Vogels herfst 04/2022

Page 1

HERFST 04/2022

SAMEN VOOR VOGELS EN NATUUR

IJsselmeer: vis voor vogels

Dolende dwaalgasten Nieuwbouw voor vogels in de Hollandse Delta


GROTE ZAAGBEK Servan Ott


V

is oor ogels TEKST RENÉ DE VOS

Tienduizenden watervogels zijn voor voedsel aangewezen op het IJsselmeer, het grootste West-Europese zoetwaterbassin. Maar het valt ze vaak zwaar hun honger te stillen; er is te weinig voedsel, vooral kleine vis. Met technische kunstwerken pakken overheden en natuurorganisaties dat probleem nu aan.

VO G E LS 04/22•11


Watervogels van het IJsselmeer vinden vooral te weinig kleine vis; daarom zijn nieuwe paaigronden nodig

VIS RUIKT ZOET WATER Per jaar zwemmen zo’n 350 miljoen vissen door de sluizen in de Afsluitdijk. Aangetrokken door uitstromend zoet IJsselmeerwater doen elft, zeeprik, bot, zeeforel en zalm dat vanuit de Waddenzee op eigen kracht. Onder meer glasaal, spiering, driedoornige stekel-

NONNETJE (V) Walter Soestbergen/Agami

A

ls bij de kop en de staart van de Afsluitdijk de spuisluizen opengaan en zoet IJsselmeerwater de zoute Waddenzee instroomt, drommen aan de zeekant hordes vissen samen. Allemaal willen ze de sluizen door, tegen de stroom in, het meer binnen. Daar, aan de oevers, liggen sinds mensenheugenis hun paaigronden; dat staat in hun DNA gekerfd. Deze vissen, en vooral hun nakomelingen, vormen de basis onder het bestaan van tienduizenden watergebonden (trek)vogels, zoals visdief, zwarte stern, nonnetje en grote zaagbek. Vis is voedsel, maar daar is stelselmatig te kort aan. Dat begon een paar decennia nadat het dynamische systeem dat de open Zuiderzee vormde, door de aanleg van de Afsluitdijk was gevangen en verstild tot een bak zoet water. De natuurlijke toegang van vis de Zuiderzee in en uit was geblokkeerd of gehinderd. Maar er gloort hoop! Overheden en particuliere organisaties, waaronder Vogelbescherming, werken dankzij steun van de Nationale Postcode Loterij al een aantal jaren aan projecten om van het IJsselmeergebied (weer) een gezond ecologisch

baars, brasem en blankvoorn laten zich door de stroming

systeem te maken. En dus ook een gezond vogelgebied. Het gaat met kleine en soms iets grotere stapjes, want er zijn veel infrastructurele hobbels te nemen, we willen ook veilig zijn voor het water en de drinkwatervoorziening mag niet in het geding komen. Maar bij Kornwerderzand, aan de Friese kant van de Afsluitdijk, wordt nu toch iets groots verricht, uniek in de wereld. Volgend jaar treedt het in werking: een vier kilometer lange, heftig meanderende rivier in het IJsselmeer die dwars door de Afsluitdijk gaat en uitmondt in een groot, beschut bassin in de Waddenzee. Hier kan trekvis ongehinderd van zee naar meer zwemmen en omgekeerd. Kans op verzilting van het zoete meer is er niet; het traject is te lang en bochtig om in één getijde door te kunnen spoelen. Vis gaat er op eigen kracht door. Het effect van deze vismigratierivier haalt het niet bij dat van de oorspronkelijke, natuurlijke overgang van Waddenzee naar Zuiderzee, toch zijn de verwachtingen hooggespannen. Maar met de doorsteek in de Afsluitdijk is het verhaal niet klaar. Toen de Zuiderzee nog vrijelijk in en uit bewoog, overstroomden met name

naar binnen voeren volgens metingen van Rijkswaterstaat. Een bedreiging voor spiering – het belangrijkste stapelvoedsel voor vis etende vogels van het IJsselmeer – is de beroepsvisserij. Die heeft vergunning om aan de Waddenkant onbeperkt spiering weg te vangen die zich voor de sluizen verzamelt. Vogelbescherming heeft bij de rechter een voorlopige schorsing van de vergunning kunnen afdwingen. Later zal het definitieve besluit vallen.


