแหงรัฐ ประการทีส่ อง เพิม่ ความเปนอิสระใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น เห็นไดจากมาตรา 281 ซึ่งกําหนดวา รัฐจะตองสงเสริมให องคกรปกครองสวนทองถิ่นเปนหนวยงานหลักในการจัดทําบริการ สาธารณะและมีสวนรวมในการตัดสินใจแกปญหาในพื้นที่ และใน มาตรา 282 วรรค 2 ที่กําหนดวา ในการกํากับดูแลองคกรปกครอง สวนทองถิ่น ใหมีการกําหนดมาตรฐานกลางเพื่อเปนแนวทางให

อภิชาต สถิตนิรามัย : 149


องคกรปกครองสวนทองถิ่นเลือกไปปฏิบัติเองได โดยคํานึงถึงความ เหมาะสมและความแตกตางในระดับของการพัฒนาและประสิทธิภาพ ในการบริหารขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ในแตละรูปแบบ โดยไม กระทบตอความสามารถในการตัดสินใจดําเนินงานตามความตองการ ขององคกรปกครองสวนทองถิ่น รวมทั้งจัดใหมีกลไกการตรวจสอบ การดําเนินงานโดยประชาชนเปนหลัก ประการทีส่ าม สรางความชัดเจนในการจัดสรรและจัดเก็บราย ได โดยบังคับใหกฎหมายกระจายอํานาจตองกําหนดการจัดสรรรายได ระหวางราชการสวนกลางและราชการสวนภูมภิ าคกับองคกรปกครอง สวนทองถิ่น และระหวางองคกรปกครองสวนทองถิ่นดวยกันเอง โดยคํานึงถึงการกระจายอํานาจเพิ่มขึ้นตามลําดับความสามารถของ องคกรปกครองสวนทองถิน่ แตละรูปแบบ (มาตราที่ 283 วรรค 3) พรอม กันนัน้ ก็กาํ หนดใหมกี ฎหมายรายไดทอ งถิน่ เพือ่ กําหนดอํานาจหนาที่ ในการจัดเก็บภาษีและรายไดอื่นขององคกรปกครองสวนทองถิ่น โดยมีหลักเกณฑที่เหมาะสมตามลักษณะของภาษีแตละชนิด การ จัดสรรทรัพยากรในภาครัฐ การมีรายไดที่เพียงพอกับรายจายตาม อํานาจหนาที่ขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ทั้งนี้โดยคํานึงถึง ระดับขั้นการพัฒนาทางเศรษฐกิจของทองถิ่น สถานะทางการคลัง ขององคกรปกครองสวนทองถิ่น และความยั่งยืนทางการคลังของรัฐ (มาตรา 283 วรรค 4) โดยใหมีการทบทวนกฎหมายรายไดทองถิ่น ทุกระยะเวลาไมเกิน 5 ป (มาตรา 283 วรรค 5) ประการที่สี่ ยกระดับการบริหารงานบุคคล โดยกําหนด ใหการบริหารบุคคลขององคกรปกครองสวนทองถิ่นตองมีมาตรฐาน ที่สอดคลองกันและอาจไดรับการการพัฒนารวมกัน หรือสับเปลี่ยน บุคลากรระหวางองคกรปกครองสวนทองถิ่นดวยกันได นอกจากนั้น ในการบริหารงานบุคคลขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ยังกําหนด

150 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ใหมอี งคกรพิทกั ษคณ ุ ธรรมของขาราชการสวนทองถิน่ เพือ่ สรางระบบ คุม ครองคุณธรรมและจริยธรรมในการบริหารงานบุคคล (มาตรา 288 ) ประการที่หา สรางความโปรงใสใหแกการดําเนินงานของ สมาชิกและผูบริหารทองถิ่น โดยการกําหนดใหนําบทบัญญัติที่เกี่ยว กับการกระทําทีเ่ ปนการขัดกันแหงผลประโยชนมาบังคับใชกบั สมาชิก สภาและผูบริหารทองถิ่น (มาตรา 284 วรรค 10) ประการสุดทาย เพิม่ การมีสว นรวมของประชาชนและชุมชน เห็นไดจาก 1) กําหนดใหมกี ลไกการตรวจสอบการดําเนินงานขององคกร ปกครองสวนทองถิ่นโดยประชาชนเปนหลัก (มาตรา 282 วรรค 2) 2) กําหนดใหประชาชนในทองถิ่นมีสิทธิ มีสวนรวมในการ บริหารกิจการขององคกรปกครองสวนทองถิ่น โดยองคกรปกครอง ส ว นท อ งถิ่ น ต อ งจั ด ให มี วิ ธี ก ารที่ ใ ห ป ระชาชนมี ส ว นร ว ม และใน กรณีที่การกระทําขององคกรปกครองสวนทองถิ่นจะมีผลกระทบตอ ชีวิตความเปนอยูของประชาชนในทองถิ่นในสาระสําคัญ องคกร ปกครองสวนทองถิ่นตองแจงขอมูลรายละเอียดใหประชาชนทราบ กอนกระทําการเปนเวลาพอสมควร และในกรณีที่เห็นสมควร หรือ ไดรับการรองขอจากประชาชนผูมีสิทธิเลือกตั้งในองคกรปกครอง สวนทองถิ่น ตองจัดใหมีการรับฟงความคิดเห็นกอนการกระทํานั้น หรืออาจจัดใหประชาชนออกเสียงประชามติเพื่อตัดสินใจก็ได พรอม ทั้งจัดทํารายงานผลการดําเนินงานในรอบปใหประชาชนไดรับทราบ เพื่อประชาชนจะไดมีสวนรวมในการตรวจสอบและกํากับการบริหาร จัดการขององคกรปกครองสวนทองถิ่น (มาตรา 287) 3) ไมไดกําหนดจํานวนผูเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นและ จํานวนผูลงคะแนนเสียงถอดถอนผูบริหารและสมาชิกสภาทองถิ่น เพียงแตกาํ หนดเปนหลักการกวางๆไววา จํานวนผูม สี ทิ ธิเขาชือ่ หลัก

อภิชาต สถิตนิรามัย : 151


เกณฑและวิธีการเขาชื่อ รวมทั้งการตรวจสอบรายชื่อ ใหเปนไปตาม ที่กฎหมายบัญญัติ (มาตรา 285 และ 286) 4) กํ า หนดให ชุ ม ชนมี ส ว นร ว มในการรั ก ษาคุ ณ ภาพสิ่ ง แวดลอม (มาตรา 290 (4)) โดยสรุป รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 มี ทิศทางในการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นเพิ่ม ขึ้น โดยการเพิ่มอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น ลดอํานาจ สวนกลาง ยกระดับการบริหารงานบุคคล สรางความโปรงใสและเพิ่ม การมีสวนรวมของประชาชน

152 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


3. โครงสรางสิ่งจูงใจทางการเมืองระดับทองถิ่น

แมวาองคกรปกครองระดับทองถิ่นจะมีกําเนิดที่ยาวนานมาแลว แต กลาวไดวา จุดเปลีย่ นครัง้ สําคัญทีส่ ดุ ในแงโครงสรางขององคกรนัน้ เกิด ขึน้ เมือ่ รัฐสภาไดพจิ ารณาผานกฎหมายทองถิน่ แกไขเพิม่ เติม 3 ฉบับ ไดแก พระราชบัญญัติองคการบริหารสวนจังหวัด (อบจ.) ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2546, พระราชบัญญัติเทศบาลฉบับที่ 12 พ.ศ. 2546, และพระ ราชบัญญัตสิ ภาตําบลและองคการบริหารสวนตําบล (อบต.) ฉบับที่ 5 พ.ศ. 2546 ทัง้ สามฉบับมีผลบังคับใชในปลาย พ.ศ. 2546 สาระสําคัญ ของกฎหมายขางตนคือ การกําหนดใหฝา ยบริหารขององคกรปกครอง สวนทองถิ่นมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชนในทองถิ่น ทําใหทกุ ตําแหนงขององคกรปกครองระดับทองถิน่ ในทุกระดับมาจาก การเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชนเปนครั้งแรกใน พ.ศ. 25463 ดูรายละเอียดประวัติความเปนมาคราวๆ ของอบต.ไดใน “กําเนิดและพัฒนาการองคการ บริหารสวนตําบล” ที่ http://thaipoliticsgovernment.org/wiki/กําเนิดและพัฒนาการองคการ บริหารสวนตําบล 3

อภิชาต สถิตนิรามัย : 153


กอน พ.ศ. 2546 การแบงแยกอํานาจของอบต.มีลักษณะ ที่เปนระบบรัฐสภาเชนเดียวกับโครงสรางในระดับชาติ กลาวคือ ฝายบริหารมาจากการแตงตั้งของสมาชิกสภาอบต. และสภาอบต.มี อํานาจลงมติไมไววางใจ ฝายบริหาร ในขณะที่ฝายบริหารก็มีอํานาจ ยุบสภาอบต.ได โครงสรางเชนนี้กอใหเกิดความไรเสถียรภาพของ ฝายบริหาร ทําใหการทํางานไมตอเนื่อง ปญหาเชนนี้จึงทําไปสูการ เคลือ่ นไหว4 เพือ่ เปลีย่ นโครงสรางของอบต. (รวมทัง้ อบจ.) ใหมรี ปู แบบ ประธานาธิบดีในปจจุบัน ที่มีสาระหลักแตกตางจากระบบรัฐสภาคือ ทัง้ ฝายบริหารและฝายสภามาจากการเลือกตัง้ โดยตรงของประชาชน ดังนัน้ ฝายบริหารจึงไมมอี าํ นาจยุบสภา และฝายสภาก็ไมมอี าํ นาจลง มติไววางใจนายกอบต.

การเคลือ่ นไหวนีเ้ กิดขึน้ หลังจากสมาคมสันนิบาตเทศบาลแหงประเทศไทยประสบความสําเร็จ ในการผลักดันการแกไขกฎหมายเทศบาลใหเทศบาลมีฝา ยบริหารทีม่ าจากการเลือกตัง้ โดยตรง เหตุผลทีใ่ ชในการเคลือ่ นไหวคือ หนึง่ โครงสรางทีน่ ายกเทศมนตรีมาจากมติของสภาเทศบาล ทําใหนายกเทศมนตรีตอ งพึง่ พาหรือตองหาเสียงสนับสนุนขางมากจากสภาเทศบาล ฉะนัน้ หาก นายกเทศมนตรีไมสามารถควบคุมเสียงขางมากในสภาเทศบาลได ฝายสภาเทศบาลก็สามารถ โคนนายกเทศมนตรีออกจากตําแหนงได สงผลใหในสมัยหนึง่ ๆ มีการเปลีย่ นแปลงผูบ ริหารทอง ถิน่ บอยครัง้ สอง การเปลีย่ นแปลงนายกเทศมนตรีบอ ยครัง้ กอใหเกิดผลเสียตอการบริหารงาน ในเทศบาล เพราะทําใหนโยบายขาดความตอเนือ่ ง และยากทีจ่ ะผลักดันนโยบายตางๆ เปนรูป ธรรมได สาม โครงสรางที่นายกเทศมนตรีมาจากมติของสภาเทศบาล เปนโครงสรางที่นายก เทศมนตรีตองเอาใจสมาชิกสภาโดยใหผลประโยชนตางตอบแทนระหวางกันในรูปแบบตางๆ เพือ่ รักษาเสียงขางมากเอาไว ทําใหนายกเทศมนตรีตอ งคอยเอาใจสมาชิกสภาเทศบาลมากกวา เอาใจประชาชน ในสวนของอบต.และอบจ. ก็มปี ���  หาในลักษณะเดียวกัน เหตุผลเหลานีจ้ งึ เปน ที่มาของการแกกฎหมายใหฝายบริหารมาจากการเลือกตั้งโดยตรง (เพิ่งอาง) 4

154 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


3.1 โครงสรางและความสัมพันธทางอํานาจระหวางฝายบริหารอบต. และสภาอบต. ในปจจุบันองคการบริหารสวนตําบล (อบต.) ประกอบดวย สองสวนคือ ฝายบริหาร นําโดยนายกอบต.และสภาอบต. ซึง่ เปนฝาย นิตบิ ญ ั ญัตขิ องตําบล โดยอบต.มีโครงสรางและการแบงแยกอํานาจดัง รายละเอียดตอไปนี5้ สภาอบต.ประกอบดวยสมาชิกสภาองคการบริหารสวนตําบล มาจากการเลือกตั้งหมูบานละ 2 คน ในกรณีที่องคการบริหารสวน ตําบลใดมี 1 หมูบาน ใหหมูบานนั้นเลือกสมาชิกสภาองคการบริหาร สวนตําบลจํานวน 6 คน และในกรณีทอี่ งคการบริหารสวนตําบลใดมี 2 หมูบ า น ใหองคการบริหารสวนตําบลนัน้ มีสมาชิกสภาองคการบริหาร สวนตําบลหมูบานละ 3 คน โดยอายุของสภาอบต.มีกําหนด 4 ปนับ ตั้งแตวันเลือกตั้ง (ม.45)6 และกฎหมายกําหนดวาใหสภาอบต.เปนผู เลือกประธานและรองประธานสภาอบต.ไดไมเกินหนึ่งคน (ม.48) สวนฝายบริหารของอบต.ประกอบดวยนายกอบต.ที่มาจาก การเลือกตั้งโดยตรงของประชาชนจากทุกหมูบานที่อยูในเขตพื้นที่ ของอบต.นั้น โดยมีวาระการดํารงตําแหนงคราวละ 4 ป นายกอบต. สามารถแตงตั้งรองนายกและเลขานุการนายกไดไมเกิน 2 และ 1 คน ตามลําดับ ซึง่ ทัง้ สองตําแหนงตองไมเปนสมาชิกสภา (ม.58 58/2 และ 58/3) และจะตองพนจากตําแหนงเมือ่ นายกอบต.พนจากตําแหนงดวย การศึกษาของบทความนี้มุงความสนใจไปที่อบต.เปนหลัก โดยจะกลาวถึงองคกรปกครอง สวนทองถิ่นระดับองคการบริหารสวนจังหวัด (อบจ.) และเทศบาล เทาที่จําเปนเทานั้น จะ ไมกลาวถึงกทม.และเมืองพัทยาเลย เนื่องจากอบต.เปนองคกรทองถิ่นที่ใกลชิดกับประชาชน จํานวนมากที่สดุ ในประเทศ ในแงโครงสรางแลว อบจ.และเทศบาลก็มีโครงสรางแบบเดียวกับ อบต. ทุกประการ 6 หากมิไดกลาวเปนอยางอืน่ การอางอิงมาตราตางๆ ตอไปนี้ หมายถึงมาตราตางๆ ของพระราช บัญญัตสิ ภาตําบลและองคการบริหารสวนตําบล พ.ศ. 2537 (ฉบับที่ 6) แกไขเพิม่ เติม พ.ศ. 2552 5

อภิชาต สถิตนิรามัย : 155


ในแงความสัมพันธทางอํานาจระหวางสภาและนายกอบต. นั้น มีประเด็นที่สมควรพิจารณาดังนี้ 1) กอนทีน่ ายกอบต. จะรับหนาที่ นายกจะตองจัดทํานโยบาย เปนลายลักษณอักษรแจกแกสมาชิกสภาและแถลงนโยบายตอสภา โดยไมมีการลงมติ (ม.58/5) รวมทั้งจัดทํารายงานผลการปฏิบัติงาน ตามนโยบายประจําปแถลงแกสภาทุกปดวย 2) นายกมีสทิ ธิเขาประชุมสภาอบต. และแถลงขอเท็จจริงและ แสดงความเห็นเกีย่ วกับงานในหนาทีข่ องตนตอทีป่ ระชุม แตไมมสี ทิ ธิ ออกเสียง (ม.58/6) 3) ในขณะทีส่ มาชิกสภาไมนอ ยกวาหนึง่ ในสาม มีสทิ ธิเขาชือ่ เสนอญัตติขอเปดอภิปรายทัว่ ไปตอการทํางานของนายก แตสภาไมมี อํานาจลงมติไมไววางใจนายก (ม.58/7) 4) สมาชิกอบต. มีสิทธิตั้งกระทูถามนายกหรือรองนายกได (ม.56/1) จะเห็นไดวา กฎหมายออกแบบใหมีการแบงแยกอํานาจ ระหวางฝายบริหารและฝายนิติบัญญัติออกจากกันอยางเบ็ดเสร็จ ทั้งสองฝายมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชนและตองรับผิด โดยตรงตอผูเ ลือกตัง้ ดังนัน้ จึงมีระดับอํานาจทีเ่ ทาเทียมกัน เพือ่ คาน อํานาจซึ่งกันและกัน เชน ประเด็นในขอ 3) ที่แมวาสภาจะมีอํานาจ ขอเปดอภิปรายทั่วไปแตก็ไมมีอํานาจลงมติไมไววางใจ ในขณะที่ กฎหมายก็มิไดมอบอํานาจใหนายกมีสิทธิยุบสภาอบต. เนื่องจากทั้ง สองฝายมีอาํ นาจเทาเทียมกันดังทีก่ ลาวแลว ในกรณีทสี่ ภาและนายก มีขอขัดแยงกัน กฎหมายจึงออกแบบใหมีกลไกยุติขอขัดแยงดังเชน ความในมาตรา 87/1 และ 87/2 ในกรณีที่สภาไมรับหลักการแหงราง ขอบัญญัตงิ บประมาณรายจายประจําป โดยมีนายอําเภอและกรรมการ

156 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


รวมระหวางสองฝายเปนสวนหนึ่งของกลไกในการ “ผาทางตัน” หาก กลไกนี้ยังไมสามารถแกขอขัดแยงไดแลว นายอําเภอก็จะเสนอผูวา ราชการจังหวัดใหสั่งยุบสภา หรือสั่งใหนายกอบต. พนจากตําแหนง แลวแตกรณี จากกรอบความสัมพันธทางอํานาจขางตนนัน้ อาจเรียกระบบ นีไ้ ดวา เปนระบบความสัมพันธทางการเมืองแบบ “ประธานาธิบดี” ซึง่ แตกตางอยางสําคัญจากระบบ “รัฐสภา” ที่เราคุนเคย เมื่อเปรียบ เทียบขอดี-ขอเสียของสองระบบนี้ตามแนวคิดทางรัฐศาสตรทั่วไป แลว อาจกลาวไดวา ระบบแรกมีขอดีที่ทั้งสภาและฝายบริหารมี เสถียรภาพสูง ทําใหการทํางานของทัง้ สองสวนมีความตอเนือ่ ง เพราะ ทั้งสองฝายไมมีอํานาจ “ลม” อีกฝายหนึ่งได และมีความเขมขนของ การคานอํานาจสูงกวาระบบรัฐสภา เนื่องจากฝายสภาอาจเปนคนละ พวกกับฝายบริหาร ซึง่ ตางจากระบบรัฐสภาทีฝ่ า ยบริหารมาจากเสียง ขางมากในสภา จึงอาจกลาวไดวาฝายบริหารแบบรัฐสภาครอบงํา ฝายสภาไดเกือบตลอดเวลา เหตุผลนี้ทําใหฝายบริหารของระบบ ประธานาธิบดีมีแนวโนมที่จะมีประสิทธิผลในการทํางานนอยกวา ระบบรัฐสภา หรือกลาวเชิงตรงขามไดวา ระบบรัฐสภานัน้ ฝายบริหาร จะมีอาํ นาจมากกวาระบบประธานาธิบดี เพราะระบบรัฐสภามีการคาน อํานาจนอยกวา ขอดีอกี ประการหนึง่ ของระบบประธานาธิบดีคอื การที่ ฝายบริหารมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชน ทําใหนายก อบต.มีความชอบธรรม (legitimacy) ของนโยบายที่สูงกวา และมีการ มอบหมายงานจากประชาชนชัดเจนกวา (mandate) ระบบรัฐสภา แตในทางปฏิบัติแลว พบวากฎหมายการเลือกตั้งทองถิ่นไม ไดหามใหผูสมัครนายกอบต.สมัครเปนทีมรวมกับผูที่สมัครสมาชิก สภาอบต. ทําใหผูสมัครนายกมีแรงจูงใจในการสมัครเปนทีม เพราะ สามารถใชฐานเสียงรวมกับผูส มัครสมาชิกสภาในแตละหมูบ า นได และ เมือ่ เปนพวกเดียวกันแลว การคานอํานาจในสภาก็จะลดความเขมขน อภิชาต สถิตนิรามัย : 157


ลงอีกดวย จากแรงจูงใจเชนนี้เองทําใหอบต.จํานวนมากในปจจุบันมี สมาชิกสภาและฝายบริหารเปนพวกเดียวกัน ดังนัน้ การคานอํานาจที่ เขมขนในระบบประธานาธิบดีตามทีอ่ อกแบบโดยกฎหมาย จึงไมเกิด ขึน้ จริง หรือไมมคี วามเขมขนเทาทีค่ าดหวังไว กลาวอีกแบบคือ ความ สัมพันธทางอํานาจระหวางสภาและนายกอบต.ในทางปฏิบัติ กลาย เปนแบบผสมระหวางระบบประธานาธิบดีและระบบรัฐสภาทีท่ าํ ใหฝา ย บริหารมีความเขมแข็งสูงมาก ในขณะเดียวกันก็มีเสถียรภาพสูงดวย ผลทั้งสองประการนี้อาจมีนัยยะตอไปดวยวา ความรับผิดของนายก อบต.ตอผูเลือกตั้งมีความชัดเจนมากกวาในระบบปกติ เพราะนายก ไมสามารถอางไดวาการที่ตนมีผลงานไมดีเทาที่ควรนั้น เกิดจากการ ขัดขวางของเสียงสวนใหญในสภาอบต. 3.2 การรับผิดขององคการบริหารสวนตําบลตอประชาชน: เขตเลือก ตั้งและระดับการแขงขันในการเลือกตั้ง หากเปรียบเทียบขนาดของเขตเลือกตั้งระหวางอปท.ทุก ระดับแลว อบต.จะมีขนาดเล็กที่สุดและใกลชิดกับประชาชนมาก ที่สุด เนื่องจากพ.ร.บ.การเลือกตั้งสมาชิกสภาทองถิ่นหรือผูบริหาร ทองถิ่น พ.ศ. 2545 มาตรา 13 (3) กําหนดใหหมูบานเปนเขตเลือก ตัง้ สมาชิกสภา ในขณะทีก่ าํ หนดใหตาํ บลเปนเขตเลือกตัง้ นายกอบต.7 ในปจจุบันอบต.มีขนาดประชากรเฉลี่ย 6,319 คน แตสวนใหญของ อบต.จํานวน 2,855 แหง ซึง่ คิดเปนรอยละ 50 ของอบต.ทัง้ หมด มีขนาด ตั้งแต 5,001-10,000 คน สวนอบต.ขนาดใหญที่มีประชากรมากกวา 10,000 คน มี 610 แหง หรือคิดเปนรอยละ 11 เทานั้น ในขณะที่ อบต.ขนาดเล็กสุดซึง่ มีประชากรนอยกวา 5,000 คน มีจาํ นวน 2,302 แหง ในระดับอบจ.กฎหมายกําหนดใหเขตอําเภอเปนเขตเลือกตั้งของสมาชิกอบจ. และกําหนดให เขตจังหวัดเปนเขตเลือกตั้งของนายกอบจ.

7

158 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


คิดเปนรอยละ 39 การที่อบต.สวนใหญมีเขตเลือกตั้งคอนขางเล็กนี้ กอใหเกิดผลสามประการคือ หนึ่ง ผูออกเสียงมีโอกาสที่จะใชสิทธิสูง กวาเขตเลือกตัง้ ขนาดใหญ เพราะคะแนนเสียงของเขาสามารถกําหนด ผลการเลือกตั้งไดมากกวา สอง ผูออกเสียงมีแรงจูงใจและมีขอมูลที่ จะติดตาม-ตรวจสอบผลงานของอบต.มากกวา8 นอกจากความเล็กของเขตเลือกตัง้ แลว ผลทัง้ สองประการนี้ ยังถูกเสริมดวยความสัมพันธแบบซึ่งหนา ทั้งในลักษณะคนบาน-ถิ่น เดียวกันและ/หรือความเปนเครือญาติ จนอาจกลาวอางไดวาขอมูล ขาวสาร ทั้งในแงคุณสมบัติสวนตัวและผลงานของผูสมัครไหลเวียน ในหมูผูเลือกตั้งดวยตนทุนคอนขางตํ่า จึงไมแปลกเลยเมื่อผลการ สนทนากลุมกับชาวบานจํานวน 3 กลุมของอบต.แหงหนึ่งในจังหวัด อุบลราชธานี ซึ่งประกอบดวยหมูบานจํานวน 14 หมูและมีประชากร ประมาณหมื่นคนเศษ พบวา ชาวบานมีขอมูลเกี่ยวกับอุปนิสัย ความเปนมา ฐานะและผลงานของนายกอบต.คนปจจุบันและคูแขง ของนายกทานนั้นคอนขางดี9 สาม เมื่อเขตเลือกตั้งเล็กและมีความ สัมพันธแบบซึ่งหนา ยอมทําใหตนทุนสวนตัวในการหาเสียงของผู สมัครตําแหนงทางการเมืองในระดับนี้ตํ่าที่สุด เมื่อเทียบกับการเลือก ตั้งในระดับอื่นๆ ประเด็นนี้มีผลสงเสริมการแขงขันใหเขมขนขึ้น เมื่อพิจารณาในแงทํานบกีดขวางการลงสมัครแขงขันใน ตําแหนงทางการเมืองระดับอบต.แลว จะพบวามีคอ นขางตํา่ ตัวอยาง เชน การกําหนดคุณสมบัติของผูสมัครสมาชิกสภาอบต. มาตรา 47 ทวิ กําหนดใหผูมีสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ตองมีคุณสมบัติดังนี้คือ ก) มีชื่ออยูในทะเบียนบานในหมูบานของตําบลที่สมัครติดตอกันไมนอย ประกอบกับหนาที่หลักของอบต.นั้น มีผลชัดเจนตอชีวิตความเปนอยูประจําวันของชาวบาน สิ่งนี้ยอมทําใหเขามีขอมูลในการประเมินผลงานของอบต. 9 กิจกรรมสนทนากลุมในพื้นที เมื่อวันที่ 24-25 มีนาคม 2554 8

อภิชาต สถิตนิรามัย : 159


กวา 1 ป ข) ไมมพี ฤติกรรมในทางทุจริตหรือถูกสัง่ ใหพน จากตําแหนง ทางการเมืองระดับทองถิน่ เพราะมีผลประโยชนทบั ซอนไมถงึ หาป ค) มีคุณสมบัติและไมมีลักษณะตองหามตามกฎหมายวาดวยการเลือก ตัง้ สมาชิกสภาทองถิน่ หรือผูบ ริหารทองถิน่ สวนมาตรา 58/1 กําหนด คุณสมบัติผูสมัครตําแหนงนายกอบต.วา ตองมีอายุไมตํ่ากวา 30 ป และตองจบการศึกษาไมตาํ่ กวามัธยมศึกษาตอนปลายเทานัน้ ในขณะ ที่ผูที่จะสมัครตําแหนงนายกเทศมนตรีและนายกอบจ.จะตองจบการ ศึกษาระดับปริญญาตรี ดังนั้น จึงอาจสรุปไดวา หนึ่ง จากการที่ทํานบเขาสูสนาม เลือกตัง้ มีนอ ย ในขณะทีต่ น ทุนหาเสียงตํา่ เมือ่ เทียบกับการเลือกตัง้ ระ ดับอืน่ ๆ ยอมทําใหการแขงขันในสนามอบต.เขมขนทีส่ ดุ ซึง่ สอดคลอง กับขอมูลจากพืน้ ทีต่ วั อยาง ซึง่ ชาวบานใหขอ มูลวา การเลือกตัง้ ระดับ อบต.มีการแขงขันสูงทีส่ ดุ เมือ่ เทียบกับทัง้ การเลือกตัง้ ระดับชาติและ ระดับอบจ. และสัดสวนการใชสทิ ธิเลือกตัง้ ของชาวบานก็สงู สุดดวย10 สอง จากตรรกะขางตน อาจสรุปเพิม่ ไดวา อัตราการแลกเปลีย่ น (term of trade) ระหวางคะแนนเสียงกับผลงานของอบต. นาจะเปนประโยชน ตอชาวบานมากที่สุดเมื่อเทียบกับสนามการเมืองอื่นๆ ในแงนี้ ระดับ การรับผิดตอชาวบานของอบต.ก็นาจะสูงกวาอปท.ประเภทอื่นดวย 3.3 การมีสวนรวมทางการเมืองในระดับทองถิ่นและตนทุนธุรกรรมที่ ตองจาย (Transaction Costs of Participation in Local Politics) การมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนในระดับทองถิ่น ถือไดวาเปนหัวใจสําคัญของการปกครองสวนทองถิ่น ทั้งนี้เพราะ การปกครองสวนทองถิน่ โดยหลักการหมายถึงการกระจายอํานาจทัง้ ทางการเมืองและการบริหารใหคนในชุมชนเปนผูกําหนดทิศทางและ 10

เพิ่งอาง

160 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


การดูแลแกปญหาของชุมชนเอง ดังนั้น การมีสวนรวมของประชาชน จึงแยกออกจากการปกครองทองถิ่นไมได (อรทัย กกผล. 2550 : 87) และการมีสว นรวมของประชาชนในการเมืองระดับทองถิน่ ยังถือไดวา เปนหัวใจสําคัญในการพัฒนาประชาธิปไตยในระดับทองถิ่น ที่จะเปน รากฐานสําคัญตอการพัฒนาประชาธิปไตยในระดับชาติ แตอยางไรก็ตาม การมีสว นรวมทางการเมืองของประชาชนมี ตนทุนปฏิบตั กิ ารทางการเมือง (political transaction cost) ทีต่ อ งเสีย หากตนทุนปฏิบตั กิ ารทางการเมืองยิง่ สูงมากเพียงใด สิง่ จูงใจในการมี สวนรวมทางการเมืองยอมมีนอ ยมากเพียงนัน้ (รังสรรค ธนะพรพันธ. 2545 : 220) ดังนัน้ ในสวนนีจ้ ะกลาวถึงตนทุนปฏิบตั กิ ารทางการเมือง ที่เกิดขึ้นจากการเขาไปมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชนในทอง ถิน่ ในกรณีการเขาชือ่ เสนอขอบัญญัตทิ อ งถิน่ และการเขาชือ่ ถอดถอน ผูบริหารและสมาชิกสภาทองถิ่น ไลเรียงตามลําดับ 3.3.1 การเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น กฎหมายการจัดตัง้ องคกรปกครองสวนทองถิน่ ทัง้ สามระดับ (อบต.มาตรา 71 เทศบาล มาตรา 61 ทวิ และ อบจ. มาตรา 52) กําหนด ใหประชาชนสามารถเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นได โดยใหเปนไป ตามพระราชบัญญัติวาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542 ในการเขาชือ่ เสนอขอบัญญัตทิ อ งถิน่ ตามพระราชบัญญัตดิ งั กลาว ประชาชนจะตองยืน่ ขอเสนอตอประธานสภาทองถิน่ เพือ่ นําเขา สูการพิจารณาของสภาทองถิ่น (ดู แผนภาพ ผ. 1 ในภาคผนวก) เมื่อ สภาทองถิน่ ผานการพิจารณารางดังกลาวและไดรบั ความเห็นชอบจาก สภา จะตองสงรางดังกลาวใหใหนายอําเภอ (ในกรณีของ อบต.) หรือ ผูว า ราชการจังหวัดพิจารณา (ในกรณีของเทศบาลและองคการบริหาร สวนจังหวัด) ถานายอําเภอและผูว า ราชการจังหวัดไมเห็นชอบกับราง ขอบัญญัตดิ งั กลาว ใหสง รางขอบัญญัตนิ นั้ พรอมดวยเหตุผลไปยังสภา อภิชาต สถิตนิรามัย : 161


ทองถิ่นเพื่อพิจารณาใหมได โดยในการพิจารณาใหม ถาสมาชิกสภา ทองถิ่นมีมติยืนยันตามรางขอบัญญัติเดิมไมนอยกวาสองในสามของ จํานวนสมาชิกสภาทองถิ่นทั้งหมดเทาที่มีอยู ก็ใหผูบริหารทองถิ่น ประกาศใชขอบัญญัตินั้นตอไป (อบต. มาตรา 71 เทศบาล มาตรา 62 และอบจ. มาตรา 53) การเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นตามขั้นตอนดังกลาว มี ตนทุนปฏิบตั กิ ารทีเ่ กิดขึน้ จากขอกําหนดทีส่ าํ คัญสองสวนคือ จํานวน ผูเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นและลักษณะของคํารอง ดังนี้ 1.จํานวนผูเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พระราชบัญญัติวาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542 กําหนดใหผูมีสิทธิเลือกตั้งจํานวนไมนอยกวากึ่งหนึ่งของ จํานวนผูมีสิทธิเลือกตั้งในองคกรปกครองสวนทองถิ่นนั้น11 มีสิทธิ เขาชื่อรองขอตอประธานสภาทองถิ่นเพื่อดําเนินการใหสภาทองถิ่น พิจารณาออกขอบัญญัติทองถิ่นได (ม. 4) จากขอมูลในตารางที่ 1 แสดงใหเห็นวา จํานวนประชากรที่ ตองรวบรวมเพื่อเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นขององคกรปกครอง สวนทองถิ่นในแตละระดับมีจํานวนที่แตกตางกัน ขึ้นอยูกับจํานวน ประชากรในพื้นที่ โดยองคการบริหารสวนตําบลจํานวน 3,465 แหง และเทศบาลจํานวน 1,275 แหงหรือคิดเปนรอยละ 60 และรอยละ 63.5 ของจํานวน อบต. และเทศบาลทัง้ หมดตามลําดับ จะตองรวบรวมราย ชือ่ ประชาชนใหไดมากกวา 2,500 ราย ซึง่ ถือวาเปนจํานวนทีค่ อ นขาง สูงสําหรับประชาชนในทองถิน่ ในขณะทีอ่ งคการบริหารสวนจังหวัดทัง้ 75 จังหวัดหรือคิดเปนรอยละ 100 จะตองรวบรวมรายชือ่ ประชาชนให เกณฑกึ่งหนึ่งของผูมีสิทธิเลือกตั้งนี้ถูกกําหนดโดยรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 มาตรา 287 แตรัฐธรรมนูญฉบับป พ.ศ. 2550 มาตรา 286 ไมกําหนดจํานวนผูเขาชื่อรองขอ 11

162 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


อภิชาต สถิตนิรามัย : 163

75

‹Îµœªœ °‹.

‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµº°É Á­œ° …o°´´˜· 1-2,500 2,501-5,000 5,001-10,000 10,001-25,000 25,001-50,000 ¤µ„„ªnµ 50,000

š¸É¤µ : ‡Îµœª–‹µ„…o°¤¼¨…°Š„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦Á¨º°„˜´ÊŠ

‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ ‹Îµœªœ °˜. ‹Îµœªœ (čo‹Îµœªœž¦³µ„¦Âšœ) Áš«µ¨ 1-5,000 2,302 733 5,001-10,000 2,855 838 10,001-20,000 574 296 20,001-50,000 35 104 50,001-100,000 1 27 ¤µ„„ªnµ 100,000 10

Ĝ˜n¨³nªŠ…°Š‹ÎµœªœŸ¼o¤­¸ ·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ

‹Îµœªœ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ˜Îµ¨/Áš«µ¨Â¨³‹ÎµœªœŸ¼Áo …oµºÉ°Á­œ°…o°´´˜·šo°Š™·Éœ

˜µ¦µŠš¸É 1


ไดมากกวา 50,000 ราย การที่ พ ระราชบั ญ ญั ติ ดั ง กล า วกํ า หนดกฎเกณฑ จํ า นวน ประชาชนที่ตองเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น โดยไมคํานึงถึงขอ เท็จจริงเชิงประชากร เปนผลใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นจํานวน มากเสียโอกาสในการที่ประชาชนจะเขามามีสวนรวมในกระบวนการ ดังกลาว เพราะตนทุนที่เกิดขึ้นจากการรวบรวมประชากรแปรตาม จํานวนประชากรที่ตองรวบรวม ซึ่งขอมูลในตารางไดแสดงใหเห็นวา องคกรปกครองสวนทองถิน่ ในระดับ อบต. และเทศบาลมากกวารอยละ 60 มีตนทุนในการรวบรวมรายชื่อคอนขางสูง และตนทุนดังกลาวมี คาสูงมากสําหรับองคกรปกครองสวนทองถิ่นระดับจังหวัด นอกจาก นั้น จํานวนดังกลาว ยังถือไดวาเปนจํานวนที่สูงมากเมื่อเปรียบเทียบ กับการเขาชื่อเสนอกฎหมายในระดับประเทศ ที่กําหนดใหประชาชน ที่มีสิทธิเลือกตั้งเพียง 10,000 รายหรือคิดเปน 1 ตอ 4,400 เทาของ ประชากรทั้งประเทศ สามารถเขาชื่อเพื่อเสนอกฎหมายได ดังกรณี ของอบจ.ที่ผูรองในทุกจังหวัดจะตองรวบรวมใหไดมากกวาหาหมื่น รายชื่อ 2.ลักษณะคํารอง พระราชบัญญัติวาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542 กําหนดใหคํารองขอใหประธานสภาทองถิ่นดําเนินการ ใหสภาทองถิ่นพิจารณาออกขอบัญญัติทองถิ่น ตองมีรายละเอียด ดังตอไปนี้ (มาตรา 5) 1) ชือ่ ทีอ่ ยู และลายมือชือ่ ของผูเ ขาชือ่ ทุกคน พรอมทัง้ สําเนา บัตรประจําตัวประชาชน 2) รางขอบัญญัตทิ อ งถิน่ ซึง่ ตองมีขอ กําหนดทีช่ ดั เจนเพียงพอ วามีความประสงคจะตราขอบัญญัติทองถิ่นในเรื่องใดที่อยูในอํานาจ

164 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


หนาที่ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นนั้น 3) รายชื่อผูแทนของผูเขาชื่อที่จะมีอํานาจดําเนินกิจการที่ เกี่ยวของกับการเสนอและการพิจารณาขอบัญญัติทองถิ่น 4) คํารับรองของผูแทนของผูเขาชื่อตาม 3) วาผูเขาชื่อ ทุกคนเปนผูมีสิทธิเลือกตั้ง การที่ พ.ร.บ. ดังกลาว กําหนดใหประชาชนที่ย่ืนเสนอขอ บัญญัติทองถิ่นจะตองรวบรวมสําเนาบัตรประชาชนของผูที่เขาชื่อ สะทอนใหเห็นถึงตนทุนปฏิบัติการทางการเมืองที่เกิดขึ้นจากการ รวบรวมรายชื่อ ซึ่งจะมีคามากนอยเพียงใด ยอมขึ้นอยูกับรายชื่อที่ ตองรวบรวม สวนการกําหนดใหประชาชนตองแนบรางขอบัญญัตทิ อ ง ถิ่นในการเสนอขอบัญญัติทองถิ่นนั้น ถือไดวาเปนตนทุนปฏิบัติการ ทางการเมืองที่คอนขางสูงสําหรับประชาชนในทองถิ่น เพราะในการ รางขอบัญญัตทิ อ งถิน่ ตองอาศัยความรูค วามสามารถในทางกฎหมาย ซึ่งอาจอยูนอกขอบขายความสามารถของประชาชนในทองถิ่น จากที่กลาวมา จะเห็นวาการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นมีตนทุน ปฏิบตั กิ ารทางการเมืองสูง โดยเกิดจากการกําหนดหลักเกณฑจาํ นวน ผูเขาชื่อโดยไมคํานึงถึงขอเท็จจริงของประชากรในทองถิ่นและการ กําหนดใหมีการแนบรางขอบัญญัติทองถิ่นเขาไปในการเสนอขอ บัญญัติ ซึ่งสอดคลองกับผลการศึกษาของ อรทัย กกผล (2550) ที่ได ชี้ใหเห็นปญหาการมีสวนรวมในการออกขอบัญญัติทองถิ่น เกิดจาก การกําหนดใหประชาชนแนบขอบัญญัติทองถิ่น และงานศึกษาของ ศิริลดา ประสบทรัพย (2545) ที่ไดชี้ใหเห็นวาเกิดจากขอกําหนด จํานวนประชากรในการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น เมื่อการมีสวนรวมในการเสนอขอบัญญัติทองถิ่นมีตนทุน ปฏิบัติการทางการเมืองสูงและประชาชนตองแบกรับภาระดังกลาว

อภิชาต สถิตนิรามัย : 165


เปนเหตุใหการเขาชื่อเสนอกฎหมายในระดับทองถิ่นเปนไปไดยาก ประชาชนจึงไมมแี รงจูงใจในการทีจ่ ะเขาไปมีสว นรวมในกระบวนการ ดั ง กล า ว จึ ง ไม น า แปลกใจที่ แ ม ก ฎหมายดั ง กล า วจะเป ด ช อ งให ประชาชนมีสทิ ธิเสนอรางกฎหมายในระดับทองถิน่ มานานนับทศวรรษ แตมีประชาชนในทองถิ่นเสนอขอบัญญัติทองถิ่นเพียงกรณีเดียว12 3.3.2 การเขาชื่อถอดถอนผูบริหารและสมาชิกสภาทองถิ่น กฎหมายจัดตั้งทองถิ่นขององคกรปกครองสวนทองถิ่นทั้ง สามระดับ (อบต. มาตรา 47 ตรี และ มาตรา 64 เทศบาล มาตรา 19 และมาตรา 48 ปญจทศ อบจ. มาตรา 11 และมาตรา 36) กําหนด ใหประชาชนสามารถเขาชื่อเพื่อถอดถอนผูบริหารและสมาชิกสภา ทองถิ่นได โดยใหเปนไปตามพระราชบัญญัติวาดวยการลงคะแนน เสียงเพื่อถอดถอนสมาชิกและผูบริหารทองถิ่น พ.ศ. 2542 ในกระบวนการยื่ น ถอดถอน ประชาชนที่ ต อ งการยื่ น ถอดถอนจะตองยื่นคํารองในการถอดถอนตอผูวาราชการจังหวัด ซึ่ง ผูวาราชการจังหวัดจะตองทําการตรวจสอบเอกสารดังกลาว พรอม ทั้งแจงไปยังผูถูกรองเรียน เพื่อชี้แจงขอเท็จจริง และในขณะเดียวกัน ก็ตองแจงไปยังคณะกรรมการการเลือกตั้งประจําจังหวัด ใหดําเนิน กระบวนการลงคะแนนเสียงถอดถอน (ดู แผนภาพ ผ. 2 ในภาคผนวก) ในกระบวนการดังกลาวประชาชนจะตองเปนผูแบกรับตนทุนที่เกิด จากการรวบรวมรายชื่อเพื่อยื่นถอดถอน พระราชบัญญัติ วาดวยการลงคะแนนเสียงเพื่อถอดถอน สมาชิกและผูบริหารทองถิ่น พ.ศ. 2542 กําหนดหลักเกณฑจํานวนผู เขาชื่อถอดถอนผูบริหารทองถิ่นและสมาชิกสภาทองถิ่น ดังแสดงใน ตารางที่ 2 12

กรณีของเทศบาลตําบลสุเทพ ประชาชนไดเสนอขอบัญญัติควบคุมการสรางอาคารสูง

166 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


อภิชาต สถิตนิรามัย : 167

‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµº°É ™°—™°œ 1. ‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œÅ¤nœo°¥„ªnµ 1 Ĝ 5 2. Ťnœo°¥„ªnµ 20,000 ‡œ 3. Ťnœo°¥„ªnµ 25,000 ‡œ 4. Ťnœo°¥„ªnµ 30,000 ‡œ

š¸É¤µ : ¡.¦.. ªnµ—oª¥„µ¦¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥ŠÁ¡ºÉ°™°—™°œ­¤µ��„¨³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ ¡.«. 2542

‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ…°Š °žš. 1. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÅ¤nÁ„·œ 100,000 ‡œ 2. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 100,000 - 500,000 ‡œ 3. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 500,000 - 1,000,000‡œ 4. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 1,000,000 ‡œ

Á„–”r„µ¦„ε®œ—‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œ­¤µ·„¨³Ÿ¼o ¦·®µ¦šo°Š™·Éœ

˜µ¦µŠš¸É 2


จากหลักเกณฑดังกลาว เมื่อดูจากประชากรที่อยูในเขต องคกรปกครองสวนทองถิ่น (ดู ตารางที่ 3) จะพบวาองคกรปกครอง สวนทองถิ่นในระดับองคการบริหารสวนตําบล ตกอยูภายใตหลัก เกณฑที่ 1 จํานวน 5,767 แหงหรือคิดเปนรอยละ 100 ของจํานวน อบต. ทั้งหมด สวนเทศบาลตกอยูภายใตหลักเกณฑดังกลาวจํานวน 1,998 แหงหรือคิดเปนรอยละ 99.5 ของจํานวนเทศบาลทั้งหมดโดย ภายใตหลักเกณฑดงั กลาว ผูเ ขาชือ่ ถอดถอนจะตองรวบรวมรายชือ่ ให ไดจํานวนไมนอยกวา 1 ใน 5 ของผูมีสิทธิเลือกตั้งในพื้นที่ จากหลัก เกณฑดงั กลาว จะพบวาองคการบริหารสวนตําบลจํานวน 3,465 แหง คิดเปนรอยละ 60 ของจํานวนอบต. ทัง้ หมด (ดู ตารางที่ 4) และเทศบาล จํานวน 1,265 แหง คิดเปนรอยละ 63.3 ของจํานวนเทศบาลทั้งหมด จะตองรวบรวมรายชื่อประชาชนใหเกิน 1,000 รายขึ้นไป (ตัวเลขจะ เพิ่มสูงขึ้นตามจํานวนผูมีสิทธิเลือกตั้ง) ซึ่งจํานวนดังกลาว ไดสราง ตนทุนที่คอนขางสูงสําหรับประชาชนในทองถิ่น จึงไมนาแปลกใจ ที่แมจะมีการบังคับใชพระราชบัญญัติดังกลาวมานานนับทศวรรษ แตมีการยื่นถอดถอนที่เกิดขึ้นจริงเพียง 9 ครั้ง (ดู ตารางที่ 5) สําหรับองคการบริหารสวนจังหวัด (จากตารางที่ 3) พบวา องคการบริหารสวนจังหวัด จํานวน 42 แหง อยูภายใตหลักเกณฑที่ 2 ซึ่งจะตองรวบรวมรายชื่อใหไดไมนอยกวา 20,000 ราย สวนอีก 21 จังหวัด ตองรวบรวมรายชื่อใหไดไมนอยกวา 25,000 ราย และอีก 5 จังหวัดตองรวมรวมรายชื่อใหไดไมตํ่ากวา 30,000 ราย ซึ่งจํานวน ดังกลาว นอกจากจะสะทอนใหเห็นตนทุนปฏิบัติการทางการเมืองที่ สูงแลว ยังสะทอนใหเห็นวา จํานวนดังกลาวเปนจํานวนที่สูงมากเมื่อ เทียบกับการยืน่ ถอดถอนผูด าํ รงตําแหนงทางการเมืองในระดับชาติ ที่ กําหนดใหรวบรวมรายชื่อ เพียง 20,000 คน หรือคิดเปน 1 ตอ 2,200 เทาของประชากรทั้งประเทศ จากสถิติการยื่นถอดถอนสมาชิกและ ผูบริหารทองถิ่นที่ผานมาพบวา (ดู ตารางที่ 5) ไมมีการยื่นถอดถอน 168 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠš¸É 3 ‹Îµœªœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÄœÂ˜n¨³¦³—´š¸É¤¸‹Îµœªœž¦³µ„¦˜µ¤Á„–”rš¸É„ε®œ— ‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ…°Š °žš. 1. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÅ¤nÁ„·œ 100,000 ‡œ 2. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 100,000 - 500,000 ‡œ 3. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 500,000 - 1,000,000 ‡œ 4. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÁ„·œ 1,000,000 ‡œ

‹Îµœªœ °˜. 5,767 -

‹ÎµœªœÁš«µ¨ ‹Îµœªœ °‹. 1,998 10 42 27 5

š¸É¤µ : …o°¤¼¨‹µ„„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³ ­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦Á¨º°„˜´ÊŠ

˜µ¦µŠš¸É 4 ‹Îµœªœ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ˜Îµ¨/Áš«µ¨Â¨³‹ÎµœªœŸ¼Áo …oµºÉ°™°—™°œÄœÂ˜n¨³nªŠ …°Š‹ÎµœªœŸ¼¤o ¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ (Á„–”r 1 Ĝ 5) ‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ (čo‹Îµœªœž¦³µ„¦ šœ)

‹Îµœªœ ‹Îµœªœ ‹ÎµœªœŸ¼o °˜. Áš«µ¨ Á…oµºÉ° ™°— ™°œ

1-5,000 5,001-10,000

2,302 2,855

733 838

¤µ„„ªnµ 10,000

610

427

‹Îµœªœ 3 Ĝ 4 …°ŠŸ¼o ¤µÄo­·š›· „¦–¸Äo­·š›· 100% 1-1,000 1-3,750 1,001- 3,751-7,500 2,000 ¤µ„„ªnµ ¤µ„„ªnµ 2,000 7,500

‹Îµœªœ 3 Ĝ 4 …°ŠŸ¼o ¤µÄo­·š›· „¦–¸Äo­·š›· 80% 1-3,000 3,001-6,000

‹Îµœªœ 3 Ĝ 4 …°ŠŸ¼o¤µÄo­·š›· „¦–¸Äo­·š›· 60%

¤µ„„ªnµ 6,000

¤µ„„ªnµ 3,600

1-2,250 2,251-3,600

š¸É¤µ : …o°¤¼¨‹µ„„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³ ­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„µ¦Á¨º°„˜´ÊŠ

อภิชาต สถิตนิรามัย : 169


ในองคกรปกครองสวนทองถิ่นขนาดใหญ (เทศบาลเมือง, เทศบาล นคร และองคการบริหารสวนจังหวัด) ยิ่งไปกวานั้น การใชหลักเกณฑจํานวนผูเขาชื่อยื่นถอดถอน ทีเ่ หมือนกันระหวางผูบ ริหารและสมาชิกสภาทองถิน่ ยังเปนผลใหการ ยื่นถอดถอนสมาชิกสภาทองถิ่นเปนไปไดยาก โดยเฉพาะอยางยิ่งใน องคกรปกครองสวนทองถิน่ ขนาดใหญ เพราะประชาชนตองประสบกับ ตนทุนในการรวบรวมรายชือ่ ทีส่ งู และไมสมเหตุสมผล ตัวอยางเชนใน องคการบริหารสวนตําบล ก มีผูมีสิทธิเลือกตั้งทั้งสิ้น 3,000 คน และ หมูบ า น ข ซึง่ เปนหมูบ า นทีอ่ ยูใ นตําบล ก มีผมู สี ทิ ธิเลือกตัง้ 200 คน มี สมาชิกสภาองคการบริหารสวนตําบล 2 คน หากประชาชนในหมูบ า น ดังกลาว ตองการยื่นถอดถอนสมาชิกสภาในหมูบานของตน จะตอง รวบรวมรายชื่อเพื่อยื่นถอดถอนใหไดไมตํ่ากวา 600 คน มากกวา ประชากรที่มีสิทธิเลือกตั้งในหมูบานถึง 3 เทา ซึ่งแทบจะเปนไป ไมไดเลยทีจ่ ะสําเร็จ ดังเชนกรณีการยืน่ ถอดถอนสมาชิกสภาองคการ บริหารสวนตําบลหมู 11 อบต.โนนภิบาล อ. แกดํา จ. มหาสารคาม ที่ การยืน่ ถอดถอนดังกลาวไมนาํ ไปสูก ารลงคะแนนเสียง เพราะผูเ ขาชือ่ ถอดถอนมีจาํ นวนไมถงึ หนึง่ ในหาของผูม สี ทิ ธิเลือกตัง้ ในเขต นอกจาก นั้นยังพบวาตลอดระยะเวลาที่ผานมานับทศวรรษมีการยื่นถอดถอน สมาชิกสภาทองถิน่ เพียงกรณีเดียวและเกิดขึน้ ในองคกรปกครองทอง ถิน่ ขนาดเล็ก ไมปรากฏวาเกิดขึน้ ในองคกรปกครองสวนทองถิน่ ขนาด ใหญระดับเทศบาลและองคการบริหารสวนจังหวัด (ดู ตารางที่ 5) นอกจากประชาชนจะต อ งประสบกั บ ต น ทุ น ปฏิ บั ติ ก าร ทางการเมืองทีเ่ กิดจากการรวบรวมรายชือ่ ในระดับทีส่ งู แลว เมือ่ มีการ ลงคะแนนเสียงถอดถอน ก็เปนไปไดยากทีก่ ารยืน่ ถอดถอนดังกลาวจะ ประสบผลสําเร็จ ทั้งนี้เพราะการยื่นถอดถอนจะประสบความสําเร็จก็ ตอเมือ่ มีประชาชนออกมาใชสทิ ธิเกินกึง่ หนึง่ ของผูม สี ทิ ธิเลือกตัง้ และ มีจํานวนผูเห็นดวยวาจะถอดถอนผูบริหารหรือสมาชิกสภาทองถิ่น 170 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


มากกวา 3 ใน 4 ของผูมาใชสิทธิ13 ตารางที่ 4 ไดแสดงใหเห็นจํานวน ผูมีสิทธิเลือกตั้งที่ตองแสดงความเห็นดวยในกรณีที่ประชาชนออก มาใชสิทธิในระดับตางๆ โดยจะพบวาจํานวนดังกลาวเปนจํานวนที่ คอนขางสูง ซึ่งจากสถิติการยื่นถอดถอนสมาชิกและผูบริหารทองถิ่น (ดู ตารางที่ 5) พบวา แมจะมีการยื่นถอดถอนถึง 9 ครั้ง แตมีการยื่น ถอดถอนที่สําเร็จเพียง 3 ครั้ง โดยสาเหตุสวนใหญที่การยื่นถอดถอน ไมสําเร็จ เกิดจากมีผูลงคะแนนเห็นดวยใหถอดถอนผูบริหารทองถิ่น นอยกวา 3 ใน 4 ของผูมาใชสิทธิ จากทีก่ ลาวจะเห็นวา การยืน่ ถอดถอนสมาชิกผูบ ริหารทองถิน่ มีตนทุนปฏิบัติการทางการเมืองที่สูง โดยเฉพาะในองคกรปกครอง สวนทองถิ่นที่มีประชากรมากกวา 5,000 ขึ้นไป ซึ่งมีมากถึงรอยละ 60 ในกรณีขององคการบริหารสวนตําบลรอยละ 63.5 ในกรณีของ เทศบาล และรอยละ 100 ในกรณีขององคการบริหารสวนจังหวัด สวนการยืน่ ถอดถอนสมาชิกสภาทองถิน่ พบวามีความเปนไปไดนอ ย ซึ่งนอกจากการยื่นถอดถอนจะประสบปญหาที่มีตนทุนปฏิบัติการ ที่สูงแลว ยังประสบปญหาความเปนไปไดยากที่การยื่นถอดถอนจะ ประสบความสําเร็จ ซึง่ สอดคลองกับผลการศึกษาของ วุฒสิ าร ตันไชย (2548) ทีไ่ ดชใี้ หเห็นวาการกําหนดใหการลงชือ่ ถอดถอนจะประสบผล สําเร็จเมือ่ มีผมู าลงคะแนนเสียงมากกวากึง่ หนึง่ และตองเห็นดวยวาจะ ถอดถอนผูบริหารทองถิ่นมากวา 3 ใน 4 ของผูมาใชสิทธิ เปนปจจัยที่ มีผลตอความลมเหลวในการถอดถอนผูบริหารทองถิ่น สรุปแลว แมรัฐธรรมนูญและกฎหมายจัดตั้งองคกรปกครอง สวนทองถิ่น มีเจตนารมณที่จะสงเสริมใหเกิดการมีสวนรวมของ เกณฑมากกวาสามในสี่ และเกณฑเกินกึ่งหนึ่งนั้นกําหนดโดยรัฐธรรมนูญฉบับพ.ศ. 2540 มาตรา 286 แตมาตรา 285 แหงรัฐธรรมนูญฉบับพ.ศ. 2550 ตัดเกณฑทั้งสองออก ดังนั้น หากมีการแกไข พ.ร.บ.ฉบับนีโ้ ดยกําหนดใหใชเกณฑทอี่ อ นลงก็จะไมเปนการละเมิดรัฐธรรมนูญ

13

อภิชาต สถิตนิรามัย : 171


˜µ¦µŠš¸É 5 ­™·˜·„µ¦„µ¦¥ºœÉ ™°—™°œŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ ¡ºÊœš¸É¥ºÉœ™°—™°œ 1. °˜.ᜊµ¤ °.Ä­»¤¡·­´¥ ‹. ¤®µ­µ¦‡µ¤ 2. °˜.ܜ£·µ¨ °. „—ε ‹.¤®µ­µ¦‡µ¤ (™°— ™°œ­¤µ·„­£µ˜Îµ¨ ®¤¼n 11)

3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

°˜.®oª¥Ã„oœ °. ÁŒ¨·¤¡¦³Á„¸¥¦˜· ‹. œnµœ °˜.žiµÂ „ °. ¡¦Á‹¦· ‹. ®œ°Š‡µ¥ °˜.®µ—­¼Š °.Ħ„¡¦³ ‹. œ‡¦­ª¦¦‡r °˜.¡¦³›µ˜» °. Á¸¥Š„¨µŠ ‹. œnµœ °˜.œµÁ­¸¥ª °. Á¤º°Š´¥£¼¤· ‹. ´¥£¼¤· Áš«µ¨˜Îµ¨.oµœÁ„µ³ °. Á¤º°Š ‹. °»˜¦—·˜™r °˜.ܜ—Š °. oµœÁ…ªoµ ‹. ´¥£¼¤·

ª´œ/Á—º°œ/že Ÿ¨„µ¦¥ºÉœ™°—™°œ 2 „.¡. 2546 ¤˜·Å¤n¡oœ˜ÎµÂ®œnŠ 2 „.¡. 2546 Ťn¤„¸ µ¦¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥Š™°— ™°œ ÁœºÉ°Š‹µ„ Ÿ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œ ¤¸‹ÎµœªœÅ¤n™¹Š®œ¹ÉŠÄœ®oµ…°ŠŸ¼o¤¸ ­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœÁ…˜ 28 ¤.‡. 2550 ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ 17 ¤¸.‡. 2550 ¤˜·Å¤n¡oœ˜ÎµÂ®œnŠ 18 ¤¸.‡. 2550 ¤˜·Å¤n¡oœ˜ÎµÂ®œnŠ 12 ¤.‡. 2551 ¤˜·Å¤n¡oœ˜ÎµÂ®œnŠ 27 ¤.‡. 2551 ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ 7 ›.‡. 2551 ¤˜·Å¤n¡oœ˜ÎµÂ®œnŠ 7 ¤¸.‡. 2552 ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ

š¸É¤µ : ­Îµœ´„Šµœ­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ‹´Š®ª´—­»¦·œš¦r. [°°œÅ¨œr]

172 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ประชาชนในระดั บ ท อ งถิ่ น เป ด โอกาสให ป ระชาชนสามารถยื่ น ถอดถอนสมาชิกสภาและผูบริหารทองถิ่น และสามารถเขาชื่อเสนอ ขอบัญญัตทิ อ งถิน่ แตการออกแบบดังกลาว มิไดคาํ นึงถึงตนทุนปฏิบตั ิ การทางการเมืองที่เกิดขึ้น ทําใหการเขาไปมีสวนรวมทางการเมือง ผานกลไกสองประการนี้มีตนทุนสูงและประชาชนตองเปนผูแบกรับ ตนทุนเหลานั้น เปนผลใหประชาชนไมมีแรงจูงใจในการเขาไปมีสวน รวมทางการเมืองในระดับทองถิ่น ทําใหกลไกเหลานี้ไมมีประสิทธิผล ในทางปฏิบัติ ดังนั้น นอกจากกลไกการเลือกตั้งแลว กลไกอื่นทาง กฎหมายที่จะบังคับใหผูดํารงตําแหนงทางการเมืองของอปท.รับผิด ตอประชาชนในเขตเลือกตั้งของตัวเองจึงไมมีผลในทางปฏิบัติ ขอสังเกตอีกประการหนึง่ คือ กฎหมายในระดับ พ.ร.บ. ซึง่ ใน กรณีนี้คือ พระราชบัญญัติวาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542 และพ.ร.บ.จัดตั้งอปท. ทั้งสามประเภทนั้น มีผลบังคับใช ถาวรกวากฎหมายรัฐธรรมนูญเสียอีก กลาวคือ ทั้งๆ ที่รัฐธรรมนูญ ฉบับ พ.ศ. 2550 ไดตัดเกณฑเชิงจํานวน ซึ่งมีผลทําใหตนทุนปฏิบัติ การทางการเมืองสูงออกแลวก็ตาม แตกม็ ไิ ดมกี ารแกกฎหมายในระดับ พ.ร.บ.ใหอนุวัฒนตามเจตนารมณของรัฐธรรมนูญฉบับใหม 3.4 การรับผิดของฝายบริหารและสมาชิกสภาอบต. ตอรัฐ พ.ร.บ.จัดตั้งองคกรปกครองสวนทองถิ่น (อปท.) ทั้งสาม ประเภทคือ อบต. เทศบาล และอบจ.ไดกําหนดอํานาจและกลไก หลากหลายประการ ซึ่งทําใหอปท.ตองรับผิดตอรัฐ แตการรับผิด ตอรัฐในอปท.แตละประเภทจะแตกตางกัน โดยองคการบริหารสวน ตําบลจะตองรับผิดตอรัฐมากทีส่ ดุ รองลงมาคือเทศบาล สวนองคการ บริหารสวนจังหวัดมีระดับการรับผิดตอรัฐนอยที่สุด กลาวอีกแบบคือ กฎหมายใหอาํ นาจกระทรวงมหาดไทยมากทีส่ ดุ ในการกํากับ-ควบคุม อบต. (ดู ตาราง ผ. 2 เปรียบเทียบอํานาจการกํากับอปท.ของรัฐ ใน อภิชาต สถิตนิรามัย : 173


ภาคผนวก) อํานาจและกลไกเหลานี้มีหลายลักษณะดังรายละเอียด ตอไปนี้ 3.4.1 อํานาจการระงับการปฏิบัติราชการ ยุบสภา และสั่งใหพนจาก ตําแหนง กฎหมายใหอํานาจรัฐสวนกลางผานกลไกของกระทรวง มหาดไทยในการกํากับควบคุมอบต.ไวอยางกวางขวางในมาตรา 90 91 92 ซึ่งเปนอํานาจระงับการปฏิบัติงานของนายกอบต. อํานาจยุบ สภาและปลดผูบริหารของอบต.พนจากตําแหนงตามลําดับ ทั้งๆ ที่ อํานาจในสามมาตรานี้เปนอํานาจที่ “รุนแรง” แตทั้งสามมาตรากลับมี ลักษณะรวมคือ การมอบอํานาจใหนายอําเภอและผูว า ราชการจังหวัด สามารถใชสิทธิอัตวินิจฉัยอยางกวางขวางมาก จนอาจกลาวไดวามี อํานาจระดับ “ครอบจักรวาล” ดังนี้ นายอํ า เภอมี อํ า นาจเรี ย กสมาชิ ก สภา ฝ า ยบริ ห ารอบต. ตลอดจนเจาหนาที่ทุกระดับมาทําการสอบสวน รวมทั้งเรียกเอกสาร และรายงานใดๆ มาตรวจสอบ เมื่อตรวจสอบแลวเห็นวานายกอบต. อาจปฏิบัติในทางที่เสียหายแกอบต.เอง หรือแกราชการ และเมื่อ นายอําเภอแนะนําตักเตือนแลวไมปฏิบัติตาม ในกรณีฉุกเฉินใหนาย อําเภอมีอาํ นาจออกคําสัง่ ระงับการปฏิบตั งิ านของนายกอบต.ได แลว คอยรายงานใหผูวาฯ ชี้ขาด (ม.90) จะเห็นไดวา นายอําเภอมีอํานาจ วินจิ ฉัยสูงมากในการตัดสินวาการกระทําใด “อาจทําใหเสียหาย” หรือ อะไรเปนกรณีฉุกเฉิน มาตรา 91 ระบุวา “เพื่อคุมครองประโยชนของประชาชน” ในเขตอบต.หรือของประเทศเปนสวนรวม นายอําเภออาจเสนอความ เห็นตอผูวาฯ ใหยุบสภาอบต.ก็ได หากผูวาฯ เห็นดวย ก็เพียงแต ตองแสดงเหตุผลไวในคําสั่งยุบสภา จะเห็นไดวาการกําหนดเงื่อนไข แหงการสั่งยุบสภาเพียง “เพื่อคุมครองประโยชนของประชาชน” นั้น 174 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


เปนเงื่อนไขในระดับ “ครอบจักรวาล” ขอจํากัดการใชอํานาจของผูวา ราชการจังหวัดในกรณีนมี้ เี พียงแคตอ งระบุ “เหตุผล” ซึง่ อาจเปนอะไร ก็ไดไวในคําสั่งเทานั้น นอกจากลักษณะครอบจักรวาลแลว อํานาจในสองมาตราขาง ตนยังอาจมีลักษณะการใชอํานาจกอนผลของการกระทําจะปรากฏ (preemptive) อีกดวย ซึง่ ผูใ ชอาํ นาจหลีกเลีย่ งไมไดทจี่ ะตองคาดการณ ไปขางหนาวาการกระทําใดจะกอใหเกิดผลในลักษณะที่ “อาจทําใหเสีย หาย” หรือจะเปน “ผลรายแกประโยชนของประชาชน” คําถามคือ ผูใ ช อํานาจสามารถคาดการณผลของการกระทําหนึง่ ๆ ไดแมนยําเพียงใด ลักษณะ “ครอบจักรวาล” ก็ปรากฏเชนกันในมาตรา 92 ซึ่ง ใหอํานาจนายอําเภอเสนอผูวาฯ ใหสั่งใหนายก รองนายก ประธาน และรองประธานสภาอบต.พนจากตําแหนง หากผูดํารงตําแหนง ขางตนกระทําการ “ฝาฝนตอความสงบเรียบรอยหรือสวัสดิภาพของ ประชาชน หรือละเลยไมปฏิบตั ติ ามหรือปฏิบตั กิ ารไมชอบดวยอํานาจ หนาที”่ และใหคาํ สัง่ ของผูว า ฯ เปนทีส่ ดุ คําถามคือ อะไรจะเปนเกณฑ ในการระบุวาการกระทําใดเปนการฝาฝนตอความสงบเรียบรอยหรือ สวัสดิภาพของประชาชน ยิง่ ไปกวานัน้ การกําหนดใหคาํ สัง่ ของผูว า ฯ เปนที่สุดนั้น ยอมเทากับการตัดสิทธิของผูถูกกลาวหาในการอุทธรณ คําสั่ง ทั้งๆ ที่ผูถูกสั่งใหพนจากตําแหนงจะถูกตัดสิทธิในการลงสมัคร รับเลือกตั้งระดับทองถิ่นถึง 5 ป ดังนั้น จึงอาจสรุปไดวา อํานาจที่รุนแรงในทั้งสามกรณีและ เงื่อนไขของการใชอํานาจที่มีลักษณะ “ครอบจักรวาล” และเบ็ดเสร็จ เด็ดขาด แตนายอําเภอและผูวาฯ กลับเปนทั้งผูกลาวหา ผูสอบสวน และเปนผูใชดุลยพินิจสั่งลงโทษโดยไมสามารถอุทธรณได อํานาจที่ เขมขนในระดับนีย้ อ มสรางแรงจูงใจสูงมากใหผดู าํ รงตําแหนงทางการ เมืองทั้งหมดในระดับอบต. อาจตองสยบยอมตออํานาจสั่งการของ ขาราชการรัฐสวนกลาง ทัง้ ๆ ทีเ่ ขาเขาสูต าํ แหนงจากการเลือกตัง้ ของ ประชาชน อภิชาต สถิตนิรามัย : 175


3.4.2 อํานาจอนุมัติ-ยับยั้ง พ.ร.บ.จัดตัง้ อปท.นอกจากใหอาํ นาจควบคุมอยางกวางขวาง ในหัวขอขางตนแลว ยังมอบอํานาจใหขาราชการมหาดไทยสามารถ แทรกแซงการทํางานของอปท.ไดมาก ผานอํานาจอนุมัติ ยับยั้ง เชน เดียวกับขางตน ขาราชการมหาดไทยมีอํานาจแทรกแซงการทํางาน ของอบต.มากที่สุดในบรรดาอปท. อันมีรายละเอียดดังนี้ กลาวไดวาอํานาจอนุมัติ-ยับยั้งแทรกแซงการทํางานของ อบต.ที่สําคัญที่สุดมีอยูสองประการคือ (1) อํานาจแทรกแซงกระบวนการกําหนดงบประมาณราย จาย (มาตรา 87) นอกจากกฏหมายจะกําหนดใหนายกอบต.เสนอราง งบประมาณตามระเบียบและวิธกี ารทีก่ ระทรวงมหาดไทยกําหนดแลว ผูวาราชการจังหวัดยังเปนผูตัดสินชี้ขาด (veto player) ในการเปนผู อนุมตั คิ นสุดทาย เนือ่ งจากมาตรานีก้ าํ หนดวา เมือ่ รางงบประมาณผาน ความเห็นชอบจากสภาอบต.แลว ใหเสนอตอนายอําเภอเพือ่ พิจารณา อนุ มั ติ หากนายอํ า เภอไม อ นุ มั ติ ร า งข อ บั ญ ญั ติ ร ายจ า ยประจํ า ป ใหแจงเหตุผลและสงกลับไปยังสภาอบต. ถาสภาอบต.มีมติยนื ยันตาม รางเดิม ใหนายอําเภอสงไปใหผวู า ราชการจังหวัด ถาผูว า ฯ เห็นชอบ กับรางดังกลาว ก็ใหสง รางไปยังนายอําเภอเพือ่ ลงชือ่ อนุมตั ิ หากผูว า ฯ ไมเห็นชอบ ก็ใหรางขอบัญญัตินั้นอันตกไป เปนทีน่ า สังเกตวา ผูว า ฯ ไมจาํ เปนตองใหเหตุผลเลยวา เหตุ ใดจึงไมเห็นดวยกับรางนัน้ กลาวอีกแบบคือ ผูว า ฯ มีอาํ นาจสมบูรณใน การชีข้ าดการผานรางงบประมาณของอบต. ดังนัน้ อํานาจตามมาตรา นี้จึงสรางแรงจูงใจใหนายกอบต.ตองเกรงใจนายอําเภอ และอาจตอง สรางสายสัมพันธที่ดีตอผูวาราชการจังหวัด ซึ่งทําใหเกิดการตอรอง ผลประโยชนระหวางกันเกิดขึ้น ตัวอยางเชน นายอําเภอในจังหวัด นครปฐมตอรองกับนายกอบต.แหงหนึ่งวา ใหอบต.ตั้งงบประมาณ สนับสนุนกิจกรรมวันแมของทางอําเภอ เนื่องจากทางอําเภอไมมีงบ 176 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ประมาณในเรือ่ งนี14้ เพือ่ แลกกับการอนุมตั ริ า งงบประมาณ ในอีกกรณี หนึ่ง นายอําเภอในจังหวัดปริมณฑลรอบกทม.ทําหนังสือขอรับการ สนับสนุนทางการเงินไปยังอบต.แหงหนึ่งในเดือน พฤษภาคม พ.ศ. 2554 จํานวนทั้งสิ้น 7 รายการดังนี้คือ โครงการปองกันแกไขปญหา เอดสและตอสูย าเสพติด ซึง่ เปนโครงการทีอ่ บต.ทําในพืน้ ทีข่ องตัวเอง อยูแลว โครงการจัดการแขงขันฟุตบอลอุดหนุนกิ่งกาชาด ฝกอบรม สมาชิกอาสารักษาดินแดน (ซึง่ ไมจาํ เปนเพราะไมใชเมืองชายแดน ใน ทัศนะของนายกอบต.) การรักษาความเรียบรอย การจัดทําแผนพัฒนา หมูบาน รวมเปนเงินทั้งสิ้น 1 แสนบาทเศษ แมวานายกฯ ทานนี้จะ ไมเห็นดวย แตก็ตองใหเงินอุดหนุน เนื่องจากตองการรักษาความ สัมพันธที่ดีกับนายอําเภอ นายกฯ ทานนี้เลาตอไปวา ในหลายกรณี โดยเฉพาะอยางยิง่ ในภาคอีสาน อบต.ถูก “ตอรอง” หนักมาก บางครัง้ อยูใ นรูปแบบ “หนังสือลอย” ซึง่ ก็คอื การขอเงินแบบปากเปลาจากทาง อําเภอ พรอมกับกลาววา “หากทางอําเภอขอใหเรา “ดูแล” แลวเรา ไมจัดให ตอไปก็จะทํางานดวยกันยาก”15 (2) นายอําเภอมีอาํ นาจยับยัง้ รางขอบัญญัติ ซึง่ ผานความเห็น ชอบของสภาอบต.แลว ตามอํานาจในมาตรา 71 เนื่องจากกฎหมาย กําหนดใหสภาอบต.ตองเสนอรางขอบัญญัติที่ผานความเห็นชอบ แลวใหนายอําเภอพิจารณา หากนายอําเภอไมเห็นชอบกับราง ก็ให สงคืนแกสภาอบต.เพื่อพิจารณาใหม หากสภาตองการยืนยันราง ขอบัญญัติเดิม ก็ตองลงมติดวยเสียงสองในสามของจํานวนสมาชิก สภา จึงจะสามารถประกาศใชขอบัญญัตินี้ได สรุปไดวา ความเห็น ของนายอําเภอมีคุณคาเทียบเทากับความเห็นของสมาชิกสภาอบต. ซึ่งผานการเลือกตั้งจํานวนสองในสามเลยทีเดียว เห็นไดชัดเจนวา 14 15

สัมภาษณนายกอบต.แหงหนึ่งในจังหวัดนครปฐม ณ วันที่ 11 เมษายน 2553 สัมภาษณนายกอบต.แหงหนึ่งในจังหวัดปริมณฑลของกทม. ณ วันที่ 1 พฤษภาคม 2554

