2019-01-VL-VokaPaper

Page 1

Een maandelijkse uitgave van Voka vzw | Verschijnt niet in juli en augustus | Jaargang 3 - januari 2019 Koningsstraat 154-158, 1000 Brussel P912687

VOKA

PAPER JANUARI 2019

EVALUATIE VLAAMSE EN FEDERALE REGERING Goed gewerkt, maar het had meer moeten zijn

U EVLTE A AI


KR T pE

VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN INHOUD

De essentie De Vlaamse en federale regering hebben op verschillende cruciale domeinen voor onze economie vooruitgang geboekt. Het gaat de goede richting uit, maar al te vaak werden de hervormingen niet ver genoeg doorgetrokken. Op federaal niveau kon het werk niet afgemaakt worden door de vroegtijdige val in december. Ook op nieuwe uitdagingen werd onvoldoende ingespeeld. Zeker gezien de gunstige economische en politieke omstandigheden had het in deze legislatuur meer kunnen en eigenlijk zelfs moeten zijn.

Evaluatie Vlaamse en federale regering Goed gewerkt, maar het had meer moeten zijn De essentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

Vlaamse prioriteiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Federale prioriteiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

D

e Vlaamse en federale coalities gingen in 2014 van start met hooggespannen verwachtingen. Met homogene coalities op Vlaams en federaal niveau en een periode van vijf jaar zonder verkiezingen lag de weg open voor vijf jaar politieke rust en coherent beleid, zodat volop kon worden gefocust op het doorvoeren van diepgaande hervormingen. Bovendien zou doorheen die vijf jaar blijken dat ook de economische omstandigheden meezaten. Vooral onder impuls van de internationale conjunctuurontwikkelingen zakten ook in België de werkloosheid en de rente fors en liet de economie een volgehouden maar bescheiden groei optekenen. Deze politieke en economische stabiliteit was alvast een schril contrast ten aanzien van de voorgaande legislaturen.

“Voka legde de klemtoon op lasten verlagen, investeren en werken. Beide regeringen gingen daarin mee.”

Nieuwe uitdagingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Internationale benchmarking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

Maar deze coalities werden ook geconfronteerd met een reeks verontrustende fenomenen. De meest verbijsterende daarvan was de terreurgolf doorheen Europa, met de aanslagen op 22 maart 2016 als triest dieptepunt voor België. Verder zette de migratieproblematiek het Europese verhaal serieus onder druk. En op economisch vlak kreeg de antiglobaliserings- en colofon Voka-kenniscentrum Niko Demeester | Secretaris-generaal Bart Van Craeynest | Hoofdeconoom Sonja Teughels | Arbeidsmarkt Veronique Leroy | Arbeidsmarkt en arbeidsverhouding Vincent Thoen | Innovatie en economie Jonas De Raeve | Onderwijs Goedele Sannen | Mobiliteit en logistiek Ellen Vanassche | Milieu en klimaat Klaas Nijs | Energie en klimaat Steven Betz | Ruimtelijke ordening en milieu Karl Collaerts | Fiscaliteit en begroting Pieter Van Herck | Welzijns- en gezondheidsbeleid Gilles Suply | EU en internationaal ondernemen

Eindredactie Sandy Panis, Katrien Stragier, Zoë Vandekerckhove Foto’s Chak López en Shutterstock Vormgeving Martinique Salomons Druk INNI Group, Heule

‘Evaluatie Vlaamse en federale regering’ is een brochure van Voka ­– Vlaams netwerk van ondernemingen. De overname of het citeren van tekst uit deze Voka Paper wordt aangemoedigd, mits bronvermelding. Verantwoordelijke uitgever Hans Maertens i.o.v. Voka vzw Burgemeester Callewaertlaan 6 8810 Lichtervelde info@voka.be - www.voka.be

antivrijhandelbeweging politiek voet aan de grond. Illustraties daarvan zijn de handelsoorlogen van Trump in de VS en de brexit in Europa. De Vlaamse en federale coalities gingen van start met ambitieuze regeerakkoorden en maakten die ook grotendeels waar. Daarbij werd het merendeel van de prioriteiten die Voka in zijn verkiezingsmemorandum naar voren had geschoven ook uitgevoerd door hen. Voka legde de klemtoon voor deze legislatuur op lasten verlagen, investeren en werken. Beide regeringen gingen daarin mee. Voka-prioriteiten De Vlaamse regering realiseerde het merendeel van de prioriteiten die Voka naar voren had geschoven. Daarbij werd vooral ingezet op meer investeringen in innovatie en mobiliteit. De omgevingsvergunning en het duaal leren werden ingevoerd, evenals een grondige vereenvoudiging van de lastenverlagingen voor doelgroepen. De energiekosten bl ijven evenwel een teer punt .

Structurele partner:

NIKO DEMEESTER Secretaris-generaal Voka niko.demeester@voka.be

2 VOKA PAPER JANUARI 2019

JANUARI 2019 VOKA PAPER 3


EV A VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN DE ESSENTIE

dering was tegenover de start van de legislatuur. Daarnaast werden een aantal bedreigingen scherper gesteld, met name het ondermijnen van de globale vrijhandel, de veiligheidsrisico’s, de klimaatuitdaging en de energievoorziening. De regeringen hadden het moeilijk om hiermee om te gaan. Ze slaagden er niet in om structurele antwoorden te formuleren op deze nieuwe uitdagingen. Die worden vooral doorgeschoven naar de volgende legislatuur. Ook het fileprobleem werd met de dag acuter, met grote economische schade tot gevolg.

Totale fiscale en parafiscale ontvangsten (in % van het bbp) 45,50

45,00

44,50

44,00

Waar voor je geld

80 Zwe Zwi

DK

70

NL

De ‘waar’

Belastingdruk duidelijk verlaagd

Veel landen bieden dezelfde of hogere kwaliteit voor dezelfde of lagere uitgaven

DE BE2014

LX

60

IR

FR 50 BE2018 40

43,50

43,00 2014

2015

2016

2017

2018

Bron: NBB

2019

Andere landen hebben meer en sneller hervormd Ten slotte is het ook relevant om het Vlaamse en federale beleid te evalueren in vergelijking met de rest van Europa. Als wij belangrijke stappen zetten, maar de rest van Europa gaat

4 VOKA PAPER JANUARI 2019

55

50

45

Bron: Voka

40

35

30

25

20

Totale overheidsuitgaven

Onze evaluatie is gebaseerd op alle gekende beslissingen en maatregelen van de Vlaamse en federale overheid tot en met eind 2018.

Ook op federaal niveau realiseerde de regering het merendeel van de prioriteiten die Voka naar voren had geschoven. Met de taxshift, de indexsprong en de hervorming van de vennootschapsbelasting voerde zij een broodnodige lastenverlaging door om de jobcreatie en de koopkracht te verhogen. Zij slaagde er deels in de ontsporing van de overheidsuitgaven af te remmen, maar daarin had men verder moeten en kunnen gaan. Op het vlak van de arbeidsmarkt zijn een aantal maatregelen genomen, maar werden veel kansen gemist om de noodzakelijke diepgaande hervor-

mingen door te voeren. Nieuwe uitdagingen onvoldoende aangepakt Maar regeren is meer dan enkel een regeerakkoord uitvoeren. Regeringen moeten ook inspelen op veranderende omstandigheden en nieuwe uitdagingen op de arbeidsmarkt die op de voorgrond treden. Zo namen de krapte op de arbeidsmarkt en de files hand over hand toe. De uitdagingen op de arbeidsmarkt manifesteerden zich steeds feller, onder meer door de vergrijzing en de volgehouden groei, wat een duidelijke veran-

20 60

Alle prioriteiten op een rijtje

En op het vlak van welzijn en onderwijs had de Vlaamse regering veel meer kunnen doen om diepgaande hervormingen door te voeren.