foto: Siebe Swart

’s winters en bij forse stormen, grote stukken land, meest weidegronden. Als in het voorjaar het water zich langzaam weer terugtrok, bleef een laagje sediment achter; van fijne klei, plantenresten en dode vis tot konijnenkadavers. Voedsel voor dieren op het land, waaronder vogels, maar ook voor dieren van ondiep water en drassige rietoevers; insecten waar de grote karekiet bijvoorbeeld van profiteert, maar vooral ook vis. Voor vis waren zulke zachte overgangen van water naar land dubbel aantrekkelijk. Ze boden niet alleen een rijke voedselbron, maar ook rustige en relatief veilige paaiplaatsen. Sommige soorten waren (en zijn) tevreden met die oevergebieden, andere voelen de drang om kreekjes en rivieren in te zwemmen en hoger stroomopwaarts hun eitjes en zaad te deponeren. Voor het intomen van de Zuiderzee was de Afsluitdijk alleen echter niet genoeg. Ook de overige ‘badkuipranden’ werden opgehoogd en vaak verhard met beschoeiing, asfaltbekleding of basalt. De weinige trekvis die via de spuisluizen of de sluizen voor scheepvaartverkeer het meer was binnengeglipt, stootte alsnog zijn neus: er was praktisch geen paaiplaats meer te vinden. >

ROERDOMP Jeroen Stel/Kina

VOG E LS 04/22•13


< GROTE STERN Bert Ooms/NiS

In Noord-Holland gebeurt iets soortgelijks. Op twee plaatsen aan de Markermeerkust worden buitendijks een soort moerasachtige overgangen van water naar land gecreëerd. Hier kan het waterpeil op een natuurlijk niveau worden gehouden, gelijk op met de seizoenen; ideaal voor vis om te paaien en voor jong grut om op te groeien.

KORNWERDERZAND

MOKKEBANK

TACOZIJL

SCHARDAMMER KOGEN

DE NES

Op vijf plaatsen langs de IJsselmeerkust van Friesland en Noord-Holland zijn projecten in uitvoering om de visstand gezond te krijgen. Vogelbescherming geeft financiële bijdragen aan de projecten bij Tacozijl, Mokkebank, de Nes, en Schardammer Kogen dankzij een donatie van de Nationale Postcode Loterij.

Maar ook daarvoor zijn nu oplossingen in de maak. Bij Tacozijl, pal ten noorden van Lemmer, wordt óók een vismigratieproject uitgevoerd. De buitendijkse polder van een veeboer mag in de winter vollopen met IJsselmeerwater. In het vroege voorjaar komt daar vis paaien. Wanneer het water zich een paar maanden later via slootjes terugtrekt – een natuurlijk proces – loopt het in een grote plas. Met een hevel worden water en jonge vis over de buitendijk in het hogere IJsselmeer overgezet. Een deel van die vis zal volwassen worden en hier ooit terugkomen om zelf te paaien. Een ander deel valt ten prooi aan roofvissen. En nog weer een flink deel dient als voedsel voor watervogels. Wat de boer van Tacozijl doet is bijzonder; veeboeren gruwen van water op hun land. Het vermindert de grasopbrengst substantieel en maakt het maandenlang onmogelijk om met landbouwvoertuigen de weiden in te gaan. Deze boer is akkoord gegaan met compensatie van zijn inkomstenderving door o.a. Vogelbescherming met steun van de Nationale Postcode Loterij.

De Afsluitdijk is dit jaar 90 geworden. Het is een triomf van de mens op de grillen van de natuur. Nederland is veiliger geworden voor het woeste zeewater. Er is bovendien kostbaar land gewonnen voor landbouw, nieuwe steden en sinds kort grootschalige schone energiewinning. Maar intussen is ook breed het inzicht ingedaald dat de scheiding van Waddenzee en Zuiderzee een ecologische ramp teweeg heeft gebracht. Het IJsselmeergebied is een meer met een onnatuurlijk waterpeil. Een natuurlijk meer heeft ’s winters een hoog peil en ’s zomers een laag peil. Het waterpeil in het IJsselmeergebied wordt nu in de zomer kunstmatig hoger gehouden en in de winter lager; om de zomerse behoefte aan extra water te dekken en de winterse overlast van water op het land snel af te voeren. De natuurlijke dynamiek is uit het systeem verdwenen en daarmee de cyclus van leven en dood, van klein naar groot leven. Nu wordt stapje voor stapje de schade teruggedraaid. Zoals vroeger zal het nooit meer worden. Maar het voedselaanbod, de visbestanden, het insectenleven en de vogelrijkdom zullen toenemen. Zoals de Zuiderzee getemd is door technische kunstwerken, zo zal het IJsselmeergebied er ook door kunnen opbloeien. Dankzij zachte oevers, hevels, vistrappen en een kunstmatige rivier in een meer. Fuut en sternsoorten, en eenden als grote zaagbek, brilduiker, topper, kuifeend en tafeleend kunnen volop jagen op een passend formaat vis. Aan de drassige oevers, in en boven het riet vinden reigers, roerdomp, porseleinhoen en grote karekiet volop prooi. Op en boven het aangrenzende land zijn snelle zwaluwen en zenuwachtige kwikstaarten actief. Een béétje meer bewegingsvrijheid voor het water in de enorme badkuip IJsselmeer, inclusief Markermeer en Randmeren, komt niet alleen de visstand ten goede, maar héél het ecologische systeem. Van watervlo tot libel en van zwaluw tot duikeend.