อภิชาต สถิตนิรามัย : 177


อํานาจอนุมัติ-ยับยั้งในสองประเด็นขางตนนั้น กระทบกับสาระหลัก ในการปกครองตนเองของทองถิ่นที่ตองมีอิสระจากรัฐสวนกลางตอ การตัดสินใจเกี่ยวกับกิจการของทองถิ่น ทั้งในแงของความเปนอิสระ ในการกําหนดงบประมาณและการออกขอบังคับของทองถิ่น นอกจากอํานาจแทรกแซงในสองประเด็นขางตน ซึ่งถือได วากระทบกับ “หัวใจ” ของความเปนอิสระของทองถิ่น ซึ่งก็คือความ เปนอิสระทางการเงินและความเปนอิสระของการออกขอกําหนด ทองถิ่นแลว กฎหมายฉบับนี้ยังใหอํานาจนายอําเภอเปนผูอนุญาต ใหเปด-ขยายเวลาประชุมสมัยวิสามัญ และขยายเวลาในการประชุม สมัยสามัญของสภาอบต. (ม.54-55) อีกดวย คําถามคือ มีเหตุผลใด ที่จะตองควบคุมการทํางานขององคกรทองถิ่นในรายละเอียดระดับนี้ ซึง่ หากไมมคี วามจําเปน ก็จะเปนการขัดขวางการทํางานของทองถิน่ แทน 3.4.3 อํานาจในการสัง่ การและกําหนดขอบเขตอํานาจหนาทีข่ องอบต. ในการกําหนดอํานาจหนาที่ของอบต.นั้นกฎหมายออกแบบ ใหอาํ นาจหนาทีข่ องรัฐสวนกลางมีฐานะทีเ่ หนือกวาอํานาจหนาทีข่ อง ทองถิ่นอยางชัดเจน ดังสองประเด็นตอไปนี้คือ (1) ภายใตมาตรา 67 ซึ่งกําหนดหนาที่หลากหลายประการ ที่อบต.ตองทํานั้น ม.67 (9) กําหนดใหอบต. “ปฏิบัติหนาที่อื่นตาม ที่ทางราชการมอบหมายโดยจัดสรรงบประมาณหรือบุคลากรใหตาม ความจําเปนและสมควร” ดังนั้น รัฐสวนกลางจึงสามารถสั่งการให อบต.ปฏิบัติตามนโยบายของสวนกลางได โดยไมจําเปนตองปรึกษา หารือหรือไดรับความยินยอมจากอบต. ในแงนี้ อบต.จึงมีฐานะเปน เชนกลไกรัฐประเภทอื่นๆ (2) มาตรา 69 ซํา้ เติมมาตราขางตนโดยระบุวา อํานาจหนาที่ ตามกฎหมายของอบต.นัน้ “ไมเปนการตัดอํานาจหนาทีข่ องกระทรวง 178 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ทบวง กรม หรือองคการหรือหนวยงานของรัฐ ในอันที่จะดําเนินกิจ การใดๆ” เพียงแตหนวยงานเหลานั้น “นําความเห็นของอบต.ไป ประกอบการพิจารณาดําเนินกิจการนั้นดวย” ดังนั้น เมื่อหนวยงาน ของรัฐพิจารณาความเห็นของอบต.แลว จะไมทําตามก็ยอมได ทั้งๆ ที่อบต.เปนตัวแทนของคนในพื้นที่ ขอบัญญัติในสองมาตรานี้ จึง เปนการยืนยันถึงความเหนือกวาของรัฐสวนกลางตออํานาจหนาทีข่ อง อบต. และสามารถสั่งการใหอบต.ทํางานตามที่สวนกลางตองการได และหนวยงานเหลานีไ้ มจาํ เปนตองฟงเสียงของอบต. จึงไมแปลกเลย ที่หลายโครงการของรัฐ เชน การสรางโรงไฟฟา สายสงแรงสูง หรือ เขื่อน ซึ่งไมเปนที่ตองการของคนในพื้นที่จะเกิดขึ้นได ตัวอยางหนึง่ ทีแ่ สดงใหเห็นความเหนือกวาของหนวยงานรัฐ อยางชัดเจนคือ กรณีของอบต.แหงหนึง่ ในอําเภออมกอย จ. เชียงใหม ทีพ่ นื้ ทีข่ องทัง้ ตําบลตัง้ อยูใ นเขตปาสงวน ทําใหไมมผี ใู ดเลยทีม่ เี อกสาร สิทธิในที่ดินของตน เนื่องจากพืชที่ทํากําไรใหชาวบานมากที่สุดคือ กระหลํ่าปลีและมะเขือเทศ ดังนั้น สิ่งที่ชาวบานตองการจากอบต.คือ การสรางถนน เพื่อการขนสงพืชผลออกสูตลาด และอางเก็บนํ้า ตาม กฎหมายปาไม หากบังคับใชอยางเขมงวดแลว ตําบลนี้จะดํารงอยู ไมไดเลย โดยไมตองกลาวถึงการสรางโครงสรางพื้นฐานทั้งสอง เพื่อ แกปญ  หานี้ อบต.และหนวยงานปาไมจงึ สรางขอตกลงรวมอยางไมเปน ทางการขึน้ คือ ปาไมอนุญาตใหทาํ การกอสรางได แตหา มใชเครือ่ งจักร กลขนาดใหญและจะยึดเครื่องจักรหากมีการนํามาใช เนื่องจากกลัว วาจะมีการลักลอบนําเครื่องจักรเหลานี้ไปข���ายพื้นที่เพาะปลูก อัน เปนการทําลายปาไม ในแงนี้ความตองการโครงสรางพื้นฐานของ ชาวบานจึงถูกจํากัดโดยหนวยงานของรัฐ (Garden, Lebel, and Charunee. 2010 : 152-153)

อภิชาต สถิตนิรามัย : 179


3.4.4 อํานาจในการกํากับการปฏิบัติงานของอบต.ผานการกําหนด กฎระเบียบตางๆ มาตรา 88 กําหนดวา ระเบียบวาดวยการคลัง การงบประมาณ การโอนการจัดการทรัพยสิน การซื้อ การจาง คาตอบแทนและคาจาง ใหเปนไปตามระเบียบที่กําหนดโดยกระทรวงมหาดไทย รวมทั้ง ใหอํานาจแกมหาดไทยที่จะออกระเบียบเกี่ยวกับการดําเนินงาน อื่นๆ ใหอบต.ปฏิบัติได โดยระเบียบตางๆ นั้นตอง “คํานึงถึงความ เปนอิสระความคลองตัวและความมีประสิทธิภาพ” ในการทํางานของ อบต.ดวย สรุปแลว มหาดไทยนอกจากมีอํานาจควบคุมอบต.ผาน เครื่ อ งมื อ ต า งๆ ที่ ก ล า วมาข า งต น แล ว ยั ง ควบคุ ม ผ า นการออก ระเบียบจํานวนมากอีกดวย การณปรากฏวา ระเบียบในหลายกรณี มิไดคํานึงถึงความเปนอิสระความคลองตัวและความมีประสิทธิภาพ ในการทํางานของอบต. ตัวอยางเชน กรณีที่สภาองคการบริหารสวน ตําบลทาชนะ อ. ทาชนะ จ. สุราษฎรธานี ไดมีมติยกเลิกสถานที่สราง อาคารที่ทําการ อบต. แหงใหม ที่ไดมีมติไวในครั้งกอนหนา โดย เปลี่ยนที่กอสรางใหมจากหมู 5 เปนหมู 7 แตมติดังกลาวถูกยกเลิก โดยผูวาราชการจังหวัด ซึ่งกรมสงเสริมการปกครองสวนทองถิ่นได ชี้แจงเหตุผลวา มติดังกลาวเปนมติที่ไมชอบดวยระเบียบกระทรวง มหาดไทยวาดวยขอบังคับการประชุมสภาทองถิ่น พ.ศ. 2547 เพราะ ในการเสนอญัตติ นายสมชาย โตะมะหวัน สมาชิกสภาองคการบริหาร สวนตําบลทาชนะ หมูที่ 1 ไมไดยกมือขึ้นพนศีรษะเพื่อขออนุญาต ประธานสภา อบต. ทาชนะ และไมมีการรับรองญัตติจากสมาชิก สภา อบต.ทาชนะ และประธานสภาไมไดบรรจุญัตติดังกลาวเขา ระเบียบวาระการประชุม ตามหลักเกณฑและวิธีการตามขอ 38 วรรค

180 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


5 ขอ 39 และ ขอ 63 วรรค 1 ตามระเบียบกระทรวงมหาดไทยวาดวย ขอบังคับการประชุมสภาทองถิ่น พ.ศ. 254716 ในอีกกรณีหนึ่ง ระเบียบเกิดขึ้นจากปญหาความขัดแยง ระหวางนายอําเภอและอบต. ซึง่ เกิดขึน้ ทีจ่ งั หวัดชุมพร กรณีการบุกรุก ที่ดินสาธารณะ เนื่องจากกฤษฎีกาตีความใหอําเภอและอบต.มีหนา ที่รวมกันในการดูแลที่ดินสาธารณะ กรณีนี้นายอําเภอเห็นวาเอกชน รายหนึ่งบุกรุกที่ดินสาธารณะ จึงยื่นฟองตอศาล ตอมาศาลตัดสินให ผูถูกฟองชนะคดี นายอําเภอจึงตองการอุทธรณและตองการใหอบต. มาเปนโจทยรวม รวมทั้งเปนผูรับภาระคาใชจายในคดี แตนายก อบต.ซึง่ ไมเห็นดวยกับนายอําเภอมาตัง้ แตตน วาเอกชนรายนัน้ บุกรุก ทีด่ นิ จึงปฏิเสธการเขารวม ตอมากระทรวงมหาดไทยจึงออกระเบียบ กระทรวงมหาดไทยวาดวยการดูแลรักษาและคุม ครองปองกันทีด่ นิ อัน เปนสาธารณสมบัติของแผนดินสําหรับพลเมืองใชรวมกัน พ.ศ. 2553 (ขอ 6) กําหนดใหอบต.ตองเปนโจทยรวมดวย17 สรุป จากทีอ่ ภิปรายมาทัง้ หมดขางตนจะเห็นไดวา รัฐมีอาํ นาจ หลายหลาก ตัง้ แตอาํ นาจอนุมตั ิ ยับยัง้ ระงับการปฏิบตั ริ าชการ ยุบสภา ปลดออกจากตําแหนง กําหนดระเบียบควบคุมการปฏิบัติงาน เพื่อ กํากับและควบคุมการกระทําของอบต. อํานาจเหลานีใ้ นหลายประเด็น มีลักษณะรุนแรง-เบ็ดเสร็จ เชน การปลดออกจากตําแหนง จึงสมควร ที่จะมีการระบุเงื่อนไขแหงการใชอํานาจไวอยางชัดเจน แตปรากฏวา กฎหมายกลับเขียนในลักษณะ “ครอบจักรวาล” ทําใหนายอําเภอ และผูวาราชการจังหวัดสามารถใชดุลยพินิจไดอยางกวางขวาง เมื่อ หนังสือกระทรวงมหาดไทย ที่ มท 0804.7/12525 ลงวันที่ 22 ตุลาคม 2551 เรือ่ ง หารือเกีย่ ว กับการยกเลิกมติของสภาองคการบริหารสวนตําบลทาชนะ อําเภอทาชนะ จังหวัดสุราษฎรธานี 17 หนังสือกระทรวงมหาดไทย ที่ มท 0804.7/12525 ลงวันที่ 22 ตุลาคม 2551 เรื่อง หารือเกี่ยว กับการยกเลิกมติของสภาองคการบริหารสวนตําบลทาชนะ อําเภอทาชนะ จังหวัดสุราษฎรธานี 16

อภิชาต สถิตนิรามัย : 181


เผชิญกับความไมชัดเจนเชนนี้ ผูดํารงตําแหนงทางการเมืองทองถิ่น จึงมีแรงจูงใจที่จะสยบยอม หรือกระทําการเอาใจผูถืออํานาจ กลาว อีกแบบคือ กฎหมายกําหนดใหมีกลไกจํานวนมากที่ทําใหทองถิ่น ตองรับผิดตอรัฐ แมวา เจตนารมณของรัฐธรรมนูญทัง้ ฉบับ พ.ศ. 2540 (มาตรา 283) และ พ.ศ. 2550 (มาตรา 282) จะระบุอยางชัดเจนวา การกํากับดูแลองคกรปกครองสวนทองถิ่นตองทําเทาที่จําเปน และ จะกระทบถึงสาระสําคัญแหงหลักการปกครองตนเองตามเจตนารมณ ของประชาชนในทองถิ่นไมไดก็ตาม ในอีกดานหนึ่ง แมวากฎหมายจะออกแบบใหประชาชน สามารถมีสวนรวมทางการเมืองนอกเหนือจากการเลือกตั้ง โดย สามารถเปนผูริเริ่มถอดถอนผูดํารงตําแหนงทางการเมืองทองถิ่น และสามารถเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นได แตดวยเงื่อนไขตางๆ ที่กฎหมายกําหนดใหประชาชนจะตองปฏิบัติหากตองการใชกลไก ทั้งสองนั้น โดยไมไดคํานึงถึงตนทุนธุรกรรมจํานวนมากที่ประชาชน ตองแบกรับ ทําใหกลไกเหลานี้ไมมีประสิทธิผลในทางปฏิบัติ ดังนั้น นอกจากกลไกการเลือกตั้งแลว กลไกอื่นทางกฎหมายที่จะบังคับใหผู ดํารงตําแหนงทางการเมืองของอปท.รับผิดตอประชาชนในเขตเลือก ตัง้ ของตัวเองนัน้ แทบจะไมมผี ลในทางปฏิบตั เิ ลย ทีก่ ลาวมาทัง้ หมดนี้ อาจทําใหกลาวอางไดวา กฎหมายอปท.ในปจจุบนั นัน้ บังคับใหอปท. รับผิดตอรัฐมากกวารับผิดตอประชาชน และอาจจะละเมิดเจตนารมณ ของรัฐธรรมนูญอีกดวย

182 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


4. ความเปนอิสระขององคกรปกครองสวนทองถิ่นดาน งบประมาณ

การกํากับดูแลทองถิ่นนอกจากจะกระทําการผานกฎหมายและขอ บังคับตางๆ แลว รัฐยังสามารถกํากับ-ควบคุมอปท.ผานการกําหนด งบประมาณรายปไดอีกทางหนึ่งดวย ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้ 4.1 โครงสรางรายไดของอปท. โครงสรางรายไดของอปท.นัน้ ประกอบดวยรายไดจากสีส่ ว น (ดู ตารางที่ 6) คือ 1) รายไดทอี่ ปท.จัดเก็บเองในแตละทองถิน่ ซึง่ มีสดั สวนนอย ที่สุดและมักมีสัดสวนไมเกินรอยละสิบของรายไดทั้งหมด 2) รายไดที่กฎหมายกําหนดใหเปนของอปท. แตรัฐสวน กลางทําหนาเปนผูจ ดั เก็บให (เพือ่ ความมีประสิทธิภาพในการจัดเก็บ) แลวสงมอบใหอปท.ทัง้ หมด เชน ภาษีลอ เลือ่ น และรายไดจากการทํา นิตกิ รรมอสังหาริมทรัพย เปนตน แตบางรายการของสวนนี้ เชน สวน หนึง่ ของภาษีมลู คาเพิม่ (VAT) ตองผานการจัดสรรสัดสวนระหวางรัฐ อภิชาต สถิตนิรามัย : 183


˜µ¦µŠš¸É 6 ®¨nŠ¦µ¥Å—o…°Š°žš. ¨³­´—­nªœ¦µ¥Å—oĜ˜n¨³ž¦³Á£š˜n°¦µ¥Å—o¦ª¤ ¡.«. 2546-2554 (®œnª¥: ¨oµœµš)

®¨nŠ ¦µ¥Å—o

2546

2547

2548

2549

2550

2551

2552

2553

2554

‹´—®µÁ°Š

22,258

24,786

27,018

29,110

32,021

35,223

38,745

29,110

38,745

¦´“‹´—Á„ȝĮo

60,218

82,623

95,370

110,190

120,728

128,676

140,679 126,589

148,109

¦´“nŠÄ®o

35,504

43,100

49,000

61,800

65,300

65,000

ÁŠ·œ°»—®œ»œ

71,900

45,400

70,500

30,147.13 66,067.19 95,873.23 110,213.9 123,574.9 131,074.9 134,548.5 125,363 158,375.4

¦ª¤¦µ¥Å—o šo°Š™·Éœ ‹´—®µÁ°Š**

148,127

216,576

267,261

311,314

341,624

359,974

385,872 326,462

15.03

11.44

10.11

9.35

9.37

9.78

10.04

8.92

9.32

‹´—Á„ȝĮo**

40.65

38.15

35.68

35.40

35.34

35.75

36.46

38.78

35.63

¦´“nŠÄ®o**

23.97

19.90

18.33

19.85

19.11

18.06

18.63

13.91

16.96

ÁŠ·œ °»—®œ»œ**

20.35

30.51

35.87

35.40

36.17

36.41

34.87

38.40

38.10

š¸É¤µ : „¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n °žš. ** (¦o°¥¨³ …°Š¦µ¥Å—o¦ª¤)

184 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน

415,729


และอปท.โดยคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิ่น (กกถ.) อันเปนองคกรจัดตั้งขึ้นตาม พ.ร.บ.กําหนดแผนและ ขั้นตอนการกระจายอํานาจใหแกอปท. พ.ศ. 2542 รายไดสวนที่สอง มีคา ประมาณรอยละ 35-40 ของรายไดรวม ลักษณะสําคัญของรายได ประเภททีห่ นึง่ และบางสวนของประเภททีส่ องคือ กฎหมายกําหนดให เปนรายไดของอปท.หมดทั้งจํานวน กกถ.ไมมีสิทธิในการพิจารณา แบงสรรระหวางรัฐกับอปท. 3) รายไดจากภาษีและอากรที่กฎหมายกําหนดใหรัฐบาล กลางแบงกับอปท. เชนภาษีมูลคาเพิ่ม (VAT)18 ซึ่งตองผานการ พิ จ ารณาจั ด สรรจากคณะกรรมการกระจายอํ า นาจให แ ก อ งค ก ร ปกครองสวนทองถิน่ (กกถ.) เนือ่ งจากภาษีบางตัวกฎหมายไมไดระบุ อยางชัดเจนวาใหจัดสรรระหวางสวนกลางกับสวนทองถิ่นอยางไร ที่ ผานมารายไดประเภทนีม้ กั มีสดั สวนตํา่ กวารอยละ 20 และมีแนวโนม ลดลง 4) เงินอุดหนุนจากรัฐบาลกลาง ซึง่ รัฐบาลจัดสรรใหกบั อปท. ผานพ.ร.บ.งบประมาณรายจายประจําปของรัฐบาล รายไดประเภท นี้มีสัดสวนเพิ่มสูงขึ้นอยางมากจนมีนํ้าหนักประมาณรอยละ 40 ของ รายไดของอปท.ในปจจุบนั สาเหตุสาํ คัญทีส่ ดั สวนของรายไดประเภท นี้มีแนวโนมเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ นั้น เพราะพ.ร.บ.กําหนดแผนและขั้นตอน การกระจายอํานาจใหแกอปท.ฉบับที่สอง (พ.ศ. 2549) กําหนดให รัฐบาลตองเพิ่มสัดสวนรายไดของทองถิ่นตอรายไดของรัฐบาลขึ้น เรื่อยๆ จนไมตํ่ากวารอยละ 35 และตองไมนอยกวารอยละ 25 แต เนื่องจากฐานภาษีและอัตราภาษีที่กฎหมายกําหนดไวใหเปนรายได การที่ภาษีมูลคาเพิ่มอยูในรายไดทั้งประเภทแบงใหและจัดเก็บให เปนไปตามขอบัญญัติ ของพ.ร.บ.กําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจฯ และพ.ร.บ.จัดตั้งอปท.อีกสามฉบับ ตามลําดับ 18

อภิชาต สถิตนิรามัย : 185


ของอปท.มิไดมีการเปลี่ยนแปลง ทําใหรายไดประเภทอื่นของอปท. เพิ่มขึ้นไมทันกับการเพิ่มขึ้นของรายไดของรัฐบาล รัฐบาลจึงตอง เพิ่มรายไดใหอปท.ในรูปแบบเงินอุดหนุน เพื่อรักษาสัดสวนระหวาง รายไดของอปท.ตอรายไดของรัฐบาลกลางใหเปนไปตามขอบัญญัติ ของพ.ร.บ.กําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจฯ19 หากพิจารณาในแงความเปนอิสระของทองถิ่นในแงแหลง ที่มาของรายไดแลว อาจอภิปรายในประเด็นนี้ไดวา รายไดที่อปท. จัดหาเองนั้นมีสัดสวนตํ่ามาก (ประมาณรอยละ 10) และเมื่อรวมกับ รายไดจากภาษีทรี่ ฐั จัดเก็บใหแลว มีสดั สวนนอยกวาครึง่ หนึง่ ของราย ไดทั้งหมด ทั้งๆ ที่แหลงรายไดทั้งสองนี้เปนฐานของความเปนอิสระ ดานการเงินของอปท.จากรัฐบาลกลาง เนือ่ งจากสวนใหญของเงินราย ไดสองประเภทนีไ้ มขนึ้ อยูก บั การตัดสินใจของกกถ. หรือกลาวอีกแบบ ไดวา ปจจุบนั อปท.ตองพึง่ พิงรายไดจากแหลงทีส่ ามและสีเ่ กือบรอยละ 60 ซึง่ เปนแหลงรายไดทรี่ ฐั บาลกลางมีอทิ ธิพลสูงในการจัดสรรวงเงิน งบประมาณ จึงอาจสรุปไดวา อปท.มีความเปนอิสระดานโครงสราง รายไดคอนขางตํ่าจากรัฐบาลกลาง 4.2 โครงสรางเงินอุดหนุนกับความเปนอิสระของอปท. เนื่องจากแหลงเงินไดประเภทนี้คิดเปนประมาณรอยละ 40 ของรายรับของอปท. และรายไดประเภทนีแ้ บงออกไดเปนสามประเภท ยอยๆ (ดู ตารางที่ 7) ซึ่งในแตละประเภทนั้น อปท.มีระดับความ เปนอิสระในการใชจายไมเทากัน20 จึงสมควรที่จะตองอภิปรายใน รายละเอียดเพิ่มเติมดังนี้คือ สัมภาษณคุณวีระชัย ชมสาคร ผูอํานวยการสวนกระจายอํานาจดานการเงินและการคลัง สํานักงานคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ สํานักนายกรัฐมนตรี วันที่ 6 พ.ค. 2554 ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร ทาพระจันทร 20 ในขณะที่รายไดสามประเภทแรกนั้น อปท.มีอิสระเต็มที่ในการใชจาย 19

186 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠš¸É 7 ‹ÎµœªœÁŠ·œ°»—®œ»œÂ¨³­´—­nªœÁŠ·œ°»—®œ»œž¦³Á£š˜nµŠÇ Áš¸¥„´‹ÎµœªœÁŠ·œ°»—®œ»œš´ÊŠ®¤— ¡.«. 2546-2554 (®œnª¥ : ¨oµœµš) ž¦³Á£šÁŠ·œ °»—®œ»œ °»—®œ»œ š´ÉªÅž °»—®œ»œ š´ÉªÅž „ε®œ— ª´˜™»ž¦³­Š‡r °»—®œ»œ ÁŒ¡µ³„·‹ ¦ª¤ÁŠ·œ °»—®œ»œ

2546 -

2547

2548

23,855.38 47,252.32 (36.11%) (49.29%)

2549 50,427.09 (45.75%)

20,339.44 32,375.92 47,524.18 49,398.73 (67.47%) (49%) (49.57%) (44.82%)

2550

2551

2552

2553

2554

62,995.05 66,651.68 (50.98%) (50.85%)

57,382.35 29,062.62 52,062.63 (42.65%) (23.18%) (32.87%)

43,346.25 (33.07%)

46,717.44 45,209.11 27,966.37 (34.72%) (36.06%) (17.66%)

51,298.09 (41.51%)

9,807.69 9,835.89 1,096.73 10,388.03 9,281.74 21,077.01 30,448.69 51,091.3 78,346.43 (32.53%) (14.89%) (1.14%) (9.43%) (7.51%) (16.08%) (22.63%) (40.75%) (49.47%) 30,147.13 66,067.19 95,873.23 110,213.85 123,574.90 131,074.90 134,548.48 125,363.0 158,375.4 (100%) (100%) (100%) (100%) (100%) (100%) (100%) (100%) (100%)

š¸É¤µ : „¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³­Îµœ´„Šµœ‡–³„¦¦¤„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n °žš.

อภิชาต สถิตนิรามัย : 187


1) กลาวโดยทั่วไปแลวงบประเภทที่หนึ่งคือ “เงินอุดหนุน ทั่วไป” หรือเรียกกันอีกชื่อหนึ่งวา “เงินอุดหนุนตามอํานาจหนาที่” ซึ่งอปท.มีความเปนอิสระในการใชจายมากที่สุดเทียบเทากับรายได ที่อปท.จัดเก็บเอง กลับมีสัดสวนลดลงเรื่อยๆ โดยเฉพาะอยางยิ่งใน ระยะหลังๆ จากประมาณ 51% ของงบอุดหนุนทั้งหมดในพ.ศ. 2550 เปนรอยละ 23 ในพ.ศ. 2553 แมจะเพิ่มเปนรอยละ 33 ในพ.ศ. 2554 2) งบประเภท “เงินอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงค”21 ซึง่ อปท. มีระดับความเปนอิสระในการใชจายรองลงมานั้น ก็ลดลงเชนกัน โดย ลดลงจากรอยละ 42 ในพ.ศ. 2550 เปนรอยละ 18 ในพ.ศ. 2554 และ เปนทีน่ า สังเกตวา หลังจากทีง่ บประเภทดังกลาว ถูกโยกมาอยูใ นสวน งบอุดหนุนทั่วไปนับแต พ.ศ. 2551 ซึ่งทําให อปท. มีอิสระในการใช รอยละ 100 แตงบดังกลาวก็มีอัตราการลดลงอยางรวดเร็ว 3) ในทางตรงขาม งบอุดหนุนในสวน “เงินอุดหนุนเฉพาะกิจ” กลับมีสดั สวนเพิม่ ขึน้ มากในชวงหลัง โดยเพิม่ ขึน้ จากเพียงรอยละ 1.1 ของงบอุดหนุนทั้งหมดในพ.ศ. 2548 เปนรอยละ16 ในพ.ศ. 2551 แลวกระโดดเปนรอยละ 36 ในพ.ศ. 2552 และรอยละ 49 ในพ.ศ. 2554 ทัง้ ๆ ทีอ่ ปท.ไมมคี วามอิสระในการใชจา ยงบเงินอุดหนุนเฉพาะกิจเลย ดวยเหตุวา รัฐบาลจะเปนผูก าํ หนดใหอปท.นําไปใชในเรือ่ งใดเรือ่ งหนึง่ เทานั้น จะโยกงบไปใชในเรื่องอื่นๆ ที่อปท.เห็นควรไมได นอกจาก นี้ยังมีปญหาในแงความโปรงใสทั้งตอกระบวนการงบประมาณของ ตัวอปท.และวงเงินที่อปท.แตละแหงไดรับการจัดสรร ยิ่งไปกวานั้น สัดสวนของเงินอุดหนุนทั้งสามประเภทยังเปลี่ยนแปลงอยางรุนแรง ระหวางปงบประมาณอีกดวย อันเปนสาเหตุสําคัญหนึ่งที่ทําใหอปท. นับตัง้ แตป 2551 เปนตนมานัน้ กกถ.ไดยกเลิกการจัดงบประมาณประเภทนี้ แตเมือ่ พิจารณา จากการแจกแจงรายละเอียดของงบประมาณแลวปรากฏวา รายการทีเ่ ดิมอยูใ นหมวด “กําหนด วัตถุประสงค” นัน้ ถูกนับไปรวมกับหมวด “เงินอุดหนุนทัว่ ไป” ทัง้ หมด ดังนัน้ เงินหมวด “กําหนด วัตถุประสงค” ในตารางที่ 7 ขางลางนี้จึงเปนการจัดประเภทโดยผูเขียน 21

188 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


แตละแหงไมสามารถประมาณการรายไดของตนไดดีเทาที่ควร ทําให ขาดประสิทธิภาพในการวางแผนงบประมาณตามมา สรุปไดวา ความแตกตางที่สําคัญที่สุดระหวางเงินอุดหนุน ทั่วไป (อุดหนุนตามอํานาจหนาที่และอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงค) กับเงินอุดหนุนเฉพาะกิจ มีสองประเด็นคือ ความเปนอิสระในการใช จายของอปท. และความโปรงใสของกระบวนการงบประมาณ โดยรวม แลว เงินอุดหนุนทั่วไปมอบความเปนอิสระและความโปรงใสแกอปท. มากกวาเงินอุดหนุนเฉพาะกิจ การทีแ่ นวโนมสัดสวนของเงินอุดหนุน เฉพาะกิจที่เพิ่มสูงขึ้นมาตลอด จนคิดเปนเกือบรอยละ 50 ของงบ อุดหนุนทั้งหมด หรือมีมูลคาถึง 78,346.43 ลานบาทในปงบประมาณ 2554 จึงเปนสิ่งที่นากังวล สาเหตุที่เงินอุดหนุนเฉพาะกิจมีความ โปรงใสและความเปนอิสระนอยกวานั้น สามารถอภิปรายโดยใชงบ ประมาณป 2554 เปนตัวอยางไดดังจะไดกลาวในหัวขอตอไป 4.3 การจัดสรรเงินอุดหนุนใหแกอปท. ปงบประมาณ 2554 ในปงบประมาณ 2554 นัน้ รัฐบาลจัดสรรงบอุดหนุนแกอบจ. เทศบาล และอบต. เปนเงินทั้งสิ้น 158,875.43 ลานบาท ซึ่งแบงเปน เงินอุดหนุนทั่วไปจํานวน 80,029 ลานบาทและเงินอุดหนุนเฉพาะ กิจจํานวน 78,346.43 ลานบาท อันมีรายละเอียดตามผังการจัดเงิน อุดหนุนในแผนภาพที่ 1 จากแผนภาพที่ 1 เฉพาะสวนเงินอุดหนุนตามอํานาจหนาที่ เทานั้นที่อปท.จะมีอิสระเต็มที่ในการนําไปกําหนดในรางขอบัญญัติ งบประมาณรายจายประจําปของตัวเอง ซึ่งตองผานการอนุมัติของ สภาทองถิน่ ในทายทีส่ ดุ ขอดีประการหนึง่ คือ การจัดสรรวงเงินใหแก อปท.ในแตละระดับและแตละแหงนั้นมีกฎเกณฑการจัดสรรที่ชัดเจน ซึ่งกําหนดโดยกกถ. ทําใหอปท.แตละแหงไมตอง “วิ่งงบประมาณ” ตัวอยางเชน การจัดสรรงบในสวนของเทศบาลใหแกเทศบาลแตละ อภิชาต สถิตนิรามัย : 189


Ÿœ£µ¡š¸É 1 „µ¦‹´—­¦¦ÁŠ·œ°»—®œ»œÄ®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·œÉ žeŠž¦³¤µ– ¡.«. 2554 (®œnª¥ : ¨oµœµš )

Š ÁŠ·œ°»—®œ»œ

®¨´Šž¦´¨—/ž¦Á¡·É¤

(173,900.00)

„š¤.

°‹. Áš«µ¨ ¨³ °˜.

Á¤º°Š¡´š¥µ

(13,629.57)

(158,875.43)

(1,395.00) 1. ÁŠ·œ¦µŠª´¨„µ¦

„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Ššo°Š™·Éœ

­Îµœ´„Šµœž¨´—­Îµœ´„œµ¥„¦´“¤œ˜¦¸

(158,375.43)

(500.00)

ÁŠ·œ°»—®œ»œš´ÉªÅž

ÁŠ·œ°»—®œ»œÁŒ¡µ³„·‹

(80,029.00)

(78,346.43) ¦µ¥„µ¦„ε®œ—ª´˜™»ž¦³­Š‡rÁ—·¤ 9 ¦µ¥„µ¦ (27,966.37) 1. —Á¥‡nµÃ—¥­µ¦¦™Å¢ (0.80) 2. ¦·„µ¦­µ›µ¦–­»… (890.00) 3. °µ®µ¦„¨µŠª´œ (15,252.96) 4. °µ®µ¦Á­¦·¤(œ¤) (11,040.88) 5. „µ¦¦·®µ¦­œµ¤„¸¯µ (95.06) 6. Á¸Ê¥¥´Š¸¡Ÿ¼ožiª¥Á°—­r (223.63) 7. «¼œ¥r¦·„µ¦šµŠ­´Š‡¤ (3.50) 8. ­™µœ­ŠÁ‡¦µ³®r‡œ¦µ (90.90) 9. ­nŠÁ­¦·¤«´„¥£µ¡‹´—„µ¦«¹„¬µ (368.65)

ÁŠ·œ°»—®œ»œ˜µ¤°Îµœµ‹®œoµš¸É (52,062.63)

®¤µ¥Á®˜» ¦µ¥„µ¦š¸É 17 Áž}œ¦µ¥„µ¦š¸Éŗo¦´„µ¦Âž¦´˜˜·Á¡·É¤Á˜·¤

32

¦·®µ¦‹´—„µ¦š¸É—¸ (250.00) 2. ÁŠ·œ¦µŠª´¨„µ¦ ‹´—Á„ȝ¦µ¥Å—o °žš. (250.00)

1. ­¼œÊε—oª¥Å¢¢jµ (906.65) 2. ­œ´­œ»œ™nµ¥Ã°œ»‡¨µ„¦ (1,353.21) 3. „µ¦«¹„¬µ£µ‡´Š‡´ (‡nµ¦´„¬µ¡¥µµ¨) (500.00) 4. „µ¦«¹„¬µ£µ‡´Š‡´ (‡nµÁnµoµœ) (80.00) 5. „µ¦«¹„¬µ£µ‡´Š‡´ (ÎµÁ®œÈ‹ Îµœµ) (1,543.61) 6. ­œ´­œ»œ«¼œ¥rÁ—È„Á¨È„ (6,454.40) 7. „n°­¦oµŠ«¼œ¥rÁ—È„Á¨È„ (312.92) 8. ‡¦»£´–”r„µ¦«¹„¬µÃ¦ŠÁ¦¸¥œšo°Š™·œÉ (101.58) 9. ǦŠ„µ¦ÂŸœž’·´˜·„µ¦­·ÉŠÂª—¨o°¤ (1,275.12) (205.02) 10. „ož{®µœÊε šœ.œ‡¦¦µ­¸¤µ 11. ÁŠ·œÁ—º°œ‡¦¼ ‡nµ‹oµŠž¦³‹Îµ„µ¦«¹„¬µ (11,226.82) 12. ǦŠ„µ¦­¦oµŠ®¨´„ž¦³„´œŸ¼o­Š¼ °µ¥» (31,068.31) 13. ǦŠ„µ¦Á¦¸¥œ¢¦¸ 15 že (2,942.57) 14. ǦŠ„µ¦ °­¤. (7,240.65) 15. „µ¦­œ´­œ»œÁ­¦·¤­¦oµŠ­ª´­—·„µ¦ (4,739.58) šµŠ­´Š‡¤Ä®o„nŸ¼o¡·„µ¦ 16. ‡nµ˜°ÂšœŸ¼žo ’·´˜·Šµœµ¥Â—œ£µ‡Ä˜o (254.07) 17. ¡´•œµ °žš. „¦–¸Á¦nŠ—nªœ (8,142.11) - ¡´•œµšµŠ®¨ªŠšo°Š™·Éœ (3,406.24) -. ¨µœ„¸¯µÁ°œ„ž¦³­Š‡r ( 720.00) - ˜µ¤¥»š›«µ­˜¦r„µ¦¡´•œµ °žš. (5,015.87)



190 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


แหงนั้น จะแบงรอยละ 50 ตามจํานวนประชากร และอีกรอยละ 50 ใหแบงเทากันทุกแหง หรือในสวนของอบต.ก็ใชเกณฑทั้งสองเชนกัน แตเปลี่ยนสัดสวนจาก 50:50 เปน 40:6022 สวนเงินอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงควงเงิน 27,966.37 ลาน บาท หากเปนชวงเวลาในอดีตกอน พ.ศ. 2551 รายการใชจา ยจํานวน 9 รายการขางตนนั้น อปท.จะตองนําไปใชจายตามวัตถุประสงค ซึ่ง กําหนดมาจากรัฐบาลกลางแลวเทานัน้ โดยไมสามารถนําเงินไปใชจา ย อยางอื่นไดเลย ในแงนี้รายการเหลานี้จึงเปนรายการที่รัฐบาลกลาง กําหนดใหอปท.เปนกลไกในการทํางานของรัฐบาลกลาง ตัวอยาง งานตามนโยบายในความหมายนี้ก็คือ คาอาหารกลางวัน เบี้ยยังชีพ ผูปวยเอดส และอาหารเสริม (นม) ซึ่งคิดเปนรอยละ 95 ของงบ อุดหนุนกําหนดวัตถุประสงคของ พ.ศ. 2554 ดวยสาเหตุนี้เองที่ทํา ใหอปท.มองวา23 งบประมาณในสวนนีจ้ ะตองไมรวมเปนสวนหนึง่ ของ งบประมาณที่กฎหมายกําหนดใหรัฐจัดใหอปท.24 แตกรรมการกกถ. ทานหนึ่งเห็นวา ประเด็นนี้ก็อาจมองอีกแบบไดวา 9 รายการขางตน

ประกาศคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น เรื่อง หลักเกณฑ การจัดสรรเงินอุดหนุนทั่วไปเพื่อสนับสนุนการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทอง ถิ่น ปงบประมาณ พ.ศ. 2554 ในราชกิจจานุเบกษา เลม 127 ตอนพิเศษ 145 ง หนา 67 วัน ที่ 17 ธันวาคม 2553 ขอ 4 และ ขอ 5 23 หนังสือที่ ส.ท.ท. (สมาคมสันนิบาตเทศบาลแหงประเทศไทย) 339/2554 ลงวันที่ 28 มีนาคม 2554 เรื่อง กฏหมายที่เกี่ยวของกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น การกระจายอํานาจฯ การ กําหนดสัดสวนรายได และกรอบแนวทางการจัดสรรเงินอุดหนุนใหแกอปท. และ หนังสือที่ ส.ท.ท. 516/2554 วันที่ 3 พฤษภาคม 2554 เรื่อง ขอใหชวยเหลือกรณีที่สภาผูแทนราษฎรได แปรญัตติปรับลดงบประมาณไป 8,142 ลานบาท 24 เนื่องจากพ.ร.บ.กําหนดแผนและขั้นตอนฯ กําหนดใหรัฐบาลจัดงบใหอปท.ไมนอยกวา 25% ของรายไดของรัฐบาล ในทัศนะของอปท.แลวงบประมาณสัดสวนนีค้ วรเปนงบทีอ่ ปท.มีอสิ ระใน การกําหนดการใชจาย ไมใชเปนการทําตามนโยบายของรัฐบาลกลาง ดังนั้น หากรัฐบาลตอง การใหอปท.เปนกลไกในการดําเนินนโยบายของรัฐบาลแลว จึงสมควรที่รัฐบาลจะตองจัดหา งบประมาณตางหากมาให 22

