Issuu on Google+

Kuuroord Lauwersland

Ontspanningsplaats ZENNEZ Afstudeerproject van Jan Hendrik Bos Academie van Bouwkunst Rotterdam, studierichting Architectuur Locatie Noordoost Friesland, de zeedijk tussen Lauwersmeer en Waddenzee Programma Thermen met gemaal en vissluis Begeleidingscommissie Mentor Critici

Voorzitter Secretaris

Alex van de Beld (architect, ONIX Architecten, Groningen) Marlies Brinkhuizen (landschapsarchitect, Alterra, Wageningen) Gerard Kolkman (landbouwdeskundige / relatie stad-land, Alterra, Wageningen) Maarten Struijs (architect, lector Academie van Bouwkunst) Annet Tijhuis (historica/publicist, coördinator Academie van Bouwkunst)

Een kuuroord is een boeiend voorbeeld van een stedelijke, recreatieve functie die, vanwege de kwaliteiten van de groene ruimte, een plek zoekt op het platteland. Gek genoeg zijn het vaak de stadse, recreatieve projecten die deze kwaliteiten om zeep helpen. Ze landen als vreemde capsules in het landschap en gedragen zich als slechte acteurs in een prachtig decor. De ontwikkeling van ruimtelijke strategieën om de veranderende economische dragers van het platteland te faciliteren gebeurt maar al te vaak vanuit een stedelijk perspectief en het idee dat de landbouw gaat verdwijnen. Ik ben dit project gaan doen vanuit het besef dat de landbouw een belangrijke rol zal houden in het beheren van het landschap én dat het geschikt maken van het landschap voor stedelijke recreatie een belangrijke stap in de ontwikkeling van datzelfde landschap is. In dit spanningsveld ligt een fascinerende opgave verborgen naar de ruimtelijke consequenties van de transformatie van het platteland. Mijn wortels liggen in het platteland en ik wil deze opgave benaderen met een houding die de kwesties van het landschap als uitgangspunt neemt. Het eerste deel van het project is een zoektocht geweest naar de locatie en mogelijke co-programma’s. Het onderzoek diende om traagheid te introduceren. Er zijn lange lijnen in de tijd getrokken om het ontwerp van het gebouw niet aan de kortstondigheid van deze tijd over te laten, maar het gebouw diep te verankeren op de plek en maatschappelijke kwesties. Met ‘boerenkennis’ wil ik op oer-Hollandse wijze het aangename met het noodzakelijke verenigen. De architectonische opgave van het project heb ik gevonden in het ontwerp van de combinatie van de thermen met een nieuw te bouwen gemaal. Is het mogelijk om agrarische productie, waterbeheer en recreatie te combineren en daardoor een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van een levende regionale identiteit? Ontspanningsplaats ZENNEZ bestaat uit de thermen en een gemaal met een vis-sluis en staat midden in de zeedijk tussen het Lauwersmeer en de Waddenzee. ZENNEZ is een ontspanningsplaats voor de mens, als voorwaarde om te kunnen functioneren in een onvermijdelijk verder verstedelijkende samenleving. ZENNEZ is een ontspanningsplaats voor het landschap, want effectief waterbeheer is een voorwaarde voor de onvermijdelijk verdere cultivering van het landschap. De boer onderhoudt een aantrekkelijk landschap en produceert gezond voedsel en energie voor de recreant die in dat landschap ontspant en kan genieten van de specifieke smaak van dat landschap. ZENNEZ wil dus vooral de eeuwenoude keten tussen boeren en stadsbewoners weer sluiten, want ze verdienen (aan) elkaar!