VISDIEF Hans Aarden

VOGE LS 04/22•15


Waarom de vogels TEKST JEANET VAN ZOELEN

Is het u opgevallen dat er in juli en augustus bijna geen vogels te zien en te horen waren? Noch in de tuin, noch tijdens een boswandeling. Bijna onnatuurlijk stil leek het. En áls u er al één zag, had ie overal kale plekken. Vogelbescherming krijgt er vaak vragen over. Het is een jaarlijks fenomeen.

O

nzichtbaarheid’ en een verfomfaaid uiterlijk zijn voor vogels in de nazomer normaal. Geen zorgen dus als u dan weinig, geen, of ‘ongezonde’ vogels ziet in tuin of bos. Het heeft twee redenen. Eén: het broedseizoen is grotendeels voorbij en er is eten genoeg, dus waarom zou je als vogel opvallen? Twee: veel vogels ruien en zijn dan kwetsbaarder. Vogels verstoppen zich en houden zich stil, want je wordt als vogel nu eenmaal sneller opgegeten als je je laat zien of horen. Vogels zijn in het broedseizoen best gemotiveerd om dat risico te nemen, anders krijgen ze nooit een partner of jongen. Maar waarom zou je als vogel aandacht trekken als je jongen zijn uitgevlogen en er genoeg eten is in de natuur? Dan is in het oog lopen gevaarlijk en dient geen enkel doel meer.

Verder vallen de oude veren van vogels uit na het broedseizoen en groeien er nieuwe aan. De vogels gaan in de rui. Met minder veren is het moeilijker vliegen: je maakt minder snel vaart en het wordt lastiger sturen. Dus dan loop je extra risico opgegeten te worden. Daarom houden vogels zich zoveel mogelijk stil en schuil in die tijd. Ruien kost bovendien veel energie, dus ook in dat licht is het handig dat ze hun krachten sparen. Herboren na de rui De enkele vogel die u wel ziet heeft soms een hele kale kop en nek. Het verenkleed is vaal, er steken her en der (gebroken) veren uit en de vogel heeft kale plekken. Hij lijkt ziek, maar is het echt niet! Zo ongezond kunnen vogels er nu eenmaal uitzien tijdens de rui. Maar daarna zijn ze weer als herboren. Klaar voor de winter, of om naar een ander continent te vliegen. >

PUTTER Michel Geven/Buiten-Beeld


niet meer zongen

VOG E LS 04/22•19


RUIGPOOTBUIZERD Harri Taavetti/NiS

Bij zangvogels vallen niet alle veren tegelijk uit. Ze ruien geleidelijk, waardoor ze nog wel een beetje kunnen vliegen. Bij eenden en ganzen vallen hun slagpennen tegelijk uit, waardoor ze een tijdje niet kunnen vliegen. Ze blijven daarom in rustige gebieden met open water, want op het water zijn ze relatief veilig.

WILDE EEND Jan Luit/Buiten-Beeld

Vogels zijn dus kwetsbaarder als ze ruien en worden sneller gepakt door een roofdier. Toch gebeurt het ieder jaar opnieuw, omdat het gewoon niet anders kan. Het verenkleed van vogels verslijt in de loop van een jaar. Veren breken af, schaven langs de invliegopening van de nestkast, ver-

kleuren door de zon en zo kun je nog wel even doorgaan. Daardoor verliezen ze hun stevigheid en stijfheid en zijn ze niet meer waterdicht. Vogels kunnen dan niet goed meer vliegen, op temperatuur blijven of voedsel zoeken. De rui is dus een noodzakelijk kwaad.

Wanneer zingen ze weer? Nu de vogels nieuwe veren hebben en het steeds kouder wordt, laten ze zich weer rond het huis zien, zeker als u wat bijvoert. Zingen doen de meeste pas in het voorjaar, als ze een partner zoeken en een territorium verdedigen. Maar niet getreurd; er is nog ander spektakel. Nu we het najaar zijn ingegaan is er de bijzondere periode van de vogeltrek. Benieuwd naar al die honderdduizenden overvliegende roofvogels, lijsterachtigen, zeevogels en ga zo maar door? Kijk op vogelbescherming. nl/vogeltrekkijken voor kijktips. VOG E LS 04/22•21


foto: Henk Heijligers

Trek in De Hamert Landgoed De Hamert is een van de mooiste natuurgebieden van Limburg en in trek bij vogelaars. Het gebied is zo’n 1000 hectare groot en kent een mix van bossen, heidevelden, vennen, moeras en ook nog een kronkelend waterstroompje. Niet alleen trekken die verschillende leefgebieden veel vogelsoorten aan, in het najaar ligt De Hamert op de trekroute van duizenden vogels.