“Verschillende hervormingsinitiatieven waren allicht niet mogelijk geweest onder andere regeringen.”

30

GR

belangrijke lastenverlagingen gefinancierd vanuit besparingen op de overheidsuitgaven. Daarnaast voerden ze de investeringen in de economie op, creëerden ze ruimte om te ondernemen en zetten ze verdere stappen naar langer werken. Verschillende hervormingsinitiatieven waren allicht niet mogelijk geweest onder andere coalities. Op verschillende cruciale domeinen werden belangrijke eerste stappen gezet, maar al te vaak werd die lijn niet ver genoeg doorgetrokken. Zeker gezien de gunstige politieke en economische omstandigheden had het meer mogen zijn en eigenlijk zelfs moeten zijn. De volgende coalities moeten op de ingeslagen weg verder gaan, maar daarbij zullen ze wellicht moeten afrekenen met minder gunstige omstandigheden.

houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 (quasi) integraal is doorgevoerd; dit wil niet per se zeggen dat de betrokken problematiek volledig en definitief is opgelost. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 deels werd uitgevoerd. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 niet of nauwelijks werd uitgevoerd.

Vlaamse prioriteiten

veel sneller, dan gaan we er relatief gezien toch op achteruit. Ook op dat vlak zijn de resultaten van deze regeringen jammer genoeg niet overtuigend. De ‘Waar voor je geld’-index van Voka meet voor 24 Europese landen in welke mate de kwaliteit en output van de overheid in overeenstemming is met wat we ervoor betalen via belastingen en bijdragen. Volgens deze index blijft België toch ter plaatse trappelen op een laag niveau. De regeringen grepen wel duidelijk in de overheidsuitgaven in, maar dat deed de rest van Europa ook. Daartegenover staat dat de kwaliteit van het beleid er in sommige domeinen relatief op achteruit ging. Er werden dus wel inspanningen geleverd, maar andere landen deden meer. Goed gewerkt, maar het had meer moeten zijn De Vlaamse en federale regering kozen voor een duidelijke trendbreuk door te gaan voor

Missing links wegen, water Rechten en plichten en spoor invullen sociale zekerheid in balans Doelgroepenbeleid efficiënter Hervorming secundair onderwijs Verlonen volgens productiviteit in maken Uitgaven in onderwijs en welzijn plaats van index en barema Jaarlijks 150 miljoen euro extra onder controle brengen Invoeren van een energienorm investeren in innovatie Enkel netgerelateerde kosten Uitgaven lokale besturen in de distributienettarieven onder controle brengen Nieuwe uitdagingen Invoeren van een energienorm Geen fiscale of parafiscale Bedreiging van de internationale lastenverhoging voor bedrijven handel Herziening steun groene stroom Digitalisering Federale prioriteiten Plannings- en vergunningsKrapte op de arbeidsmarkt Duidelijke afbouw van de procedures vereenvoudigen Files loonkostenhandicap Omgevingsvergunning Energie en klimaat Koopkrachtinjectie implementeren Geen fiscale of parafiscale Competitief milieubeleid lastenverhoging Internationale benchmarking Duaal leren Primaire uitgaven van de federale Waar-voor-je-geld-index: 9 Jaarlijks 150 miljoen euro extra overheid onder controle houden we trappelen ter plaatse op laag investeren in mobiliteitsinfrastructuur Globale offshore-kost verlagen niveau Kinderbijslag en langdurige Vrijstelling spaarboekje uitbreiden zorg effectiever maken naar andere spaarvormen Woonbonus en dienstencheques Meeruitgaven in de sociale houdbaar maken zekerheid beperken

JANUARI 2019 VOKA PAPER 5


U T LIE

VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN INLEIDING

Inleiding

1 . Vlaamse prioriteiten

In aanloop naar de verkiezingen van 26 mei 2019 blikken we terug op hoe de huidige Vlaamse en federale regering het ervan afbrachten. De regering-Bourgeois (°25/07/2014) en de regeringMichel (°11/10/2014) gingen van start in moeilijke economische omstandigheden. Toch waren de verwachtingen voor de nieuwe regeringen hooggespannen. Prille tekenen van economisch herstel duidden erop dat het ergste achter de rug was. En ook op politiek vlak boden zich kansen aan.

In 2014 legde Voka de klemtoon voor de Vlaamse regering op investeren, ondernemen en werken. Om het groeipotentieel van de Vlaamse economie op te krikken, was een inhaalbeweging op het vlak van investeringen nodig. Daarvoor moesten de nodige middelen vrijgemaakt worden door het onder controle brengen van de andere Vlaamse uitgaven. Daarnaast waren inspanningen nodig om ondernemen makkelijker te maken en om meer mensen aan het werk te krijgen. Die klemtonen werden geconcretiseerd in zeventien prioriteiten voor de Vlaamse regering.

D

e economie begon net te herleven na een zware periode. Tegen de achtergrond van de eurocrisis stagneerde de Belgische economie in de periode 2012-2013, met een gemiddelde groei van amper 0,2% per jaar. De werkloosheidsgraad klom begin 2014 naar 8,7%. Dat was maar net onder de piekniveaus sinds de start van de euro. Hoewel de tekenen van herstel nog pril waren, zag het ernaar uit dat het ergste op economisch vlak achter de rug lag. Maar vooral op politiek vlak lagen de kaarten veelbelovend. De samenstelling van de Vlaamse (N-VA, CD&V en Open Vld) en de federale (dezelfde partijen plus de MR) coalities was homogeen en vijf jaar tot de volgende verkiezingen liet ruimte voor ernstig beleid zonder electorale kortetermijndruk, zeker omdat ook communautaire rust was afgesproken.

“Regeren is meer dan louter een pakket maatregelen afspreken bij de start en die dan op vijf jaar tijd uitvoeren.” De nieuwe regeringen botsten al snel op protest van verschillende vakbondsacties, betogingen en stakingen. Daarnaast ging deze legislatuur gepaard met een reeks opmerkelijke verrassingen, met de terreurgolf doorheen Europa als de meest verbijsterende. De aanslagen op 22 maart 2016 vormden daarbij het trieste dieptepunt voor België. Daarnaast waren er ook de asielcrisis vanaf 6 VOKA PAPER JANUARI 2019

Onze evaluatie is gebaseerd op alle gekende beslissingen en maatregelen van de Vlaamse overheid tot en met eind 2018. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 (quasi) integraal is doorgevoerd; dit wil niet per se zeggen dat de betrokken problematiek volledig en definitief is opgelost. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 deels werd uitgevoerd.

medio 2015, de Britse keuze voor de brexit in juni 2016, de verkiezing van Donald Trump in november 2016, escalerende conflicten in Oekraïne en in het Midden-Oosten en het recente energiedebacle. Daartegenover stond dat in Europa eindelijk een duidelijk economisch herstel op gang kwam. Ook Vlaanderen en België profiteerden van die gunstige economische wind. Onze evaluatie van het gevoerde beleid vertrekt vanuit het Voka Verkiezingsmemorandum 2014. Daarin schoof Voka 27 prioriteiten naar voren, waarvan 17 voor de Vlaamse regering en 10 voor de federale regering. Aangezien we nog maar een paar maanden verwijderd zijn van de verkiezingen 2019, kunnen er niet veel nieuwe decreten en wetten meer worden doorgevoerd. Bijgevolg kunnen we nu al evalueren in welke mate de beide regeringen werk gemaakt hebben van de Voka-prioriteiten. Regeren moet echter meer zijn dan louter een pakket maatregelen afspreken bij de start en die dan op vijf jaar tijd uitvoeren. Doorheen de legislatuur veranderen de omstandigheden en komen nieuwe uitdagingen op de voorgrond. Vandaar evalueren we ook hoe het beleid reageerde op een aantal ‘nieuwe’ uitdagingen die de voorbije jaren belangrijker werden dan in 2014 kon ingeschat worden. Ten slotte opereren Vlaanderen en België natuurlijk niet op een eiland. Daarom vergelijken we het gevoerde beleid ook met de evoluties in Europa aan de hand van onze ‘Waar voor je geld’-index.

houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 niet of nauwelijks werd uitgevoerd.