อภิชาต สถิตนิรามัย : 191


นั้น ก็เปนสวนหนึ่งของหนาที่อปท.ที่จะตองจัดสวัสดิการดูแลทองถิ่น อยูแลว จะถือวาเปนงบ “หาเสียง” ของรัฐบาลกลางไมได แตอยางไรก็ตาม นับตัง้ แตพ.ศ. 2551 เปนตนมา กกถ.ไดยบุ วงเงินในสวนเงินอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงคเขาเปนสวนหนึง่ ของงบ เงินอุดหนุนทั่วไป ดังนั้น ในปจจุบันอปท.จึงมีอิสระที่จะนําเงินสวน นี้ไปใชจายไดเฉกเชนเดียวกับวงเงินอุดหนุนตามอํานาจหนาที่ทุก ประการ สวนสาเหตุทผี่ งั ขางตนยังคงมีรายการ“กําหนดวัตถุประสงค” อยูนั้น ก็เพียงเพื่อการสื่อสารความเขาใจกับอปท.วา กกถ.ไดจัดสรร เงินในรายการเหลานั้นไวใหแลวตามที่เคยจัดสรรใหในปกอนๆ25 สวนทีเ่ ปนปญหามากคือเงินอุดหนุนเฉพาะกิจ ประการแรก คือปญหาในระดับอปท.เอง เนื่องจากงบฯสวนนี้ถือเปนเงินนอกงบ ประมาณของอปท. จึงไมตอ งบรรจุเขาเปนสวนหนึง่ ของรางขอบัญญัติ รายจายประจําปของอปท. ดังนั้น สภาทองถิ่นจึงไมมีโอกาสในการ พิจารณาใดๆ ทั้งสิ้น อันเปนการขัดกับหลักการกําหนดงบประมาณ ในระบอบประชาธิปไตยของทองถิน่ ดังนัน้ จึงเปนไปไดทจี่ ะเกิดกรณี ที่สภาทองถิ่นไมเห็นดวยกับโครงการของฝายบริหาร และไมอนุมัติ งบประมาณของโครงการนั้น แตฝายบริหารก็สามารถที่จะผลักดัน โครงการดังกลาวได หากไดรับจากการสนับสนุนจากเงินอุดหนุน เฉพาะกิจ ประการที่สอง รัฐบาลกลาง “แฝง” งบฯหาเสียงของรัฐบาล กลางจํานวนมากเขามาเปนสวนหนึ่งของงบทองถิ่น ดังรายการที่ 12-15 ในแผนภาพขางตน นับตั้งแตโครงการหลักประกันผูสูงอายุ สัมภาษณ รศ.ดร.สกนธ วรัญญวัฒนา ในฐานะกรรมการกกถ. วันที่ 8 มิ.ย. 2554 ทีม่ หาวิทยาลัย ธรรมศาสตร ทาพระจันทร และคุณวีระชัย ชมสาคร ผูอํานวยการสวนกระจายอํานาจดาน การเงินและการคลัง สํานักงานคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ สํานักนายกรัฐมนตรี วันที่ 6 พ.ค. 2554 ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร ทาพระจันทร

25

192 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


โครงการเรียนฟรี 15 ป โครงการอสม. และการเสริมสรางสวัสดิการ ทางสังคมใหแกผพู กิ าร ซึง่ โครงการทัง้ สีน่ มี้ มี ลู คาถึง 45,991 ลานบาท หรือคิดเปนรอยละ 58.7 ของงบอุดหนุน���ฉพาะกิจ หากรวมงบอุดหนุน เฉพาะกิจที่เปนนโยบายหาเสียงกับงบอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงค ในสวนที่อปท.เห็นวาเปนการทําตามนโยบายของรัฐบาลเขาดวยกัน แลว จะมีมูลคาทั้งสิ้น 72,508 ลานบาท หรือคิดเปนรอยละ 46 ของ งบอุดหนุนทั้งหมดทุกประเภท ปญหางบแฝงนี้เองที่ทําใหองคกร ตัวแทนของอปท.ทั้งสามประเภทยื่นขอเรียกรองไปยังนายกรัฐมนตรี อภิสิทธิ์ เมื่อวันที่ 28 มีนาคม 255426 ใหการตั้งงบประมาณของอปท. ในพ.ศ. 2555 ไมนับรวมโครงการของรัฐบาลกลางทั้งสิ้น 7 โครงการ ของปงบประมาณ 2554 เขาเปนสวนหนึ่งของงบสําหรับอปท. เพราะ เห็นวาเปนงบที่ตองใชเพื่อทําตามนโยบายของรัฐบาล ประการที่สาม ปญหาความโปรงใสและความเทาเทียมของ การจัดสรรงบเฉพาะกิจแกอปท.แตละแหง เปนทีท่ ราบกันดีในวงการ อปท.วา หากอปท.แหงใดตองการไดรับการจัดสรรงบในสวนนี้ ซึ่ง มีชอื่ แตกตางกันไปในแตละป แตสว นใหญแลวจะเปนงบเกีย่ วกับการ กอสราง จะตองไป “วิ่งงบ” สําหรับปงบประมาณ 2554 ตัวอยางที่ ชัดเจนที่สุดคือรายการที่ 17 ในแผนภาพขางตน ในชื่อ “พัฒนาอปท. หนังสือที่ ส.ท.ท. (สมาคมสันนิบาตเทศบาลแหงประเทศไทย) 339/2554 ลงวันที่ 28 มีนาคม 2554 เรื่อง กฏหมายที่เกี่ยวของกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น การกระจายอํานาจฯ การ กําหนดสัดสวนรายได และกรอบแนวทางการจัดสรรเงินอุดหนุนใหแกอปท. กราบเรียน ฯพณฯ นายกรัฐมนตรี (ในฐานะประธานกกถ.) 27 ผูที่เกี่ยวของในวงการอปท.ทานหนึ่งชี้วา ระดับความเขมขนในกิจกรรม “วิ่งงบ” กับรายการ ตางๆ ในงบอุดหนุนเฉพาะกิจนั้นไมเทากัน จุดสังเกตคือ รายการที่เกี่ยวกับการจัดซื้อ-จัดจาง เชน ซือ้ ครุภณ ั ฑ จางเหมากอสราง ดังในรายการที่ 7 กอสรางศูนยเด็กเล็ก (312.92 ลาน) และ รายการที่ 8 ครุภัณฑการศึกษาโรงเรียนทองถิ่น (101.58 ลาน) ก็จะตองวิ่งงบอยางเขมขนเชน เดียวกับรายการที่ 17 ขางตน สวนการวิ่งงบ เชน รายการที่ 3-5 ในผังจะมีความเขมขนตํ่า เพราะคาใชจายแตละรายการมีสูตรคอนขางตายตัวในการจัดสรรงบประมาณ 26

อภิชาต สถิตนิรามัย : 193


กรณีเรงดวน” จํานวน 8,142 ลานบาท ซึ่งมีสามโครงการยอยคือ พัฒนาทางหลวงทองถิน่ (ถนนไรฝนุ ) ลานกีฬาเอนกประสงค และตาม  หาเปนพิเศษ เนือ่ งจาก ยุทธศาสตรการพัฒนาอปท.27 งบกอนนีม้ ปี ญ ที่มาของงบประมาณนี้เกิดขึ้นจากการแปรญัตติโดยสภาผูแทนฯ ตัด ทอนงบประมาณในสวนทีเ่ ปนงบอุดหนุนกําหนดวัตถุประสงคจาํ นวน 12 รายการ เชนโครงการอาหารกลางวัน ศูนยเด็กและโรงเรียน ถูกปรับ ลด 1,307 ลานบาท งบชดเชยรายไดทลี่ งในหาจังหวัดชายแดนภาคใต จํานวน 972 ลานบาทถูกตัดออกหมด เปนตน โดย 12 โครงการนี้ถูก ตัดงบรวมกันเปนเงิน 8,142 ลานบาท ในอีกทางหนึง่ นักการเมืองกลุม นี้ก็ “ประสาน”ใหกรมสงเสริมการปกครองทองถิ่นตั้งของบประมาณ จํานวนที่เทากันไวรอรับงบที่ถูกปรับลด28 และกลายเปนรายการที่ 17 ในทายที่สุด การถูกตัดงบประมาณสวนนี้กอปญหาใหกับอปท. โดยตรง เชน โครงการอาหารกลางวันและนม ซึ่งอปท.มีคาใชจาย รายหัวที่ชัดเจน เมื่อถูกตัดงบแลว อปท.ก็จะไมมีงบประมาณพอจาย ทางอปท.จึงเรียกรองใหนายกรัฐมนตรีรบั ผิดชอบ เพราะกรมสงเสริม การปกครองทองถิน่ เปนหนวยงานของรัฐบาล แตไปทําการ “สมยอม” กับส.ส.ทีแ่ ปรญัตติ ทัง้ ๆ ทีง่ บทัง้ หมดผานการอนุมตั โิ ดยคณะรัฐมนตรี มากอนแลว นายกรัฐมนตรีอภิสิทธิ์จึงรับในขั้นตนวาจะนํางบกลาง จํานวน 7 พันลานบาทมาชดเชย ซึ่งก็ยังไมเพียงพอ29

การที่ตองทําเชนนี้นั้น เนื่องจากส.ส.ไมมีอํานาจแปรญัตติที่เปนการเพิ่มงบประมาณใหแก โครงการใด มีแตอํานาจตัดทอนงบประมาณ จึงตองตัดทอนงบประมาณจากบางแหง เพื่อที่จะ มีเงินเหลือพอจัดสรรสําหรับรายการที่ใหหนวยงานของรัฐตั้งงบประมาณรอรับไว 29 หนังสือที่ ส.ท.ท. (สมาคมสันนิบาตเทศบาลแหงประเทศไทย) 339/2554 ลงวันที่ 28 มีนาคม 2554 เรื่อง กฏหมายที่เกี่ยวของกับองคกรปกครองสวนทองถิ่น การกระจายอํานาจฯ การ กําหนดสัดสวนรายได และกรอบแนวทางการจัดสรรเงินอุดหนุนใหแกอปท. และ หนังสือที่ ส.ท.ท. 516/2554 วันที่ 3 พฤษภาคม 2554 เรื่อง ขอใหชวยเหลือกรณีที่สภาผูแทนราษฎรได แปรญัตติปรับลดงบประมาณไป 8,142 ลานบาท 28

194 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ดังทีก่ ลาวแลววา อปท.ตอง “วิง่ งบ” กับเงินอุดหนุนเฉพาะกิจ สาเหตุสําคัญเกิดจากหลักเกณฑการจัดสรรที่สรางแรงจูงใจใหอปท. ตองวิ่งงบ ตัวอยางเชน ประกาศหลักเกณฑการจัดสรรเงินอุดหนุน รายการพัฒนาอปท.กรณีเรงดวนปงบประมาณ 255230 ซึง่ มีวงเงินสูง ถึง 12,000 ลานบาทนั้น กําหนดหลักเกณฑ ประเภทโครงการที่จะได รับการจัดสรร และกลไกการพิจารณาโครงการไวอยางหลวมๆ กวางๆ ซึ่งเปนการเปดโอกาสใหมีการใชดุลยพินิจอยางกวางขวางในการตัด สินใหอปท.แหงใดแหงหนึง่ ไดหรือไมไดรบั การจัดสรร ดังรายละเอียด เฉพาะที่สําคัญตอไปนี้31 1) ประเภทของโครงการที่จะไดรับการจัดสรรมี 6 ประเภท คือ โครงการพระราชดําริ, โครงการตามนโยบายของรัฐบาล โครงการ พัฒนาแหลงนํ้าเพื่ออุปโภคหรือเพื่อการเกษตร โครงการพัฒนา เส น ทางคมนาคม โครงการป อ งกั น สาธารณะภั ย และโครงการ ซอมแซมโครงสรางพื้นฐานทางเศรษฐกิจ โดยโครงการที่ขอรับการ จัดสรรตองมีลักษณะ “งบลงทุนเฉพาะรายการที่เปนสิ่งกอสราง” และ มีลักษณะ“เรงดวนและจําเปน” ดังนั้น สาระหลักของโครงการที่จะได รับการพิจารณาคือ ตองเปนโครงการที่มีการกอสรางเทานั้น สวนสิ่ง กอสรางนั้นจะสรางเพื่อการใด เปนประเด็นรอง เนื่องจากคาดไดวา อปท.ทุกแหงสามารถคิดคนโครงการที่เขาขาย “เรงดวนและจําเปน”

เนือ่ งจากในปจจุบนั ยังไมมกี ารประกาศหลักเกณฑการจัดสรรเงินอุดหนุนรายการพัฒนาอปท. กรณีเรงดวนปงบประมาณ 2554 ดังนั้น ในที่นี้จึงใชประกาศเรื่องเดียวกันของปงบประมาณ 2552 ในการวิเคราะหแนวทางการจัดสรร โดยคาดวาประกาศป 2554 จะออกมาในแนวทาง เดียวกัน 31 ประกาศคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองทองถิ่นเรื่อง การจัดสรรเงิน อุดหนุนเฉพาะกิจสําหรับอปท.กรณีเรงดวนปงบประมาณ พ.ศ.2552 ราชกิจจานุเบกษา เลม 126 ตอนพิเศษ 3 ง หนา 65 วันที่ 8 ม.ค. 2552 30

อภิชาต สถิตนิรามัย : 195


ภายใตโครงการในหกประเภทขางตนไดเสมอ 2) กลไกการพิ จ ารณาโครงการ กํ า หนดให ก รมส ง เสริ ม การปกครองสวนทองถิ่นแตงตั้งคณะกรรมการพิจารณากลั่นกรอง โครงการประกอบดวย ผูแ ทนสวนราชการทีเ่ กีย่ วของ32 ผูแ ทนสมาคม อบจ. ผูแทนสมาคมเทศบาล ผูแทนสมาคมอบต.33 ผูทรงคุณวุฒิ ดานการการพัฒนาทองถิ่นที่ประธานกกถ.มอบหมายไมเกิน 5 คน และผูทรงคุณวุฒิดานการพัฒนาทองถิ่นที่อธิบดีกรมสงเสริมฯ เห็น สมควรไมเกิน 5 คน เพือ่ ตรวจสอบโครงการวามีความถูกตองตามหลัก เกณฑทกี่ าํ หนด อีกประเด็นทีน่ า สังเกตอยางยิง่ คือ แมกระทัง่ ในกรณี ทีอ่ ปท.เสนอโครงการทีน่ อกเหนือจากหลักเกณฑขา งตนแลว แตเปน โครงการที่ “จําเปนเรงดวนและเปนประโยชนตอ ประชาชน” ก็สามารถ ยื่นโครงการเพื่อเสนอใหประธานกกถ.เปนผูพิจารณาก็ได จากองคประกอบของคณะกรรมการขางตนจะเห็นไดวา มี ผูแทนอปท.เพียง 3 คน แตประธานกกถ.และอธิบดีกรมสงเสริมฯ แตงตั้งผูทรงคุณฯ ไดอีกฝายละ 5 คน ในขณะที่อธิบดีกรมสงเสริมฯ แตงตัง้ ผูแ ทนสวนราชการทีเ่ กีย่ วของไดอกี ดวย จึงอาจสรุปในประการ แรกไดวา ผูแทนอปท.เปนองคประกอบขางนอยของกรรมการคณะนี้ เสมอ เนือ่ งจากกรรมการทีแ่ ตงตัง้ โดยฝายรัฐบาลกลางอีกสามสวนนัน้ รวมกันแลวอยางนอยทีส่ ดุ มีถงึ 11 คน ดังนัน้ ความเห็นของฝายอปท. จึงมีนํ้าหนักนอยมากในกรรมการชุดนี้ กฎเกณฑเชนนี้ยอมสรางแรง จูงใจใหอปท.แตละแหงตอง “วิง่ งบ” กับฝายรัฐสวนกลางมากกวาฝาย

เนื่องจากอปท.มิไดเปนหนวยงานราชการ ในขั้นตอนกระบวนการงบประมาณอปท.จึงไม สามารถขอรับการจัดสรรไดโดยตรงจากสํานักงบประมาณ ดังนัน้ การตัง้ งบอุดหนุนเฉพาะกิจ จึงตองใหหนวยงานรัฐตางๆ เปนผูข อตัง้ วงงบประมาณ อันเปนทีม่ าของกรรมการในตําแหนงนี้ 33 เนื่องจากตัวประกาศมิไดระบุอยางชัดเจนวา ตัวแทนตําแหนงทั้งสี่ขางตนนี้มีตัวแทนฝายละ กี่คน ผูวิจัยจึงถือวา มีฝายละหนึ่งคน 32

196 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


อปท. ประการที่สอง ในกรณีที่ประธานกกถ.34 เปนนักการเมืองที่อยู พรรคเดียวกับรัฐมนตรีวาการกระทรวงมหาดไทย ดังเชนในป 2552 แลว พรรคนี้จะมีอิทธิพลสูงมากในการจัดสรรใหอปท.ใดไดรับการ จัดสรรงบอุดหนุนเฉพาะกิจรายการนี้ เพราะนักการเมืองในสอง ตําแหนงนี้สามารถประสานกันไดวา จะแตงตั้งใครเปนผูทรงคุณฯ ซึ่ง มีจํานวนมากที่สุดในคณะกรรมการ จากที่อภิปรายขางตน อาจสรุปไดวาในแตละปงบประมาณ นั้น เงินอุดหนุนเฉพาะกิจจํานวนนับหมื่นลานบาท มีหลักเกณฑใน การจัดสรรที่ไมชัดเจน ทําใหผูมีอํานาจตัดสินใจ ซึ่งก็คือนักการเมือง และขาราชการในกรมสงเสริมการปกครองสวนทองถิ่น สามารถใช ดุลยพินจิ ในการเลือกอุดหนุนอปท.แหงหนึง่ แหงใดไดอยางกวางขวาง กติการการจัดสรรเชนนี้ยอมสงสัญญาณและสรางแรงจูงใจอยางแรง ใหผูบริหารอปท.ตอง “วิ่งเขาหา” สรางความสัมพันธกับนักการเมือง ระดับชาติโดยเฉพาะอยางยิง่ กับ ส.ส.ในพืน้ ทีข่ องตน35 และขาราชการ สวนกลางอยางหลีกเลีย่ งไมได หรือกลาวอีกแบบไดวา วิธกี ารจัดสรร งบประมาณเชนนี้ทําใหผูบริหารทองถิ่นไมเปนอิสระจากสวนกลาง และอาจตอง “เขาสังกัด” กับนักการเมืองของพรรคการเมืองระดับ พ.ร.บ.กําหนดแผนและขั้นตอนกระจายอํานาจระบุใหนายกรัฐมนตรีเปนประธานกกถ. โดยตําแหนง แตอาจมอบหมายใหรองนายกรัฐมนตรีทานใดเปนประธานแทนก็ได ในสภาพ การเมือง “ปกติ” นายกรัฐมนตรีกบั รัฐมนตรีวา การกระทรวงมหาดไทยจะมาจากพรรคเดียวกัน เนื่องจากกระทรวงมหาดไทยเปนกระทรวง “เกรดเอ” ดังนั้น พรรคที่เปนแกนนําของรัฐบาลก็ จะควบคุมกระทรวงนีด้ ว ย แตเมือ่ การเมืองไมอยูใ นสภาพ “ปกติ” ดังเชนทีเ่ กิดขึน้ ในชวงการจัด ตั้งรัฐบาลอภิสิทธิ์ พรรคภูมิใจไทยจึงมีอํานาจตอรองกับพรรคประชาธิปตยสูงกวาปกติ ทําให ไดนั่งวาการกระทรวงมหาดไทย พรอมกับมอบหมายใหรองนายกรัฐมนตรีชวรัตน ชาญวีรกูล จากพรรคภูมิใจไทย เปนประธานกกถ.ในปนี้ดวย 35 หรือในทางตรงกันขาม ส.ส.พื้นที่อาจเปนผูเขาหาผูบริหารอปท.เอง โดยดึงโครงการเหลานี้ เขาพื้นที่ทองถิ่น เพื่อเปนขอแลกเปลี่ยนผลประโยชนกับฝายทองถิ่น เชนใหฝายทองถิ่นเปน ฐานเสียง หรือเปนหัวคะแนนใหกับตน 34

อภิชาต สถิตนิรามัย : 197


ชาติ ทัง้ ๆ ทีฝ่ า ยทองถิน่ อาจจะตองการรักษา “ความเปนกลางทางการ เมือง” ของตนจากพรรคการเมืองก็ได36 การจัดสรรงบอุดหนุนเฉพาะกิจในลักษณะขางตน ยังอาจ สรางแรงจูงใจใหอปท.ไมมีความพยายามที่จะแสวงหารายไดจาก ทองถิ่นของตนเอง เพราะการ “ตอสาย” กับผูมีอํานาจสวนกลางอาจ มีตนทุนทางการเมืองที่ตํ่ากวาความพยายามในการจัดเก็บภาษีทอง ถิ่น ซึ่งอาจทําใหการคลังทองถิ่นมีแนวโนมการขาดดุลเชิงโครงสราง (deficit biased) ก็ได นอกจากนี้ วิธีการจัดสรรที่ไมชัดเจนขางตน ยอมหลีกเลี่ยงไมไดที่จะกอใหเกิดความไมแนนอนตอรายไดทองถิ่น ซึ่งจะสงผลตอการวางแผนงบประมาณและประสิทธิภาพการใชจาย ของอปท.ในทายที่สุด

เปนที่ทราบกันทั่วไปวา ส.ส.ฝายรัฐบาลยอมมีอิทธิพลในการดึงโครงการเขาพื้นที่ของตัวมา กกวาส.ส.ฝายคาน ดังนั้น ฝายทองถิ่นในอีกดานหนึ่ง จึงมีแรงจูงใจที่จะ “ไมสังกัดพรรค” ดวย เชนกัน เพราะการเขาสังกัดยอมมีความเสี่ยงจาการ “แทงมา” ผิดตัวดวยเชนกัน

36

198 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


5. รัฐสวนกลางกับการบริหารบุคคลสวนทองถิ่น

บุคลากรขององคกรปกครองสวนทองถิ่นถือไดวาเปนกลไกสําคัญ สวนหนึ่งในการที่จะขับเคลื่อนใหการดําเนินงานขององคกรปกครอง สวนทองถิน่ ประสบความสําเร็จ (ชลัยพร อมรวัฒนา และคณะ. 2551: 4-13) ดังนั้น ในชวงเริ่มตนของการกระจายอํานาจ ความเปนอิสระใน การบริหารบุคคลขององคกรปกครองสวนทองถิ่น จึงถูกรองรับดวย รัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 254037 (มาตรา 284 และ 288) และนําไปสู พระราชบัญญัติระเบียบบริหารงานบุคคลสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 พ.ร.บ. ดังกลาวกําหนดใหการบริหารบุคคลสวนทองถิ่น ประกอบดวย คณะกรรมการสวนทองถิ่น 3 ระดับ คือ (1) คณะ กรรมการมาตรฐานการบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ (ก.ถ.) (2) คณะ กรรมการกลางขาราชการหรือพนักงานสวนทองถิน่ (ก. กลาง) และ (3) คณะกรรมการขาราชการหรือพนักงานสวนทองถิ่นระดับจังหวัด (ก. 37

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 กําหนดหลักการนี้เชนเดียวกัน

อภิชาต สถิตนิรามัย : 199


จังหวัด) โดยกรรมการใน (2) และ (3) จะแบงออกเปนสามสวนตาม องคกรปกครองสวนทองถิน่ ในแตละประเภท ดังแสดงในแผนภาพที่ 2 ทั้งนี้การบริหารงานบุคคลภายใตพระราชบัญญัติดังกลาว มีสวนที่ชี้ใหเห็นถึงความไมเปนอิสระในการบริหารงานบุคคลของ องคกรปกครองสวนทองถิ่นอยางนอย 3 ประการคือ ประการที่หนึ่ง การครอบงําคณะกรรมการมาตรฐานบริหาร งานบุคคลสวนทองถิ่น (ก.ถ.) ของรัฐสวนกลาง เห็นไดจากการที่รัฐ สวนกลางนอกจากจะมีตัวแทนอยูในคณะกรรมการแลว รัฐสวนกลาง ยังเปนผูดําเนินการหลักในการคัดเลือกคณะกรรมการในสวนอื่นๆ กลาวคือ บทบัญญัติในพระราชบัญญัติบริหารงานบุคคลสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 กําหนดใหคณะกรรมการมีองคประกอบสามสวน สวน แรกเปนกรรมการโดยตําแหนง ซึ่งเปนตัวแทนจากภาครัฐ สวนที่ สอง เปนกรรมการผูทรงคุณวุฒิ ซึ่งถูกคัดเลือกจากคณะรัฐมนตรี ซึ่ง คณะรัฐมนตรีกเ็ ปนตัวแทนของรัฐสวนกลาง และสวนทีส่ าม คือผูแ ทน คณะกรรมการในระดับตางๆ (มาตรา 30) (ดู ตารางที่ 8) โดยในการ คัดเลือกประธานคณะกรรมการ กําหนดใหกรรมการในแตละสวนเสนอ รายชื่อบุคคลขึ้นมาแลวใหบุคคลเหลานั้นคัดเลือกกันเอง ภายใตการ ดําเนินงานของรัฐมนตรีวาการกระทรวงมหาดไทย ตามหลักเกณฑ และเงื่อนไขที่คณะรัฐมนตรีกําหนด (มาตรา 31) ซึ่งการเปดโอกาส ใหรัฐสวนกลางเขาเขามามีบทบาทในการคัดเลือกผูทรงคุณวุฒิ การ กําหน���หลักเกณฑและเงือ่ นในการคัดเลือกประธานเทากับเปดโอกาส ใหรฐั สวนกลางเขามามีอาํ นาจในการกําหนดตัวแทนผูท รงคุณวุฒแิ ละ ประธาน ก.ถ.ได ซึง่ หากเปนเชนนัน้ จริง การทํางานของคณะกรรมการ ยอมไมเปนไปตามเจตนารมณของกฎหมายที่ตองการใหการบริหาร บุคคลสวนทองถิน่ มีความเปนอิสระ เพราะฝายรัฐสวนกลางจะครอบงํา การทําหนาที่ตางๆ ของ ก.ถ.

200 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


Ÿœ£µ¡š¸É 2 „µ¦¦·®µ¦»‡‡¨­nªœšo°Š™·œÉ ‡–³„¦¦¤„µ¦¤µ˜¦“µœ„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·Éœ („.™.) ­Îµœ´„Šµœž¨´—„¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ…oµ¦µ„µ¦

‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ¡œ´„Šµœ

‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ¡œ´„Šµœ

°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—

Áš«µ¨

­nªœ˜Îµ¨

‡–³„¦¦¤„µ¦…oµ¦µ„µ¦

‡–³„¦¦¤„µ¦¡œ´„Šµœ

‡–³„¦¦¤„µ¦¡œ´„Šµœ­nªœ

°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—

Áš«µ¨

˜Îµ¨

°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

˜µ¦µŠš¸É 8 °Š‡rž¦³„°…°Š‡–³„¦¦¤„µ¦¤µ˜¦“µœ¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·Éœ

x x x x x x

„¦¦¤„¦Ã—¥˜ÎµÂ®œnŠ ‹Îµœªœ 6 ‡œ Á¨…µ›·„µ¦ „.¡. Á¨…µ›·„µ¦ ­«. Ÿ¼o°Îµœª¥„µ¦­Îµœ´„ Šž¦³¤µ– ž¨´—„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š ž¨´—„¦³š¦ªŠ ¤®µ—Åš¥ °›·—¸„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ ž„‡¦°Ššo°Š™·Éœ

Ÿ¼oš¦Š‡»–ª»•· 5 ‡œ

x x x x x

Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦¦·®µ¦­nªœ»‡‡¨ÄœÂ˜n ¨³¦³—´‹Îµœªœ 6 ‡œ —oµœ„µ¦¦·®µ¦Šµœ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ…oµ¦µ„µ¦ šo°Š™·Éœ °‹. —oµœ„µ¦¦·®µ¦Šµœ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ¡œ´„Šµœ Áš«µ¨ »‡‡¨ —oµœ¦³¦µ„µ¦ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ¡œ´„Šµœ ­nªœ˜Îµ¨ —oµœ„µ¦¦·®µ¦Â¨³„µ¦ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦…oµ¦µ„µ¦ „š¤. ‹´—„µ¦ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦¡œ´„ŠµœÁ¤º°Š¡´š¥µ —oµœ„‘®¤µ¥ x Ÿ¼ošœ‡–³„¦¦¤„µ¦¡œ´„Šµœ °žš.°ºÉœ (™oµ¤¸) อภิชาต สถิตนิรามัย : 201


นอกจากนั้ น การกํ า หนดให สํ า นั ก งาน ก.ถ. อยู ภ ายใต สํานักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย (มาตรา 36) และกําหนดใหหวั หนา สํานักงาน ก.ถ. ซึ่งเปนบุคคลากรของมหาดไทย เปนเลขานุการคณะ กรรมการชุดดังกลาว อาจทําใหการดําเนินงานตางๆ ถูกครอบงําโดย กระทรวงมหาดไทยได การครอบงํา ก.ถ. จากรัฐสวนกลางยอมมีผล โดยตรงตอความเปนอิสระในการบริหารบุคคลสวนทองถิ่น นอกจาก รัฐสวนกลางเปนผูม สี ว นไดสว นเสียโดยตรงจากการกระจายอํานาจใน การบริหารบุคคลใหทองถิ่นแลว ภายใต พ.ร.บ. ระเบียบบริหารงาน บุคคลสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 ก.ถ.มีบทบาทที่สําคัญในฐานะที่เปน องคกรสูงสุดในการบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ มีหนาทีใ่ นการสราง มาตรฐาน กําหนดทิศทางในการบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ กําหนด หลักเกณฑและเงือ่ นไขการคัดเลือกผูแ ทนองคกรปกครองสวนทองถิน่ และผูท รงคุณวุฒใิ นคณะกรรมการกลางขาราชการหรือพนักงานสวน ทองถิ่น พรอมทั้งพัฒนาบุคลากรของทองถิ่นใหมีประสิทธิภาพและ คุณภาพ (ดูอํานาจหนาที่โดยละเอียดในภาคผนวก ตาราง ผ. 3) โดยสรุป การเปดโอกาสใหรัฐสวนกลางเขามามีบทบาทใน การคัดเลือกคณะกรรมการผูทรงคุณวุฒิ กําหนดหลักเกณฑ เงื่อนไข การคัดเลือกประธาน ใหสํานักงาน ก.ถ. อยูภายใตสํานักงานปลัด กระทรวงมหาดไทย และกําหนดใหหัวหนาสํานักงาน ก.ถ. เปน เลขานุการ ก.ถ. เทากับเปดโอกาสใหรัฐสวนกลางมีอํานาจนําในการ บริหารงานและการตัดสินใจตางๆ ของ ก.ถ. ซึ่งหากเปนเชนนั้นจริง ยอมทําใหองคกรปกครองสวนทองถิ่นขาดความเปนอิสระในการ บริหารบุคคลของตนเอง ประการที่สอง ความเปนกลางของประธานคณะกรรมการ กลางและคณะกรรมการขาราชการหรือพนักงานสวนทองถิ่น การที่ พ.ร.บ. ระเบียบบริหารงานบุคคลสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 กําหนดให รัฐมนตรีวา การกระทรวงมหาดไทย หรือรัฐมนตรีชว ยวาการกระทรวง 202 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


มหาดไทยเปนประธานคณะกรรมการกลางขาราชการหรือพนักงาน สวนทองถิ่น (มาตรา 16 (1) 24 (1) และ 26 (1)) และกําหนดใหผูวา ราชการจังหวัด เปนประธานคณะกรรมการขาราชการหรือพนักงาน ของรัฐ (มาตรา 23 (1) 25 (1) และ 28 (1)) อาจกอใหเกิดปญหาการ ขาดความเปนกลางในการปฏิบัติงานได เพราะทั้งรัฐมนตรีและผูวาฯ ตางเปนตัวแทนของรัฐสวนกลาง ซึง่ สอดคลองกับขอสรุปผลการศึกษา ของ นครินทร เมฆไตรรัตน และคณะ (2546) ที่ช้ใี หเห็นวา การให ผู ว า ราชการจั ง หวั ด เป น ประธานคณะกรรมการข า ราชการและ พนักงานสวนทองถิน่ อาจกอใหเกิดปญหาการขาดความเปนกลางและ กอใหเกิดปญหาในแงที่ผูแทนจากหนวยราชการหรือองคกรปกครอง สวนทองถิ่นไมกลาที่จะเสนอความคิดเห็นที่ขัดแยงกับผูวาราชการ  หาความไม จังหวัด ซึง่ การขาดความเปนกลางดังกลาว อาจนําไปสูป ญ เปนอิสระในการบริหารงานบุคคลขององคกรปกครองสวนทองถิ่นได ประการสุดทาย จากการศึกษาของ เฉลิมชัย รัตนจันท (ม.ป.ป) ชี้ใหเห็นวา การที่ พ.ร.บ. ระเบียบบริหารงานบุคคลสวน ทองถิ่น พ.ศ. 2542 ใหอํานาจคณะกรรมการบริหารงานบุคคลสวน ทองถิ่นมากเกินขอบเขตที่รัฐธรรมนูญกําหนด อาจเปนการละเมิด ตอรัฐธรรมนูญได เพราะถาพิจารณาตามหลักกฎหมายรัฐธรรมนูญ ไดวางหลักการความเปนอิสระใหแกการบริหารบุคคลสวนทองถิ่นไว จะขาดความเปนอิสระไดเฉพาะที่รัฐธรรมนูญไดบัญญัติไวในมาตรา 288 กลาวคือ ในรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 (มาตรา 288) กําหนด ใหคณะกรรมการพนักงานสวนทองถิ่นมีอํานาจเพียงการแตงตั้ง การ ใหพน จากตําแหนง การโยกยาย การเลือ่ นตําแหนง การเลือ่ นเงินเดือน พิเศษ การลงโทษ แตใน พ.ร.บ. ระเบียบบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ พ.ศ. 2542 กลับใหอํานาจคณะกรรมการพนักงานสวนทองถิ่นใน ั ญัตไิ วในรัฐธรรมนูญ เชน อํานาจในการ ขอบเขตทีก่ วางขวางกวาทีบ่ ญ บรรจุ คัดเลือก กําหนดอัตราเงินเดือน วิธีจายเงินเดือน เปนตน ซึ่ง อภิชาต สถิตนิรามัย : 203


อํานาจเหลานีค้ วรจะเปนอํานาจโดยตรงขององคกรปกครองสวนทอง ถิ่น ตามหลักความเปนอิสระในการบริหารบุคคลขององคกรปกครอง สวนทองถิ่นที่บัญญัติไวในรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 254038 นอกจากปญหาดังกลาวแลว นครินทร เมฆไตรรัตนและคณะ (2546) ยังไดชใี้ หเห็นวา 1) การบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ ยังขาด ความเปนเอกภาพ เพราะยังมีความทับซอนกันของอํานาจหนาทีข่ อง คณะกรรมการระดับชาติและระดับจังหวัด และในระดับจังหวัดยังพบ วามาตรฐานหลักเกณฑและแนวทางการปฏิบัติของพนักงานสวน ทองถิ่นยังไมสอดคลองกัน และ 2) ปญหาเกี่ยวกับองคประกอบ ของคณะกรรมการในองคการบริหารงานบุคคล ที่ไมมีตัวแทนของ พนักงานสวนทองถิ่นนั่งอยูในคณะกรรมการ39 จากทีก่ ลาวมา จะเห็นวา บทบัญญัตใิ น พ.ร.บ. ระเบียบบริหาร งานบุคคลสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 ใหอํานาจคณะกรรมการพนักงาน สวนทองถิน่ เกินกวาทีร่ ฐั ธรรมนูญบัญญัติ และยังเปดโอกาสใหรฐั สวน กลางเขามามีบทบาทครอบงําการบริหารบุคคลสวนทองถิน่ ได ซึง่ หาก เปนเชนนั้นจริง ยอมทําใหการบริหารบุคคลขององคกรปกครองสวน ทองถิน่ ขาดความอิสระ และอาจขัดตอเจตนารมณในรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2550 ทีต่ อ งการใหองคกรปกครองสวนทองถิน่ มีความเปนอิสระ ในการบริหารงานบุคคลได

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 กําหนดหลักการนี้เชนเดียวกัน จากปญหาดังกลาว ภายใตบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 จึง กําหนดใหคณะกรรมการบริหารบุคคลสวนทองถิน่ ตองประกอบดวยตัวแทนทีม่ าจากขาราชการ หรือพนักงานสวนทองถิ่น (มาตรา 288) 38 39

204 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


6. ผลงานขององคกรปกครองสวนทองถิน่ ภายใตอาํ นาจนํา ของรัฐสวนกลาง

การกระจายอํานาจในหวงทศวรรษที่ผานมา แมจะยังมีขอจํากัดอยู มาก แตองคกรปกครองสวนทองถิ่นหลายๆ แหงกลับสามารถผลิต นวัตกรรมบริการสาธารณะเพื่อตอบสนองตอประชาชนในพื้นที่ได อยางเปนรูปธรรมและเห็นผล พรอมทัง้ ยังไดรบั ความเชือ่ ถือและความ พอใจในบริการเพิ่มขึ้นจากประชาชน ในขณะเดียวกัน แมองคกร ปกครองสวนทองถิ่นจะถูกกํากับอยางเขมงวดจากรัฐสวนกลาง แต ปญหาการทุจริตก็ยงั คงดํารงอยูใ นองคกรปกครองสวนทองถิน่ ในสวน นี้จึงจะอภิปรายประเด็นขางตนไลเรียงไปตามลําดับ 6.1 องคกรปกครองสวนทองถิ่นกับนวัตกรรมในการผลิตบริการ สาธารณะ ในการผลิตบริการสาธารณะ พบวาองคกรปกครองสวน ทองถิ่นหลายๆ แหงแสดงใหเห็นถึงศักยภาพในการผลิตบริการ สาธารณะเพื่อตอบสนองตอประชาชนในพื้นที่ไดอยางเปนรูปธรรม อภิชาต สถิตนิรามัย : 205