D

e Hamert is onderdeel van Nationaal Park Maasduinen. Dit park loopt als een lint door Noord-Limburg en ligt ingeklemd tussen de Duitse grens en de Maas. De Maasduinen danken hun naam aan de opvallende stuifzandruggen die zijn ontstaan tegen het einde van de laatste ijstijd. Die hoge zandduinen vormen de langste rivierduinengordel van Nederland. Een heuvelachtig landschap waar het prachtig wandelen is.

Het hele jaar door is het op landgoed De Hamert lekker vogels kijken. Naar de veelvuldig tikkende en roffelende spechten bijvoorbeeld. De grote, middelste en kleine bonte specht komen er alle drie voor, net als de groene specht en de zwarte specht. Andere leuke vogels die je er kunt zien en horen zijn de gekraagde roodstaart, wielewaal, boomleeuwerik, koekoek, boomvalk, roodborsttapuit en in de winter de klapekster. Ook de nachtzwa-

luw leeft in het gebied. Langs de rand van het gebied kronkelt het Geldernsch-Nierskanaal door een vochtig bosdal. Daar heb je een goede kans om de ijsvogel, zwartkop of bonte vliegenvanger te zien. Topplek voor steltlopers En dan heeft De Hamert nog een troef op zak. Het Nieuwe Heerenven: een binnenlandse topplek voor het zien van steltlopers en watervogels. Dit grote moeras aan de rand van De Hamert heeft ondiep


KIJKTIP

Rode wandelroute 5 km Verlengde wandelroute

Uitzichtpunt Restaurant Parkeren Bushalte 1:25.000

0

100 200 m.

Westmeerven

Beginpunt wandeling

Nieuwe Heerenven

water en is tijdens de vogeltrek een magneet voor vogels als kemphaan, bosruiter, groenpootruiter, zwarte ruiter, bonte strandloper, bontbekplevier en soms ook zeldzaamheden als steltkluut. Ook eenden, ganzen en ooievaars kun je hier volop zien. Een uitkijkplatform geeft je een prachtig overzicht over het Nieuwe Heerenven. Maar let op: de vogels zitten vaak ver weg, dus op deze plek is een telescoop handig.

Landgoed De Hamert

ie

s

-N

aa

ch

M

rs

PikmeeuwenWater

ns

N271

Ge

ld

eg

erw

eck

lb Wa

er

ka

n

aa

l

De Hamert is een natuurgebied van Het Limburgs Landschap en is van zonsopkomst tot zonsondergang op de paden toegankelijk. In het weekend en tijdens vakanties kan het druk zijn. Dus kom vroeg of kies voor een doordeweekse dag. Parkeren kan bij restaurant Jachthut Op Den Hamer (Twistedenerweg 2, Wellerlooi). Iets verderop ligt nog een tweede, ruimere parkeerplaats aan de Walbeckerweg. Openbaar Vervoer: met bus 83 vanaf NS Venlo (30 min.) of NS Nijmegen (76 min.), uitstappen bushalte Walbeckerweg. Bij het restaurant starten diverse wandelingen. Bijvoorbeeld de met rood gemarkeerde wandeling van 5 km. Wil je ook de vogelkijkhut aan het Westmeerven aandoen en het Nieuwe Heerenven, reken dan op een wandeling van zo’n 11 km (weergegeven op de kaart).

TEKST CHRIS VAN DER HEIJDEN

HOE ER TE KOMEN

Vogelkijkhut of platform

kaartje: Anyway Productions

Duizenden trekvogels De beste tijd om De Hamert te bezoeken is tijdens de vogeltrek. Het natuurgebied ligt op een belangrijke route voor trekvogels. In het voorjaar is het een van de beste plekken

in Nederland om kraanvogels (vaak al eind februari) over te zien trekken. Maar vooral in het najaar zijn de aantallen trekvogels groot. Wie op de hoge zand-

duinen bij het Pikmeeuwenwater naar boven kijkt, kan soms duizenden vogels zien overvliegen. Dat begint al in september met zwaluwen en graspiepers. Begin ok-

tober volgen de vinken en spreeuwen en het grootste spektakelstuk wordt vanaf half oktober opgevoerd door houtduiven. Op een heldere dag met zuidoostelijke wind kunnen er 100.000 houtduiven per dag overtrekken, soms in groepen van wel 5.000 tegelijk. En al is De Hamert het hele jaar door een fijn gebied om vogels te kijken, de vogeltrek geeft het gebied in het najaar nog dat extra gouden randje. Met dank aan… de houtduif!

Ontdek nog veel meer prachtige vogelgebieden in eigen land én heel Europa via Birdingplaces.eu.

GROENPOOTRUITER Daniele Occhiato/Agami

VOGE LS 04/22•41