Doelgroepenbeleid efficiënter maken België en Vlaanderen worden gekenmerkt door een opmerkelijk lage werkgelegenheidsgraad: te weinig mensen op beroepsactieve leeftijd zijn daadwerkelijk aan de slag. In het licht van de vergrijzing en de daaraan verbonden financiële uitdagingen moet dat onderbenut arbeidspotentieel beter ingezet worden. Het doelgroepenbeleid is erop gericht om meer mensen aan het werk te krijgen, maar dat was tot voor kort heel erg gefragmenteerd. Met de zesde staatshervorming verschoof die bevoegdheid naar het regionale niveau. Voka vroeg van die gelegenheid gebruik te maken om het doelgroepenbeleid radicaal te hervormen. De Vlaamse regering ging daar volledig in mee door in de plaats van de eerdere 34 doelgroepen zich te richten op vier groepen: ouderen, jongeren, mindervaliden en langdurig werklozen. Bovendien blijkt uit eerste analyses dat de voorziene middelen in het nieuwe systeem ook effectief benut worden, wat niet altijd het geval was bij eerdere doelgroepenmaatregelen. Jaarlijks 150 miljoen euro extra investeren in innovatie Gezien de cruciale rol van innovatie in het toekomstig groeipotentieel van onze economie pleitte Voka ervoor om jaarlijks 150 miljoen euro

extra te voorzien voor innovatie. Over de hele legislatuur heeft de regering 500 miljoen extra voor innovatie en onderzoek & ontwikkeling (O&O) voorzien. Dat is weliswaar minder dan het door Voka gevraagde bedrag, maar het betekent anderzijds wel dat de publieke uitgaven voor O&O op die manier sterk evolueren richting de Europese doelstelling van 1% van het bbp. Aangevuld met de stijgende private uitgaven voor O&O is Vlaanderen goed op weg naar de 3%-doelstelling voor de totale O&O-uitgaven. Daarmee zit Vlaanderen in de Europese kopgroep, zij het nog niet op het niveau van de absolute Europese top met onder meer Zweden en Zwitserland. Bovendien heeft de Vlaamse regering het innovatielandschap grondig hertekend en de structuren en instrumenten sterk vereenvoudigd, waardoor de steunmiddelen doeltreffender ingezet kunnen worden. In plaats van het eerder versnipperde beleid zet Vlaanderen nu sterk in op een beperkt aantal strategische toekomstgerichte speerpuntclusters, waarbij het bedrijfsleven bovendien een cruciale rol inneemt. Uitgaven lokale besturen onder controle brengen Voor het aantreden van de huidige regering zaten de uitgaven van de lokale besturen stevig in de lift. Die klommen van 6,5% van het bbp in 2007 naar 7,5% aan het begin van deze legislatuur. Die uitgavendynamiek was duidelijk onhoudbaar, want zo’n 70% van de Vlaamse gemeenten werkte daardoor deficitair. De uitgavengroei werd in 2012-2013 tot stilstand gebracht en vervolgens duidelijk gekeerd. In 2016 zakten die uitgaven terug onder 7% van het bbp. In 2017-2018 gingen de lokale uitgaven terug oplopen in het klassieke patroon van toenemende investeringen in aanloop naar de lokale verkiezingen. Niettemin liggen de uitgaven van de lokale besturen aan het einde van de legislatuur in verhouding tot de economische activiteit duidelijk lager dan bij het begin van de regeerperiode.

EV

JANUARI 2019 VOKA PAPER 7


VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN VLAAMSE PRIORITEITEN

plannings- en vergunningsprocedures te vereenvoudigen en te versnellen. De Vlaamse regering ging daarop in met de inwerkingtreding van haar decreet ‘complexe projecten’, waardoor het mogelijk wordt om via één geïntegreerd proces zowel de noodzakelijke bestemmingswijziging als de nodige vergunning te realiseren. Daarnaast werd de lijst met de van vergunning vrijgestelde bouwwerken uitgebreid en was er het decreet ter integratie van het plan-MER bij ruimtelijke uitvoeringsplannen, waardoor de planmilieueffectenrapportage en andere effectbeoordelingen in het planningsproces van een ruimtelijk uitvoeringsplan geïntegreerd worden. Omgevingsvergunning implementeren In februari 2017 trad de omgevingsvergunning, waarbij de procedures voor bouw- en milieuvergunningen geïntegreerd worden, gefaseerd in werking. Sindsdien gebeuren de aanvragen bij één loket, waarbij één openbaar onderzoek en één adviesronde worden georganiseerd. Dat betekent een belangrijke vereenvoudiging. De start van het digitale omgevingsloket verliep bijzonder moeizaam; sindsdien werd vooruitgang geboekt, maar er blijft nog ruimte voor verbetering.

Geen fiscale of parafiscale lastenverhoging voor bedrijven De Vlaamse overheid heeft niet zo veel hefbomen om de bedrijfsfiscaliteit te beïnvloeden. Die hefbomen liggen vooral op het federale niveau. Zelfs de lokale besturen hebben op dat vlak meer bevoegdheden. In deze legislatuur verlaagde de Vlaamse regering de erf- en schenkbelasting, maar die ingreep was gericht op particulieren. Specifiek voor ondernemingen verlaagde de regering de onroerende voorheffing op materieel en outillage voor investerende ondernemingen, wat vooral voor industriële ondernemingen relevant is. In een ruimer perspectief is het van belang dat de Vlaamse regering de negatieve impact van de federale taxshift op haar inkomsten niet gecompenseerd heeft via lastenverhogingen. Dat ging in 2017 om een bedrag van 300 miljoen, wat nog zal oplopen met de volgende fase van de taxshift vanaf het aanslagjaar 2019.

8 VOKA PAPER JANUARI 2019

Herziening steun groene stroom De eerdere ontsporende steun voor groene stroom werd doorgerekend via de elektriciteitsfactuur en droeg zo bij tot de elektriciteitskostenhandicap voor de ondernemingen. Daarom vroeg Voka om die ondersteuning structureel bij te sturen. De Vlaamse regering ondernam actie op dit punt. Via de energieheffing werd de historische schuldenput van de groene steun weggewerkt. Bovendien wordt voor nieuwe steunmaatregelen meer en meer afgestapt van productiesteun (waarvan de toekomstige factuur onzeker is) en vaker gewerkt met investeringssteun (gekoppeld aan gesloten financieringsenveloppes). Op die manier wordt het risico op een nieuwe financiële ontsporing van de steunmaatregelen beperkt. Plannings- en vergunningsprocedures vereenvoudigen Om het ondernemen te ondersteunen en de investeringen te stimuleren, vroeg Voka om de

Duaal leren in de lift

Overzicht totaal aantal ingediende erkenningsaanvragen door bedrijven voor duale opleidingen, 2016-2017 en 2017-2018

1500

1200

900

600

300

0 juli

okt

nov

dec

jan

feb

maart

april

mei

juni

2017-2018

Bron: Syntra Vlaanderen, Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming

“De extra inspanningen voor mobiliteit zijn aanzienlijk, maar blijven onvoldoende.”