ดังตัวอยางนวัตกรรมที่จะกลาวถึง 2 ดาน ตอไปนี้ 1) ดานนวัตกรรมในการศึกษา เชน กรณีหองสมุดชายหาด เคลื่อนที่ของเทศบาลนครสงขลา ที่ไดดําเนินการโดยมีเปาหมายเพื่อ เปนการสรางแหลงความรู ความบันเทิงใหกับเยาวชน เปนแหลงพัก ผอนใหกับประชาชน และเปนสื่อกลางในการทํากิจกรรมรวมกันใน ครอบครัว หรือกรณีขององคการบริหารสวนตําบลบางนอน จังหวัด ระยอง ซึ่งรวมกับโรงเรียนประถมศึกษา จัดคายเยาวชนจินตคณิต เพื่อแกปญหาการขาดทักษะดานคณิตศาสตรของเด็กนักเรียนใน พื้นที่ ผลปรากฏวาเด็กนักเรียนที่ผานการอบรมดังกลาวมีผลสัมฤทธิ์ ทางคณิตศาสตรดีขึ้น ในกรณีสุดทาย เทศบาลเมืองทาโขลง จังหวัด ปทุมธานี สรางศูนยพัฒนาเด็กเล็กขึ้น เพื่อที่จะรองรับปริมาณเด็ก นักเรียนที่เพิ่มขึ้นมากจนโรงเรียนอนุบาลและศูนยเด็กเล็กของรัฐใน พืน้ ทีไ่ มสามารถรองรับได โดยไมมกี ารคิดคาธรรมเนียมจากผูป กครอง ซึง่ สามารถชวยแบงเบาภาระของผูป กครองและทําใหเด็กยากไรไดเขา ถึงโอกาสทางการศึกษา (วีระศักดิ์ เครือเทพ. 2548 : 31-42) 2) ดานนวัตกรรมในการสรางสรรคการบริการสาธารณะ ทองถิ่น เชน กรณีขององคการบริหารสวนตําบลหวยยายจิ๋ว จังหวัด ชัยภูมิ ที่จัดตั้งกองทุนหมูบานเอื้ออาทรเพื่อที่จะแกปญหาประชาชน ในตําบล ซึ่งมีฐานะยากจนและประสบกับปญหาการขาดแคลนการ ดูแลเอาใจใส ทั้งตอเด็กเล็ก คนชรา ผูพิการ ผูเจ็บปวย และในกรณี ที่ประสบปญหาภัยพิบัติตางๆ โดยมีการสมทบทุนรวมกันระหวาง องคการบริหารสวนตําบลและประชาชนในพื้นที่โดยเงินที่ไดมาจะ นําไปจัดสรรเพื่อการดูแลกลุมบุคคลที่ไดกลาวในเบื้องตน เปนตน (วีระศักดิ์ เครือเทพ. 2548 : 173-174) นอกจากนวัตกรรมทัง้ สองดานทีไ่ ดกลาวแลว ยังมีนวัตกรรม ในการผลิ ต บริ ก ารสาธารณะขององค ก รปกครองส ว นท อ งถิ่ น อี ก หลายๆ ดานที่ยังมิไดกลาวถึง เชน ดานการสาธารณะสุข ดานการ 206 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ดูแลรักษาความสงบเรียบรอยและความปลอดภัยในชุมชน ดานการ ดูแลสิ่งแวดลอม ดานการพัฒนาการเมืองและการมีสวนรวม40 ที่ องคกรปกครองสวนทองถิ่นสามารถดําเนินงานไดอยางเปนรูปธรรม และประสบผลสํา เร็จ พรอ มกันนั้น องค กรปกครองส วนทอ งถิ่น หลายๆ แหงยังมีโครงการหรือกิจกรรมทีม่ คี วามเปนเลิศในดานตางๆ เชน ความเปนเลิศดานความโปรงใสและสงเสริมการมีสวนรวมของ ประชาชน ดานการเสริมสรางสันติสุขและความสมานฉันท และดาน การเสริมสรางเครือขายรัฐ เอกชน และประชาสังคม เปนตน ซึ่งใน ทุกๆ ป สถาบันพระปกเกลามีการมอบรางวัลดังกลาวใหแกองคกร ปกครองสวนทองถิ่นที่มีคุณสมบัติเขาหลักเกณฑ41 จากที่กลาวมาจะเห็นวา แมองคกรปกครองสวนทองถิ่น จะขาดความเปนอิสระในการใชเครื่องมือตางๆ ในการผลิตบริการ สาธารณะเพือ่ ตอบสนองตอประชาชนในพืน้ ที่ แตองคกรปกครองสวน ทองถิ่นหลายๆ แหงก็ไดแสดงใหเห็นถึงศักยภาพและความพรอมใน การผลิตบริการสาธารณะเพื่อตอบสนองตอประชาชนไดเปนอยางดี 6.2 องคกรปกครองสวนทองถิ่นในสายตาของประชาชน องคกรปกครองสวนทองถิน่ สวนใหญถอื ไดวา เปนหนวยงาน ใหมที่มีบทบาทตอการจัดบริการสาธารณะใหแกประชาชนในทอง ถิ่น (ยกเวนเทศบาล) โดยประชาชนจะเชื่อถือ ไววางใจ หรือเชื่อมั่น ตอการทํางานขององคกรปกครองสวนทองถิ่นมากเพียงใด ยอมขึ้น อยูกับผลงานที่องคกรปกครองสวนทองถิ่นไดปฏิบัติไว จากผลการ สํารวจของสถาบันพระปกเกลาพบวา ประชาชนมีความเชื่อมั่นใน ดู วีระศักดิ์ เครือเทพ.( 2548).นวัตกรรมสรางสรรคขององคกรปกครองสวนทองถิน่ .กรุงเทพฯ :สํานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย. 41 ดู ฐานขอมูลรางวัลพระปกเกลา http://www.kpi.ac.th/kpiaward/ 40

อภิชาต สถิตนิรามัย : 207


การทํางานขององคกรปกครองสวนทองถิ่นเพิ่มขึ้น จากรอยละ 63.5 ในพ.ศ. 2545 เปนรอยละ 71.8 ในพ.ศ. 2548 หลังจากนั้น ความ เชื่อมั่นในการทํางานขององคกรปกครองสวนทองถิ่นมีระดับลดลง สอดคลองกับสถาบันอืน่ ๆ ซึง่ เปนผลมาจากวิกฤติทางการเมืองไทยที่ กอตัวขึน้ ในหวงเวลานัน้ อยางไรก็ตาม เมือ่ เปรียบเทียบความเชือ่ มัน่ ในการทํางานของรัฐบาล/คณะรัฐมนตรีกบั องคกรปกครองสวนทองถิน่ ในสายตาประชาชน จะพบวาระดับความเชื่อมั่นตอองคกรปกครอง สวนทองถิน่ อยูใ นระดับทีส่ งู กวา และการลดลงของระดับความเชือ่ มัน่ ในการทํางานขององคกรปกครองสวนทองถิ่นอยูในระดับที่ตํ่ากวา รัฐบาล/คณะรัฐมนตรี โดยในป พ.ศ. 2553 ความเชือ่ มัน่ ของประชาชน ทองถิน่ ตอรัฐบาล/คณะรัฐมนตรีอยูท รี่ อ ยละ 47.4 สวนองคกรปกครอง สวนทองถิน่ อยูท รี่ อ ยละ 59.7 สําหรับระดับความเชือ่ มัน่ ของประชาชน ตอสมาชิกสภาทองถิน่ เมือ่ เทียบกับสมาชิกสภาผูแ ทนราษฎร พบวา มี ระดับสูงกวาสมาชิกสภาผูแ ทนราษฎรและมีแนวโนมเพิม่ สูงขึน้ เรือ่ ยๆ จากปพ.ศ.2550- 2553 (ดู แผนภาพที่ 3) ในขณะทีค่ วามพึงพอใจตอการใชบริการขององคกรปกครอง สวนทองถิ่น จากผลการสํารวจของสถาบันพระปกเกลา ตั้งแตพ.ศ. 2548-2553 พบวาอยูในระดับที่มากกวารอยละ 80 มาโดยตลอด โดยในพ.ศ. 2548 มีระดับความพึงพอใจในการใชบริการอยูที่รอยละ 87.2 และเพิม่ ขึน้ เปนรอยละ 89.7 ในพ.ศ.2553 (สถาบันพระปกเกลา, 2553.) จากที่กลาวมาจะเห็นวา แมองคกรปกครองสวนทองถิ่นจะ มีขอจํากัดมากมายในการผลิตบริการสาธารณะ แตองคกรปกครอง สวนทองถิ่นก็ยังไดรับความเชื่อมั่นและความพอใจตอการใชบริการ ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นในระดับที่คอนขางสูง

208 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


Ÿœ£µ¡š¸É 3 ¦³—´‡ªµ¤Áº°É ™º°ÅªoªµŠÄ‹…°Šž¦³µœ˜n°­™µ´œ˜nµŠÇ ¦³®ªnµŠ ¡.«. 2545-2553 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10%

°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

­¤µ·„­£µšo°Š™·Éœ

¦´“µ¨/‡–³¦´“¤œ˜¦¸

­¤µ·„­£µŸ¼ošœ¦µ¬‘¦

0% 2545

2546

2547

2548

2549

2550

2551

2552

2553

š¸É¤µ : Ÿ¼oª·‹´¥, …o°¤¼¨‹µ„­™µ´œ¡¦³ž„Á„¨oµ. 2553. ®¤µ¥Á®˜» : ­¤µ·„­£µšo°Š™·Éœ Ťn¤¸…o°¤¼¨Äœ¡.«. 2545-2546 ¦´“µ¨/‡–³¦´“¤œ˜¦¸ Ťn¤¸…o°¤¼¨ že 2545 ¨³ ­¤µ·„­£µŸ¼ošœ¦µ¬‘¦Å¤n¤¸…o°¤¼¨Äœ¡.«. 2545 ¨³ 2547

อภิชาต สถิตนิรามัย : 209


6.3 องคกรปกครองสวนทองถิ่นกับการทุจริต การทุจริต เปนปญหาหนึ่งที่กอใหเกิดภาพลักษณทางลบ ตอองคกรปกครองสวนทองถิ่น เห็นไดจากพาดหัวขาวเรื่องราวการ ทุจริตขององคกรปกครอ���สวนทองถิน่ ผานสือ่ กระแสหลักทีม่ มี าอยาง ตอเนื่อง42 และเมื่อดูสถิติการทุจริตขององคกรปกครองสวนทองถิ่นที่ สํานักงาน ป.ป.ช. ไดรวบรวมระหวางพ.ศ. 2543-2550 พบวามีเรื่อง รองเรียนตอบุคลากร (ผูบริหาร สมาชิกสภา พนักงาน) ขององคกร ปกครองสวนทองถิ่น ทั้งสิ้น 5,508 เรื่อง เกี่ยวของกับผูถูกกลาวหา จํานวน 9,467 ราย (ดู ตารางที่ 9) โดยองคกรปกครองสวนทองถิ่นใน ระดับองคการบริหารสวนตําบลมีสถิตกิ ารรองเรียนการทุจริตมากทีส่ ดุ การทีอ่ งคการบริหารสวนตําบลมีสถิตเิ รือ่ งการรองเรียนการ ทุจริตมากทีส่ ดุ สวนหนึง่ อาจเกิดจากการทีอ่ งคกรปกครองสวนทองถิน่ ในระดั บ ดั ง กล า วมี จํ า นวนมากกว า จํ า นวนท อ งถิ่ น ในระดั บ อื่ น ๆ (ปจจุบนั มี อบต. 5,767 แหง) และการทีอ่ งคกรปกครองสวนทองถิน่ ใน ภาพรวมยังคงมีเรือ่ งราวการทุจริตเพิม่ ขึน้ เรือ่ ยๆ43 เราอาจคาดหมาย ถึงสาเหตุคราวๆ ไดวา สวนที่หนึ่งเกิดจากการที่องคกรปกครองสวน ทองถิ่น มีภาระงานและงบประมาณเพิ่มขึ้น ทําใหโอกาสในการทุจริต สูงขึ้นตาม สวนที่สอง อาจเกิดจากการกํากับตรวจสอบของเจาหนาที่ ของรัฐ (นายอําเภอ ผูวาราชการจังหวัด รวมทั้งองคกรอื่นๆ ที่มีหนา ทีเ่ กีย่ วของ) ทีไ่ มมปี ระสิทธิผลทัง้ ในแงกฎเกณฑการกํากับตรวจสอบ ดังเชนพาดหัวขาวตอไปนี้ แฉทุจริตป’52 อปท. แชมปโกง สูญรวม 2 พันลาน (ไทยโพสต), อปท. แชมปถูกยื่นรองทุจริต (ขาวสด), อปท. ครองแชมปโกง ดับเพลิงดุ ปปช. งัด อสส. (ไทย โพสต), ป.ป.ช. – สตง. ลาทุจริตองคกรปกครองสวนทองถิ่น. ผลาญงบแสนลาน (ผูจัดการ), เตรียมตั้ง ป.ป.ช. จังหวัด เชื่อดอปท. ทุจริต (คมชัดลึก),ป.ป.ช. ลุยลางทุจริตทองถิ่น มีมติฟน อดีตนายกเล็กเทศบาลสุราษฎร-อดีตนายก อบจ.มหาสารคาม(มติชน). 43 จากการรวบรวมสถิติกรณีทุจริตขององคกรปกครองสวนทองถิ่นระหวาง พ.ศ. 2544-2552 ของ ป.ป.ช. พบวามีเรือ่ งรองเรียน จํานวน7,452 เรือ่ ง มีผถู กู กลาวหา 13,686 ราย (คม ชัด ลึก) 42

210 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠš¸É 9 „µ¦š»‹¦·˜Äœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¡.«. 2543-2550 ¨Îµ—´ 1 2 3 4 5

®œnª¥Šµœ °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ˜Îµ¨ Áš«µ¨ °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— „¦»ŠÁš¡¤®µœ‡¦ Á¤º°Š¡´š¥µ

™¼„„¨nµª®µªnµ„¦³šÎµ„µ¦š»‹¦·˜ (Á¦ºÉ°Š) Ÿ¼o™¼„„¨nµª®µ (¦µ¥) 3,235 5,778 1,705 2,766 283 411 273 442 12 40

š¸É¤µ : ­Îµœ´„Šµœ ž.ž.. (2550) °oµŠ™¹ŠÄœ Ī·š¥r ¡ªŠŠµ¤. 2550.

และการบังคับใช แมวา กฎหมายจัดตัง้ องคกรปกครองสวนทองถิน่ จะ ใหอํานาจในการตรวจสอบไวในระดับสูงก็ตาม โดยสรุป แมองคกรปกครองสวนทองถิ่นไทย จะขาดความ เปนอิสระในการใชเครื่องมือตางๆ ในการผลิตบริการสาธารณะเพื่อ ตอบสนองต อ ประชาชนในพื้ น ที่ แต อ งค ก รปกครองส ว นท อ งถิ่ น หลายๆแหงก็ไดแสดงใหเห็นถึงศักยภาพและความพรอมในการผลิต บริการสาธารณะเพื่อตอบสนองตอประชาชนไดอยางเปนรูปธรรม และเห็นผล พรอมกันนัน้ องคกรปกครองสวนทองถิน่ ก็ไดรบั ความเชือ่ มั่นจากประชาชนเพิ่มขึ้นและประชาชนมีความพอใจในการใชบริการ ขององคกรปกครองสวนทองถิ่นในระดับสูง แตอยางไรก็ตาม องคกร ปกครองสวนทองถิ่นก็ยังคงมีปญหาเรื่องการทุจริต ซึ่งอาจเปนตัวชี้ วัดคราวๆ ได วา การใหอาํ นาจรัฐสวนกลางกํากับดูแลองคกรปกครอง สวนทองถิน่ อยาง “ครอบจักรวาล” ในรูปแบบปจจุบนั ยังไมสามารถแก ปญหาการทุจริตขององคกรปกครองสวนทองถิ่นได อภิชาต สถิตนิรามัย : 211


7. ที่มาและความเปนอิสระของคณะกรรมการการกระจาย อํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น

พระราชบัญญัติกําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจใหแก องคกรปกครองสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542 (ฉบับที่ 2 แกไขพ.ศ. 2549) กําหนดองคประกอบของคณะกรรมการการกระจายอํานาจใหแก องคกรปกครองสวนทองถิ่น (กกถ.) ใหมาจากสามสวนคือ ผูแทน หนวยราชการที่เกี่ยวของ ผูแทนองคกรปกครองสวนทองถิ่น และ ผูทรงคุณวุฒิ ดังแสดงในตารางที่ 10 โดยมีนายกรัฐมนตรีหรือรอง นายกรัฐมนตรีซงึ่ นายกรัฐมนตรีมอบหมายเปนประธาน และใหหวั หนา สํานักงานคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทอง ถิ่นเปนเลขานุการคณะกรรมการ อํานาจหนาที่ของคณะกรรมการฯ ที่สําคัญคือ การจัดทํา แผนการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น จัดสรร ภารกิจในการใหบริการสาธารณะระหวางรัฐกับทองถิน่ ทองถิน่ กับทอง ถิ่น จัดสรรสัดสวนภาษีและอากรระหวางรัฐกับทองถิ่น และทองถิ่น ดวยกันเอง นอกจากนั้นยังมีหนาที่อื่นๆ อีกรวม 16 ขอ ตามที่บัญญัติ 212 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠš¸É 10 ­—Š°Š‡rž¦³„°…°Š‡–³„¦¦¤„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ „¦¦¤„µ¦Ã—¥˜ÎµÂ®œnŠ (12 ‡œ) ™ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ x ¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦„¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ x ž¨´—„¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ x °›·—¸„¦¤­nŠÁ­¦·¤„µ¦ž„‡¦°Ššo°Š™·Éœ ™ „¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š x ¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š x ž¨´—„¦³š¦ªŠ„µ¦‡¨´Š ™ „¦³š¦ªŠ«¹„¬µ›·„µ¦ x ž¨´—„¦³š¦ªŠ«¹„¬µ›·„µ¦ ™ „¦³š¦ªŠ­µ›µ¦–³­»… x ž¨´—„¦³š¦ªŠ­µ›µ¦–³­»… ™ ­Îµœ´„œµ¥„¦´“¤œ˜¦¸ x Á¨…µ›·„µ¦‡–³„¦¦¤„µ¦„§¬‘¸„µ x Á¨…µ›·„µ¦‡–³„¦¦¤„µ¦¡´•œµ„µ¦ Á«¦¬“„·‹Â¨³­´Š‡¤Â®nŠµ˜· x Á¨…µ›·„µ¦ „.¡. x Ÿ¼o°Îµœª¥„µ¦­Îµœ´„Šž¦³¤µ–

É

„¦¦¤„µ¦Ÿ¼ošœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ (12 ‡œ) ™ °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— x œµ¥„ °‹. x œµ¥„ °‹. ™ Áš«µ¨ xœµ¥„Áš«¤œ˜¦¸ xœµ¥„Áš«¤œ˜¦¸ xœµ¥„Áš«¤œ˜¦¸ ™ °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ˜Îµ¨ x œµ¥„ °˜. x œµ¥„ °˜. x œµ¥„ °˜. x œµ¥„ °˜. x œµ¥„ °˜. ™ °Š‡r„¦¦¼žÂ¡·Á«¬ x Ÿ¼oªnµ² „š¤. x œµ¥„Á¤º°Š¡´š¥µ

„¦¦¤„µ¦Ÿ¼oš¦Š‡»–ª»•· (12 ‡œ) ™ —oµœ¦·®µ¦¦µ„µ¦ Ÿnœ—·œ ™ —oµœ„µ¦¡´•œµšo°Š™·Éœ ™ —oµœÁ«¦¬“«µ­˜¦r ™ —oµœ„µ¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ ™ —oµœ„‘®¤µ¥

É

อภิชาต สถิตนิรามัย : 213


ไวในมาตราที่ 12 (ดูตาราง ผ. 4 ในภาคผนวก) จากอํานาจหนาที่ดัง กลาวจะเห็นวา คณะกรรมการฯ มีบทบาทสําคัญอยางยิ่งตอการขับ เคลื่อนการกระจายอํานาจการปกครองใหแกอปท. กลาวอีกแบบคือ กกถ.เปนหัวใจหลักในการขับเคลื่อนและควบคุมทิศทางของการก ระจายอํานาจ การทํางานของคณะกรรมการชุดดังกลาว จะบรรลุ เจตนารมณในการกระจายอํานาจใหทองถิ่นปกครองตนเองมากนอย เพียงใด ปจจัยหนึง่ ยอมขึน้ กับทีม่ าของคณะกรรมการตัวแทนในสวน ตางๆ วา มีความเปนอิสระเพียงพอทีจ่ ะทําหนาทีเ่ ปนตัวแทนของภาค สวนนั้นๆ อยางแทจริงหรือไม ความเปนอิสระของกรรมการในภาคสวนตางๆ สวนหนึ่ง พิจารณาไดจากกระบวนการคัดเลือกคณะกรรมการ ในกรณีของภาค รัฐ ตัวแทนที่จะเขามาเปนคณะกรรมการเปนตัวแทนโดยตําแหนง ใน กรณีขององคกรปกครองสวนทองถิ่น ตัวแทนมาจากการใหผูบริหาร ทองถิ่นคัดเลือกกันเอง ตามหลักเกณฑและวิธีการที่นายกรัฐมนตรี กําหนด และกรณีสุดทายผูทรงคุณวุฒิที่ตามเจตนารมณของผูราง กฎหมายตองการใหกรรมการสวนนี้มีความเปนกลาง มีความอิสระ44 ไดมาจากการสรรหาโดยเปนไปตามหลักเกณฑและวิธีการที่นายก รัฐมนตรีกําหนด ตามประกาศหลักเกณฑและวิธกี ารคัดเลือกกรรมการผูแ ทน องคกรปกครองสวนทองถิ่นและสรรหากรรมการผูทรงคุณวุฒิใน คณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิน่ พ.ศ. 2542 และฉบับแกไข พ.ศ. 2546 กําหนดใหการคัดเลือกผูแ ทนองคกร ปกครองสวนทองถิ่น ในกรณีของเทศบาลและองคการบริหารสวน ตําบล ใหผูวาราชการจังหวัดเปนประธานจัดประชุมผูแทนองคกร ดังนัน้ ในบางเรือ่ งจึงอาจตัดสินใจเขาขางรัฐบาล และบางเรือ่ งก็ตดั สินใจเขาขางทองถิน่ ตาม ความเหมาะสม (สมคิด เลิศไพทูรย. 2546 : 109)

44

214 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ปกครองสวนทองถิ่นในระดับดังกลาว เพื่อทําการการคัดเลือกกันเอง ในแตละจังหวัด (ขอ 9 (1) (ข)) แลวใหอธิบดีกรมสงเสริมการปกครอง สวนทองถิ่นเปนประธานจัดประชุมตัวแทนดังกลาวเพื่อทําการคัด เลือกกันเอง (ขอ 9 (2)) สวน อบจ. ใหอธิบดีกรมสงเสริมการปกครอง สวนทองถิน่ เปนประธานจัดประชุมเพือ่ ใหผบู ริหารองคการบริหารสวน จังหวัดคัดเลือกกันเอง (ขอ 2) สําหรับกรณีการสรรหาผูทรงคุณวุฒิ ใหมีคณะกรรมการ สรรหาผูทรงคุณวุฒิ (คสว.) ประกอบดวยปลัดสํานักนายกรัฐมนตรี เปนประธานกรรมการ ปลัดกระทรวงการคลัง ปลัดกระทรวงมหาดไทย เลขาธิการคณะกรรมการการอุดมศึกษา เลขาธิการคณะกรรมการ กฤษฎีกา เลขาธิการก.พ. เลขาธิการคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจ และสังคมแหงชาติ และอธิบดีกรมสงเสริมการปกครองสวนทองถิ่น เปนกรรมการ (ขอ 15) โดย คสว. ทําหนาที่เสนอรายชื่อบุคคลที่ สมควรเปนกรรมการผูทรงคุณวุฒิใหนายกพิจารณา ในกรณีที่นายก รัฐมนตรีไมเห็นชอบ ใหคสว. สรรหารายชือ่ ใหมจนกวานายกรัฐมนตรี จะเห็นชอบ (ขอ 18) จากหลักเกณฑและวิธีการคัดเลือกดังกลาว จะเห็นวาภาค รัฐมีบทบาทคอนขางสูงในกระบวนการคัดเลือกผูแ ทนองคกรปกครอง สวนทองถิ่น และมีบทบาทสูงมากในกรณีการสรรหาผูทรงคุณวุฒิ กรรมการสรรหามีแตตวั แทนของภาครัฐเทานัน้ และผูไ ดรบั การเสนอ ชือ่ ยังตองไดรบั ความเห็นชอบจากนายกรัฐมนตรีในทายทีส่ ดุ ดวย การ ที่ภาครัฐมีบทบาทคอนขางสูงในการคัดเลือกผูแทนอปท. และผูทรง คุณวุฒิ เทากับเปดโอกาสใหรัฐสามารถกําหนดตัวผูแทนทองถิ่นและ ผูท รงคุณวุฒไิ ด ซึง่ หากเปนเชนนัน้ จริง ยอมทําใหปฏิบตั งิ านของคณะ กรรมการไมเปนไปตามเจตนารมณของกฎหมายและขาดความเปน อิสระจากรัฐ ซึ่งเปนผูมีสวนไดสวนเสียโดยตรงในการกระจายอํานาจ ใหแกอปท. อภิชาต สถิตนิรามัย : 215


นอกจากความเปนอิสระของคณะกรรมการฯในแงทกี่ ลาวมา แลว กรรมการกกถ.ทานหนึง่ 45 เห็นวา คณะกรรมการตองทํางานภาย ใตขอจํากัดอยางนอย 2 ขอคือ (1) คณะกรรมการฯ ไมมีอํานาจสั่ง การใหหนวยงานราชการปฏิบัติตาม มีอํานาจเพียงการเสนอใหคณะ รัฐมนตรีพิจารณา ซึ่งครม.อาจจะเห็นดวยหรือไมเห็นดวยก็ได (2) สถานะของสํานักงานทีเ่ ปนเพียงสํานักงานอยูใ นสังกัดของสํานักงาน ปลัดสํานักนายกรัฐมนตรี ทําใหมีขอจํากัดทั้งทางดานบุคลากรและ งบประมาณ ซึ่งทําใหการปฏิบัติหนาที่ของสํานักงานตามที่กฎหมาย บัญญัติเปนไปไดยากและขาดการทํางานเชิงรุกอีกดวย

45

สัมภาษณ รศ.ดร.สกนธ วรัญญวัฒนา วันที่ 8 มิ.ย. 2554

216 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


8. บทสรุปและเสนอแนะ

8.1 ขอสรุป จากการอภิปรายทั้งหมดขางตน อาจสรุปประเด็นหลักๆ ได ดังตอไปนี้ รัฐธรรมนูญฉบับป พ.ศ. 2540 ในฐานะแมบททางสถาบัน ของสังคมการเมืองไทย (meta-institution) ซึง่ ก็คอื กติกาของการสราง กฎ-กติกาในระดับรองๆลงมา ไดกาํ หนดอยางชัดเจนวา รัฐสวนกลาง จะตองกระจายอํานาจทัง้ ดานการเมืองและการคลังใหทอ งถิน่ ปกครอง ตนเองตามเจตนารมณของประชาชน และบังคับดวยวา “การกํากับ ดูแลองคกรสวนทองถิ่น ตองทําเทาที่จําเปน...ทั้งนี้จะกระทบถึงสาระ สําคัญแหงหลักการปกครองตนเองตามเจตนารมณของประชาชนใน ทองถิ่น..มิได” (มาตรา 282) กติกาแมบทขอนี้ถูกสืบทอดในมาตรา 281 แหงรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2550 แมวาจะเปนรัฐธรรมนูญที่เกิด จากการรัฐประหารพ.ศ. 2549 ก็ตาม การณกลับปรากฏวา กฎ-กติกา การกระจายอํานาจในระดับรอง ซึ่งบัญญัติในกฎหมายการปกครอง อภิชาต สถิตนิรามัย : 217


ทองถิ่นหลายฉบับ โดยเฉพาะอยางยิ่งกฎหมายจัดตั้งอปท.ทั้งสาม ฉบับ แมจะมีการแกไขหลายครั้ง แตก็ยังละเมิดหลักการของกติกา แมบทตอไป ในแงที่การกํากับดูแลองคกรทองถิ่นจากรัฐสวนกลางไม เปนไปตามสาระหลักแหงการปกครองตนเองตามเจตนารมณของคน ทองถิน่ ดังนัน้ รัฐธรรมนูญไทยจึงมิไดมสี ภาพบังคับในฐานะทีเ่ ปนกฎ แหงการสรางกฎที่แทจริง การละเมิ ด กติ ก าแม บ ทข า งต น ปรากฏอย า งชั ด เจนใน กฎหมายจัดตัง้ องคกรทองถิน่ ทัง้ สามระดับ และถูกตอกยํา้ ดวย พ.ร.บ. เขาชือ่ ถอดถอนและ พ.ร.บ. การยืน่ เสนอขอบัญญัตทิ อ งถิน่ กฎหมาย ทั้งหาฉบับ ในฐานะกฎ-กติการะดับรองไดสรางโครงกรอบแรงจูงใจ (incentive matrix) ใหผูเลนในองคการปกครองทองถิ่นมีพฤติกรรม ไปในทิศทางทีต่ อ งรับผิด (accountable) ตอรัฐสวนกลางมากกวาการ รับผิดตอประชาชนในทองถิ่น โดยที่ระดับของความรับผิดตอรัฐของ อบต. อยูใ นระดับสูงสุด รองลงมาคือเทศบาลและอบจ. ตามลําดับ และ ในขณะเดียวกัน อบต. ก็รับผิดตอประชาชนสูงสุดดวย สวนอบจ. นั้น รับผิดตอประชาชนในระดับตํ่าสุด ทั้งหมดนี้ มีนัยวา อิทธิพลของใน การกําหนดนโยบายทองถิ่นตามเจตนารมณของประชาชนทองถิ่นมี นอยกวารัฐสวนกลางดวย สาเหตุที่องคการบริหารสวนตําบลตองรับผิดตอรัฐมากกวา ประชาชน และในขณะเดี ย วกั น ก็ มี ร ะดั บ การรั บ ผิ ด ต อ ประชาชน สูงสุดเมือ่ เปรียบเทียบกับเทศบาลและองคการบริหารสวนจังหวัดนัน้ เนื่องจาก พ.ร.บ.จัดตั้งอบต. ใหอํานาจกํากับ-ควบคุมแกกระทรวง มหาดไทยสูงที่สุด ตัวอยางเชน นายอําเภอและผูวาราชการจังหวัด มีอํานาจตั้งแตการสอบสวน ระงับการปฏิบัติราชการ ยุบสภา และ สั่งใหพนจากตําแหนง ยิ่งไปกวานั้น การใชอํานาจเหลานี้มีลักษณะ “ครอบจักรวาล” ในแงที่กลไกมหาดไทยสามารถใชดุลยพินิจไดอยาง กวางขวางและเกือบจะไมมีขอจํากัดในการใชอํานาจเลย รวมทั้งยังมี

218 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ลักษณะเบ็ดเสร็จเด็ดขาดอีกดวย นายอําเภอและผูวาราชการจังหวัด เปนทั้งผูกลาวหา ผูสอบสวน และเปนผูใชดุลยพินิจสั่งลงโทษ โดยที่ ผูดํารงตําแหนงทางการเมืองของอบต.ไมสามารถอุทธรณได อีก ตัวอยางหนึง่ คือ นายอําเภอและผูว า ราชการมีอาํ นาจอนุมตั แิ ละยับยัง้ ไมใหประกาศใชรางงบประมาณรายจายประจําปและรางขอบัญญัติ อื่นๆ ซึ่งผานการพิจารณาของสภาอบต.แลว อันเปนการแทรกแซง กระบวนการกําหนดนโยบายในระดับทีล่ ะเมิดหลักการปกครองตนเอง ของทองถิน่ อยางยิง่ ดังนัน้ อํานาจทีเ่ ขมขนในระดับขางตนยอมสราง แรงจูงใจสูงมากใหผูดํารงตําแหนงทางการเมืองของอบต. ตองสยบ ยอมตออํานาจของรัฐสวนกลาง ทัง้ ๆ ทีเ่ ขาเขาสูต าํ แหนงจากการเลือก ตั้งของประชาชน ในอีกดานหนึ่งของโครงกรอบแรงจูงใจซึ่งกํากับพฤติกรรรม ของอบต.ใหรับผิดตอประชาชนนั้นประกอบดวยกลไกสองดานคือ หนึ่ง กลไกการเลือกตั้ง เนื่องจากเขตเลือกตั้งอบต. มีขนาด เล็ก ในขณะเดียวกันทํานบการเขาสูตําแหนงทางการเมือง ทั้งในแง คุณสมบัตผิ สู มัครและตนทุนรวมในการหาเสียงก็ตาํ่ ทีส่ ดุ เมือ่ เทียบกับ กรณีของอบจ. เทศบาล และส.ส. ทําใหการแขงขันในสนามอบต. เขมขน มาก ประกอบกับการที่โครงสรางความสัมพันธทางอํานาจระหวาง ผู บ ริ ห ารและสภาอบต.ในทางปฏิ บั ติ ทํ า ให ฝ า ยบริ ห ารมี อํ า นาจ เหนือกวาฝายสภามาก กลาวอีกแบบคือ ฝายบริหารของอบต.มีความ เขมแข็งมากกวาฝายบริหารในระบบรัฐสภาเสียอีก (super-strong executives) ในขณะเดียวกันฝายบริหารฯ ก็มีเสถียรภาพสูงกวาฝาย บริหารในระบบรัฐสภาอีกดวย เนื่องจากสภาอบต.ไมมีอํานาจลงมติไมไววางใจนายกอบต. ในแงนี้ ความรับผิดของนายกอบต.ตอผูเลือกตั้งจึงมีความชัดเจนโปรงใสมากกวาระบบรัฐสภา เพราะนายกอบต.ไมสามารถอางได วา การที่ตนมีผลงานไมดีเทาที่ควรนั้นเกิดจากการขัดขวางของเสียง อภิชาต สถิตนิรามัย : 219


สวนใหญในสภาอบต. สาเหตุทงั้ หมดขางตนทําใหอบต. ซึง่ เปนองคกร ปกครองทองถิ่นมีความใกลชิดกับประชาชนมากที่สุด ตองรับผิดตอ ประชาชนมากที่สุดเมื่อเทียบกับอปท. อีกสองประเภท สอง กลไกการถอดถอนผูด าํ รงตําแหนงทางการเมืองและการ เขาชือ่ เสนอขอบัญญัตทิ อ งถิน่ กลไกทัง้ สองนีถ้ กู ออกแบบใหเปนกลไก เสริมการเลือกตัง้ เพือ่ ใหอบต. รับผิดตอประชาชนมากขึน้ และเพิม่ การ มีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน แตอยางไรก็ตาม ดวยเงื่อนไข ตางๆ ที่กฎหมายกําหนดใหประชาชนจะตองปฏิบัติหากตองการใช กลไกทัง้ สองนัน้ ถูกออกแบบโดยไมไดคาํ นึงถึงตนทุนธุรกรรมจํานวน มากที่ประชาชนตองแบกรับ ทําใหกลไกเหลานี้ไมมีประสิทธิผลใน ทางปฏิบัติ ดังนั้น นอกจากกลไกการเลือกตั้งแลว กลไกอื่นทาง กฎหมายที่จะบังคับใหผูดํารงตําแหนงทางการเมืองของอปท. รับผิด ตอประชาชนในเขตเลือกตัง้ ของตัวเองนัน้ แทบจะไมมผี ลในทางปฏิบตั ิ เลย ทีก่ ลาวมาทัง้ หมดนีอ้ าจทําใหกลาวอางไดวา โครงกรอบแรงจูงใจ ซึง่ กําหนดขึน้ จากกฎหมายระดับ พ.ร.บ.หลายฉบับนัน้ อาจทําใหอบต. มีพฤติกรรมที่รับผิดตอรัฐสวนกลางมากกวารับผิดตอประชาชนใน ทองถิ่น46

ผูเขียนเห็นวา ขอความนี้สามารถปรับใชกับองคกรทองถิ่นระดับเทศบาลและอบจ.ในระดับ ความเขมขน (degree) ที่แตกตางกันไดดวย กลาวคือ เมื่อเทียบกับอบต.แลว อบจ.รับผิดตอ ทั้งรัฐสวนกลางและประชาชนนอยที่สุด เนื่องจาก หนึ่ง กฎหมายจัดตั้งอบจ.ใหอํานาจกํากับ แกมหาดไทยนอยกวาในกรณีของอบต.มาก สอง เขตเลือกตัง้ ทีใ่ หญระดับจังหวัด ทําใหเกิด ก) คะแนนเสียงของประชาชนหนึง่ คนมีผลนอยมากตอการกําหนดวาผูส มัครคนใดจะชนะการเลือก ตั้ง ข) มีตนทุนธุรกรรมที่สูงมากๆ ในการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่นและการถอดถอน ทั้ง ก) และ ข) ทําใหกลไกการรับผิดตอประชาชนของอบจ.ออนแรงมาก สวนระดับการรับผิดของ เทศบาลตอรัฐและประชาชนนัน้ ขึน้ กับขนาดของเทศบาล ยิง่ เทศบาลมีขนาดใหญเชน เทศบาล นคร ระดับความรับผิดจะเขาใกลอบจ. สวนเทศบาลตําบลระดับความรับผิดจะเขาใกลอบต. 46

