Issuu on Google+

TERTIO

24 april 2013

  11

Kerk bij de tijd brengen Paus Johannes XXIII opende op 11 oktober 1962 het Tweede Vaticaans Concilie. In zijn rede Gaudet Mater Ecclesia had hij het over het ‘aggiornamento’, het bij de tijd brengen van de kerk. Een van de grote realisaties daarbij was de erkenning van de oecumene. Daarin speelde de Nederlandse kardinaal Jo Willebrands een grote rol. © rr

‘Netwerk gaf Willebrands sleutelrol’ Jo(hannes) Willebrands (1909-2006) staat te boek als wegbereider van

Newman gepast te duiden, maar het ook diende

de oecumene tijdens en na Vaticanum II. Veel minder bekend is zijn

af te leggen tegen de meer inductieve methode

‘filosofische bekering’ onder impuls van kardinaal John Henry Newman.

van Newman. Een voortschrijdend inzicht dat niet in dank werd afgenomen binnen het Ange-

Ook zijn preconciliaire netwerk van oecumenespecialisten is op de

licum. Hierdoor haalde hij geen hoge score en

achtergrond van onze kerkgeschiedenis verzeild. Onderzoeker Karim

werd het werk zelfs nooit gepubliceerd. Morgen

Schelkens plaatst morgen deze onderbelichte wetenswaardigheden over de kardinaal in de schijnwerpers tijdens een symposium in Utrecht.

zetten we dat evenwel recht op het symposium.”

Preconciliair netwerk De receptiegeschiedenis van Newman is be-

Joris Delporte | De klinkende naam van Jo Wil-

kendheid als aartsbisschop van Utrecht tijdens

langwekkend op zich, maar heeft Willebrands

lebrands is in Vlaanderen onlosmakelijk verbon-

de woelige periode in de nasleep van het pasto-

door dat onderzoek ook zijn oecumenische ge-

den met grote doorbraken voor de oecumene en

rale concilie in Noordwijkerhout.

voeligheid aangescherpt? Schelkens meent alvast van wel.“Dankzij de Engelse kardinaal kreeg

dan met name tijdens Vaticanum II. Zo was hij het die in 1965 de verklaring uitsprak waarmee

“Deze typering uit beide lage landen klopt, maar

hij interesse in de historische context van kerk-

de wederzijdse excommunicaties van de rooms-

is onvolledig”, geeft Karim Schelkens aan. Het

gemeenschappen. Mede hierdoor liet hij de des-

katholieke en oosters-orthodoxe kerkleiders

staflid van het ‘Cardinal Willebrands Research

tijds gebruikelijke focus op ‘terugkeeroecumene’

(begin Oosters Schisma in 1054, nvdr) werden opge-

Centre’ aan de ‘Tilburg School of Catholic Theo-

los en leerde hij de positieve facetten van tradi-

heven. Vier jaar later bracht hij het zelfs tot voor-

logy’ betreurt onder meer dat de centrale rol

ties buiten het rooms-katholicisme waarderen.”

zitter van het Secretariaat voor de Eenheid on-

die hij speelde tijdens zijn preconciliaire Neder-

der de Christenen (huidige Pauselijke Raad voor de

landse jaren onderbelicht blijft.“Dit terwijl zowel

Deze beginnende openheid tegenover protes-

Bevordering van de Eenheid der Christenen, nvdr) die

de latere kardinaal als zijn kerkprovincie destijds

tanten – maar ook tegenover het jodendom –

is de vorser formeel. “Bij de start van het Conci-

hij tijdens het Concilie als secretaris diende. Bo-

een belangrijke evolutie doormaakte.”

werd vervolgens versterkt tijdens Willebrands’

lie was Willebrands nog geen bisschop en dus

passage in Amsterdam. Schelkens: “Als kapelaan

evenmin concilievader. Hij voerde dus zeker niet

Nieuw man dankzij Newman

van het plaatselijke begijnhof kwam hij in con-

het hoge woord, maar vervulde wel een sleutel-

Schelkens die ook verbonden is met het Cen-

tact met joodse huurders. Later, in de jaren vijf-

rol achter de schermen bij de redactie van die

trum voor Conciliestudie van de KU Leuven,

tig, leerde zijn secretaresse – die een joodse be-

teksten. Daarnaast bepaalde ook zijn diploma-

schrijft een academische biografie van Wille-

keerlinge was – hem die godsdienst van binnen-

tieke talent mee het verloop van Vaticanum II.

brands die over drie jaar in het Engels verschijnt.

