Issuu on Google+

het magazine van verslavingszorg noord nederland jaargang 1, nr. 3 2011

19 en al een heel leven achter de rug Het verhaal van een omslag

TIEN KEER MEER KANS OM VERSLAAFD TE RAKEN Kinderen van verslaafde ouders

COVERSTORY

‘NIET MIJN OMGEVING MOEST VERANDEREN, MAAR IK’ verder in dit nummer: Oplossingsgericht werken, Beschermd Wonen Hoogezand, Foetaal Alcohol Syndroom, column Jelly Gras, VNN nieuws


Eveline Molenaar, hoofdredacteur

COLOFON Omslag is een magazine voor cliënten, medewerkers en

In BEELD

relaties van Verslavingszorg Noord Nederland en wordt gemaakt onder verantwoordelijkheid van de afdeling Communicatie. Omslag verschijnt vier keer per jaar. REDACTIE Anke Kornet, Corine de Jong, Eveline Molenaar (hoofdredacteur), Gerda van Limburg, Hadewig

Gefotografeerd worden is eng en leuk tegelijk. Dat geldt voor mij en misschien

Bijsterveld, Jacky van der Ende, Joep de Bree, Karin

ook voor u. Wat maakt het eng? Sta ik er wel goed op? Word ik herkend?

Boer, Lianne Zijlstra (eindredacteur), Nieska Kajuiter,

Tegelijkertijd is het leuk om een mooie foto van jezelf te zien.

Petra Jonkman, Ruth Wisman en Sjoerd Veenstra.

Wat mij opvalt als nieuwe hoofdredacteur van Omslag is dat cliënten nauwelijks herkenbaar gefotografeerd worden in ons blad. We nemen ze in

Aan dit nummer werkten mee Alvarez Mainassy, Anke Schuringa, Anna, Ans Huisman, David, Dennis, Gonnie Thomas, Guus,

bescherming, sterker nog: meestal vragen we niet eens of ze herkenbaar in

Jelly Gras, Kelly, Lammie Lamberts, Louis Cauffman,

beeld gebracht willen worden. Wij hebben dat al voor ze besloten. En dat

Margreet Bos, Marianne, Nicolette Veldhoen,

terwijl ze trots mogen zijn op de verandering die ze in gang hebben gezet.

Petra Heegstra, Saffira Rijkee en Shirley Kuiper.

Zij verdienen een mooie foto naast hun verhaal! Als ze niet herkenbaar op de foto willen, is dat natuurlijk ook prima, maar ik vind dat we die beslissing vooral aan hen moeten overlaten!

Fotografie Bert van Dalen, Jacky van der Ende, Nieska Kajuiter en Robert van der Molen.

Ook al wil misschien niet iedereen op de foto, veel cliënten willen wel graag

Vormgeving

hun levensverhaal vertellen en uitleggen wat de hulp van VNN voor hen

Dizain, Groningen

betekend heeft. Een aantal van hen hebben we gevraagd hun verhalen te delen met politiek Den Haag. Deze verhalen vormden het begin van een brief aan alle leden van de Tweede en Eerste Kamer. Zo konden wij ons protest tegen de GGZ-bezuinigingen kracht bijzetten. Mooi, vindt u niet?

Druk Koninklijke Van Gorcum BV, Assen Oplage 3250 exemplaren Redactieadres Verslavingszorg Noord Nederland Afdeling Communicatie Postbus 8003 9702 KA Groningen 050 - 364 89 86 communicatie@vnn.nl www.vnn.nl Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die desondanks onvolledig of onjuist is opgenomen aanvaardt de redactie geen aansprakelijkheid. Publiceren onder pseudoniem is mogelijk, de echte namen zijn bekend bij de redactie. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar worden gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, hetzij mechanisch, in fotokopie of anderszins, zonder voorafgaande toestemming. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden ontleend.

02

omslag 3


INHOUDsopgave

6

8 Veel meer dan alleen methadon verstrekken Methadonverpleegkundige Petra Heegstra over haar werkdag.

16 ‘Drugs maakten me rustig’ Dianna weet één ding zeker: mensen die drugs gebruiken leuker vinden dan de meeste mensen, hebben vaak iets meegemaakt in hun jeugd dat ze niet hebben verwerkt.

14

Oplossingsgericht Werken

Louis Cauffman, autoriteit op het gebied van Oplossingsgericht Werken, en projectleider Lammie Lamberts aan het woord over de kracht van deze benadering.

11

FAS: Foetaal Alcohol Syndroom Verpleegkundig specialist Anke Schuringa benadrukt de gevaren van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap.

22 VNN strijdt tegen transgenerationele overdracht van verslaving Nicolette Veldhoen en Gonnie Thomas maken duidelijk hoe belangrijk de zorg voor kinderen van verslaafde ouders is.