220 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


นอกจากอํานาจการกํากับควบคุมอปท.ตามกฎหมายจัดตั้ง ของอปท.แลว รัฐสวนกลางยังกํากับการทํางานของอปท. ผานการ จัดสรรงบประมาณใหแกทองถิ่นอีกดวย การกํากับดานงบประมาณ นี้มีสองลักษณะคือ วงเงินและประเภทของวงเงินงบประมาณ ในประการแรก เนื่องจากอปท.จัดหารายไดจากทองถิ่นของ ตัวเองไดเพียงรอยละ 10 ของรายไดอปท.ทัง้ หมดเทานัน้ ทําใหรายได อีกประมาณรอยละ 90 ตองขึ้นตอการจัดสรรจากคณะกรรมการ กระจายอํานาจใหแกทองถิ่น (กกถ.) ซึ่งรัฐบาลกลางมีอํานาจนําใน กกถ. ในระดับตางๆ กัน ตามแตประเภทของรายไดสามแบบดังนี้คือ ก) รายไดประเภทที่รัฐจัดเก็บให ขนาดของวงเงินนี้ขึ้นกับการจัดสรร ของกกถ.นอยทีส่ ดุ ข) ประเภททีร่ ฐั แบงให กกถ. มีอาํ นาจจัดสรรวงเงิน สูงขึ้น ค) ประเภทเงินอุดหนุน กกถ. มีอํานาจจัดสรรสูงสุด หรือกลาว โดยรวมไดวา วงเงินรายไดประมาณรอยละ 90 ของอปท. จะมียอด รวมเทาไรขึ้นกับการจัดสรรที่รัฐบาลกลางมีอํานาจนํา ประการทีส่ อง อปท.มีอสิ ระในการใชจา ยรายไดทงั้ สีป่ ระเภท ไมเทากัน รายไดประเภทเงินอุดหนุนนั้นอปท. มีความเปนอิสระใน การใชจา ยนอยทีส่ ดุ กวาครึง่ หนึง่ ของรายไดประเภทนีค้ อื สวนของเงิน อุดหนุนเฉพาะกิจ ซึ่งคิดเปนรอยละ 20 ของรายไดทั้งหมดของอปท. นัน้ อปท. กลับไมมอี สิ ระในการกําหนดเลยวาจะนํารายไดสว นนีไ้ ปใช จายอะไร แตกลับตองใชจา ยตามรายการทีก่ าํ หนดมาแลวจากรัฐสวน กลาง ซึ่งมากกวาครึ่งหนึ่งของงบเฉพาะกิจนี้เปนงบประมาณสําหรับ “นโยบายหาเสียง” ของรัฐบาลทีม่ อี าํ นาจในขณะนัน้ สวนวงเงินอีกนับ หมื่นลานบาทของงบเฉพาะกิจนั้น นอกจากจะถูกกําหนดลวงหนา แลววาอปท.ตองเอาไปใชจายอะไรบาง กฎเกณฑการจัดสรรเงินกอน นี้ใหแกอปท.แตละแหงนั้น ยัง “จงใจ” ออกแบบใหมีลักษณะที่กวางๆ หลวมๆ ทําใหอปท.แตละแหงตอง “วิ่งงบประมาณ” ซึ่งหมายความ วานักการเมืองทองถิ่นตอง “เขาสังกัด” ตอสายกับนักการเมืองระดับ อภิชาต สถิตนิรามัย : 221


ชาติ และ/หรือสรางสายสัมพันธกับขาราชการของกรมสงเสริมการ ปกครองทองถิ่น เพื่อดึงงบประมาณสูทองถิ่นตน นอกจากขาดความเป น อิ ส ระด า นการคลั ง เท า ที่ ค วรแล ว บทบัญญัตใิ น พ.ร.บ. ระเบียบบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ พ.ศ. 2542 ยังเปดโอกาสใหรฐั สวนกลางมีอาํ นาจนําตอการบริหารบุคคลสวนทอง ถิ่นไดดวย สิ่งนี้อาจทําใหการบริหารบุคคลขององคกรปกครองสวน ทองถิ่นขาดความอิสระไดอีกเชนกัน ดังนั้น อาจสรุปในภาพรวมได วา อปท.ถูกควบคุมจากสวนกลางในสามมิติดวยกันคือ อํานาจการ กํากับดูแล งบประมาณ และการบริหารบุคคล จนทําใหอปท. อาจมี พฤติกรรมที่ตองรับผิดตอรัฐสวนกลางมากกวาประชาชนในทองถิ่น ซึ่งเปนการละเมิดหลักการที่กําหนดโดยรัฐธรรมนูญวา การปกครอง ทองถิ่นตองเปนไปตามเจตจํานงคของประชาชนในทองถิ่น ยิ่งไป กวานั้น คณะกรรมการกระจายอํานาจใหองคกรปกครองสวนทองถิ่น (กกถ.) ซึ่งเจตนารมณของกฎหมายกําหนดใหเปนองคกรที่ทําหนาที่ ขับเคลื่อนการกระจายอํานาจ กลับถูกครอบงําดวยรัฐสวนกลาง อัน เปนผูมีสวนไดเสียโดยตรงจากการกระจายอํานาจ สิ่งนี้ยอมทําให ความคืบหนาของการกระจายอํานาจเปนไปอยางเชื่องชา แมวาการปกครองทองถิ่นในปจจุบันจะตกอยูใตการควบคุม อยางเขมขนของรัฐสวนกลาง ทําใหทอ งถิน่ ขาดความเปนอิสระในการ ปฏิบัติงานเพื่อตอบสนองความตองการของประชาชนในพื้นที่ แต องคกรปกครองสวนทองถิ่นหลายๆแหงไดแสดงใหเห็นถึงศักยภาพ และความพรอมในการผลิตบริการสาธารณะอยางเปนรูปธรรมและมี ประสิทธิผล ทั้งในการทํางานประจําตามอํานาจหนาที่และการสราง นวัตกรรมบริการสาธารณะใหมในหลายๆ ดานเชน การเพิ่มคุณภาพ การศึกษา สรางสวัสดิการดูแลผูดอยโอกาส ฯลฯ จึงไมแปลกเลยที่ อปท.จะไดรับความเชื่อมั่นจากประชาชนเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ และสูงกวา คณะรัฐมนตรีและสภาผูแ ทนราษฎรของรัฐสวนกลาง ในขณะเดียวกัน 222 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


ประชาชนก็มีความพอใจตอการใชบริการของอปท.ในระดับสูง แต อยางไรก็ตาม องคกรปกครองสวนทองถิ่นก็ยังคงมีปญหาเรื่องการ ทุจริต เชนเดียวกับหนวยงานอืน่ ๆ ซึง่ อาจเปนตัวชีว้ ดั คราวๆ เบือ้ งตน ไดวา การใหอาํ นาจรัฐสว���กลางกํากับดูแลองคกรปกครองสวนทองถิน่ อยาง “ครอบจักรวาล” ในรูปแบบปจจุบันยังไมสามารถแกปญหาการ ทุจริตขององคกรปกครองสวนทองถิ่นได 8.2 ขอเสนอแนะ จากข อ สรุ ป หลั ก ข า งต น ที่ ว า อปท.โดยเฉพาะอย า งยิ่ ง อบต. ตกอยูใตโครงกรอบแรงจูงใจที่ทําใหตองรับผิดตอรัฐมากกวา เจตนารมณของประชาชนในทองถิ่น สิ่งนี้ยอมมีนัยวา อิทธิพลของ ประชาชนในการกําหนดนโยบายทองถิน่ มีนอ ยกวารัฐสวนกลาง ดังนัน้ ทางออกจากปญหานีก้ ค็ อื การหาจุดสมดุลใหมระหวางอํานาจควบคุม ของรัฐกับอํานาจการควบคุมของประชาชน ซึ่งอาจแกไขไดดังนี้ 1)ลดอํานาจการกํากับควบคุมของรัฐ โดยเฉพาะอยางยิ่ง อํานาจการสั่งระงับการปฏิบัติราชการ ยุบสภา และสั่งให พนจากตําแหนง ซึ่งมีลักษณะครอบจักรวาลและเบ็ดเสร็จ เด็ดขาด รวมทัง้ อํานาจในการอนุมตั -ิ ยับยัง้ รางงบประมาณ ประจําป และรางขอบัญญัตอิ นื่ ๆ ซึง่ ผานการพิจารณาของ สภาอปท. แลว 2)เพิม่ อิสระทางการคลังแกอปท. โดยใหอปท. มีแหลงรายได จากทองถิ่นซึ่งเปนอิสระจากการจัดสรรของรัฐเพิ่มขึ้น ตัวอยางเชน การออกกฎหมายเก็บภาษีจากฐานทรัพยสนิ ในเรื่องที่ดินและสิ่งปลูกสราง และกําหนดใหรายไดภาษี อากรจากฐานนี้เปนรายไดของทองถิ่นทั้งหมด ขอเสนอนี้ นอกจากจะเป น การลดการพึ่ ง พิ ง การจั ด สรรวงเงิ น

อภิชาต สถิตนิรามัย : 223


งบประมาณจากรัฐแลว ยังเปนการแกปญหาสัดสวน ที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ของรายไดประเภทเงินอุดหนุนอีกดวย 3)ยกเลิกการจัดสรรเงินอุดหนุนประเภทเฉพาะกิจใหแก อปท. เพราะเปนแหลงที่มาของการสั่งใหอปท.ทําตาม นโยบายหาเสียงของรัฐบาลกลาง และการวิง่ งบประมาณ ของอปท. ซึ่งเปดชองใหแกการทุจริตไดในปจจุบัน 4)แก ไ ขข อ บั ญ ญั ติ ใ น พ.ร.บ. เข า ชื่ อ ถอดถอนผู ดํ า รง ตําแหนงการเมืองทองถิ่นและ พ.ร.บ. เขาชื่อเสนอขอ บัญญัตทิ อ งถิน่ ใหเปนไปในทิศทางทีล่ ดตนทุนธุรกรรมที่ เกิดจากการทําตามเงื่อนไขที่ระบุไวในกฎหมายทั้งสอง ฉบับ และเพื่อใหความริเริ่มของประชาชนมีโอกาสสําเร็จ มากขึน้ เชน การลดสัดสวนทีก่ าํ หนดไวในพระราชบัญญัต วาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542 ซึ่งกําหนดใหตองรวบรวมรายชื่อผูมีสิทธิเลือกตั้งจํานวน ไมนอยกวากึ่งหนึ่งของจํานวนผูมีสิทธิเลือกตั้งในอปท. นั้นๆ เพื่อเสนอขอบัญญัติ ขอกําหนดนี้ทําใหการยื่นขอ บัญญัติในระดับอบจ. ของทุกจังหวัดตองลารายชื่อขั้น ตํา่ มากกวา 50,000 ราย ซึง่ มากกวาการยืน่ รางกฎหมาย ในระดับประเทศที่กําหนดไวเพียง 10,000 รายเทานั้น เปนตน

224 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


บรรณานุกรม

โกวิทย พวงงาม. (2552). การปกครองทองถิน่ ไทย. พิมพครัง้ ที่ 7. กรุงเทพฯ: วิญูชน. กระทรวงมหาดไทย. หนังสือกระทรวงมหาดไทย ที่ มท 0804.3/12525 ลงวันที่ 22 ตุ ล าคม 2551. เรื่ อ ง หารื อ เกี่ ย วกั บ การยกเลิ ก มติ ข องสภาองค ก าร บริหารสวนตําบททาชนะ อําเภอทาชนะ จังหวัดสุราษฎรธานี. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www.thailocaladmin.go.th/work/ebook/eb280952/pdf1/ A49.pdf. วันที่สืบคนขอมูล 14 มิถุนายน 2554. กรมสงเสริมการปกครองสวนทองถิ่น. ขอมูลรายชื่อเทศบาล. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www.thailocaladmin.go.th วันที่สืบคนขอมูล 11 พฤษภาคม 2554. กรมสงเสริมการปกครองสวนทองถิน่ . ขอมูลรายชือ่ อบต. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http:// www.thailocaladmin.go.th/work/apt/apt.jsp วั น ที่ สื บ ค น ข อ มู ล 11 พฤษภาคม 2554. “กําเนิดและพัฒนาการองคการบริหารสวนตําบล.” (ออนไลน). เขาถึงไดใน http:// thaipoliticsgovernment.org/wiki/กําเนิดและพัฒนาการองคการบริหารสวน ตําบล สืบคนขอมูลวันที่ 11 พฤษภาคม 2554 “แฉทุจริตป'52อปท.แชมปโกงสูญรวม2พันล,” (2552,16 ธันวาคม). ไทยโพสต. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www.ryt9.com/s/tpd/854228.วันที่สืบคน 1 มิถุนายน 2554. “แฉ “มท.-อปท.” ถูกรองเรียนคอรัปชั่นสูงสุด,” (2553,17 สิงหาคม). คม ชัด ลึก. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://thairecent.com/Politic/2010/700632 วันที่ สืบคนขอมูล 1 มิถุนายน 2554.

อภิชาต สถิตนิรามัย : 225


เฉลิมชัย รัตนจันท.(ม.ป.ป). หลักความเปนอิสระในการบริหารงานบุคคลขององคกร ปกครองสวนทองถิ่นตามรัฐธรรมนูญ. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www. local.moi.go.th/freedom.doc วันที่สืบคนขอมูล 1 มิถุนายน 2554. ชลัยพร อมรวัฒนา และคณะ. ( 2551). รายงานฉบับสุดทาย การวิจัยวาดวยการ ปรับบทบาทภารกิจสวนกลาง สวนภูมิภาค และสวนทองถิ่น และแนวทาง การจัดสรรทรัพยากร โครงการขับเคลือ่ นยุทธศาสตรการพัฒนา ในชวงแผน พัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ ฉบับที่ 10 ไปสูการปฏิบัติ. กรุงเทพฯ : สํานักงานคณะกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ. “เตรียมตัง้ ป.ป.ช. จังหวัด เชือ่ ดอปท. ทุจริต,”(2550,26 มีนาคม). คม ชัด ลึก. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://news.sanook.com/politic/politic_113756.php. วันที่ สืบคนขอมูล 1 มิถุนายน 2554. นครินทร เมฆไตรรัตน และคณะ (2546) "การพัฒนาการบริหารงานบุคคลสวนทองถิน่ " สถาบันวิจัยและใหคําปรึกษาแหงมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร นันทวัฒน บรมานันท. (2552). การปกครองสวนทองถิ่น. พิมพครั้งที่ 5 . กรุงเทพฯ : วิญูชน. ประกาศกําหนดหลักเกณฑและวิธีการการเลือกกรรมการผูแทนองคกรปกครองสวน ทองถิ่นและการสรรหากรรมการผูทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการกระจาย อํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น พ.ศ. 2542. (23 ธันวาคม 2542). ราชกิจจานุเบกษา. เลม 166 ตอนพิเศษ 106 .หนา 42. ประกาศคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่นเรื่อง หลัก เกณฑการจัดสรรเงินอุดหนุนทั่วไปเพื่อสนับสนุนการกระจายอํานาจใหแก องคกรปกครองสวนทองถิน่ ปงบประมาณ พ.ศ. 2554. (17 ธันวาคม 2553). ราชกิจจานุเบกษา. เลม 127 ตอนพิเศษ 145 ง. หนา 67. ประกาศคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองทองถิน่ เรือ่ ง การจัดสรรเงิน อุดหนุนเฉพาะกิจสําหรับอปท.กรณีเรงดวนปงบประมาณ พ.ศ.2552. (8 ม.ค. 2552).ราชกิจจานุเบกษา. เลม 126 ตอนพิเศษ 3 ง. หนา 65. “ป.ป.ช. ลุยลางทุจริตทองถิ่น มีมติฟนอดีตนายกเล็กเทศบาลสุราษฎร-อดีตนายก อบจ.มหาสารคาม,”(2552,5 ตุลาคม). มติชน.(ออนไลน). เขาถึงไดใน www. matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1254736929&grpid=&cat id=01. วันที่สืบคนขอมูล 1 มิถุนายน 2554. “ป.ป.ช. – สตง. ลาทุจริตองคกรปกครองสวนทองถิ่น. ผลาญงบแสนลาน,”(2550, 9 กรกฎาคม). ผูจ ดั การ. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www2.manager.co.th/ Home/ViewNews.aspx?NewsID=9500000079710. วันที่สืบคนขอมูล 1 มิถุนายน 2554.

226 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


พระราชบัญญัติกําหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครองสวน ทองถิน่ พ.ศ. 2542 (ฉบับที่ 2) แกไขป 2549. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http:// web.krisdika.go.th/data/law/law2/%a1100/%a1100-20-9999-update. pdf. วันที่สืบคนขอมูล 24 มีนาคม 2554. พระราชบัญญัติเทศบาล พ.ศ. 2496 (ฉบับที่ 13) แกไขป พ.ศ. 2552. (ออนไลน). เขา ถึงไดใน http://web.krisdika.go.th/data/law/law2/%b705/%b705-20-9999update.pdf. วันที่สิบคนขอมูล 24 มีนาคม 2554. พระราชบัญญัติวาดวยการเขาชื่อเสนอขอบัญญัติทองถิ่น พ.ศ. 2542. (ออนไลน). เขา ถึงไดใน http://web.krisdika.go.th/data/law/law2/%c754/%c754-202542-a0001.pdf. วันที่สืบคนขอมูล 24 มีนาคม 2554. พระราชบัญญัติวาดวยการลงคะแนนเสียงเพื่อถอดถอนสมาชิกสภาทองถิ่นหรือผู บริหารทองถิ่น พ.ศ. 2542. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://web.kris dika.go.th/data/law/law2/%c756/%c756-20-2542-a0001.pdf. วันทีส่ บื คน ขอมูล 24 มีนาคม 2554. พระราชบัญญัติสภาตําบลและองคการบริหารสวนตําบล พ.ศ. 2537 (ฉบับที่ 6) แกไขป พ.ศ. 2552.(ออนไลน). เขาถึง���ดใน http://web.krisdika.go.th/data/ law/law2/%ca52/%ca52-20-9999-update.pdf. วันที่สืบคนขอมูล 24 มีนาคม 2554. พระราชบัญญัติองคการบริหารสวนจังหวัด พ.ศ. 2540 (ฉบับที่ 4) แกไขป 2552. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://web.krisdika.go.th/data/law/law2/% cd16/%cd16-20-9999-update.pdf. วันที่สืบคนขอมูล 24 มีนาคม 2554. รังสรรค ธนะพรพันธุ. (2546). เศรษฐศาสตรรฐั ธรรมนูญ: บทวิเคราะหรฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540. กรุงเทพฯ : มติชน. วีระชัย ชมสาคร.(2554, 6 พฤษภาคม). ผูอ าํ นวยการสวนยกระจายอํานาจดานการเงิน และการคลัง สํานักงานคณะกรรมการกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครอง สวนทองถิ่น สํานักนายกรัฐมนตรี. สัมภาษณ. วีระศักดิ์ เครือเทพ. (2548). นวัตกรรมสรางสรรคขององคกรปกครองสวนทองถิ่น. กรุงเทพฯ :สํานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย. วุฒสิ าร ตันไชย.(2548). “กระบวนการวาดวยการถอดถอนสมาชิกและผูบ ริหารทองถิน่ กรณีการศึกษาการเขาชือ่ ถอดถอน นายกองคการบริหารสวนตําบลโพนงาม อําเภอโกสุมพิสยั จัวหวัดมหาสารคาม”. เอกสารประกอบการสัมมนาวิชาการ ครั้งที่ 7 เรื่องการเมืองฐานประชาชน : ความยั่งยืนของประชาธิปไตย. กรุงเทพฯ : สถาบันพระปกเกลา.

อภิชาต สถิตนิรามัย : 227


ศิริลดา ประสพทรัพย. (2545). กระบวนการใหประชาชนเขาชื่อเสนอขอบัญญัติ ทองถิ่น. วิทยานิพนธนิติศาสตรมหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย. สกนธ วรัญญวัฒนา. (2554, 8 มิถนุ ายน). กรรมการผูท รงคุณวุฒคิ ณะกรรมการกระจาย อํานาจใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น. สัมภาษณ. สถาบันพระปกเกลา. (2553). วัดระดับความเชื่อมั่นของประชาชนตอสถาบันตางๆ และความพึงพอใจตอการบริการของรัฐ พ.ศ. 2546-2553. (ออนไลน). เขาถึง ไดใน http://www.kpi.ac.th/portal/knowledge/article_detail.php?id=17. วันที่สืบคน 13 พฤษภาคม 2554. สมคิด เลิศไพทูรย. (2547). กฎหมายการปกครองทองถิน่ . กรุงเทพฯ: สํานักพิมพคณะ รัฐมนตรีและราชกิจจานุเบกษา. สมคิด เลิศไพทูรย. (2546). การปรับปรุงกฎหมายกระจายอํานาจใหแกองคกรปกครอง สวนทองถิน่ . ศูนยศกึ ษาการพัฒนาประชาธิปไตย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. สํานักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง. สรุปขอมูลสถิติการใชสิทธิเลือกตั้ง ส.ส. 23 ธันวาคม 2550. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www.ect.go.th/newweb/th/ election/index4.php. วันที่สืบคน 11 พฤษภาคม 2554 สํานักงานสงเสริมการปกครองสวนทองถิ่นจังหวัดสุรินทร. สกูปพิเศษ? บทเรียนราคา แพงอบต. 6 ศพเปดเวทีคืนอํานาจตองยอมรับการตรวจสอบภาค ปปช. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://surinlocal.go.th/index.php?id_news= 10&mod=news_old_full&path=news. วันที่สืบคน 11 พฤษภาคม 2554 “อปท. ครองแชมปโกง ดับเพลิงดุ ปปช. งัด อสส,”(2553,18 สิงหาคม). ไทยโพสต. (ออนไลน). เขาถึงไดใน http://www.ryt9.com/s/tpd/966068. วันที่สืบคน ขอมูล 1 มิถุนายน 2554. “อปท. แชมปถูกยื่นรองทุจริต,”(2552,16 ธันวาคม). ขาวสด. (ออนไลน). เขาถึงไดใน: http://www.khaosod.co.th/view_news.php?newsid=TUROd01EVXdN VEUyTVRJMU1nPT. วันที่สืบคน 1 มิถุนายน 2554. อรทัย กกผล.( 2550). “กฎหมายที่เกี่ยวของกับการมีสวนรวมของประชาชน กรอบ ความคิด ประเด็นสําคัญ ความทาทาย และทิศทางในอนาคต”. ใน อรทัย กกผล และ ภควัต อัจฉริยปญญา, บรรณาธิการ. เอกสารประกอบการสัมมนา ทางวิชาการ เรื่อง การขับเคลื่อนรัฐธรรมนูญ’50 สูการปฏิบัติ: กฎหมายที่ เกีย่ วของกับการปกครองทองถิน่ ระหวางวันที่ 11-13 ธันวาคม พ.ศ. 2550. หนา 87-96. กรุงเทพ ฯ: สถาบันพระปกเกลา.

228 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


Garden, P., Lebel, L., and Charunee Chirangworapat (2010) “Local Government Reforms as Work in Progress” in The Politics of Decentraliza tion: Natural Resource Management in Asia. Chusak Wittayapak and Peter Vandergeest, eds., Mekong Preea: Chiang Mai, pp.137-160. Rodrik, D. (2007). “ Institutions for High-Quality Growth”, In One Economics Many Recipes: Globalization, Institutions and Economics Growth, Princeton University Press: Princeton. pp.153-183. Sen, A. (1999). Development As Freedom Oxford University Press: Oxford. Thawilwadee Bureekul.,Brown, Gordon. (2007). Monitoring the pulse of the nation : indicators of democratization and good governance in Thailand 2005-2007. Bangkok : King Prajadhipok’s Institution.

อภิชาต สถิตนิรามัย : 229


ภาคผนวก £µ‡Ÿœª„ ˜µ¦µŠ Ÿ. 1 š´´˜·š¸ÉŤn¤¸Äœ¦´“›¦¦¤œ¼Œ´ ¡.«. 2540 ˜n¤¸°¥¼Än œŒ´ ¡.«. 2550 ¦´“›¦¦¤œ¼Œ´ ¡.«. 2550 ¤µ˜¦µ 78 (2) ¦´“˜o°Š‹´—¦³„µ¦¦·®µ¦¦µ„µ¦­nªœ„¨µŠ ­nªœ£¼¤·£µ‡ ¨³­nªœšo°Š™·Éœ Ä®o¤¸…°Á…˜ °Îµœµ‹®œoµš¸É ¨³ ‡ªµ¤¦´Ÿ·—°š¸É´—Á‹œÁ®¤µ³­¤Â„n„µ¦¡´•œµž¦³Áš« ¨³­œ´­œ»œÄ®o‹´Š®ª´—¤¸ÂŸœÂ¨³Šž¦³¤µ–Á¡ºÉ°¡´•œµ‹´Š®ª´— ¤µ˜¦µ 80 (4) ¦´“˜o°Š­nŠÁ­¦·¤Â¨³­œ´­œ»œ„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Á¡ºÉ°Ä®o°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¤¸­nªœ¦nª¤Äœ„µ¦‹´— „µ¦«¹„¬µÁ¡ºÉ°¡´•œµ¤µ˜¦“µœ‡»–£µ¡„µ¦«¹„¬µÄ®oÁšnµÁš¸¥¤Â¨³­°—‡¨o°Š„´ÂœªœÃ¥µ¥¡ºÊœ“µœÂ®nŠ¦´“ ¤µ˜¦µ 281 ¦´“‹³˜o°Š­nŠÁ­¦·¤Ä®o°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÁž}œ®œnª¥Šµœ®¨´„Äœ„µ¦‹´—šÎµ¦·„µ¦­µ›µ¦–³Â¨³¤¸­nªœ¦nª¤ Ĝ„µ¦˜´—­·œÄ‹Â„ož{®µÄœ¡ºÊœš¸É ¤µ˜¦µ 282 ª¦¦‡ 2 „µ¦„ε„´—¼Â¨°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÄ®o¤¸„µ¦„ε®œ—¤µ˜¦“µœ„¨µŠÁ¡ºÉ°Áž}œÂœªšµŠÄ®o°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÁ¨º°„Åžž’·´˜·Á°ŠÅ—o ×¥‡Îµœ¹Š™¹Š‡ªµ¤Á®¤µ³­¤Â¨³‡ªµ¤Â˜„˜nµŠÄœ¦³—´…°Š„µ¦¡´•œµÂ¨³ ž¦³­·š›·£µ¡Äœ„µ¦¦·®µ¦…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÄœÂ˜n¨³¦¼žÂÃ—¥Å¤n„¦³š˜n°‡ªµ¤­µ¤µ¦™Äœ„µ¦˜´—­·œÄ‹ —εÁœ·œŠµœ˜µ¤‡ªµ¤˜o°Š„µ¦…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¦ª¤š´ÊŠ‹´—Ä®o¤¸„¨Å„„µ¦˜¦ª‹­°„µ¦—εÁœ·œŠµœÃ—¥ž¦³µœ Áž}œ®¨´„ ¤µ˜¦µ 283 ª¦¦‡ 3 Ä®o¤¸„‘®¤µ¥„ε®œ—ŸœÂ¨³…´Êœ˜°œ„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹ Á¡ºÉ°„ε®œ—„µ¦ÂnŠ°Îµœµ‹®œoµš¸É¨³‹´—­¦¦ ¦µ¥Å—o¦³®ªnµŠ¦µ„µ¦­nªœ„¨µŠÂ¨³¦µ„µ¦­nªœ£¼¤·£µ‡„´°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³¦³®ªnµŠ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ—oª¥„´œÁ°Š ×¥‡Îµœ¹Š™¹Š„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Á¡·É¤…¹Êœ˜µ¤¦³—´‡ªµ¤­µ¤µ¦™…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ˜n¨³ ¦¼žÂ ¦ª¤š´ÊŠ„ε®œ—¦³˜¦ª‹­°Â¨³ž¦³Á¤·œŸ¨ ×¥¤¸‡–³„¦¦¤„µ¦ž¦³„°—oª¥Ÿ¼ošœ®œnª¥¦µ„µ¦š¸ÉÁ„¸É¥ª…o°Š Ÿ¼ošœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³Ÿ¼oš¦Š‡»–ª»•· ×¥¤¸‹ÎµœªœÁšnµ„´œ Áž}œŸ¼o—εÁœ·œ„µ¦Ä®oÁž}œÅž˜µ¤„‘®¤µ¥ ¤µ˜¦µ 283 ª¦¦‡ 4 Ä®o¤¸„‘®¤µ¥¦µ¥Å—ošo°Š™·Éœ Á¡ºÉ°„ε®œ—°Îµœµ‹®œoµš¸ÉĜ„µ¦‹´—Á„ȝ£µ¬¸Â¨³¦µ¥Å—o°ºÉœ…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ ×¥¤¸®¨´„Á„–”rš¸ÉÁ®¤µ³­¤˜µ¤¨´„¬–³…°Š£µ¬¸Â˜n¨³œ·— „µ¦‹´—­¦¦š¦´¡¥µ„¦Äœ£µ‡¦´“ „µ¦¤¸¦µ¥Å—oš¸É Á¡¸¥Š¡°„´¦µ¥‹nµ¥˜µ¤°Îµœµ‹®œoµš¸É…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ š´ÊŠœ¸Ê ×¥‡Îµœ¹Š™¹Š¦³—´…´Êœ„µ¦¡´•œµšµŠÁ«¦¬“„·‹…°Š šo°Š™·Éœ ­™µœ³šµŠ„µ¦‡¨´Š…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³‡ªµ¤¥´ÉŠ¥ºœšµŠ„µ¦‡¨´Š…°Š¦´“ ¤µ˜¦µ 284 ª¦¦‡ 10 Ä®oœÎµš´´˜·¤µ˜¦µ 265 ¤µ˜¦µ 266 ¤µ˜¦µ 267 ¨³¤µ˜¦µ 268 ¤µÄo´Š‡´„´­¤µ·„­£µšo°Š™·Éœ ‡–³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ®¦º°Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ ¨oªÂ˜n„¦–¸ —oª¥Ã—¥°œ»Ã¨¤ ¤µ˜¦µ 288 „µ¦¦·®µ¦»‡‡¨…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ˜o°Š¤¸¤µ˜¦“µœš¸É­°—‡¨o°Š„´œÂ¨³°µ‹Å—o¦´„µ¦„µ¦¡´•œµ ¦nª¤„´œ®¦º°­´Áž¨¸É¥œ»‡¨µ„¦¦³®ªnµŠ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ—oª¥„´œÅ—o ¤µ˜¦µ 288 ª¦¦‡ 2 „µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ˜o°Š¤¸¤¸°Š‡r„¦¡·š´„¬r‡»–›¦¦¤…°Š…oµ¦µ„µ¦ ­nªœšo°Š™·Éœ Á¡ºÉ°­¦oµŠ¦³‡»o¤‡¦°Š‡»–›¦¦¤Â¨³‹¦·¥›¦¦¤Äœ„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨ 



 

230 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠ Ÿ. 1 (˜n°) 

¤µ˜¦µ 287 ž¦³µœÄœšo°Š™·Éœ¤¸­·š›·¤¸­nªœ¦nª¤Äœ„µ¦¦·®µ¦„·‹„µ¦…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ×¥°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ˜o°Š‹´—Ä®o¤¸ª·›¸„µ¦š¸ÉÄ®ož¦³µœ¤¸­nªœ¦nª¤—´Š„¨nµªÅ—o—oª¥ Ĝ„¦–¸š¸É„µ¦„¦³šÎµ…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ‹³¤¸Ÿ¨„¦³š˜n°¸ª·˜‡ªµ¤Áž}œ°¥¼n…°Šž¦³µœÄœšo°Š™·ÉœÄœ ­µ¦³­Îµ‡´ °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ˜o°ŠÂ‹oŠ…o°¤¼¨¦µ¥¨³Á°¸¥—Ä®ož¦³µœš¦µ„n°œ„¦³šÎµ„µ¦Áž}œÁª¨µ¡°­¤‡ª¦ ¨³Äœ„¦–¸š¸ÉÁ®Èœ­¤‡ª¦®¦º°Å—o¦´„µ¦¦o°Š…°‹µ„ž¦³µœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ˜o°Š‹´—Ä®o¤¸ „µ¦¦´¢{Š‡ªµ¤‡·—Á®Èœ„n°œ„µ¦„¦³šÎµœ´Êœ ®¦º°°µ‹‹´—Ä®ož¦³µœ°°„Á­¸¥Šž¦³µ¤˜·Á¡ºÉ°˜´—­·œÄ‹„Èŗo š´ÊŠœ¸Ê ˜µ¤š¸É„‘®¤µ¥ ´´˜· °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ˜o°Š¦µ¥Šµœ„µ¦—εÁœ·œŠµœ˜n°ž¦³µœÄœÁ¦ºÉ°Š„µ¦‹´—šÎµŠž¦³¤µ– „µ¦Äo‹nµ¥ ¨³Ÿ¨ „µ¦—εÁœ·œŠµœÄœ¦°že Á¡ºÉ°Ä®ož¦³µœ¤¸­nªœ¦nª¤Äœ„µ¦˜¦ª‹­°Â¨³„ε„´„µ¦¦·®µ¦‹´—„µ¦…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ ¤µ˜¦µ 285 ž¦³µœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÄ—Á®Èœªnµ­¤µ·„­£µšo°Š™·Éœ ‡–³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ®¦º° Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·ÉœŸ¼oė…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœœ´ÊœÅ¤n­¤‡ª¦—ε¦Š˜ÎµÂ®œnŠ˜n°Åž Ä®o¤¸­·š›·¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥Š™°—™°œ ­¤µ·„­£µšo°Š™·Éœ ‡–³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ®¦º°Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·ÉœŸ¼oœ´Êœ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ š´ÊŠœ¸Ê ‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á…oµºÉ° ®¨´„Á„–”r ¨³ª·›¸„µ¦Á…oµºÉ° „µ¦˜¦ª‹­°¦µ¥ºÉ° ¨³„µ¦¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥Š Ä®oÁž}œÅž˜µ¤š¸É„‘®¤µ¥´´˜· ¤µ˜¦µ 286 ž¦³µœŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ¤¸­·š›·Á…oµºÉ°¦o°Š…°˜n°ž¦³›µœ­£µšo°Š™·ÉœÁ¡ºÉ°Ä®o ­£µšo°Š™·Éœ¡·‹µ¦–µ°°„…o°´´˜·šo°Š™·ÉœÅ—o ‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›·Á…oµºÉ° ®¨´„Á„–”r¨³ª·›¸„µ¦Á…oµºÉ° ¦ª¤š´ÊŠ„µ¦˜¦ª‹­°¦µ¥ºÉ° Ä®oÁž}œÅž˜µ¤š¸É„‘®¤µ¥´´˜· ¤µ˜¦µ 290 (4) »¤œ¤¸­nªœ¦nª¤Äœ„µ¦¦´„¬µ‡»–£µ¡­·ÉŠÂª—¨o°¤

อภิชาต สถิตนิรามัย : 231


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 „µ¦„ε„´—¼Â¨°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ…°Š¦µ„µ¦­nªœ„¨µŠ ˜µ¤ ¡.¦.. ‹´—˜´ŠÊ °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ��o°Š™·Éœ

°˜.

„µ¦„ε„´—¼Â¨ „µ¦„ε„´—¼Â¨Ÿnµœ„µ¦¥´¥´ÊŠÂ¨³Ä®o‡ªµ¤Á®Èœ°®¦º°°œ»µ˜ ­´ÉŠÁ¡·„™°œ¤˜·…°Š°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ ‹´Š®ª´—

¦³Š´„µ¦ž’·´˜·Šµœ…°ŠŸ¼o¦·®µ¦°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 90 ª¦¦‡ 3

˜¸˜„¦nµŠ…o°´´˜·Šž¦³¤µ–ž¦³‹Îµže ®¦º°…o°´´˜·Šž¦³¤µ–Á¡·É¤Á˜·¤

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—(„¦–¸ š¸Éœµ¥°ÎµÁ£°­nŠÁ¦ºÉ°Š¤µ) ¤. 87 ª¦¦‡ 5 -

°œ»¤´˜·Áš«´´˜·Á¤ºÉ°Á„·—„¦–¸Œ»„ÁŒ·œÂ¨³ Á¦¸¥„ž¦³»¤­£µÁš«¤œ˜¦¸Å¤nŗo

°œ»¤´˜·Â¨³­nŠ‡ºœ¦nµŠ…o°´´˜·/Áš«´´˜· œµ¥°ÎµÁ£° Šž¦³¤µ–ž¦³‹Îµže®¦º°…o°´´˜·/Áš« ¤. 87 ª¦¦‡ 3-4 ´´˜·Šž¦³¤µ–¦nµ¥‹nµ¥Á¡·É¤Á˜·¤ °œ»¤´˜·„µ¦‹nµ¥ÁŠ·œ°»—®œ»œÂ¨³ÁŠ·œ¨Šš»œ °œ»¤´˜·„µ¦„¼oÁŠ·œ

­£µ ¤. 83

Áš«µ¨

-

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 72 œµ¥°ÎµÁ£°(„¦–¸ Áš«µ¨˜Îµ¨) -

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 64

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 62 ª¦¦‡ 3 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 67 šª· ¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 66

 

232 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน

°‹.