Duaal leren Vlaanderen kent geen cultuur van leren op de werkvloer, terwijl dat in de buurlanden net een succesvol traject van de schoolbanken naar het

sep

2016 -2017

Competitief milieubeleid E u rop e s e b e d r ij v e n m o e t e n op e re re n onder hetzelfde milieunormenkader. Voor Vlaamse bedrijven is het belangrijk dat de milieureglementering niet verder gaat dan de Europese richtlijnen, anders lopen ze een concurrentieel nadeel op ten aanzien van hun buitenlandse concurrenten. Bij de implementatie van Europese wetgeving en/of aanpassing van het Vlaamse beleid hield de regering in deze legislatuur rekening met de principes van ‘no goldplating’ en ‘level playing field’.

De administraties blijven echter een tendens tot goldplating vertonen: ze leggen soms nog voorstellen op tafel die verder gaan dan wat Europa vraagt. Ook de toepassing van de wetgeving door administraties van verschillende overheden stelt soms problemen.

aug

hoger onderwijs of de arbeidsmarkt blijkt te zijn. Vanuit die vaststelling vroeg Voka om een systeem van leren en werken als volwaardige en kwalitatieve leerweg uit te bouwen, met een aantrekkelijk en eenvoudig statuut voor de werkgever en de leerling en een duidelijke organisatiestructuur. De Vlaamse regering stapte daarin mee door een systeem van duaal leren uit te werken. Uit succesvolle proefprojecten blijkt ondertussen de meerwaarde van het nieuwe systeem. Het decreet rond duaal leren maakt het mogelijk om verdere stappen te zetten. Voorlopig is de mogelijkheid in het TSO ingevoerd, maar verder nog in te weinig richtingen. In het volwassenenonderwijs en het hoger onderwijs moet het nog ingevoerd worden. De eerste succesvolle resultaten moeten een aanmoediging vormen om die uitbreiding te realiseren. Jaarlijks 150 miljoen euro extra investeren in mobiliteitsinfrastructuur Om onze rol als logistieke draaischijf van Europa te kunnen blijven waarmaken, vroeg Voka een inhaalbeweging op het vlak van mobiliteitsinvesteringen van minstens 150 miljoen euro per jaar extra om onze achterstand inzake mobiliteitsinfrastructuur te halveren. Aan het begin van de legislatuur beloofde de Vlaamse regering 100 miljoen extra per jaar. Met de geplande Oosterweeluitgaven erbij eindigt het infrastructuurbudget voor mobiliteit en openbare werken op bijna 500 miljoen extra. De Oosterweeluitgaven zijn voorlopig enkel nog maar gepland, waarbij het onduidelijk is wanneer ze effectief gerealiseerd zullen worden. Bovendien zijn ze eenmalig en is er geen garantie dat dat investeringsniveau recurrent aangehouden zal worden. De extra inspanningen voor mobiliteit JANUARI 2019 VOKA PAPER 9


U T LIE

VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN VLAAMSE PRIORITEITEN

tijdens deze legislatuur zijn aanzienlijk, maar blijven onvoldoende gezien de belangrijke uitdagingen op dat vlak en de vergelijking met het investeringsniveau in vergelijkbare andere landen. Kinderbijslag en langdurige zorg effectiever maken Door de zesde staatshervorming verschoof de bevoegdheid voor kinderbijslag en voor bepaalde aspecten van het zorgbeleid naar het regionale niveau. Dat bood de gelegenheid om zowel in de kinderbijslag als in de langdurige zorg via structurele hervormingen de doeltreffendheid van die systemen te verhogen. Op beide domeinen zette de Vlaamse regering belangrijke stappen. De kinderbijslag werd hertekend waarbij de spelregels voor rangorde, leeftijd en grote gezinnen correct gezet werden. In de zorg waren

“In de ouderenzorg werd de kans gemist om gebruik te maken van de bevoegdheidsverschuiving om de financiering op punt te stellen.” er positieve hervormingen op het vlak van onder meer infrastructuurfinanciering, zware zorg, flexibele gezinszorg en de rugzakfinanciering voor gehandicaptenzorg. Op beide domeinen liet de regering evenwel kansen liggen om echt structureel in te grijpen. De mogelijke efficiën10 VOKA PAPER JANUARI 2019

de bruggen over het Albertkanaal en de tweede sluis in Terneuzen. Voor de weginfrastructuur werden de werken op de Antwerpse Ring gedeblokkeerd met het Toekomstverbond en kreeg de optimalisatie van de Brusselse ring een doorstart met de Werkvennootschap. Toch gaan de investeringen en de werken inzake transportinfrastructuur nog altijd veel te traag vooruit, en botsen die nog al te vaak op blokkades op verschillende niveaus. Zeker tegen de achtergrond van de toenemende mobiliteitsproblemen en de daaraan verbonden economische kosten werd op dat vlak te weinig vooruitgang geboekt.

tiewinst in de kinderbijslag werd niet ingezet voor betere dienstverlening, waar kinderen meer mee gebaat zouden zijn. In de ouderenzorg werd de kans gemist om gebruik te maken van het momentum van de bevoegdheidsverschuiving om de financiering op punt te stellen op maat van de zorggebruiker, bijvoorbeeld met vouchers. Woonbonus en dienstencheques houdbaar maken Zowel de woonbonus als de dienstencheques zijn beleidsinstrumenten gericht op specifieke problemen, waarvan het prijskaartje de voorgaande jaren fors opliep. Dat bedreigde op termijn de houdbaarheid van die instrumenten. In de woonbonus greep de Vlaamse regering gepast in door het budgettaire plaatje onder controle te brengen. Voor de dienstencheques slaagde de regering er echter niet in om een duurzaam financieringsmodel uit te werken, rekening houdend met de noodzakelijke rendabiliteit voor de betrokken ondernemingen. Daardoor is de houdbaarheid van dit systeem op langere termijn niet verzekerd. Missing links wegen, water en spoor invullen Om een antwoord te bieden op de almaar nijpendere mobiliteitsuitdaging vroeg Voka om de belangrijkste knelpunten inzake weg-, water- en spoorvervoer aan te pakken. Vooral op het vlak van het watervervoer werden in deze legislatuur belangrijke stappen gezet met de verhoging van

Hervorming secundair onderwijs Met het uitzicht op een structurele krapte op de arbeidsmarkt door de vergrijzing en de snelle veranderingen op technologisch vlak, moet ook het onderwijs bijgestuurd worden om competitief talent te blijven ontwikkelen. Zonder kwalitatief arbeidspotentieel is er immers geen groeipotentieel voor de economie. Tegen die achtergrond besliste de Vlaamse regering de hervorming van het secundair onderwijs en van de eindtermen, maar die hervorming moet nog uitgevoerd worden. Binnen dat kader spelen de leraren uiteraard een cruciale rol. De hervorming van de lerarenopleiding zal op termijn de kwaliteit verhogen, maar de hervorming van het lerarenberoep, wat allicht nog belangrijker is, werd nog maar eens op de lange baan geschoven. Geen van de goedgekeurde hervormingen biedt evenwel een antwoord op de snelle achteruitgang van de kwaliteit van ons secundair onderwijs in vergelijking met andere industrielanden. Dat laatste blijft een verontrustende trend die de ontwikkelingskansen van jongeren belemmert en op langere termijn de concurrentiepositie van de Belgische ondernemingen ondermijnt.