uit kennen. Gelijktijdig met een professoraat in

Zo reisde hij onder meer naar Rusland om obser-

Voor dat project volgt hij bewust zijsporen bin-

de filosofie aan het Warmondse Grootseminarie

vatoren van niet-katholieke denominaties naar

nen Willebrands’ levensloop en speurt daarbij

leidde hij trouwens de ‘Katholieke Conferentie

Rome te lokken. Een historische krachttoer die

naar de katholieke bijdrage tot de oecumene.

voor Oecumenische Vragen’. Een internationaal

tijdens Vaticanum I mislukte en sinds eeuwen

Een van die sporen heeft hem naar het proef-

platform waarbinnen hij contacten legde die

niet was vertoond. De fysieke aanwezigheid van

schrift geleid dat de Nederlander aan de En-

hem voorbereidden op zijn cruciale rol tijdens

deze waarnemers zou dan ook een factor van

gelse theoloog en notoire bekeerling John Henry

Vaticanum II. Veel specialisten die hij dankzij dit

betekenis worden op Vaticanum II.”

Newman wijdde. “Toen hij aan het Angelicum

preconciliaire netwerk leerde kennen, nam hij

(Pauselijke Universiteit Sint-Thomas van Aquino,

ook tijdens het Concilie in de arm.”

ven de Moerdijk genoot hij dan weer vooral be-

Karim Schelkens schrijft biografie. © rr

nvdr) op dit onderwerp doctoreerde, maakte hij een heuse ‘filosofische bekering’ mee”, vertelt

Oecumenische reuzenstap

de vorser. “In dit bolwerk van het neothomisme

Over de eigenlijke bijdrage van de Nederlandse

wou hij Newman aanvankelijk bestrijden. Maar

intellectueel aan de conciliedocumenten over

hoe meer hij zich in zijn onderwerp verdiepte,

oecumene (Unitatis Redintegratio), godsdienst-

Jo Willebrands kondigt op 7 december 1965 de an-

hoe duidelijker het voor hem werd dat een neo-

vrijheid (Dignitatis Humanae) en de verhouding

nulatie af van excommunicaties van 1054. © rr

thomistisch kader niet alleen te eng was om

tot niet-christelijke godsdiensten (Nostra Aetate)

Het symposium over De Nederlandse jaren van kardinaal Willebrands vindt morgen vanaf 9.30 uur plaats in het auditorium van het Utrechtse Museum Catharijneconvent. Vakspecialisten nemen deze afspraak te baat om zowel de publicatie van het proefschrift over John Henry Newman als de inventaris van zijn persoonlijke archieven te presenteren.

kinderen met springtuigen door de geestdrift van drie ‘vijanden’. Een sleutel-

rusting vormt het beste pantser wanneer elke

Geen wijzende vingers

passage die trouwens losjes geïnspireerd is op de

passant een potentiële vijand is. En net door

Dit internationaal veelgeprezen debuut is dui-

verplichte passage van de schrijfster in het IDF.

schijnbaar de schouders op te halen, wekt de

delijk geëngageerd, maar de auteur beseft ge-

vertelster verontwaardiging op. Boianjiu beseft

lukkig dat in literatuur propaganda geen plek

Impliciete klaagzang

duidelijk dat een expliciete aanklacht minder

heeft. Daarom kiest ze ook geen partij. Pales-

Het lappendeken van vaak bevreemdende ge-

aan de ribben plakt dan onderkoeling. In de lite-

tijnse burgers en Israëli’s zijn afwisselend da-

beurtenissen dat Boianjiu kunstig aan elkaar

ratuur is al menige klaagzang over de absurdi-

ders en slachtoffers.Het eeuwige volk uit de

haakt, toont pagina na pagina steeds duidelijker

teit van geweld aangeheven, maar deze roman

titel is verwikkeld in een strijd die voor betrok-

hoe conflictsituaties ontmenselijkend werken.

triggert de lezer om zelf tot dit besluit te komen.

kenen al eeuwen lijkt te duren. De onverzoen-

De militaire machine walst over de meeste per-

Nauwelijks achttienjarige meiden die tegenover

lijkheid die aan de basis ligt van dit ontmen-

sonages en verstoort hun ‘coming of age’. Maar

kinderen met springtuigen staan. En niemand

selijkende permanente conflict, is zo de echte

wie daarbij gedesoriënteerd raakt, beseft dat zo-

die echt weet waarmee hij bezig is. De leeshou-

booswicht in deze verontrustende roman.

iets bij het leven in het huidige Israël ‘hoort’. Be-

ding die zoiets inspireert, is hoofdschuddend.

Shani Boianjiu, Het eeuwige volk kent geen angst, Ambo/Anthos, Amsterdam, 286 blz., € 19,95. Bestellen kan via www.tertio.be


Netwerk gaf Willebrands sleutelrol