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 78 ®µ„­£µ¥´Š¥ºœ¥´œ 2 Ĝ 3 Ä®oŸ¼oªnµ­nŠ˜n°Ä®o ¦´“¤œ˜¦¸Áž}œŸ¼oª·œ·‹Œ´¥ ‡Îµª·œ·‹Œ´¥™º°Áž}œš¸É ­·Êœ­»— Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 77 ª¦¦‡ 2

-

„¦¦¤„µ¦­µ¤´ž¦³‹Îµ ­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 57 -

¦´“¤œ˜¦¸ ¤. 73 (7)


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ °œ»µ˜Äœ„µ¦…°¥º¤˜´ª…oµ¦µ„µ¦¤µnª¥ ž’·´˜·£µ¦„·‹Äœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ

°Îµœµ‹Äœ„µ¦Á®Èœ°¦nµŠ…o°´´˜·Â¨³ ­nŠ‡ºœ„¦–¸Å¤nÁ®Èœ° Ä®o‡ªµ¤Á®Èœ°Ä®o°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ ‹´Š®ª´—¤°Ä®oÁ°„œšÎµ„·‹„µ¦Ž¹ÉŠ°¥¼nĜ ®œoµš¸É…°Š°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—

°˜.

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 72 ª¦¦‡ 2 ®¦º° ¤®µ—Åš¥ „¦–¸š¸É …oµ¦µ„µ¦Å¤n°¥¼nĜ°Îµœµ‹ …°Š Ÿ¼oªnµ œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 71 ª¦¦‡ 3 -

Áš«µ¨

°‹.

-

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 62 ª¦¦‡ 3 -

°œ»¤´˜·Ä®ošÎµ„µ¦œ°„Á…˜¡ºÊœš¸É¨³„µ¦šÎµ „µ¦¦nª¤„´»‡‡¨°ºÉœ

-

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤.57 šª·

Á®Èœ­¤‡ª¦Ä®oŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·ÉœÂ¨³ …oµ¦µ„µ¦Äœ­´Š„´—Áš«µ¨¤¸°Îµœµ‹ Áž¦¸¥Áš¸¥‡—¸¨³Á¤·—Áš«´´˜·

-

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 48 šªµª¸­˜·

Á­œ°Á¦ºÉ°Š˜n°Ÿ¼oªnµÄ®oŸ¼oªnµ —εÁœ·œ„µ¦Ä®o Ÿ¼oªnµÅ¤nŗo Áž}œŸ¼o¤¸°Îµœµ‹Äœ„µ¦ °œ»¤´˜· ¤. 43 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—*** ¤. 53 ª¦¦‡ 3 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—¨³ ­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 49 ¨³Äœ„µ¦°°„ ®¨´„Á„–”r ª·›¸„µ¦Â¨³ ÁŠºÉ°œÅ…Äœ„µ¦šÎµ „·‹„µ¦—´Š„¨nµªÄ®oÁž}œ °Îµœµ‹…°Š¤®µ—Åš¥ ŗo¦´‡ªµ¤¥·œ¥°¤‹µ„ ¦µ„µ¦­nªœšo°Š™·Éœš¸É Á„¸É¥ª…o°ŠÂ¨³ °‹. š¸É Á„¸É¥ª…o°Š š´ÊŠœ¸Ê˜µ¤ ÁŠºÉ°œÅ…š¸É„ε®œ—Äœ „‘„¦³š¦ªŠ ¤. 46 œµ¥„°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 40

 

อภิชาต สถิตนิรามัย : 233




˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ °œ»µ˜Äœ„µ¦…°¥º¤˜´ª…oµ¦µ„µ¦¤µnª¥ ž’·´˜·£µ¦„·‹Äœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ

°Îµœµ‹Äœ„µ¦Á®Èœ°¦nµŠ…o°´´˜·Â¨³ ­nŠ‡ºœ„¦–¸Å¤nÁ®Èœ° Ä®o‡ªµ¤Á®Èœ°Ä®o°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ ‹´Š®ª´—¤°Ä®oÁ°„œšÎµ„·‹„µ¦Ž¹ÉŠ°¥¼nĜ ®œoµš¸É…°Š°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—

°˜.

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 72 ª¦¦‡ 2 ®¦º° ¤®µ—Åš¥ „¦–¸š¸É …oµ¦µ„µ¦Å¤n°¥¼nĜ°Îµœµ‹ …°Š Ÿ¼oªnµ œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 71 ª¦¦‡ 3 -

Áš«µ¨

-

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 62 ª¦¦‡ 3 -

°œ»¤´˜·Ä®ošÎµ„µ¦œ°„Á…˜¡ºÊœš¸É¨³„µ¦šÎµ „µ¦¦nª¤„´»‡‡¨°ºÉœ

-

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤.57 šª·

Á®Èœ­¤‡ª¦Ä®oŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·ÉœÂ¨³ …oµ¦µ„µ¦Äœ­´Š„´—Áš«µ¨¤¸°Îµœµ‹ Áž¦¸¥Áš¸¥‡—¸¨³Á¤·—Áš«´´˜·

-

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 48 šªµª¸­˜·

 

234 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน

°‹.

Á­œ°Á¦ºÉ°Š˜n°Ÿ¼oªnµÄ®oŸ¼oªnµ —εÁœ·œ„µ¦Ä®o Ÿ¼oªnµÅ¤nŗo Áž}œŸ¼o¤¸°Îµœµ‹Äœ„µ¦ °œ»¤´˜· ¤. 43 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—*** ¤. 53 ª¦¦‡ 3 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—¨³ ­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 49 ¨³Äœ„µ¦°°„ ®¨´„Á„–”r ª·›¸„µ¦Â¨³ ÁŠºÉ°œÅ…Äœ„µ¦šÎµ „·‹„µ¦—´Š„¨nµªÄ®oÁž}œ °Îµœµ‹…°Š¤®µ—Åš¥ ŗo¦´‡ªµ¤¥·œ¥°¤‹µ„ ¦µ„µ¦­nªœšo°Š™·Éœš¸É Á„¸É¥ª…o°ŠÂ¨³ °‹. š¸É Á„¸É¥ª…o°Š š´ÊŠœ¸Ê˜µ¤ ÁŠºÉ°œÅ…š¸É„ε®œ—Äœ „‘„¦³š¦ªŠ ¤. 46 œµ¥„°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 40


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ Ä®o‡ªµ¤Á®Èœ°Äœ„µ¦„ε®œ—°Îµœµ‹ ®œoµš¸É…°Š­Îµœ´„ž¨´—Áš«µ¨Â¨³­nªœ ¦µ„µ¦°ºÉœÂ¨³°Îµœµ‹Äœ„µ¦Á®Èœ°Ä®o ˜´ÊŠ­nªœ¦µ„µ¦°ºÉœ˜µ¤š¸Éœµ¥„Áš«¤œ˜¦¸ ž¦³„µ« °œ»µ˜Ä®oÁžd—¨³…¥µ¥Áª¨µž¦³»¤ ª·­µ¤´

…¥µ¥Áª¨µÄœ„µ¦ž¦³»¤­¤´¥­µ¤´

°˜.

Áš«µ¨

°‹.

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 48 °´‘“µ¦­

-

œµ¥°ÎµÁ£° ¤.54

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 26

œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 53 ª¦¦‡ 4

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 24 ª¦¦‡ 4

ž¦³›µœ­£µ°Š‡r„µ¦ ¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 25 „¦–¸…¥µ¥Áª¨µ˜o°Š ŗo¦´‡ªµ¤Á®Èœ° ‹µ„­£µÅ¤nœo°¥„ªnµ 1 Ĝ 3 ž¦³›µœ­£µ°Š‡r„µ¦ ¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— ¤. 22 ª¦¦‡ 4 -

˜nŠ˜´ÊŠž¦³›µœÂ¨³¦°Šž¦³›µœ­£µ œµ¥°ÎµÁ£° °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ˜µ¤‡ÎµÂœ³œÎµ ¤. 48 …°Š­£µšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨Ÿnµœ„µ¦Â˜nŠ˜´ÊŠ ¨³Ä®o¡oœ®¦º°Á­œ°Ä®o¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ Ä®oŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·ÉœÂ¨³ž¦³›µœ/¦°Š Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ž¦³›µœ­£µšo°Š™·ÉœÄ®o¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ ¤. 92 ª¦¦‡ 2 ¥»­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ¡¦o°¤ š´ÊŠÂ­—ŠÁ®˜»Ÿ¨Äœ‡Îµ­´ÉŠ

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 91 ª¦¦‡ 2

Á­œ°‡ªµ¤Á®ÈœÁ¡ºÉ°¥»­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœšo°Š™·Éœ

œµ¥°ÎµÁ£°(Á­œ°Ÿ¼oªnµ) ¤. 91

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 20

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 73 ¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 74 ª¦¦‡ 2 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥) ¤. 74 ª¦¦‡ 1

¦´“¤œ˜¦¸ ¤. 79 ¦´“¤œ˜¦¸ ¤. 80 ª¦¦‡ 2 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸) ¤. 80

 

อภิชาต สถิตนิรามัย : 235


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ Á­œ°Ä®oŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ

°˜.

œµ¥°ÎµÁ£°(Á­œ°Ÿ¼oªnµ) ¤. 92

Á­œ°Á¡ºÉ°¥»­£µ¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ™oµÅ¤n Ÿnµœ¦nµŠ…o°´´˜·/Áš«´´˜·Šž¦³¤µ–

œµ¥°ÎµÁ£°(Á­œ°Ÿ¼oªnµ) ¤. 87/2

Á­œ°Á¡ºÉ°­´ÉŠÄ®oŸ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ¡oœ‹µ„ ˜ÎµÂ®œnŠ „¦–¸Å¤nÁ­œ°¦nµŠ…o°´´˜·/Áš« ´´˜·Šž¦³¤µ–˜µ¤Áª¨µš¸É„ε®œ—

œµ¥°ÎµÁ£°(Á­œ°Ÿ¼oªnµ) ¤. 87/1 ª¦¦‡ 5

„µ¦„ε„´—¼Â¨Ÿnµœ„µ¦˜¦ª‹­°/ª·œ·‹Œ´¥Â¨³°°„¦³Á¸¥ ­°­ªœ„µ¦ž’·´˜·Šµœ…°ŠŸ¼o¦·®µ¦ œµ¥°ÎµÁ£° šo°Š™·Éœ ¤. 92 ª·œ·‹Œ´¥¤˜·…°Š­£µš¸ÉšÎµ„µ¦™°—™°œ ­¤µ·„­£µ—oª¥„´œÁ°Š ª·œ·‹Œ´¥­¤µ·„£µ¡…°Š­£µ°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ

œµ¥°ÎµÁ£° ¤.47 ˜¦¸ (8) ª¦¦‡ 2 œµ¥°ÎµÁ£° ¤.47 ˜¦¸ (9) ª¦¦‡ 2 ¤. 64 (8) ª¦¦‡ 2

„ε„´—¼Â¨„µ¦ž’·´˜·Šµœ…°Š°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³Á¦¸¥„­°­ªœ Ÿ¼o¦·®µ¦Â¨³­¤µ·„­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœšo°Š™·Éœ

œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 90

 

236 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน

Áš«µ¨

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—** (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥) ¤. 72 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥) ¤. 62 ‹´˜ªµ Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥) ¤. 62 ˜¦¸ ª¦¦‡ 5

°‹.

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 79

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸) ¤. 55/1 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸) ¤. 55 ª¦¦‡ 5

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 72

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 79

-

-

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤.19 (8) ª¦¦‡ 2 ¤. 48 ž{‹š« (8) ª¦¦‡ 3 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´—* ¤. 71 œµ¥°ÎµÁ£°(„¦–¸ Áš«µ¨˜Îµ¨)

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 11 (8) ª¦¦‡ 2 ¤. 36(8) ª¦¦‡ 2 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤.77


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ ˜¦ª‹­°„µ¦‡¨´Š „µ¦´¸®¦º°„µ¦ÁŠ·œ °ºÉœÇ

°˜.

¤®µ—Åš¥ ¤. 89

„ε®œ—¦³Á¸¥ªnµ—oª¥„µ¦‡¨´Š „µ¦Šž¦³¤µ– „µ¦Ã°œ„µ¦‹´—„µ¦ š¦´¡¥r­·œ „µ¦ŽºÊ° „µ¦‹oµŠ ‡nµ˜°Âšœ ‡nµ‹oµŠ ¨³°°„¦³Á¸¥Á„¸É¥ª„´„µ¦ —εÁœ·œŠµœ°ºÉœÇ °°„¦³Á¸¥Ä®o°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— °°„…o°´´˜·Á¡ºÉ°Á„ȝ‡nµ›¦¦¤Áœ¸¥¤š¸ÉÁ„·— ‹µ„„µ¦Äo¦·„µ¦­µ›µ¦–³š¸É°Š‡r„µ¦ ¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—‹´—…¹Êœ „ε®œ—¦³Á¸¥Â¨³ª·›¸„µ¦Äœ„µ¦°°„ …o°´´˜·Šž¦³¤µ–¦µ¥‹nµ¥ž¦³‹Îµže¨³ ¦µ¥‹nµ¥Á¡·É¤Á˜·¤ „ε®œ—‡nµ˜°Âšœ…°Š­¤µ·„¨³ Ÿ¼o¦·®µ¦°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ

¤®µ—Åš¥ ¤. 88

„ε®œ—¦µ¥‹nµ¥°ºÉœÇ…°Š°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœ‹´Š®ª´— °°„¦³Á¸¥Äœ„µ¦„¼oÁŠ·œ

-

Áš«µ¨

°‹.

¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥ ¤. 70 ¤®µ—Åš¥ ¤. 69 (Ťn¦ª¤°Îµœµ‹ Ĝ„µ¦°°„¦³Á¸¥ Á„¸É¥ª„´„µ¦ —εÁœ·œŠµœ°ºÉœÇ) -

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 76(Ťn¦ª¤°Îµœµ‹Äœ „µ¦°°„¦³Á¸¥ Á„¸É¥ª„´„µ¦—εÁœ·œŠµœ °ºÉœÇ) ¤®µ—Åš¥ ¤. 69

¤®µ—Åš¥ ¤. 87

-

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 86

¤®µ—Åš¥ ¤. 48 ‹»˜»ªª¸­˜·

-

-

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 83 -

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 74 (9) -

°°„¦³Á¸¥„µ¦—εÁœ·œ„µ¦ÄœÁ·Š¡µ–·¥r …°Š°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´— °°„„‘®¤µ¥ ¦³Á¸¥ …o°´Š‡´ ¤®µ—Åš¥ ®¨´„Á„–”r¨³ª·›¸„µ¦Äœ„µ¦ž’·´˜·Šµœ ¤. 69/1 ˜µ¤°Îµœµ‹®œoµš¸É…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ

¤®µ—Åš¥ ¤. 50 (9)

¤®µ—Åš¥ ¤. 50 ¤®µ—Åš¥ ¤. 45/10

 

อภิชาต สถิตนิรามัย : 237


˜µ¦µŠ Ÿ. 2 (˜n°) °Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ „µ¦„ε„´—¼Â¨ „ε®œ—®œoµš¸ÉÄ®o°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ šo°Š™·Éœž’·´˜·˜µ¤ ¨³°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœšo°Š™·Éœ˜o°Š‹´—­¦¦Šž¦³¤µ–¨³ »‡‡¨µ„¦Äœ„µ¦—εÁœ·œŠµœ „ε®œ—¦³Á¸¥Â¨³ª·›¸„µ¦Äœ„µ¦ Áž¦¸¥Áš¸¥‡—¸¨³Á¤·—…o°´´˜·°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ Á­œ°‡Îµ­´ÉŠ¥»­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ šo°Š™·Éœ„¦–¸Å¤n­µ¤µ¦™‹´—„µ¦ž¦³»¤‡¦´ÊŠ ¦„Å—o˜µ¤„ε®œ—Áª¨µ

°˜.

Áš«µ¨

°‹.

®œnª¥¦µ„µ¦ ¤. 67 (9)

-

-

¤®µ—Åš¥ ¤. 65 ª¦¦‡ 2

-

-

œµ¥°ÎµÁ£°(Á­œ°Ÿ¼oªnµ) ¤. 53 ª¦¦‡ 3

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸ªnµ„µ¦ (Á­œ°¦´“¤œ˜¦¸) „¦³š¦ªŠ¤®µ—Åš¥) ¤.22 ª¦¦‡ 6 ¤. 24 ª¦¦‡ 3

œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 53 ª¦¦‡ 2

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 24 ª¦¦‡ 2

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 22

°ºÉœÇ œÎµÁš«µ¨¤µ‡ª‡»¤—¼Â¨Ã—¥˜¦Š

-

-

Ä®oÁŠ·œ°»—®œ»œ­®„µ¦

-

‹oŠÄ®oœµ¥„°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœšo°Š™·Éœ ‹´—šÎµœÃ¥µ¥Â‹oŠ˜n°­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦ ­nªœšo°Š™·Éœ „ε®œ—Ä®o­¤µ·„­£µ°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ šo°Š™·ÉœšÎµ„µ¦ž¦³»¤‡¦´ÊŠÂ¦„

œµ¥°ÎµÁ£° ¤. 58/5

¤®µ—Åš¥ ¤. 75 ¦´“µ¨ ¤. 59 Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 48 š« ª¦¦‡ 4

„ε®œ—¦³Á¸¥…o°´Š‡´Äœ„µ¦ž¦³»¤

¤®µ—Åš¥ ¤. 52

¤®µ—Åš¥ ¤. 23 ˜nŤn¤¸Ä®o —εÁœ·œ„·‹„¦¦¤˜nµŠÇ

* Ťnŗo„¨nµª™¹Š iµ¥¦·®µ¦Áš«µ¨ ** Ťnŗo„¨nµª™¹Šªnµ¤¸°Îµœµ‹­°­ªœÂ˜n°„ªnµ­nŠ‡Îµ¦o°Š˜n°¦´“¤œ˜¦¸Å—oÁ¨¥ *** œµ¥„°Š‡r„µ¦¦·®µ¦­nªœ‹´Š®ª´—™oµÅ¤nÁ®Èœ°„´…o°´´˜·Ä®o­nŠÄ®oŸ¼oªnµª·œ·‹Œ´¥¸Ê…µ— ¤. 45  

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— ¤. 35/5 ª¦¦‡ 4 ¤®µ—Åš¥ ¤. 20, 26 ˜nŤn¤¸Ä®o —εÁœ·œ„·‹„¦¦¤˜nµŠÇ


˜µ¦µŠ Ÿ. 3 °Îµœµ‹®œoµš¸…É °Š‡–³„¦¦¤„µ¦¤µ˜¦“µœ¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·Éœ (1) „ε®œ—¤µ˜¦“µœ„¨µŠÂ¨³ÂœªšµŠÄœ„µ¦¦´„¬µ¦³‡»–›¦¦¤Á„¸É¥ª„´„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨Ã—��ÁŒ¡µ³Äœ Á¦ºÉ°Š„µ¦Â˜nŠ˜´ÊŠÂ¨³„µ¦Ä®o¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ…°Š¡œ´„Šµœ­nªœšo°Š™·Éœ ¦ª¤˜¨°—™¹Š„µ¦„ε®œ—ǦŠ­¦oµŠ°´˜¦µÁŠ·œÁ—º°œÂ¨³ ž¦³Ã¥œr˜°Âšœ°ºÉœÄ®o¤¸­´—­nªœš¸ÉÁ®¤µ³­¤Â„n¦µ¥Å—o¨³„µ¦¡´•œµšo°Š™·Éœ˜µ¤°Îµœµ‹®œoµš¸É…°Š°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ š´ÊŠœ¸Ê „µ¦„ε®œ—¤µ˜¦“µœ„¨µŠÂ¨³ÂœªšµŠ‹³˜o°ŠÅ¤n¤¸¨´„¬–³Áž}œ„µ¦„ε®œ—®¨´„Á„–”r„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨ ×¥ÁŒ¡µ³Á‹µ³‹Šš¸ÉšÎµÄ®o°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÅ¤n­µ¤µ¦™¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨˜µ¤‡ªµ¤˜o°Š„µ¦Â¨³‡ªµ¤Á®¤µ³­¤ …°ŠÂ˜n¨³°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÅ—o (2) „ε®œ—ÂœªšµŠ„µ¦¡´•œµ„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·ÉœÁ¡ºÉ°¦°Š¦´„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹„µ¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ (3) „ε®œ—®¨´„Á„–”r¨³ÁŠºÉ°œÅ…„µ¦‡´—Á¨º°„˜µ¤¤µ˜¦µ 16 ª¦¦‡­µ¤ ¤µ˜¦µ 24 ª¦¦‡­µ¤ ¨³¤µ˜¦µ 26 ª¦¦‡ ­µ¤ („µ¦‡´—Á¨º°„Ÿ¼oš¦Š‡»–ª»•·Â¨³Ÿ¼ošœ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ Ĝ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœ šo°Š™·Éœ) (4) ­nŠÁ­¦·¤Ä®o¤¸„µ¦«¹„¬µ ª·Á‡¦µ³®r ®¦º°ª·‹´¥Á„¸É¥ª„´„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·Éœ (5) Ä®o‡Îµž¦¹„¬µ ‡ÎµÂœ³œÎµ ¨³¡·‹µ¦–µž{®µÁ„¸É¥ª„´„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·ÉœÂ„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ (6) ž¦³­µœŠµœ„´‡–³¦´“¤œ˜¦¸ ®œnª¥Šµœ…°Š¦´“ °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ‡–³„¦¦¤„µ¦…oµ¦µ„µ¦˜µ¤ „‘®¤µ¥ªnµ—oª¥¦³Á¸¥…oµ¦µ„µ¦ž¦³Á£š˜nµŠ Ç ‡–³„¦¦¤„µ¦„¨µŠ…oµ¦µ„µ¦®¦º°¡œ´„Šµœ­nªœšo°Š™·Éœ ¨³ ‡–³„¦¦¤„µ¦…oµ¦µ„µ¦®¦º°¡œ´„Šµœ­nªœšo°Š™·Éœ Á¡ºÉ°­nŠÁ­¦·¤Ä®o„µ¦¦·®µ¦Šµœ»‡‡¨­nªœšo°Š™·Éœ¤¸ž¦³­·š›·£µ¡ (7) ž’·´˜·„µ¦°ºÉœ˜µ¤š¸É„ε®œ—ŪoÄ¡¦³¦µ´´˜·œ¸Ê®¦º°„‘®¤µ¥°ºÉœ


˜µ¦µŠ Ÿ. 4 °Îµœµ‹®œoµš¸…É °Š‡–³„¦¦¤„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹ (1) ‹´—šÎµÂŸœ„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·ÉœÂ¨³ Ÿœž’·´˜·„µ¦Á¡ºÉ°…°‡ªµ¤Á®Èœ°‹µ„ ‡–³¦´“¤œ˜¦¸Â¨³¦µ¥Šµœ˜n°¦´“­£µ (2) „ε®œ—„µ¦‹´—¦³„µ¦¦·„µ¦­µ›µ¦–³˜µ¤°Îµœµ‹Â¨³®œoµš¸É¦³®ªnµŠ¦´“ „´°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³¦³®ªnµŠ °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ—oª¥„´œÁ°Š (3) ž¦´ž¦»Š­´—­nªœ£µ¬¸Â¨³°µ„¦ ¨³¦µ¥Å—o¦³®ªnµŠ¦´“„´°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ ¨³¦³®ªnµŠ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ—oª¥„´œÁ°Š ×¥‡Îµœ¹Š™¹Š£µ¦³®œoµš¸É…°Š¦´“ „´°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ¨³¦³®ªnµŠ°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ—oª¥„´œÁ°ŠÁž}œ­Îµ‡´ (4) „ε®œ—®¨´„Á„–”r¨³…´Êœ˜°œ„µ¦™nµ¥Ã°œ£µ¦„·‹‹µ„¦µ„µ¦­nªœ„¨µŠ ¨³¦µ„µ¦­nªœ£¼¤·£µ‡Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ (5) ž¦³­µœ„µ¦™nµ¥Ã°œ…oµ¦µ„µ¦ …oµ¦µ„µ¦­nªœšo°Š™·Éœ ¨³¡œ´„Šµœ ¦´“ª·­µ®„·‹¦³®ªnµŠ­nªœ¦µ„µ¦ ¦´“ª·­µ®„·‹ ¨³°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ„´‡–³„¦¦¤„µ¦ ¡œ´„Šµœ­nªœšo°Š™·Éœ®¦º°®œnª¥Šµœš¸ÉÁ„¸É¥ª…o°Š Á¡ºÉ°Ä®o­°—‡¨o°Š„´„µ¦ „ε®œ—°Îµœµ‹Â¨³ ®œoµš¸É„µ¦‹´—­¦¦£µ¬¸Â¨³°µ„¦ ÁŠ·œ°»—®œ»œ ÁŠ·œŠž¦³¤µ–š¸É¦µ„µ¦­nªœ„¨µŠÃ°œÄ®o„n °Š‡r„¦ž„‡¦°Š ­nªœšo°Š™·Éœ ¨³„µ¦™nµ¥Ã°œ£µ¦„·‹˜µ¤ (2) (3) ¨³ (4) (6) Á­œ°Âœ³˜n°‡–³¦´“¤œ˜¦¸Ä®o¤¸„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹„µ¦°œ»¤´˜·®¦º°„µ¦°œ»µ˜ ˜µ¤š¸É¤¸„‘®¤µ¥´´˜·Ä®o˜o°Š…°°œ»¤´˜· ®¦º°…°°œ»µ˜ÅžÄ®o°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ×¥ ‡Îµœ¹Š™¹Š‡ªµ¤­³—ª„ ¦ª—Á¦ÈªÄœ„µ¦Ä®o¦·„µ¦ž¦³µœ ¨³„µ¦„ε„´ —¼Â¨Ä®oÁž}œÅž˜µ¤ „‘®¤µ¥œ´Êœ Ç Áž}œ­Îµ‡´ (7) Á­œ°Âœ³¤µ˜¦„µ¦—oµœ„µ¦ÁŠ·œ „µ¦‡¨´Š „µ¦£µ¬¸°µ„¦ „µ¦Šž¦³¤µ– ¨³„µ¦¦´„¬µª·œ´¥šµŠ„µ¦ÁŠ·œ „µ¦‡¨´Š…°Š °Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ (8) Á­œ°Âœ³„µ¦˜¦µ¡¦³¦µ´´˜· ¡¦³¦µ„§¬‘¸„µ °°„„‘„¦³š¦ªŠ ž¦³„µ« …o°´Š‡´ ¦³Á¸¥ ¨³‡Îµ­´ÉŠš¸É‹ÎµÁž}œ Á¡ºÉ°—εÁœ·œ„µ¦Ä®oÁž}œÅž˜µ¤ÂŸœ„µ¦„¦³‹µ¥ °Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ˜n°‡–³¦´“¤œ˜¦¸ (9) Á¦nŠ¦´—Ä®o¤¸„µ¦˜¦µ¡¦³¦µ„§¬‘¸„µ °°„„‘„¦³š¦ªŠ ž¦³„µ« …o°´Š‡´ ¦³Á¸¥ ¨³‡Îµ­´ÉŠš¸É‹ÎµÁž}œÁ¡ºÉ°—εÁœ·œ„µ¦Ä®o Áž}œÅž˜µ¤ÂŸœ„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ (10) Á­œ°Âœ³˜n°‡–³¦´“¤œ˜¦¸Äœ„µ¦‹´—­¦¦ÁŠ·œŠž¦³¤µ–š¸É‹´—­¦¦Á¡·É¤…¹Êœ Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ÁœºÉ°Š‹µ„ „µ¦™nµ¥Ã°œ£µ¦„·‹‹µ„­nªœ„¨µŠ (11) ¡·‹µ¦–µ®¨´„Á„–”r„µ¦‹´—­¦¦ÁŠ·œ°»—®œ»œÄ®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ˜µ¤‡ªµ¤‹ÎµÁž}œ (12) Á­œ°Âœ³Â¨³‹´—¦³˜¦ª‹­°Â¨³„µ¦¤¸­nªœ¦nª¤…°Šž¦³µœÄœ šo°Š™·Éœ (13) Á­œ°‡ªµ¤Á®Èœ˜n°œµ¥„¦´“¤œ˜¦¸Á¡ºÉ°¡·‹µ¦–µ­´ÉŠ„µ¦Äœ„¦–¸š¸Éž¦µ„’ªnµ ­nªœ¦µ„µ¦®¦º°¦´“ª·­µ®„·‹Å¤n—εÁœ·œ„µ¦˜µ¤ Ÿœ„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœ šo°Š™·Éœ

 

240 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน


˜µ¦µŠ Ÿ. 4 (˜n°) (14) Á­œ°¦µ¥ŠµœÁ„¸É¥ª„´„µ¦„¦³‹µ¥°Îµœµ‹Ä®o„n°Š‡r„¦ž„‡¦°Š­nªœšo°Š™·Éœ ˜n°‡–³¦´“¤œ˜¦¸°¥nµŠœo°¥že¨³®œ¹ÉŠ‡¦´ÊŠ (15) °°„ž¦³„µ«„ε®œ—˜µ¤š¸É„ε®œ—ŪoĜ¡¦³¦µ´´˜·œ¸Ê (16) ž’·´˜·„µ¦°ºÉœ˜µ¤š¸É„ε®œ—ŪoĜ¡¦³¦µ´´˜·œ¸Ê¨³„‘®¤µ¥°ºÉœ ž¦³„µ«…°Š‡–³„¦¦¤„µ¦˜µ¤ (15) Á¤ºÉ°Å—ož¦³„µ«Äœ¦µ„·‹‹µœ»Á„¬µÂ¨oª Ä®očo´Š‡´Å—o

อภิชาต สถิตนิรามัย : 241


Ÿœ£µ¡ Ÿ. 1 …´Êœ˜°œ„µ¦¥ºÉœÁ­œ°…o°´´˜·š°o Š™·Éœ ˜µ¤ ¡.¦.. ªnµ—oª¥„µ¦Á…oµº°É Á­œ°…o°´´˜·š°o Š™·Éœ ¡.«. 2542 Ÿ¼o¥ºÉœ‡Îµ¦o°Š Áž}œŸ¼ošœÁ…oµº°É (¤. 5)

ž¦³›µœ­£µšo°Š™·Éœ (¤. 5)

1. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœÁ…˜ šo°Š™·Éœœ´ÊœÇ 2. ŤnÁ­¸¥­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ

‡Îµ¦o°Š ¥ºÉœ˜n°

(¡¦o°¤¨µ¥ÁŽÈœŸ¼oÁ…oµºÉ°Á­œ° …o°´´˜·) (¤. 5)

˜¦ª‹­° 1. ‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµº°É ™°—™°œ 2. Áž}œŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœ šo°Š™·Éœœ´ÊœÂ¨³ 3. ŤnÁ­¸¥­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ (‹µ„ šo°Š™·ÉœÂ¨³°ÎµÁ£°œ´Êœ)

‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµºÉ°Á­œ°…o°´´˜·šo°Š™·Éœ ‹ÎµœªœÅ¤nœo°¥„ªnµ„¹ÉŠ®œ¹ÉŠ…°Š‹ÎµœªœŸ¼o¤¸­·š›· Á¨º°„˜´ÊŠÄœ °žš. œ´Êœ (¤. 4)

¨´„¬–³‡Îµ¦o°Š (¤. 5) 1. ºÉ° š¸É°¥¼n ¨µ¥¤º°ºÉ°…°ŠŸ¼o Á…oµºÉ°š»„‡œ ¡¦o°¤­ÎµÁœµ´˜¦ ž¦³µœ 2. ¦nµŠ…o°´´˜·šo°Š™·Éœ 3. ¦µ¥ºÉ°Ÿ¼ošœ…°ŠŸ¼oÁ…oµº°É 4. ‡Îµ¦´¦°Š…°ŠŸ¼ošœÁ…oµº°É ªnµ š»„‡œ¤¸­·š›·

‡¦˜µ¤‹ÎµœªœÂ¨³ ‡»–­¤´˜·™„¼ ˜o°Š Ážd—Ä®oŸ¼o¤¸¦µ¥ºÉ°Â˜nŤnŗoÁ…oµºÉ°¥ºœÉ ‡Îµ ¦o°Š‡´—‡oµœ˜n°ž¦³›µœ­£µšo°Š™·Éœ £µ¥Äœ 20 ª´œœ´Â˜nª´œžd—ž¦³„µ«

žd—ž¦³„µ«¦µ¥ºÉ°Ÿ¼oÁ…oµºÉ° Ūo – š¸ÉšÎµ„µ¦ °žš. ®¦º°ÄœÁ…˜ »¤œ®œµÂœnœ

¦µ¥ºÉ°‡ŠÁ®¨º°‡¦˜µ¤‹Îµœªœ

‹´—Ä®o­£µšo°Š™·œÉ —εÁœ·œ„µ¦¡·‹µ¦–µ …o°´´˜·

¦µ¥ºÉ°Å¤n‡¦˜µ¤‹Îµœªœ

‹oŠÄ®oŸ¼ošœ…°ŠŸ¼oÁ…oµºÉ°š¦µ Á¡ºÉ° —εÁœ·œ„µ¦‹´—Ä®o¤¸„µ¦Á…oµºÉ°Á¡·É¤Á˜·¤Ä®o‡¦ £µ¥Äœ 30 ª´œ

 

242 : รัฐธรรมนูญ การกระจายอํานาจ และการมีสวนรวมของประชาชน

‡¦ Ťn‡¦ ‹Îµ®œnµ¥Á¦ºÉ°Š


Ÿœ£µ¡ Ÿ. 2 …´Êœ˜°œ„µ¦¥ºÉœ™°—™°œŸ¼o ¦·®µ¦Â¨³­¤µ·„­£µšo°Š™·œÉ ˜µ¤ ¡.¦.. ªnµ—oª¥ „µ¦¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥ŠÁ¡ºÉ°™°—™°œ­¤µ·„¨³Ÿ¼o¦·®µ¦šo°Š™·Éœ ¡.«. 2542 1. Ÿ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠšo°Š™·Éœ ĜÁ…˜Á¨º°„˜´ÊŠœ´Êœ 2. ŤnÁ­¸¥­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ

Ÿ¼o¥ºÉœ‡Îµ¦o°Š Áž}œŸ¼ošœÁ…oµºÉ° (¤. 6)

Ÿ¼oªnµ¦µ„µ¦‹´Š®ª´— (­Îµœ´„Šµœšo°Š™·Éœ ‹´Š®ª´—)

‡Îµ¦o°Š ¥ºÉœ˜n°

(¡¦o°¤¨µ¥ÁŽÈœŸ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œ)

(¤. 5) ˜¦ª‹­° 1. ‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œ 2. Áž}œŸ¼o¤¸­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠÄœ šo°Š™·Éœœ´ÊœÂ¨³ 3. ŤnÁ­¸¥­·š›·Á¨º°„˜´ÊŠ (‹µ„ šo°Š™·ÉœÂ¨³°ÎµÁ£°œ´Êœ)

(¤. 5) Á„–”r‹ÎµœªœŸ¼oÁ…oµºÉ°™°—™°œ 1. ŤnÁ„·œ 1 ­œ‡œ = 1 Ĝ 5 2. Á„·œ 1 ­œ- 5 ­œ = > 2 ®¤ºÉœ 3. Á„·œ 5 ­œ – 1 ¨oµœ = > 2.5 ®¤ºÉœ = > 3 ®¤ºÉœ 4. Á„·œ 1 ¨oµœ

‡¦˜µ¤‹ÎµœªœÂ¨³ ‡»–­¤´˜·™¼„˜o°Š Ÿ¼o™¼„¦o°Š‹´—šÎµ‡Îµ¸Ê‹Š…o°ÁšÈ‹‹¦·Š „o …o°„¨nµª®µ˜n° Ÿª‹. £µ¥Äœ 30 ª´œ œ´˜´ÊŠÂ˜n¦´‡Îµ¦o°Š

‡¦„ε®œ— 30 ª´œ œ´˜´ÊŠÂ˜n‹oŠ‡Îµ ¦o°ŠÄ®oŸ¼o™¼„¦o°Š

¨´„¬–³‡Îµ¦o°Š (¤. 6) 1. ºÉ° š¸É°¥¼n ¨µ¥¤º°ºÉ°…°ŠŸ¼o Á…oµºÉ°š»„‡œ ¡¦o°¤­ÎµÁœµ ´˜¦ž¦³µœ 2. ¦µ¥¨³Á°¸¥—…o°ÁšÈ‹¦·Š 3. ¦µ¥ºÉ°Ÿ¼ošœ…°ŠŸ¼oÁ…oµºÉ° 4. ‡Îµ¦´¦°Š…°ŠŸ¼ošœÁ…oµºÉ° ªnµš»„‡œ¤¸­·š›·

‹oŠŸ¼o™¼„¦o°Š £µ¥Äœ 7 ª´œ œ´˜´ÊŠÂ˜nŗo¦´¦´‡Îµ¦o°Š (¤. 7 ª. 2) ­nŠÄ®o „„˜ (¤. 7 ª. 2)

¤µÄo­·š›·Å¤n™¹Š„¹ÉŠ ®œ¹ÉŠ…°ŠŸ¼o¤¸­·š›· °°„Á­¸¥Š

Ťn‡¦/Ťn™¼„˜o°Š

¤µÄo­·š›·Á„·œ„¹ÉŠ®œ¹ÉŠ ˜nÁ®Èœ—oª¥œo°¥„ªnµ 3 Ĝ 4 …°ŠŸ¼o¤µÄo­·š›·

- ¥„‡Îµ¦o°Š -

‹oŠŸ¼o¦o°Š

‡Îµ¦o°Š˜„Åž(¤. 23 ª. 1 ) ¡oœ‹µ„˜ÎµÂ®œnŠ(¤. 23 ª.