Vlaanderen scoort minder op wiskunde

In Vlaanderen gaat de gemiddelde score voor wiskundige geletterdheid tussen 2003 en 2015 met 32 punten achteruit, terwijl de gemiddelde score voor de volledige OESO slechts met 8 punten achteruit gaat. 0 -5

-8

-10 -15 -20 -25 -30 -35

-32

2003 OESO-gemiddelde

2015 Vlaanderen

Bron: Universiteit Gent

Uitgaven in onderwijs en welzijn onder controle brengen In het streven naar een efficiëntere overheid vroeg Voka ernstige besparingsinspanningen in welzijn en onderwijs, de belangrijkste uitgavenposten voor de Vlaamse regering. In welzijn werd er zo’n 650 miljoen euro bespaard, maar er waren ook nieuwe initiatieven ten belope van 500 miljoen euro. Dat impliceert een heel beperkte netto-besparingsinspanning van 150 miljoen euro, verwaarloosbaar op een budget van zo’n 12 miljard euro. Voor onderwijs vielen de middelen voor nieuwe initiatieven zelfs duidelijk hoger uit dan de besparingen, waardoor de totale uitgaven toenamen. Voor beide domeinen gebeurden de inspanningen met de kaasschaaf en dus zonder echte langetermijnvisie. Structurele hervormingen, die zowel budgettaire ruimte opleveren als de efficiëntie en kwaliteit van de dienstverlening

EV A A

JANUARI 2019 VOKA PAPER 11


U EVLT A AI VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN VLAAMSE PRIORITEITEN

opkrikken (transparantie, performantiesturing, schaalvoordelen, …), bleven grotendeels uit.

“De Vlaamse regering schreef de energienorm decretaal in, maar verdere concretisering en implementatie blijft uit.”

Enkel netgerelateerde kosten in de distributienettarieven Competitieve energiekosten zijn een belangrijk element voor ondernemingen. Daarom pleitte Voka voor meer kostenreflectieve nettarieven, die enkel kosten opnemen gerelateerd aan het net. Op die manier zou de eerdere sterke stijging van de distributienettarieven beheerst kunnen worden. Die overstap is deze legislatuur niet gemaakt. Er blijft nog altijd een belangrijk aandeel in de kost van openbaredienstverplichtingen binnen de nettarieven.

We betalen meer voor elektriciteit dan in de buurlanden Elektriciteitsprijs België tegenover buurlanden 40% 30% 20% 10% 0 -10% -20% -30% -40% 100

200 Duitsland

300

400 Nederland

Wallonië

Bron: Delloite Belgium benchmarking study

12 VOKA PAPER JANUARI 2019

500

600 Frankrijk

700

800

900

Vlaarderen

1000

Invoeren van een energienorm In het streven naar een competitief energiebeleid pleitte Voka voor de invoering van een energienorm. Die moet toelaten om de totale kosten van gas en elektriciteit (inclusief netkosten, taksen en heffingen), die geldt voor de industrie en kmo’s, eenduidig te kunnen vergelijken met die van onze belangrijkste handelspartners. Die benchmark zou het mogelijk maken om het eventueel concurrentieel nadeel te becijferen en te remediëren wanneer er een onaanvaardbaar verschil is met de buurlanden. Er ligt een decretaal voorstel voor ter goedkeuring in het parlement, maar verdere concretisering en implementatie blijft uit.

2. Federale prioriteiten Lasten verlagen en werken moesten voor Voka in 2014 de focus worden van de federale regering. Daarbij werd de nadruk gelegd op een lastenverlaging om ondernemen en werken aan te moedigen en de modernisering van de arbeidsmarkt. Om de budgettaire perspectieven niet in gevaar te brengen, moest de lastenverlaging gefinancierd worden via het beperken van de groei van de uitgaven. Die klemtonen werden geconcretiseerd in 10 prioriteiten voor de federale regering.

JANUARI 2019 VOKA PAPER 13


E

EVLT A AI VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN FEDERALE PRIORITEITEN

Onze evaluatie is gebaseerd op alle gekende beslissingen en maatregelen van de federale overheid tot en met eind 2018. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 (quasi) integraal is doorgevoerd; dit wil niet per se zeggen dat de betrokken problematiek volledig en definitief is opgelost. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 deels werd uitgevoerd. houdt in dat het Voka-voorstel uit 2014 niet of nauwelijks werd uitgevoerd.

Duidelijke afbouw van de loonkostenhandicap Loonkosten blijven een belangrijk element in de concurrentiepositie van de Belgische bedrijven op de internationale markten. De historische handicap op dat vlak knaagde aan ons groeipotentieel in voorgaande jaren. Daarom vroeg Voka een belangrijke inspanning om die loonkostenhandicap te verminderen. De federale regering kwam daaraan tegemoet met een indexsprong en de verlaging van de sociale bijdragen voor de bedrijven via de taxshift. Verder hielp ook de versnelling van de loongroei in Duitsland als gevolg van de erg krappe arbeidsmarkt daar. De loonkostenhandicap is daarmee verkleind van 17% aan het begin van de regeerperiode naar 11% in 2018. Hoewel er daarmee nog een belangrijk verschil overeind blijft, slaagde de regering er dus toch in om een duidelijke vermindering van die handicap te realiseren. Koopkrachtinjectie Om werken financieel interessanter te maken, pleitte Voka voor een duidelijke koopkrachtinjectie. Op dat vlak pakte de federale regering uit met haar taxshift. De Nationale Bank raamde dat de taxshift op kruissnelheid het reëel beschikbaar inkomen van de gezinnen met 2,7% verhoogt. Dat wordt gedeeltelijk (1,1%) gecompenseerd door nieuwe financieringsinitiatieven. Maar per saldo zorgt de taxshift dus voor een netto-verhoging van het inkomen van de gezinnen met 1,6%. Daarnaast opteerde de regering voor een extra koopkrachtinspanning door een selectieve verhoging van de laagste uitkeringen via de welvaartsenveloppe. Geen fiscale of parafiscale lastenverhoging Na de duidelijke verhoging van de totale belastingdruk in de voorgaande legislatuur, waardoor we deze legislatuur startten met de derde zwaarste belastingdruk in Europa, was het essentieel dat die belastingdruk niet verder opgedreven werd. 14 VOKA PAPER JANUARI 2019