ZEN = ontspanning

NESZ = specifieke plek in het landschap


kaart van Noordoost Friesland met grondsoorten, watersysteem en nederzettingen

= Landschap De bron van de thermen is het thermale bronwater dat verborgen ligt in een heuvellandschap op bijna 1.000 meter diepte, het Brussels zand. Dit heilzame, mineraalrijke (erg zoute) water wordt uit deze grondlaag opgepompt met een temperatuur van 430C. Het water uit het Brussels zand is winbaar onder een groot deel van Nederland, op een aantal valleien na, en is dus tamelijk onbepalend voor het kiezen van een locatie. De vruchtbare kleigronden van de kwelderwallen langs de kust bepalen in grote mate het watersysteem van het gebied. Het gevallen regenwater wordt via een stelsel van sloten en boezems afgevoerd naar het Lauwersmeer. Dit kwetsbare watersysteem vergt steeds meer inspanning, want de neerslagpatronen worden steeds grilliger en de zeespiegel stijgt waardoor de afvoercapaciteit bij eb steeds beperkter wordt. Het maken van een gemaal in de zeedijk tussen het Lauwersmeer en de Waddenzee is het meest effectieve en waarschijnlijke scenario om droge voeten te houden en een goed functionerend landbouwgebied te houden. De precieze locatie van het gebouw is opgegraven uit de zeedijk. De diepe geul van de Lauwerszee is in 1969 afgesloten van de Waddenzee met behulp van 28 caissons, grote betonnen bakken van 33 meter lengte. Het gebouw is aan het begin van deze reeks gepositioneerd. De keuze voor de combinatie met het gemaal en van de locatie levert niet alleen een toplocatie voor de thermen op - de grens tussen Waddenzee en Lauwersmeer kan bijna niet specifieker - maar is ook een natuurlijke plek waar drie watersoorten beschikbaar zijn: zoet water, zeewater en ‘Brussels’ thermaal water. Het gebouw wordt dus een watermachine ter ontspanning. De positie van ZENNEZ is gedefinieerd door het assenkruis en vormt een soort ecologie. ZENNEZ levert een bijdrage aan de het herstel van biodiversiteit door uitwisseling van zoet en zout water, legt verbindingen tussen een recreatief en een landbouwkundig netwerk en zorgt voor een bestendig waterbeheer. onderaardse heuvellandschap met valleien van het Brussels Zand

assenkruis definieert de ZENNEZ-ecologie

locatie van ZENNEZ in de zeedijk

locatie is opgegraven uit de dijk

(foto genomen juist na de afsluiting van de hoofdgeul van de Lauwerszee in 1969)


doorsnede van het gebouw kijkend richting zee

= Waterdoolhof De opgegraven caissons dienen als basis voor de maatvoering van het ontwerp. Voor het gemaal zijn 2 caissons vervangen om plaats te bieden aan de 5 benodigde pompen en een 6e kanaal voor de vissluis. De ruimtelijke structuur van ZENNEZ is gebaseerd op de basale schijvenstructuur van deze watermachine. Door de schijven op te trekken ontstaan tussenruimtes of programmatische holtes. De afsluitende koppen zijn verschoven om de zeewerende functie te vervullen en de holtes te oriënteren op de aanwezige watersmaken van het Lauwersmeer en de Waddenzee. De lengte van het gebouw is beperkt en het programma is in lagen ontwikkeld. Een generiek schema van een thermen is getransformeerd tot een doorsnede en tast de schijvenstructuur aan. De baden hangen als bruggen in de holtes en vormen een natte route. De holle zware wanden van beton voorzien in een slingerende droge route en de verticale ontsluiting. Het badritueel is in een horizontale reeks georganiseerd, welke gebaseerd is op de toename van de natuurlijke temperatuur van het water. Verticaal is een toename in intimiteit gerealiseerd. De badenreeks wordt aan de koele zijde geflankeerd door het motel, de entree, kleedruimtes en restaurant, terwijl aan de warme zijde de ruimtes voor massage, cosmetische behandelingen en een café zijn toegevoegd. De vrijheid voor de baders wordt geregisseerd door een tamelijk rigide structuur die zich ontwikkeld vanuit de basale schijvenstructuur van het gemaal. Het circulatieprincipe van ZENNEZ is gebaseerd op een doolhof, een klassiek principe als ultieme vorm van vermaak. Een doolhof is bedoeld als een spel, om verwarring te zaaien en tot inkeer te komen, maar vooral als een principe waaraan mensen plezier kunnen beleven. ontwikkeling van de architectuur in makettes