Verslaving en omgeving Maatschappelijk werker Margreet Bos legt uit hoe omgevingsfactoren het ontstaan, maar ook het loskomen van een verslaving kunnen beïnvloeden. Haar cliënt Guus vertelt over de rol van de omgeving bij zijn verslaving.

omslag 3

03


NIEUWS Uniek project voor cliënten BinG en Stichting Huis BinG, Bemoeizorg in Groningen, een samenwerkingsproject van VNN en Lentis, en Stichting Huis, organisatie voor thuis- en daklozen in Groningen, gaan bootreizen op de Waddenzee organiseren voor mensen met verslavings- en psychiatrische problemen. Voor deze groep is het lastig zich staande te houden en de juiste hulp te vragen. Ook blijken deze mensen vaak niet met het bestaande behandel- en begeleidingsaanbod uit de voeten te kunnen. Stichting Huis organiseerde in het verleden ook dergelijke bootreizen en deze bleken een gunstig effect te hebben op de deelnemers. Ze konden even ontspannen en genieten van de omgeving, in plaats van te focussen op hun drugsgebruik en de problemen die hun psychiatrische ziekte met zich meebrengen. De deelnemersgroep bestaat uit maximaal vijftien cliënten en minimaal vier begeleiders. De eerste reis staat gepland voor september 2011. De eerste drie reizen worden mede mogelijk gemaakt door het Fonds NutsOhra, dat financiële ondersteuning biedt bij projecten in de gezondheidszorg. Als de boottochten succesvol blijken, is het de bedoeling om er jaarlijks twee te organiseren.

Olympisch succes voor de zwemmers van Ans

Ans Huisman is niet alleen medewerker van VNN, maar ook vrijwilliger bij stichting De Brug uit Groningen, een organisatie die activiteiten aanbiedt op het gebied van sport en bewegen voor mensen met een (verstandelijke) beperking. Ans coacht al jaren de zwemmers van stichting De Brug (regio Westerkwartier), waaronder Henk Eppo Visser (41) uit Zuidhorn en Jonna Kraima (19) uit Aduard. Henk Eppo en Jonna deden afgelopen zomer mee aan de Special Olympics World Summer Games, de Olympische Spelen voor sporters met een verstandelijke beperking. Ze waren bijzonder succesvol: beiden wonnen zilver bij de estafette 50 meter wisselslag. Daarnaast behaalde Henk Eppo nog een bronzen plak op de 50 meter vrije slag en werd hij vierde bij de 50 meter schoolslag. Jonna behaalde nog een vijfde plaats op de 50 meter schoolslag en een achtste plaats op de 50 meter vrije slag. Ans is vanzelfsprekend erg trots op beide zwemmers. ‘Het is uniek dat ze mee mochten doen en dat ze dan ook nog zo’n resultaat behalen, is natuurlijk helemaal geweldig!’

04

omslag 3


VNN in actie tegen bezuinigingen GGZ Minister Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil fors bezuinigen op de geestelijke gezondheidszorg in Nederland. De huidige plannen gaan veel verder dan eerdere bezuinigings­voorstellen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen cliënten met psychische aandoeningen, die een hoge eigen bijdrage moeten gaan betalen, en cliënten met lichamelijke klachten. Deze plannen hebben ernstige gevolgen voor zowel de cliënt als de zorginstellingen. Een groot aantal cliënten zal geen hulp meer zoeken, omdat zij de zorg niet kan betalen. VNN wil voorkomen dat verslavingszorg voor veel mensen onbereikbaar wordt en besloot daarom mee te doen aan de landelijke stakingsactie. Meer dan 200 medewerkers en cliënten van VNN gingen naar de protestmanifestatie in Den Haag. Op het Malieveld kwamen meer dan 5000 mensen uit de sector bijeen. Inmiddels is bekendgemaakt dat de eigen bijdrage in de GGZ is verlaagd van €E 275,- naar €E 200,- per jaar.

Invloed bezuinigingen op VNN De voorgenomen bezuinigingen op de geestelijke gezondheidszorg van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport hebben vanzelfsprekend ook invloed op het beleid van VNN. Mede onder invloed van de bezuinigingen is VNN genoodzaakt extra kritisch te kijken naar zaken als de aansturing van de organisatie, het vaca­ turebeleid en de kosten van de interne bedrijfsvoering. Dit proces was al enige tijd gaande, maar de bezuinigingen hebben dit versneld. Het worden geen gemakkelijke tijden voor de geestelijke gezondheidszorg en zeker ook niet voor VNN, maar de kwaliteit van de zorg blijft voorop staan. De medewerkers van VNN zetten de schouders eronder en blijven zich inzetten voor hun cliënten!

omslag 3

05


MIJN OMSLAG

‘ZE GAAT DOOD ALS ZE

NOG EEN WEEK ZO DOORGAAT’

Krachtig en stoer zijn woorden die bij je opkomen wanneer je met Dianna praat. Ze is zo iemand waarnaar iedereen in een ruimte luistert zodra ze haar mond opendoet. En als je haar hoort praten snap je wel waarom: met haar 19 jaar heeft ze al een heel leven achter de rug.