Afbouw loonkostenhandicap

Loonkostenhandicap tegenover de buurlanden (in %) 20

15

10

5

0

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Bron: VBO

Beschikbaar inkomen gezinnen Reële jaarwijziging in % 2,0

1,5

1,0

0,5

0,0

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bron: Federaal Planbureau

De regering deelde die analyse en ging duidelijk voor lastenverlaging. De totale belastingdruk van alle Belgische overheden daalt van 45,4% van het bbp in 2014 tot naar schatting 44,1% in 2019, met veruit de grootste inspanning op het federale

niveau. De meest in het oog springende maatregelen daarbij zijn de taxshift en de hervorming van de vennootschapsbelasting. Daartegenover staan wel de stijging van accijnzen, de aanzienlijke verhoging van de roerende voorheffing naar 30% en de invoering van de effectentaks, wat een gevoelige verzwaring van de vermogensfiscaliteit impliceert. Niettemin weegt de globale verlaging van de belastingdruk duidelijk zwaarder door. Primaire uitgaven van de federale overheid onder controle houden De lastenverlagingen voor gezinnen en bedrijven moesten gefinancierd worden door besparingen op de overheidsuitgaven. Het zwaartepunt van die uitgaven zit ondertussen niet meer bij de federale overheid (na de zesde staatshervorming zijn de eigen primaire uitgaven van de federale overheid – exclusief de sociale zekerheid – teruggebracht tot zo’n 5% van het bbp), maar niettemin moet die ook de nodige inspanningen leveren. Dat gebeurde in de voorbije legislatuur ook: na correctie voor de zesde staatshervorming namen de finale primaire uitgaven van de federale overheid af met zo’n 1,4 miljard euro tussen 2014 en 2017. Globale offshore-kost verlagen Onder meer door technologische evoluties daalde de ondersteuningsnood voor offshore windmolenparken de laatste jaren aanzienlijk. De doorrekening van deze ondersteuning in de energiekost kan bijdragen tot een niet-competitief energiebeleid. Mede onder impuls van het succes van zogenaamde zero-bid tenders werd de steun aan

“De steun aan de windmolenparken werd herzien, wat in totaal een besparing van 5 miljard euro opleverde.” 11%

De loonkostenhandicap is verkleind van 17% naar 11%.

de windmolenparken herzien, wat in totaal een besparing van 5 miljard euro opleverde. Bovendien zullen bijkomende parken na 2020 via een tenderingprocedure met gesloten financieringsenveloppes toegewezen worden. Vrijstelling spaarboekje uitbreiden naar andere spaarvormen In België worden heel wat financiële middelen geparkeerd op spaarboekjes, middelen die efficiënter kunnen worden ingezet in de economie door die ter beschikking te stellen voor investeringen van groeiondernemingen. Daarom vroeg Voka om de huidige vrijstelling van roerende voorheffing van het spaarboekje uit te breiden naar instrumenten van langetermijnsparen. De federale regering ging daarop in. Het vrijgestelde bedrag aan rente-inkomsten op spaarboekjes werd gehalveerd. Daartegenover staat een nieuwe vrijstelling van roerende voorheffing voor de eerste 627 euro aan dividenden op aandelen. Daarnaast wordt het fiscaal voordeel voor langetermijnsparen via het pensioensparen uitgebreid.

JANUARI 2019 VOKA PAPER 15


EVALUATIE REGERINGEN FEDERALE PRIORITEITEN

Meeruitgaven in de sociale zekerheid beperken De uitgaven in de sociale zekerheid staan onder continue opwaartse druk doordat de impact van de vergrijzing zich stilaan volop laat voelen. Om die dynamiek onder controle te houden, vroeg Voka om binnen de sociale zekerheid de meeruitgaven met 10 miljard euro te beperken. Daarvan realiseerde de regering zo’n 6,6 miljard euro. De belangrijkste maatregelen daarbij waren de vermindering van de reële groeinorm van de uitgaven voor gezondheidszorg tot 1,5%, de vermindering van de welvaartsenveloppe en de minderuitgaven binnen de RVA. Die laatsten zijn in belangrijke mate te danken aan het economische herstel. Al bij al deed de regering belangrijke inspanningen binnen de sociale zekerheid, zij het duidelijk minder dan gevraagd bij de aanvang van de legislatuur. En zoals bij het domein welzijn in Vlaanderen, slaagde ook het federale beleid er niet in om gezondheidszorg en invaliditeit met voldoende ambitie, daadkracht en snelheid te hervormen. Rechten en plichten sociale zekerheid in balans Om de toekomstige druk op de sociale uitgaven onder controle te houden en om de sociale zekerheid meer in te zetten voor de arbeidsmarkt, pleitte Voka ervoor om de rechten en plichten binnen de sociale zekerheid meer in balans te brengen. De federale regering nam op dat vlak een aantal initiatieven. Zo wordt de pensioenleeftijd verhoogd naar 67 jaar, zij het pas tegen 2030. De voorwaarden voor SWT, het vroegere brugpensioen, werden verstrengd. Verder werd het tijdskrediet zonder motief stopgezet

“Het debat over de zware beroepen houdt het gevaar in dat de hervormingen inzake eindeloopbaan grotendeels worden uitgehold.” en werd het begrip ‘passende dienstbetrekking’ voor werkzoekenden opengetrokken van diploma naar competenties. Maar de federale regering liet toch ook veel kansen liggen om de arbeidsmarkt grondiger te hervormen. Zo is ze er niet in geslaagd om de snelle stijging van het aantal arbeidsongeschikten, wat een communicerend vat lijkt met het aantal werklozen en SWT’ers, af te remmen. Daarnaast houdt het debat over de zware beroepen het gevaar in dat de hervorming inzake eindeloopbaan grotendeels 16 VOKA PAPER JANUARI 2019

VOKA.BE

wordt uitgehold. Ten slotte kon de Arbeidsdeal niet uitgevoerd worden, waardoor onder meer de versterkte degressiviteit van de werkloosheidsuitkering en een verdere verstrenging van het SWT uitblijven. Verlonen volgens productiviteit in plaats van index en barema Via gerichte inspanningen werd de loonkostenhandicap in belangrijke mate verlaagd, maar binnen de loonvorming blijven er te veel opwaartse automatismen bestaan. De automatische loon indexering en de indexering van de barema’s verhinderen dat de loonevolutie echt aansluit bij de ontwikkeling van de productiviteit en van de competenties. De problematiek rond de barema’s werd tijdens deze legislatuur meermaals erkend, maar er werden op dat vlak geen concrete stappen gezet. In de Arbeidsdeal werd het afbouwen van het belang van de barema’s nog maar eens aangehaald als een piste om te onderzoeken. Voor de automatische loonindexering werd in het regeerakkoord nog ingeschreven dat men ‘ging bekijken of een herziening aangewezen was’, maar daar werd verder niets meer ondernomen. Na de eenmalige indexsprong was er dus geen structurele bijsturing van het indexeringsmechanisme.

“Na de eenmalige indexsprong was er geen structurele bijsturing van het indexeringsmechanisme.” Invoeren van een energienorm Door de bevoegdheidsverdeling op het vlak van energie worden de componenten van de energiefactuur door verschillende beleidsniveaus bepaald. Daarom vroeg Voka om, net als op Vlaams niveau, ook op federaal niveau een energienorm in te voeren om te vermijden dat de concurrentiepositie van de bedrijven ondermijnd wordt door hogere energiekosten dan bij de handelspartners. Op federaal niveau is het principe van een energienorm ingeschreven in het regeerakkoord en werd dit herbevestigd in de federale energiestrategie, maar dit werd verder nog niet uitgevoerd.

JANUARI 2019 VOKA PAPER 17


T L E A AI

EVALUATIE REGERINGEN NIEUWE UITDAGINGEN

3. Nieuwe uitdagingen

Regeren beperkt zich uiteraard niet tot een regeerakkoord opstellen en dat dan de volgende jaren gewoon uitvoeren. Omstandigheden veranderen en ‘nieuwe’ uitdagingen komen op de voorgrond. Doorgaans gaat het om al langer gekende uitdagingen die door veranderende omstandigheden aan belang winnen. Dat gebeurde ook de voorbije legislatuur.