het programmatische schema is een bewerking van een generiek schema van een thermen

oriëntatie van programatische holtes volgens watersmaak

natte routes tussen de wanden

droge routes door de wanden

badenreeks volgens toename van de natuurlijk temperatuur van het water


ZENNEZ Waddenzicht

ZENNEZ Lauwerszicht

= Infrastructuur ZENNEZ staat midden in de dijk als onderdeel van een oer-Hollands civieltechnisch natuurlandschap. De architectuur van ZENNEZ is als een machine en refereert aan het vanzelfsprekende en robuuste karakter van civiele kunstwerken. Het gebouw is in essentie niet meer dan een infrastructuur die verschillende watersmaken beheerst en er voor zorgt dat het landschap zich kan blijven ontwikkelen. De opgedikte betonnen zeewering bevat de ontsluiting van het gebouw en is permanent voor deze specifieke plek gemaakt om in houten kisten het tijdelijke programma van de thermen te faciliteren. ZENNEZ verandert met de getijden. De pieren verleiden niet alleen om naar het einde te wandelen, maar brengen ook een natuurlijk proces op gang waarbij nieuwe kwelders worden gevormd. Bij springtij wordt de zee geweerd door een stelsel van sluisdeuren, terwijl bij normale eb en vloed de voormalige werkhaven dient voor de gecontroleerde uitwisseling van zoet en zout water. De weerbarstigheid van het gebouw is door een aantal openbare routes genuanceerd. Het schapepad op de kruin van de dijk is dwars door het gebouw getrokken en rijgt de verschillende holtes aan elkaar.Vanaf de bruggen krijgen wandelaars zicht op de badgasten. Over het gebouw loopt een route die de hoofdstructuur van het gebouw volgt en steeds weidse uitzichten op het landschap biedt. De panoramische route verhoogt de sensatie van een wandeling over de dijk, doordat het middendeel van het gebouw nog eens ruim 10 meter hoger ligt en de horizon daardoor nogmaals een stuk verder komt te liggen.

watersysteem met eb, vis-sluis bevat zoet water

watersysteem met half vloed, vis-sluis loopt vol met zout water

watersysteem met vloed, vis-sluis bevat zout water

schapepad op de kruin van de dijk gaat dwars door het gebouw

panoramische route over het dak van het gebouw voor verhoogde sensatie


landschap op het dak van ZENNEZ

ZENNEZ boven op het motel

= Baden in getijden ZENNEZ is diep verankerd in de lokale fysieke condities, cultuur en economie. Het voedsel in het restaurant wordt lokaal geteeld en veranderd met de seizoenen. Hoogwaardige grondstoffen voor cosmetische producten zijn nieuwe markten voor boeren en leveren een hogere toegevoegde waarde. De gecontroleerde uitwisseling van zoet en zout water maakt het onderhoud van het Lauwersmeer eenvoudiger en meer volgens principes van de delta die het ooit was. De thermen hebben een veilige plek gekregen in de holtes van het gebouw waar de baders zorgeloos rond kunnen dwalen. De dynamische condities van het omringende landschap worden in het gebouw tot een intense locale architectuurervaring gemaakt. Zo kunnen baders af en toe verrast worden door veranderende ruimtes door sluitende sluisdeuren of de verborgen aanwezigheid van het gemaal. De verschillende holtes zijn op specifieke manieren geconditioneerd om de geheel eigen smaak, temperatuur, geur, geluid en heilzame werking optimaal te ontwikkelen. Tijdens het badritueel genieten de baders van een spel met zoet en zout water, binnen en buiten, licht en donker, warm en koud, vochtig en droog, eten en drinken en komen ze tot rust op het natuurlijke ritme van eb en vloed.


ZENNEZ - panelen