Issuu on Google+

TERTIO

10 april 2013

  13

Kerk bij de tijd brengen Paus Johannes XXIII opende op 11 oktober 1962 het Tweede Vaticaans Concilie. In zijn rede Gaudet Mater Ecclesia had hij het over het ‘aggiornamento’, het bij de tijd brengen van de kerk. Pacem in terris, de belangrijkste encycliek van de toenmalige kerkleider over de wereldvrede, verscheen bijna dag op dag een halve eeuw geleden. © rr

Vijftig jaar encycliek Pacem in terris ook veel hoop in de Verenigde Naties (VN) – de drijvende kracht achter de Universele Verkla-

• Mathijs Lamberigts & Leo Kenis (red.),

ring voor de Rechten van de Mens van 1948 – als geloofwaardig instrument om de wereldvrede te handhaven en te versterken. De man achter de in deze encycliek ontwikkelde ideeën was de weinig bekende theoloog Pietro

Vaticanum II: geschiedenis of inspiratie? Theologische opstellen over het Tweede Vaticaans Concilie, Halewijn, Antwerpen, 168 blz., € 15,95. Stefan Waanders (red.), Het Tweede Vaticaans Concilie. Een tussenstand na vijftig jaar, Valkhof Pers, Nijmegen, 96 blz., € 12,50.

Pavan (1903-1994). Hij drukte ook zijn stempel op de encycliek Mater et magistra en op de concilieverklaring over de godsdienstvrijheid, Dignitatis humanae. Deze specialist in de sociale leer van de kerk aan de pauselijke universiteit van Lateranen stond aan het hoofd van de schrijfgroep. In

Bestellen kan via www.tertio.be Herlees vorige Tertio-artikels over Vaticanum II via www.tertio.be en herbeleef het Concilie dag na dag via www.volgconcilie.be en www.facebook.com/volgconcilie

1952 had de Italiaanse priester, net als de Franse filosoof Jacques Maritain (1882-1973), een onge-

houdingen tussen het individu, zijn familie, de

Concilie blijft inspireren

woon boek geschreven over de overeenkomsten tussen christendom en democratie. Ook over de menselijke waardigheid en de fundamentele versamenleving en de staat had hij eerder gepubli-

In ons taalgebied zijn de uitgaven over de vijf-

Voor Johannes XXIII kon vrede er maar komen als de rechten en de waardigheid

ceerd. Hij werkte snel en leverde een eerste con-

tigste verjaardag van het Tweede Vaticaans

van mensen werden verdedigd en bevorderd. © rr

cept voor Pacem in terris af op 7 januari 1963. Dat

Concilie schaars. Wat verschijnt, verdient dan

was zeer naar de wens van Johannes XXIII.

ook in de verf te worden gezet. Zo is er de ver-

Paus Johannes XXIII gaf een krachtig signaal naar de wereld met Pacem in terris. Die tekst over de wereldvrede boette niets aan actualiteit in en leest als zijn laatste wilsbeschikking.

slagbundel Vaticanum II: geschiedenis of inspira-

Iedereen vredestichter

tie? Theologische opstellen over het Tweede Vati-

Op Pavans aansturen richtte de encycliek zich

caans Concilie waarin vooral de vier grote consti-

tot “alle mensen van goede wil”. Een absolute pri-

tuties over de liturgie (Sacrosanctum concilium),

meur waarmee het kerkelijke discours over de

de kerk (Lumen gentium en Gaudium et spes) en

Emmanuel Van Lierde | Er was haast gemoeid

zouden in voorkomen, want dat zou bij voor-

vrede ook relevant werd voor de niet-katholie-

de openbaring (Dei Verbum) centraal staan. Het

met die encycliek over de vrede, want de wereld

baat de bruggen naar dialoog opblazen. Het vele

ken. Het beslechten van conflicten is niet alleen

boek gaat vanuit die documenten na wat de vi-

verkeerde in diepe crisis. Twee jaar eerder was

goeds van de moderne wereld moest voorop-

een zaak van gelovigen. Allen – niet alleen staten,

sie en de geest van het Concilie was, hoe de be-

de Berlijnse muur gebouwd en nieuwe oorlogs-

staan, ondanks alle conflicthaarden. In zijn ogen

maar ook privépersonen – kunnen een bijdrage

sluiten een hervormingsproces op gang brach-

dreigingen doemden op. Overigens had ziekte

kon de kerk iets leren van de positieve ‘tekenen

leveren om een einde te maken aan oorlog. Vrede

ten, waar de kerk nu staat en welk werk ze nog

de paus in haar greep en de dood was nooit

van de tijd’ en moest ze een onderscheid maken

is een diepgaand verlangen van elke mens.