A

an het begin van deze regeerperiode lag de focus nog vooral op het economisch herstel na de dubbele crisis van de Grote Recessie en de eurocrisis. We konden toen alleen maar hopen dat onze economie tegen het einde van de legislatuur met problemen geconfronteerd zou worden die eerder te maken hebben met een te sterke economische groei. In deze legislatuur sloeg het klimaat op de arbeidsmarkt om van een hoge werkloosheid naar vacatures die niet ingevuld raken.

Vraag en aanbod groeien uit elkaar Krapte op de arbeidsmarkt 300000 284000 268000 252000 236000 220000

172000 156000 140000

18 VOKA PAPER JANUARI 2019

2012

2013 Vacatures

2014

2015

2016

2017

2018

Werkzoekenden

Bron: Arvastat

“Een ernstige evaluatie van deze coalities vereist ook een analyse in welke mate de Vlaamse en federale regering inspeelden op de veranderende omstandigheden.” nomie als Vlaanderen, die extreem afhankelijk is van de buitenlandse handel. De problematiek rond energie en klimaat is al langer gekend, maar kwam doorheen deze legislatuur toch meer en meer op de voorgrond. En ten slotte breekt de di-

toneel trekt Nederland die rol naar zich toe, terwijl België op dat vlak vrij weinig initiatief nam. Integendeel zelfs, de afgelopen jaren werd België veeleer gepercipieerd als een onbetrouwbare handelspartner door haar blokkering van CETA op Europees niveau.

kenden moet stimuleren om sneller terug aan de slag te gaan - en een verhoging van de leeftijdsgrens voor SWT en eindeloopbaantijdskrediet. Daarnaast worden er ook inspanningen gedaan om opleiding te stimuleren, om werklozen sneller te begeleiden en om de interregionale mobiliteit van werkzoekenden te bevorderen. Dat soort maatregelen steunt op goede principes en zal op termijn bijdragen tot een beter functionerende arbeidsmarkt.

Concreet werd er ook te weinig actie ondernomen om positief in te spelen op de brexit, bijvoorbeeld om Britse bedrijven naar België te halen of om België te positioneren als hub voor het Europese vasteland voor internationale spelers. Op dat vlak bleef het dan ook bij een aantal anekdotische succesjes in de financiële sector, wat in vergelijking met de buurlanden mager uitviel. Digitale transformatie De digitale transformatie breekt volop door in de economie en de maatschappij. We beschikken over de nodige infrastructuur om te digitaliseren, maar we benutten ze te weinig en plukken er onvoldoende de vruchten van. We zakken in de EU-ranking van digitalisering, omdat andere landen hun processen, producten en systemen meer en sneller digitaliseren dan wij. De Vlaamse en federale regering namen verdienstelijke initiatieven om digitalisering meer op de kaart te zetten, maar er werd weinig concrete vooruitgang geboekt bij de overheden (applicaties, diensten, onderwijs, …) als trekker in dit proces en er was ook geen algemeen mobiliserende dynamiek.

De Arbeidsdeal raakte echter niet uitgevoerd door de voortijdige val van de federale regering in december. Dit is een belangrijke gemiste kans om de arbeidsmarkt grondiger te hervormen, zeker omdat de krapte op de arbeidsmarkt al enkele jaren een ernstig probleem vormt en dit ook zo zal blijven in de toekomst.

Filezwaarte Vlaamse autosnelwegen stijgt (in km.-uur) 800

600

400

204000 188000

Daarnaast werd het economische herstel ook weerspiegeld in een verder toenemende filedruk. Vijf jaar geleden was er ook nog geen sprake van president Trump en zijn handelsoorlogen en dacht niemand aan een mogelijke brexit. De toenemende weerstand tegen globalisering en de toenemende neiging tot protectionisme vormen een enorme uitdaging voor een kleine open eco-

VOKA.BE

gitale transformatie van onze economie en maatschappij nu echt door. Een ernstige evaluatie van deze coalities vereist dan ook een analyse in welke mate de Vlaamse en federale regering inspeelden op die veranderende omstandigheden. Bedreiging van de internationale handel Globalisering en vrijhandel werden de voorbije jaren meer en meer in vraag gesteld, met de brexit en de handelsoorlogen van Trump als de meest in het oog springende illustraties. Als economieën die enorm afhankelijk zijn van de buitenlandse handel hebben Vlaanderen en België veel te verliezen bij die trend. In die zin zouden onze regeringen zich meer moeten opwerpen als voorvechter voor vrijhandel. Op het Europese

Krapte op de arbeidsmarkt De Belgische werkloosheidsgraad zakte de voorbije jaren van 8,6% in het najaar van 2014 naar 6,5% vandaag, wat in de buurt komt van de dieptepunten in eerdere periodes van hoogconjunctuur. Tegelijkertijd is de vacaturegraad, het aantal openstaande vacatures in verhouding tot het aantal jobs, opgelopen tot 3,5%, wat bij de hoogste van Europa hoort. In Vlaanderen, met een werkloosheidsgraad van amper 3,5%, is de situatie nog nijpender. Enquêtes over het ondernemersvertrouwen bevestigen dat ondernemingen almaar meer moeilijkheden ondervinden om geschikt personeel te vinden. En die moeilijkheden beperken zich al lang niet meer tot hooggeschoold personeel of personeel met specifieke competenties. De krapte op de arbeidsmarkt geldt stilaan voor alle soorten functies: zo’n 40% van de vacatures heeft betrekking op laaggeschoolden. Dat ondermijnt uiteraard de groeimogelijkheden voor de betrokken ondernemingen. De Arbeidsdeal van de zomer van 2018 bevat een hele reeks maatregelen om meer mensen op de arbeidsmarkt te krijgen en te houden. De belangrijkste daarvan zijn een snellere degressiviteit van de werkloosheidsuitkeringen - die werkzoe-

200

2012

2013

2014

Antwerpen

2015 Brussel

2016

2017 Vlaanderen

Bron: Verkeersindicatoren snelwegen Vlaanderen, Jaarrapport 2017, Vlaams Verkeerscentrum

Toenemende files Door de economische malaise tijdens de crisisjaren werd de toename van de verkeersdrukte op onze wegen tijdelijk afgeremd, maar ondertussen is daar weinig meer van te merken. Het verkeer neemt de jongste jaren hand over hand toe en resulteert in exploderend fileleed. Doorheen de legislatuur nam de aandacht voor de mobiliteitsproblematiek toe en wordt ook de reële economische kost die daarmee gepaard gaat meer erkend. Het thema en mogelijke oplossingen werden meer bespreekbaar, maar concrete maatregelen die een echte impact kunnen hebben, bleven uit. Zoals eerder aangehaald, werden de investeringen in transportin frastructuur opgedreven, maar die inspanningen blijken vooralsnog ontoereikend. Bovendien worden JANUARI 2019 VOKA PAPER 19


EV A A VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN NIEUWE UITDAGINGEN

4. Internationale benchmarking

Vlaanderen en België opereren uiteraard niet op een eiland. Daarom moeten we de resultaten van de Vlaamse en federale regering ook vergelijken met de evoluties in de rest van Europa. Dat doen we aan de hand van de ‘Waar voor je geld’-index van Voka.