„ε®œ—ª´œ¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥Š ŤnÁ„·œ 90 ª´œœ´Â˜nª´œš¸Éŗo¦´‡Îµ¦o°Š‹µ„ Ÿª‹. (¤. 9)

—εÁœ·œ„µ¦ž¦³„µ« ˜µ¤ „¦³ªœ„µ¦¨Š‡³ÂœœÁ­¸¥Š ™°—™°œ

ž¦³„µ«Ÿ¨„µ¦¨Š‡³Âœœ

¤µÄo­·š›·Á„·œ „¹ÉŠ®œ¹ÉŠÂ¨³ Á®Èœ—oª¥ ¤µ„„ªnµ 3 Ĝ 4 …°ŠŸ¼o¤µÄo ­·š›·

 

อภิชาต สถิตนิรามัย : 243


ความเปนธรรม ในระบบประกันสังคมไทย (Economic Equity in the Thai Social Security System) 244 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


l

เอื้อมพร พิชัยสนิธ

เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 245


บทคัดยอ

งานวิจัยแสดงขอคนพบเชิงวิชาการใหเห็นเปนรูปธรรม ถึงความ ไมเปนธรรมทางเศรษฐกิจในระบบประกันสังคมที่ผูประกันตนจาย เงินสมทบเขากองทุนประกันสังคมทุกเดือน โดยอาศัยคณิตศาสตร ประกันภัยและวิธีผสมในการฉายภาพประกอบการวิเคราะห งาน วิจัยสังเคราะหตนเหตุแหงความไมเปนธรรมออกเปนสองระดับ คือ (1) ระดับกองทุนในสวนของกฏเกณฑการบริหารจัดการ ซึ่งกอความ ไมเปนธรรม ระหวางผูป ระกันตนอายุรนุ เดียวกัน และระหวางผูป ระกัน ตนตางรุนอายุ และ (2) ระดับนโยบายชาติในสวนของโครงสราง สวัสดิการสังคมทั้งระบบ ซึ่งกอความไมเปนธรรมระหวางผูประกัน ตนกับประชาชนกลุมอื่น ในระดับกองทุน งานวิจัยพบวา ความไม เปนธรรมระหวางผูประกันตนอายุรุนเดียวกัน เกิดจากกฏเกณฑการ ใชสทิ ธิประโยชนทไี่ มเปนธรรม ซึง่ สะทอนจากผลการคํานวณอัตราผล ประโยชนระหวางผูประกันตนที่มีขนาดที่ตางกันไดสูงสุดถึง 16 เทา สําหรับความไมเปนธรรมระหวางผูประกันตนตางรุนอายุ เกิดจาก กฏเกณฑที่กําหนดอัตราเงินสมทบและอัตราผลประโยชนบํานาญที่

246 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


ไมมคี วามยัง่ ยืนทางการคลัง ซึง่ สามารถแสดงไดในรูปของความเสีย่ ง ที่สูงกวาสําหรับผูประกันตนรุนหลังตอการไมไดรับเงินบํานาญอยาง เต็มเม็ดเต็มหนวยตรงตามกําหนดเวลา ในระดับนโยบายชาติ งาน วิจัยพบวา สืบเนื่องจากโครงสรางกา���บริหารจัดการสวัสดิการสังคม ทีเ่ ปนอยู ทําใหผปู ระกันตนในกองทุนประกันสังคมไมไดรบั ความเปน ธรรม เนือ่ งจากถูกริดรอนสิทธิในการเขาถึงสวัสดิการบางสวนทีพ่ งึ ได ในฐานะประชาชนชาวไทย งานวิจัยนําไปสูขอเสนอแนะเชิงนโยบาย ทั้ ง ในระดั บ กองทุ น เพื่ อ ปรั บ กฏเกณฑ ใ ห ส ามารถบรรเทาความ ไมเปนธรรมไดในระยะสัน้ และในระดับนโยบายชาติเพือ่ เกิดการบริหาร จัดการรวมกันในสวัสดิการสังคมเรือ่ งเดียวกันในระยะยาว ทัง้ หมดนี้ สื่อนัยวา ในภาพรวมของประเทศ การที่จะขยายการครอบคลุม สวัสดิการในรูปแบบตางๆ จําเปนตองแนใจวา การอุดหนุนจากภาครัฐ การจายเงินสมทบ และการไดรับสิทธิประโยชน จะตองไมเกิดความ ซํ้าซอน และจะตองมีความเปนธรรมระหวางประชาชนทุกกลุม

เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 247


Abstract

The research concretely portrays the economic inequity encountered by contributors of the Thai Social Security Fund. Actuarial mathematics is employed in the forecasts used in the analysis. The root causes of arising inequity are synthesised at two levels, namely, (1) the fund level which concerns the regulations guiding the management of the fund, causing inequity across contributors and across generations; and (2) the national policy level concerning the national welfare system which causes inequity across contributors and citizens of different work status. At the fund level, the research indicates that inequity across contributors arises from the restrictions imposed on the contributors’ rights to the benefits. Inequity across contributors is indicated by the possible gap between benefit ratios as wide as 16 folds. Inequity across generations arises in terms of higher risks encountered by the later generations. The future generations risk facing the

248 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


situation in which the old-age benefits may not be promptly received in the promised amount. At the national policy level, the research points out that, owing to the current national welfare structure, inequity across citizens arises when contributors are involuntarily exempted from certain welfare benefits for all Thai citizens. The research suggests policy implications both at the fund level concerning the amendment of the regulations to alleviate inequity in the short run; and at the national policy level concerning appropriate policy co-ordination in the long run. The findings imply that future extension of national welfare coverage should ensure that the government subsidies, contributions and benefits do not overlap among the intersection groups; and that the new coverage yields economic equity across all citizen groups.

เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 249


ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย (Economic Equity in the Thai Social Security System)

เอื้อมพร พิชัยสนิธ1

รองศาสตราจารย คณะเศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร. ผูวิจัยขอขอบคุณคณะ เศรษฐศาสตร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร ที่ใหทุนสนับสนุนการทําวิจัยเรื่องนี้ ขอขอบคุณ ความอนุเคราะหเรื่องขอมูลสถิติประกันสังคมจาก คุณปน วรรณพินิจ คุณวิน พรหมแพทย คุณเพ็ญศรี ตรีรัตน และคุณอุษา ธีระวิทยเลิศ แหงสํานักงานประกันสังคม ขอขอบคุณความ อนุเคราะหขอมูลทางประชากรศาสตรจาก รองศาสตราจารย ดร. ปทมา วาพัฒนะวงศ แหง สถาบันวิจัยประชากรศาสตรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล และ ขอขอบคุณความอนุเคราะห เรื่องเครื่องมืออิเล็กทรอนิกสและคูมือสําหรับการวิเคราะหเชิงปริมาณจาก Mr. Hiroshi Yamabana แหงองคการแรงงานระหวางประเทศ (ILO) ความเห็นในงานวิจยั ฉบับนีเ้ ปนของผูว จิ ยั โดย หนวยงานตนสังกัดของผูวิจัย และผูอนุเคราะหขอมูลไมจําเปนตองเห็นดวยเสมอไป 1

250 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


1. บทนํา

ทามกลางประเด็นความเหลื่อมลํ้าระดับชาติในสังคมไทยที่มีการ อภิปรายกันในวงกวาง งานวิจัยแสดงขอคนพบเชิงวิชาการ เจาะลึก ลงไปในเรือ่ งความไมเปนธรรมทางเศรษฐกิจในระบบประกันสังคมไทย ทีผ่ ปู ระกันตนตองจายเงินสมทบเขากองทุนประกันสังคมทุกเดือน ใน สามมิตดิ ว ยกัน มิตแิ รกจะเปนการวิเคราะหความไมเปนธรรมระหวาง ผูป ระกันตนในอายุรนุ เดียวกัน (Inequity across Contributors) ในมิติ ที่สองจะเปนการวิเคราะหความไมเปนธรรมระหวางผูประกันตนตาง รุนอายุ (Inequity across Generations) ลงลึกไปในสวนของกองทุน ชราภาพ และมิตทิ สี่ ามจะเปนการวิเคราะหความไมเปนธรรมระหวาง ผูประกันตนกับประชาชนกลุมอื่น (Inequity across Citizens by Work Status) งานวิจัยสังเคราะหตนเหตุแหงความไมเปนธรรมออก เปนสองระดับ คือ (1) ระดับกองทุนในสวนของกฏเกณฑการบริหาร จัดการ ซึ่งกอความไมเปนธรรม ระหวางผูประกันตนอายุรุนเดียวกัน และ ระหวางผูประกันตนตางรุนอายุ และ (2) ระดับนโยบายชาติใน เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 251


สวนของโครงสรางการบริหารจัดการสวัสดิการสังคมทั้งระบบ ซึ่งกอ ความไมเปนธรรมระหวางผูประกันตนกับประชาชนกลุมอื่น ในวรรณกรรมทีผ่ า นมา งานวิจยั ทีแ่ สดงขอคนพบเชิงวิชาการ เกี่ยวกับระดับความเปนธรรมในระบบประกันสังคม ที่ใชพื้นฐานทาง วิชาการตามหลักทฤษฏีระบบการเงินประกันสังคม ยังไมปรากฏ หรือ ยังไมปรากฏอยางแพรหลายในกรณีประเทศไทย งานวิชาการทีท่ าํ การ วิเคราะห และประเมินกองทุนที่บริหารจัดการโดยภาครัฐ โดยใชหลัก การทฤษฏีระบบการเงินประกันสังคม มีอยูแพรหลายและมีการนํา ผลการวิจัยไปเปนประโยชนตอการพัฒนาระบบประกันสังคมในตาง ประเทศ เชน Jakgalski and Viehweger (2003) ใชแบบจําลองระบบ พลวัต (System Dynamics Model) ประเมินผลของการปฏิรูประบบ บํานาญของประเทศเยอรมนี (Riester-Rente) ในป ค.ศ. 2002 ซึ่ง มีการเพิ่มบํานาญสวนบุคคล (Personal Pension Schema) เปรียบ เทียบกับทางเลือกในการปฏิรปู ในรูปแบบอืน่ ๆ โดยสมมติใหอตั ราเงิน สมทบเปนรอยละ 24 และอัตราเงินบํานาญรอยละ 64 ของเงินเดือน ซึง่ คาดวาเงินกองทุนจะติดลบในชวงประมาณตนคริสทศวรรษที่ 2020 สืบเนื่องตอมา สวนหนึ่งของการปฏิรูปคือ การขยายอายุเกษียณจาก 65 ป เปน 67 ป และระหวางป ค.ศ. 2012 และ ค.ศ. 2035 อายุเกษียณ จะเพิม่ ขึน้ ทีละหนึง่ เดือนตอป นอกจากนี้ โครงการ "Initiative 50 Plus" ที่สงเสริมการจางงานผูสูงอายุ ยังสามารถเพิ่มโอกาสใหแกผูรับจางที่ มีอายุมากดวย (เอื้อมพร พิชัยสนิธ 2552, หนา 64) ในกรณีประเทศญี่ปุน Yamamoto (2007) ไดสรางแบบ จําลองสถานการณหลังจากที่มีการปฏิรูประบบบํานาญ Employees’ Pension Insurance (EPI) ในป ค.ศ. 2004 โดยใช Macro-economy Indexation (MEI) ซึ่งเปนการพิจารณาอัตราคาจางกับตัวแปรทาง เศรษฐศาสตรมหภาคอื่นๆ เชน อัตราเงินเฟอ ในการกําหนดอัตรา สมทบและกําหนดอัตราสมทบสูงสุดทีร่ อ ยละ 18.3 ของรายได ขณะที่ 252 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


อายุที่มีสิทธิรับผลประโยชนบํานาญเต็มอัตราในปจจุบันขึ้นอยูกับป เกิดของผูร บั บํานาญแตละคน โดยประชากรเพศชายทีเ่ กิดหลังวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 1961 และประชากรเพศหญิงทีเ่ กิดหลังวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 1966 จะตองมีอายุ 65 ปขนึ้ ไป จึงจะมีสทิ ธิรบั บํานาญเต็มจํานวน หากเกิดกอนวันดังกลาว ชวงอายุรับบํานาญจะอยูระหวาง 60-62 ป Yamamoto ใชคณิตศาสตรประกันภัยในการคํานวณ และพบวาการลด ผลประโยชนบํานาญรอยละ 10 – 15 สามารถชวยให EPI ยั่งยืนไดใน ระยะยาว และการเพิม่ อายุเกษียณเปน 70 ป เปนขอเสนอแนะสําหรับ การปฏิรูป EPI เพิ่มเติมหลังจากที่มีการปฏิรูปแลวในป ค.ศ. 2004 นอกจากนี้ Baldacci and Tuzi (2003) ไดแสดงบทวิเคราะห หลังมีการปฏิรูประบบบํานาญในประเทศอิตาลีวา สามารถลดปญหา รายจายดานแรงงานทีส่ งู ขึน้ และปญหาการขาดดุลได และเสนอวาการ ปฏิรปู ตองเอือ้ อํานวยใหเกิดการเจริญทางเศรษฐกิจ เพือ่ ลดปญหาการ ขาดดุลกองทุนในระยะยาวดวย สวนในประเทศฮังการี Rocha and Vittas (2001) คาดการณผลของการปฏิรูประบบบํานาญโดยรัฐบาล ฮังการี เมื่อป ค.ศ. 1990 ซึ่งไดมีการปฏิรปู เปนสองสวน คือปรับปรุง ระบบจายเมื่อออกไป (Pay-As-You-Go, PAYG) และเพิ่มระบบใหม ซึง่ เปนระบบผสมของเสาหลักแรก ซึง่ มีการระบุผลประโยชน (Defined Benefit) ดังเชนกรณีประเทศไทย และเสาหลักที่สอง ซึ่งผลประโยชน ขึ้นกับผลตอบแทนจากการลงทุน (Defined Contribution) โดยให ประชาชนมีสิทธิเลือกไดวาจะเขาระบบใด การคํานวณพบวา ระบบ ผสม (Multi-Pillar Reform) ซึ่ง���ปนระบบที่ไดเกิดขึ้นจริงในฮังการี นา จะเกิดความยั่งยืนกวา ในประเทศตูนีเซีย Houssi (2005) วิเคราะหวา National Social Security Fund (CNSS) ซึ่งเปนบํานาญสําหรับแรงงาน ภาคเอกชน และ National Pension and Social Insurance Fund (CNRPS) ซึ่งเปนบํานาญสําหรับบุคลากรภาครัฐ จะไดรับผลกระทบ เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 253


ในระยะยาวอยางไรเมื่ออัตราสวนจํานวนผูสูงอายุตอประชากรวัย ทํางานเพิ่มสูงขึ้น โดยใชแบบจําลอง ILO-POP ขององคการแรงงาน ระหวางประเทศเพื่อประมาณการณการเติบโตของประชากร และ ทําการประมาณการณกระแสเงินสดมูลคาปจจุบันพบวา รายรับ กองทุนคอนขางคงทีข่ ณะทีร่ ายจายเพิม่ ขึน้ อยางกาวกระโดด ทําใหทงั้ สองกองทุนจะติดลบในระยะเวลาอันใกล งานวิจยั ดังกลาวมีขอ สังเกต วาการปรับอัตราสมทบเพือ่ จะทําใหกองทุนไดดลุ นัน้ จะตองเปนอัตรา ทีส่ งู มาก เชนเดียวกับกรณีประเทศไทย ขณะทีก่ ารเพิม่ อายุเกษียณก็ อาจจะบิดเบือนตลาดแรงงาน ดังนั้น จึงเสนอใหมีการปฏิรูปทั้งระบบ และไดเสนอรูปแบบกองทุนที่เปนทางเลือกใหมที่ไดรับความนิยมตั้ง แตคริสทศวรรษที่ 1990 เปนตนมา โดยกองทุนดังกลาวมีชื่อเรียก วา "กองทุนผลประโยชนตามการคาดการณ" (Notionally Defined Contribution Pension Fund) กองทุนผลประโยชนตามการคาดการณ เปนกองทุนที่มี ลักษณะจายเมื่อออกไป (PAYG) เชนเดียวกับระบบที่มีการระบุผล ประโยชน (Defined Benefit) แตผลประโยชนที่เกิดขึ้น จะไมไดขึ้นอยู กับเงินเดือนและเวลาการทํางาน ผลประโยชนจะขึ้นอยูกับบัญชีเงิน สะสมของแตละบุคคล ซึง่ จะเปนอีกทางเลือกหนึง่ ทีค่ วรนํามาพิจารณา สําหรับการแกไขปญหาการขาดดุลในกองทุนและการขาดแรงจูงใจใน การทํางาน ที่ผานมา มีหลายประเทศที่นําระบบดังกลาวมาใช เชน สวีเดน (ค.ศ. 1994) อิตาลี (ค.ศ. 1995) ลัตเวีย (ค.ศ. 1996) โปแลนด (ค.ศ. 1999) และ มองโกเลีย (ค.ศ. 2000) ซึ่งไดประสบความสําเร็จใน ระดับหนึง่ และมีแนวโนมแสดงใหเห็นวาระบบนีน้ า จะมีการแพรหลาย และพัฒนาเพื่อการประยุกตใชมากขึ้นตอไปในอนาคต (Williamson, 2004) ในการนี้ งานวิจยั ไดแสดงขอคนพบเชิงวิชาการทีเ่ ปนวัตถุวสิ ยั (Objective Study) จากการคํานวณขอมูลสถิตทิ มี่ อี ยูภ ายใตสถานการณ 254 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


คาดการณทอี่ งิ กับตัวแปรสําคัญทางเศรษฐกิจทีเ่ กีย่ วของ เชนเดียวกับ งานวิจัยเชิงปริมาณทั่วไป งานวิจัยชิ้นนี้ก็ใชวาจะไรขอจํากัดเสมอไป เนื่องจากสถิติหรือการคาดคะเนตัวแปรโดยหนวยงานใดก็ตาม ยอม ไมสามารถบงบอกถึงอนาคตไดแมนยําไรขอผิดพลาดเสียทีเดียว แม กระนั้น กลาวไดวา ผลของงานวิจัยไดบรรลุเปาหมายในการแสดงถึง ระดับความเหลื่อมลํ้าในระบบประกันสังคมใหเกิดความกระจางและ เปนรูปธรรมมากยิ่งขึ้น รวมทั้งไดบงบอกถึงระดับความยั่งยืน ระยะ เวลาที่กองทุนจะสามารถคงอยูไดตอไป ใหใกลเคียงกับสภาวะความ เปนจริงมากที่สุดเทาที่ขอมูลที่มีอยูในปจจุบันจะสามารถเอื้ออํานวย ได เพื่อเปนพื้นฐานของการพัฒนางานวิจัยตอไป กรอบการนําเสนอผลการศึกษาวิจัยประกอบดวยแปดสวน รวมบทนําในหัวขอที่หนึ่ง สวนที่สอง เปนการเสนอภาพรวมของ ระบบประกันสังคมไทย สวนที่สาม อธิบายพื้นฐานทฤษฏีระบบการ เงินประกันสังคมโดยสังเขปเพื่อเปนหลักเกณฑอางอิงสําหรับการ วิเคราะหในงานวิจยั นี้ สวนทีส่ ี่ กลาวถึงการคํานวณขอมูลพืน้ ฐานและ แหลงขอมูล สวนทีห่ า เปนบทวิเคราะหเรือ่ งความไมเปนธรรมระหวาง ผูประกันตนอายุรุนเดียวกัน สวนที่หก เปนบทวิเคราะหเรื่องความไม เปนธรรมระหวางผูป ระกันตนตางรุน อายุ สวนทีเ่ จ็ด เปนบทวิเคราะห เรือ่ งความไมเปนธรรมระหวางผูป ระกันตนกับประชาชนกลุม อืน่ และ สวนที่แปด เปนบทสรุปและขอเสนอแนะเชิงนโยบาย

เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 255


2. ภาพรวมระบบประกันสังคมไทย

หลักประกันสังคมที่ระบุไวในคูมือประกันสังคม จัดทําโดย สํานักงาน ประกันสังคม (2551) มีเนื้อหาดังนี้ "การประกันสังคม เปนเรื่องสําคัญที่รัฐบาลของประเทศ ตางๆ ในโลกสวนใหญนําระบบประกันสังคมในการใหหลักประกัน ชีวติ แกประชาชนของตน ตัง้ แตเกิดจนตาย หลักประกันประกันสังคม มีคุณลักษณะดังนี้ 1. เป น ระบบของการเฉลี่ ย ทุ ก ข - เฉลี่ ย สุ ข ซึ่ ง กั น และกั น ระหวางมวลสมาชิก ซึ่งโดยทั่วไปรัฐบาลของทุกประเทศจะใหความ สําคัญแตบุคคลที่ทํางานมีรายไดและอยูในระบบแรงงานกอนและจะ ขยายความคุม ครองไปสูผ ทู าํ งานทีม่ รี ายไดนอกระบบการจางงานปกติ ซึ่งจัดอยูในกลุมที่เรียกวาแรงงานนอกระบบ 2. เงินสมทบที่เก็บไปนั้นจะสะสมเปนกองทุนซึ่งจะใหสิทธิ ประโยชนเฉพาะกับบุคคลที่สงเงินสมทบ ซึ่งประเทศไทยเรียกวา ผูประกันตนเทานั้น 256 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


3. การเก็บเงินสมทบ ซึ่งถือวาเปนภาษีพิเศษ ซึ่งจะเก็บจาก บุคคลทีก่ ฎหมายกําหนดเทานัน้ ทัง้ นีค้ วามสําเร็จประการหนึง่ ของการ ประกันสังคม ก็คือเปาหมายหลักที่จะทําใหการประกันสังคมสามารถ ครอบคลุมทุกตัวบุคคลของประชาชนในชาติ (Universal Coverage) ไดในอนาคต อนุสญ ั ญาที่ 102 ขององคการแรงงานระหวางประเทศกําหนด สิทธิประโยชนขนั้ พืน้ ฐานของการประกันสังคมไว 9 ประการ คือ กรณี เจ็บปวย กรณีคลอดบุตร กรณีทุพพลภาพ กรณีตาย กรณีสงเคราะห ครอบครัว กรณีชราภาพ กรณีวางงาน การดูแลผูที่ขาดการอุปการะ และกรณีประสบอันตรายหรือเจ็บปวยอันเนื่องมาจากการทํางาน สําหรับประเทศไทยไดจัดการดําเนินการระบบประกันสังคมเปน 2 กองทุน คือ กองทุนประกันสังคมและกองทุนเงินทดแทน" กองทุนประกันสังคม คือกองทุนทีใ่ หหลักประกันแกผปู ระกัน ตนใหไดรับประโยชนทดแทนเมื่อตองประสบอันตรายหรือเจ็บปวย ทุพพลภาพ หรือตายซึ่งไมเนื่องจากการทํางาน รวมทั้งกรณีคลอด บุตร สงเคราะหบุตร ชราภาพ และวางงาน สวนกองทุนเงินทดแทน คือ เงินสมทบที่เก็บเงินจากนายจางฝายเดียว จัดตั้งเปนกองทุนเพื่อ ทําหนาที่จายคาทดแทนใหกับลูกจางที่ประสบอันตรายหรือเจ็บปวย สูญเสียอวัยวะหรือสูญเสียสมรรถภาพของอวัยวะ ทุพพลภาพ ตาย หรือสูญหาย จากการทํางานใหกับนายจาง (สํานักงานประกันสังคม 2551 หนา 31) ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2552 กองทุนประกันสังคมมีเงินลงทุน รวม 665,171 ลานบาท ซึ่งแบงออกเปน 3 กองทุน ประกอบดวย (1) กองทุนกรณีเจ็บปวย คลอดบุตร ทุพพลภาพ และตาย (เรียกวา "กองทุน 4 กรณี") (2) กองทุนสงเคราะหบุตรและชรภาพ (เรียกวา "กองทุน 2 กรณี") และ (3) กองทุนกรณีวา งงาน ดังแสดงในแผนภาพ ที่ 1 ในจํานวนนี้ เปนเงินกองทุน 4 กรณีรอยละ 14 เปนเงินกองทุน เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 257


แผนภาพที่ 1 โครงสรางกองทุนประกันสังคม

ที่มา: ขอมูลจาก รายงานประจําป สํานักงานประกันสังคม 2552

แผนภาพที่ 2 การเพิ่มขึ้นของเงินกองทุนประกันสังคม ป 2534-2553 (หนวย: ลานบาท)

ที่มา: สํานักบริหารการลงทุน สํานักงานประกันสังคม

258 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


2 กรณีรอ ยละ 80 และเปนเงินกองทุนกรณีวา งงานรอยละ 6 (รายงาน ประจําป สํานักงานประกันสังคม 2552 หนา 22) และไดมีเงินกองทุน ประกันสังคมเพิ่มขึ้นเรื่อยมาดังแนวโนมที่แสดงในแผนภาพที่ 2 จาก การลงทุนในหลักทรัพยที่มีความมั่นคงสูง ไดแก พันธบัตรรัฐบาล พันธบัตรรัฐวิสาหกิจที่มีกระทรวงการคลังคํ้าประกันเงินฝากธนาคาร และหุนกูเอกชน คิดเปนรอยละ 80 ของเงินลงทุน และลงทุนในหลัก ทรัพยทมี่ คี วามเสีย่ ง ไดแกตราสารหนีอ้ นื่ ๆ หนวยลงทุน และหุน สามัญ คิดเปนรอยละ 20 ของเงินลงทุน ในป จ จุ บั น สมาชิ ก ในกองทุ น ประกั น สั ง คมมี อ ยู ส ามกลุ ม กลุมแรกเปนผูประกันตนภาคบังคับตามมาตรา 33 มีสัดสวนรอยละ 93 ของจํานวนผูประกันตนทั้งหมด กลุมที่สอง คือผูประกันตนภาค สมัครใจตามมาตรา 39 ซึ่งเปนผูที่เคยเปนผูประกันตนตามมาตรา 33 สงเงินสมทบมาแลวไมนอยกวา 12 เดือน ออกจากงานแลวไม เกิน 6 เดือน และตองไมเปนผูรับประโยชนทดแทนกรณีทุพพลภาพ จากกองทุนประกันสังคม มีสัดสวนรอยละ 7 ของจํานวนผูประกันตน ทัง้ หมด และกลุม ทีส่ ามคือผูป ระกันตนภาคสมัครใจเองตามมาตรา 40 ซึง่ เปนบุคคลอืน่ ใดซึง่ ไมใชลกู จางตามมาตรา 33 มีสดั สวนไมเกินรอย ละ 1 ของจํานวนผูประกันตนทั้งหมด สํานักงานประกันสังคมจัดเก็บเงินสมทบเขากองทุนประกัน สังคมเพื่อใหความคุมครองแกผูประกันตนภาคบังคับตามมาตรา 33 รวม 7 กรณี ไดแก เจ็บปวย คลอดบุตร ทุพพลภาพ ตาย สงเคราะห บุตร ชราภาพ และวางงาน ซึ่งในทางปฏิบัติ นายจางและลูกจางจะ ตองนําสงเงินสมทบเขากองทุนประกันสังคมทุกเดือน โดยคํานวณจาก ฐานคาจางที่ไมตํ่ากวาเดือนละ 1,650 บาท และสูงสุดไมเกินเดือนละ 15,000 บาท โดยรัฐบาลจะออกเงินสมทบเขากองทุนดวยสวนหนึ่ง ตามอัตราในตารางที่ 1 ซึ่งรัฐบาลมีสวนรวม คิดเปนรอยละ 21.57 ของการสมทบจากทุกฝายในกองทุนประกันสังคมโดยรวม เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 259


260 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย

1.5%

ลูกจาง

รวม

รวม

5%

0.5% 5%

0.5%

3%

1.5%

นายจาง

อัตราเงินสมทบ

*หมายเหตุ: รัฐบาลสมทบเฉพาะกรณีสงเคราะหบุตร

ที่มา: คูมือประกันตน สํานักงานประกันสังคม ตุลาคม 2551 หนา 3, คอลัมนสุดทาย คํานวณโดยผูวิจัย

วางงาน

ชราภาพ

สงเคราะหบุตร 3%

ตาย คลอดบุตร

ทุพพลภาพ

เจ็บปวย

สิทธิประโยชน

กรณีวางงาน

2-กรณี

4-กรณี

กองทุน

ประเภท

2.75%

0.25%

1%*

1.5%

รัฐบาล

ตารางที่ 1 สิทธิประโยชนและอัตราเงินสมทบ (รอยละของเงินเดือน)

21.57%

20.00%

14.29%*

33.33%

ในแตละประเภทกองทุน

รัฐบาลตอเงินสมทบรวม

สัดสวนการสมทบโดย


กรณีผูประกันตนสมัครใจตามมาตรา 39 คุมครอง 6 กรณี คือ เจ็บปวย คลอดบุตร ทุพพลภาพ ตาย สงเคราะหบตุ รและชราภาพ จําแนกเปนเงินสมทบสําหรับประโยชนทดแทน 4 กรณี (เจ็บปวย คลอดบุตร ทุพพลภาพ ตาย) เปนเงิน 144 บาท และเงินสมทบสําหรับ ประโยชนทดแทน 2 กรณี (สงเคราะหบุตร ชราภาพ) เปนเงิน 288 บาท โดยมีรฐั บาลสมทบใหอกี เดือนละ 120 บาท สวนประชาชนทัว่ ไป ที่สมัครใจประกันภัยเองตามมาตรา 40 จายเงินสมทบเขากองทุน ประกันสังคมปละ 3,360 บาท ไดรับความคุมครอง 3 กรณีคือ คลอด บุตร ทุพพลภาพ และตาย จากตารางที่ 1 สังเกตไดวา รัฐบาลจะมีสัดสวนในการสมทบ กองทุนประเภท 4 กรณีประมาณรอยละ 33 และนายจางกับลูกจางตอง แบกรับภาระคาใชจา ยรักษาพยาบาลเองในสัดสวนประมาณรอยละ 67 ในกองทุนประเภท 2 กรณี ดูผิวเผินจากตารางที่ 1 และ ตัวอยางสิทธิ ประโยชนในตารางที่ 2 ประชาชนทัว่ ไปอาจสามารถเขาใจไดวา รัฐบาล สมทบรอยละ 14 ในกองทุนสงเคราะหบุตรและชราภาพภาพรวมกัน ทั้งสองกรณี แตเนื้อหาในคูมือผูประกันตน หนา 6 ระบุไววา “สําหรับ เงินสมทบกรณีสงเคราะหบตุ ร เปนสวนทีร่ ฐั บาลจายสนับสนุนใหกบั ผู ประกันตนในอัตรารอยละ 1 และกรณีชราภาพ เปนการหักเงินสมทบ เพื่อการออม โดยผูประกันตนจะจายเงินสมทบรอยละ 3 และนายจาง สมทบรอยละ 3 รวมเปนรอยละ 6 ของทุกเดือน” ซึ่งมีนัยที่ไมไดมีการ ชี้แจงใหชัดเจนวา ในกองทุนดังกลาว นอกจากผูประกันตนจะตอง รับผิดชอบภาระดานการออมเพื่อชราภาพเองแลว ในวงเงินกองทุน เดียวกันนี้ ยังตองถูกเกลี่ยไปชวยรัฐบาลในการใชจายการสงเคราะห บุตร ซึ่งเปนรายจายที่เกิดขึ้นในระยะสั้น (ปจจุบัน) ดวย ทําใหเกิด ความไมมีประสิทธิภาพและเสียผลประโยชนการออมในระยะยาว การสงเคราะหบุตรเปนสวัสดิการใหเงินอุดหนุนจากรัฐที่ผูประกันตน มีสทิ ธิพงึ ควรจะได เชนเดียวกับในประเทศอืน่ ๆ แตการบริหารจัดการ ควรจะแยกออกจากกองทุนชราภาพ ซึง่ มีวตั ถุประสงคเพือ่ การออมใน ระยะยาว เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 261


ตารางที่ 2 ตารางตัวอยางสรุปสิทธิประโยชนของผูประกันตน กรณีผูมีรายได 15,000 บาทขึ้นไป

สิทธิประโยชน

เงินสมทบ ผูประกันตน

นายจาง

การเกิดสิทธิ และ สิทธิที่ไดรับ

รัฐบาล

ตองจายเงินสมทบ 3 เดือนภายใน 15 เดือน การบริการทางการแพทยจนสิ้นสุดการรักษา รวมการบําบัดทดแทนไต

ประสบอันตราย

กรณีไตวายเรื้อรังระยะสุดทาย ปลูกถายไขกระดูก เปลี่ยนอวัยวะกระจกตา

หรือเจ็บปวย

อวัยวะและอุปกรณในการบําบัดรักษาโรค บริการดา นทันตกรรม และเงิน ทดแทนการขาดรายได ตองจายเงินสมทบ 3 เดือนภายใน 15 เดือน คารักษาพยาบาล (2,000 บาทตอเดือน) + เงินทดแทนรายได 50% ตอเดือน

ทุพพลภาพ

225

225

225

ตลอดชีวิต คาใชจายในกระบวนการฟนฟูสมรรถภาพของผูทุพพลภาพทางรางกาย จิตใจ และอาชีพไมเกิน 40,000 บาทตอราย ตองจายเงินสมทบ 1 เดือนภายใน 6 เดือน คาทําศพ 40,000 บาท + เงินสงเคราะห (หากสมทบเกินกวา 3 ป จะได 1 เทา

ตาย

ครึ่งของเงินเดือน หากสมทบเกินกวา 10 ป จะได 5 เทาของเงินเดือน ตองจายเงินสมทบ 7 เดือนภายใน 15 เดือน คาคลอดบุตร 12,000 บาทตอครั้ง แ ละเงินสงเคราะหการหยุดงานเพื่อการ

คลอดบุตร

คลอดบุตร (หญิง) คนละไมเกิน 2 ครั้ง ตองจายเงินสมทบ 12 เดือน ภายใน 36 เดือน

สงเคราะหบุตร

บุตรอายุ < 6 ป 350 บาท/คน/เดือน คราวละไมเกิน 2 คน อายุครบ 55 ป สมทบไมครบ 180 เดือนไดบําเหน็จ 450

450

150 อายุครบ 55 ป สมทบตั้งแต 180 เดือนขึ้นไป ถาคาจางเฉลี่ย 60 เดือนสุดทายไดเดือนละ 15,000 บาทจะได 3,000 บาท

ชราภาพ

ตลอดชีวิต บวกกับจํานวนรอยละที่เพิ่มใหอีก 1.5% ตอจํานวนปทุกๆปที่ สมทบเพิ่มเกิน 180 เดือน ตองจายเงินสมทบ 6 เดือนภายใน 15 เดือน วางงาน

75

75

37.5 กรณีเลิกจาง ไดเงินทดแทน 50% ของคาจาง ปละไมเกิน 180 วัน กรณีลาออก ไดเงินทดแทน 30% ของคาจาง ปละไมเกิน 90 วัน

รวม

750

750

412.50

ที่มา: คูมือประกันตน สํานักงานประกันสังคม ตุลาคม 2551 ตาราง หนา 7, 26 และการคํานวณบํานาญชราภาพ หนา 22 หมายเหตุ: สิทธิประโยชนตางๆ ที่เพิ่มขึ้นตั้งแตป 2554 เปนตนไป สามารถสืบคนขอมูลลาสุดที่ www.sso.go.th

262 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


ตารางที่ 3 จํานวนสถานประกอบการและผูประกันตนตามมาตรา 33 จําแนกตามขนาดสถานประกอบการป 2552

…œµ—­™µœž¦³„°„µ¦

­™µœž¦³„°„µ¦ ®nŠ

Ÿ¼ož¦³„´œ˜œ˜µ¤¤µ˜¦µ 33

¦o°¥¨³

‡œ

¦o°¥¨³

<10

273,520

70.14

961,319

11.07

10-19

53,788

13.79

726,586

8.37

20-49

36,196

9.28

1,098,057

12.65

50-99

12,585

3.23

877,370

10.11

100-199

7,163

1.84

999,201

11.50

200-499

4,530

1.16

1,372,911

15.82

500-999

1,436

0.37

985,949

11.36

>999

735

0.19

1,658,966

19.11

¦ª¤

389,953

100.00

8,680,359

100.00

ที่มา: รายงานประจําป สํานักงานประกันสังคม 2552 หนา 10

ในรอบ 10 ปที่ผานมา สถานประกอบการขึ้นทะเบียนกับ กองทุนประกันสังคมเพิ่มขึ้นอยางตอเนื่อง จาก 107,228 แหง ใน ป 2543 เพิ่มเปน 389,953 แหง ณ สิ้นป 2552 สวนใหญรอยละ 70 เปนสถานประกอบการขนาดเล็กทีม่ ลี กู จางจํานวนตํา่ กวา 10 (ตาราง ที่ 3) ในปจจุบัน ผูประกันตนในระบบประกันสังคมมีจํานวนกวา 9 ลานคน คิดเปนรอยละ 25 ของกําลังแรงงานที่มีงานทํา หรือรอยละ 14 ของประชากรทัง้ ประเทศ ผูป ระกันตนจําแนกเปนผูป ระกันตนภาค เอื้อมพร พิชัยสนิธ : 263


บังคับตามมาตรา 33 มีจํานวน 8.6 ลานคน มีสัดสวนของผูประกัน ตนชายและหญิงไมแตกตางกันมากนัก สวนใหญอายุระหวาง 25-29 ป (แผนภาพที่ 3ก) และผูประกันตนสมัครใจตามมาตรา 39 และ 40 จํานวน 0.67 ลานคน ทั้งนี้ ผูประกันตนภาคสมัครใจมีสัดสวนของ ผูประกันตนหญิงมากกวาชายอยางมีนัยสําคัญคือ 1.78:1 และสวน ใหญอายุระหวาง 30-39 ป (แผนภาพที่ 3ข) แผนภาพที่ 3 ก โครงสรางผูประกันตนตามมาตรา 33 ป 2552 จําแนกตามเพศและอายุ

ที่มา: กองวิจัยและพัฒนา สํานักงานประกันสังคม

264 : ความเปนธรรมในระบบประกันสังคมไทย


แผนภาพที่ 3 ข โครงสรางผูประกันตนตามมาตรา 39 และ 40 ป 2552 จําแนกตามเพศและอายุ

 ที่มา: กองวิจัยและพัฒนา สํานักงานประกันสังคม

เอื