voor de boeg heeft. Het is zeker nuttige lectuur

ver uit zijn gedachten. Uiteindelijk verscheen

tussen de ‘dwaling’ die afgewezen moet worden

Pacem in terris op Witte Donderdag 11 april 1963,

en ‘de persoon die in dwaling vervalt’, maar die

Leer van vrede

de Belgische bisschoppen – na het Jaar van het

minder dan twee maanden voor hij stierf.

altijd respect verdient. Die visie leverde een van

Pacem in terris getuigde verder van een pioniers-

geloof – in het teken willen stellen van die vier

de krachtigste passages in de encycliek op: “Een

visie door af te stappen van de idee van een

grote constituties van het Concilie.

Stem van kerk

mens die in dwaling is vervallen, houdt niet op

rechtvaardige oorlog, voordien een belangrijk

De Cuba-crisis – de Sovjet-Unie had op dat ei-

een mens te zijn. Hij verliest nooit zijn persoon-

theologisch begrip. De destructiekracht van de

Een andere verslagbundel die na vijftig jaar de

land langeafstandsraketten opgesteld – kon

lijke waardigheid en dat is iets waar altijd reke-

atoombom had aangetoond dat zo’n geweld

balans opmaakt, komt van de Nederlandse

eind 1962 worden ontmijnd. De pauselijke vre-

ning mee moet worden gehouden.”

nooit goed te keuren kon zijn. Oorlog kan nooit

Stichting Thomas More – de opvolger van de

desoproepen hadden indruk gemaakt waar-

een oplossing zijn. Jammer genoeg moest er

Radboudstichting. Vooral het vieren, het le-

door bij Johannes XXIII de overtuiging groeide

veel bloed vloeien alvorens tot dat inzicht te

ren en het dienen staan centraal in Het Tweede

komen. Niet langer werkten kerkleiders en

Vaticaans Concilie. Een tussenstand na vijftig jaar.

theologen een leer over de rechtvaardige oor-

Ook hier zijn de auteurs de mening toegedaan

log uit, voortaan beklemtoonden ze een leer

dat het werk waarmee het Concilie begon,

van vrede. Die weerklinkt jaarlijks in de vredes-

niet is afgerond, maar juist een energiek en

boodschap van de paus op 1 januari.

creatief vervolg vraagt. (EVL)

dat de kerk sterker moest aandringen op vrede. Hij had op 22 december een kerstboodschap gestuurd naar Sovjetleider Nikita Chroetsjov met als thema ‘Gloria in excelsis Deo’. Die woorden waren in zovele talen op het Tweede Vaticaans Concilie gezongen dat ze bij de paus nazinderden, maar ze brachten hem automatisch bij de

‘Het werk van het Concilie vraagt een energiek en creatief vervolg.’

volgende zin: ‘pacem in terris’, ‘vrede op aarde’.

in voorbereiding op de komende werkjaren die

Grote impact Zoals Rerum novarum van Leo XIII het symbool

niet te onderschatten. Dat hing zeker samen

Het voltooien van het Concilie en het werken

Rechten en vrijheden

werd van de sociale leer van de kerk, zo werd

met de figuur van Johannes XXIII en de een-

aan de vrede zag Johannes XXIII aan het einde

In Pacem in terris kregen de mensenrechten en

Pacem in terris – de enige encycliek die op mu-

voudige, maar niet simplistische taal waarin

van zijn leven als twee complementaire taken.

de godsdienstvrijheid een belangrijke plaats.

ziek is gezet, door de Franse componist Darius

de dingen werden verwoord. Pacem in terris be-

Vrede kan er maar komen als de rechten en de

Milhaud – het ijkpunt van het kerkelijke spre-

vatte wat Johannes XXIII voortdurend al had

Dwaling

waardigheid van mensen worden verdedigd

ken over de vrede. Al hadden eerder pausen

willen zeggen. Het was de samenvatting van

Hij gaf de opdracht aan een klein team om de

en bevorderd. Vier pijlers liggen aan de basis

zoals Benedictus XV over de vrede geschreven

zijn lange leven en een van de grote erfenissen

vredesencycliek voor te bereiden. Van bij het

van duurzame vrede: waarheid, gerechtigheid,

en al was niet alles wat in Pacem in terris stond

die hij de kerk en de samenleving naliet. Met

begin stond hij erop dat er geen veroordelingen

liefde en vrijheid. Paus Johannes XXIII stelde

nieuw, toch valt de impact van dit document

geestdrift werd zijn testament onthaald.


Vijftig jaar encycliek Pacem in terris - Tertio