“Ook deze regeringen slaagden er niet in om een coherent antwoord te formuleren voor de energietransitie en de acute dreiging van een stroomtekort.”

cruciale projecten al te vaak geconfronteerd met vertragingen. Voor vrachtwagens werd de kilometerheffing ingevoerd, maar die heeft geen effect op de files zolang de personenwagens daaraan ontsnappen. De sleutelmaatregel om een antwoord te bieden op het toenemende fileprobleem, met name slim rekeningrijden voor alle wagens en vrachtwagens, werd geregeld aangehaald. Er werd nu een studie opgestart over de uitrol van een systeem van wegenheffing, maar de concrete beslissing om dit in te voeren is niet meer voor deze regering. Zo wordt de fileproblematiek doorgeschoven naar de volgende legislatuur. Energie en klimaat De klimaatuitdaging won de voorbije jaren aan aandacht, mede door de toenemende frequentie van extremere weersomstandigheden zowel in de wereld als bij ons. Specifiek in België trad ook de energieproblematiek, die niet los van de klimaatdoelstellingen gezien kan worden, meer op de voorgrond, met het dreigende stroomtekort als pijnlijk dieptepunt. Ook deze regeringen slaagden er niet in om een coherent antwoord te formuleren voor de energietransitie en de acute dreiging van een stroomtekort. Er werden wel klimaat- en energieplannen opgesteld, maar een structurele 20 VOKA PAPER JANUARI 2019

Klimaatdoelstelling 2030 vergt trendbreuk Emissies Mton CO2-equivalent 50

45

Business as usual

-10% -35%

40

30 doelstelling 25 2005 2007

2009

2011

emissies

2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

2027

2029

reductiepad

Bron: www.klimaattop.be

en concretiseerbare langetermijnvisie laat op zich wachten. Er blijven veel vragen over de coherentie, de uitvoering en de economische impact van die plannen. In combinatie met de toenemende nood aan ingrepen inzake mobiliteit en gebouwen zijn de risico’s op korte en langere termijn daardoor toegenomen.

JANUARI 2019 VOKA PAPER 21


VLTE A AI

VOKA.BE

EVALUATIE REGERINGEN INTERNATIONALE BENCHMARKING

Belgie blijft duurder dan de rest van Europa totale overheidsuitgaven: in % bbp 60

50

40

30

20

10

0

Ier Zwi Czr Svk Est VK Ijs Spa Pol Svn Ned Lux Dui Por Hon It Oos Gri Zwe Nor Bel Dk Fin Fra

Bron: Europese Commissie

We verliezen verder terrein inzake Kwaliteit overheidsdiensten Rankschikking ‘waar’

De kwaliteit van het beleid ging er relatief op achteruit Voor de ‘waar’, dus de kwaliteit van het beleid, zakte België van een veertiende plaats in 2014 naar een zestiende plaats in 2018. Dat betekent niet dat er geen inspanningen geleverd werden, maar wel dat andere landen meer deden. België verloor vooral terrein op het vlak van macro-economische prestaties, sociaal kapitaal en onderwijs. De relatieve achteruitgang op het vlak van de economische prestaties hoeft niet te verbazen. België kwam vrij goed door de crisisjaren, maar de voorbije jaren maakten de eerdere crisislanden een forse inhaalbeweging. In die zin was de Belgische economie in 2014 nog bij de betere groeiers in Europa, terwijl ze de jongste jaren tot de zwakste groeiers behoort. Wat sociaal kapitaal betreft, verloor België vooral terrein op het vlak van het vertrouwen in de nationale regering en in de regeringen op lokaal niveau. De zwakkere prestaties voor onderwijs zijn vooral het resultaat van de snel verslechterende PISA-scores voor wetenschap en lezen.

25

20

15

10

Belgie wordt voorbijgesneld

5

Reëel bbp 0

120

MacroMicroeconomie economie

115

Rule of law

Sociaal kapitaal

2018

Arbeidsmarkt

Onderwijs

Ecologie Technologie

110

105

100

95

90

Vooruitzichten IMF Q1 2008

Q1 2010

Q1 2012

Vergelijkbare landen

Q1 2014

Q1 2016

Q1 2018

Q1 2020

Veel landen bieden dezelfde of hogere kwaliteit voor dezelfde of lagere uitgaven Waar voor je geld

80

België Zwe

Bron: Eurostat, IMF

Zwi

DK

70

NL DE

Onze overheden kosten wat minder De inspanningen van deze regeringen om in te zetten op besparingen hebben effectief opgeleverd. De totale uitgaven van alle Belgische overheden samen zakten van 55,2% van het bbp in 2014 naar 51,8% in 2018, een daling met 3,5% dankzij een combinatie van lagere rentelasten, betere conjunctuur en besparingen. Maar ondertussen zat ook de rest van Europa niet stil. Gemiddeld zakten de totale overheidsuitgaven 22 VOKA PAPER JANUARI 2019

BE2014

LX

60

IR

FR

in de andere 23 landen van 46,7% van het bbp in 2014 naar 43,9% in 2018, een daling met 2,8%.

50 BE2018 40

De Belgische overheidsuitgaven zakten dus gevoelig in deze legislatuur, maar blijven toch hoog in internationaal perspectief. Ter illustratie: in 2014 had België de derde hoogste overheidsuitgaven in Europa, in 2018 was dat nog altijd de vierde hoogste.

30

GR

20 60

55

50

Totaal

2014

Bron: 'Waar voor je geld'-index

45

40

35

30

25

20

De ‘waar’

D

e ‘Waar voor je geld’-index zet de kwaliteit van het gevoerde beleid af ten aanzien van wat we ervoor betalen, en wordt opgesteld voor België en 23 Europese landen. De kwaliteit van het gevoerde beleid wordt ingeschat op basis van 46 indicatoren, gaande van economische prestaties over arbeidsmarkt en sociaal kapitaal tot onderwijs en technologie. Onze prestaties op die ‘Waar voor je geld’index kunnen we vergelijken van 2014 tot 2018. Belangrijk daarbij is dat die prestaties telkens relatief bekeken worden ten opzichte van de andere geëvalueerde landen. Het uitgangspunt daarbij is dat als wij inspanningen leveren om de ‘waar voor je geld’ van het Vlaams en federaal beleid op te krikken, maar de rest van Europa boekt meer resultaten, we er dan toch op achteruit gaan.

“Onze overheden hebben nog veel marge om meer ‘waar’ voor het belastinggeld te leveren. Hun efficiëntie kan veel beter.” Ter plaatse trappelen op laag niveau Als we deze evoluties inzake overheidsuitgaven en kwaliteit van het beleid combineren, levert dit uiteindelijk een verbetering in de ‘Waar voor je geld’-index op van een negentiende plaats in 2014 naar een achttiende plaats in 2018. Daarmee blijft België op een onaanvaardbaar laag niveau hangen. We betalen dus nog altijd te veel voor de kwaliteit van het beleid die we daarvoor terugkrijgen. Van de drieëntwintig vergelijkingslanden zijn er maar liefst dertien die een betere kwaliteit afleveren met dezelfde of lagere overheidsuitgaven. Dat illustreert dat onze overheden nog veel marge hebben om meer ‘waar’ voor het belastinggeld te leveren. Ofwel kunnen we eenzelfde kwaliteit leveren met lagere uitgaven, ofwel moeten we de kwaliteit verhogen voor eenzelfde niveau van overheidsuitgaven. De efficiëntie van onze overheden kan dus veel beter.

Totale overheidsuitgaven

Bron: ‘Waar voor je geld’-index

JANUARI 2019 VOKA PAPER 23


EVALUATIE VLAAMSE EN FEDERALE REGERING Goed gewerkt, maar het had meer moeten zijn