tekst: Saffira Rijkee fotografie: Robert van der Molen


‘Ik vind het heerlijk dat ik alles op een rij heb, dat mijn financiën in orde zijn, dat ik een huisje heb, vrij ben, mijn afspraken kan nakomen. Ik ben blij dat ik clean ben. Maar die gevoelens vind ik nog steeds niks.’ Ze woont nu anderhalf jaar begeleid aan de Coendersweg in Groningen en heeft net gehoord dat ze binnen een paar weken haar eigen huisje krijgt. Ze vindt het spannend dat ze straks na bijna drie jaar weer helemaal op vrije voeten staat. Dianna verhuist terug naar het kleine dorpje in Drenthe waar ze vandaan komt. Op haar twaalfde rookte ze hier voor het eerst een joint, op haar dertiende gebruikte ze voor het eerst cocaïne. ‘Mijn vrienden vonden een keer een blowtje roken wel leuk, maar daar hield het wel mee op. Ik vond het veel leuker dan dat. En zo ging het ook met harddrugs. Op een gegeven moment vond ik die vrienden niet meer interessant. Ik zocht nieuwe vrienden en begon zelf te dealen.’ Niemand in haar omgeving had door waar Dianna mee bezig was. Haar beste vriendin dacht dat ze alleen blowde, haar ouders wisten niets. Vijf jaar lang hield ze alle ballen hoog: ze ging naar school, had drie banen, danste met stijldansen aan de top en gebruikte en dealde harddrugs. Het ging mis toen ze zwanger bleek van haar vriend met wie het net uit was en kort daarna een miskraam kreeg. ‘Ik ging helemaal door het lint en gebruikte meer dan ooit. Mijn vriendin trof me zo aan en heeft mijn ouders gewaarschuwd. “Ze gaat dood als ze nog een week langer zo doorgaat”, zei ze. Mijn ouders stelden een verklaring op voor de rechter waarin stond dat het beter was als ik werd opgenomen, want ik was een gevaar voor mijzelf en mijn omgeving.’

‘Als je nou nog een keer een terugval hebt, doe het dan goed en neem een overdosis’ Dianna is 16 als ze in Het Poortje wordt opgesloten. Ze heeft een hele tijd geen contact met haar ouders en al helemaal niet met haar vriendin: ze voelt zich verschrikkelijk verraden. Nu ziet ze in dat ze het goed bedoelden. Nadat ze uit het Bauhuus kwam waren haar ouders en broertje zelfs het visioen waaraan ze zich vasthield als ze hier, op dit kamertje aan de Coendersweg, met trillende handen zat te verlangen naar verdoving. ‘Ik wist dat als ik nu nog één stap verkeerd zette ik ze definitief kwijt zou zijn. Dan vind je de drive wel weer om door te vechten. In oktober ben ik twee jaar clean.’ Haar zakelijke houding is haar goed van pas gekomen de laatste jaren. Met loverboys deed ze bijvoorbeeld liever zaken dan dat ze er verliefd op werd. ‘Mijn moeder was achteraf bang dat ik mijn lichaam verkocht had voor drugs. Je kunt me voor van alles uitmaken: afzetter, mishandelaar, dealer… maar dat heb ik nooit gedaan. Ik heb wel dingen gezien waarvan ik wilde dat ik ze niet gezien had, daar heb ik nu traumaverwerking voor. Meisjes die tot op het bot mishandeld werden opgesloten in kasten. Ik heb ook moeten vechten voor mijn lichaam, daar kan ik nu nog kwaad om worden. Maar ik heb het geluk dat ik altijd mijn mond en mijn zelfvertrouwen had.’ Haar omslag begon in Het Poortje en kwam echt in het Bauhuus, waar ze alles uitspookte wat niet mocht en uiteindelijk tegen haar gezegd werd dat ze kon vertrekken als ze nog één keer iets deed. Toen haar moeder ook nog eens tegen haar zei: ‘Als je nou nog een keer een terugval hebt, doe het dan goed en neem een overdosis’, ging de knop om. ‘Toen ik hier kwam ging het slecht met me, ik had verschrikkelijke trek. Maar ik wist: als ik nu terugval dan doe ik het inderdaad goed. Ik heb het allemaal overleefd. Ik ga over naar mijn tweede jaar van de opleiding Helpende zorg en welzijn, heb rijles en ga dus binnenkort verhuizen. Het contact met mijn beste vriendin en mijn ouders is weer helemaal goed.’ Als terloops komt het cruciale deel van haar verhaal er nog uit. ‘Mensen die drugs gebruiken leuker vinden dan de meeste mensen, hebben meestal iets meegemaakt in hun jeugd dat ze niet hebben verwerkt. Ik heb tien jaar voor me gehouden dat mijn vader me mishandeld heeft. Drugs maakten me rustig, dan dacht ik er niet meer aan.’ Dianna heeft al twaalf jaar geen contact meer met haar biologische vader: haar stiefvader noemt ze haar echte vader. Ze vindt het goed zo. Op al die gevoelens na, daar moet ze nog steeds aan wennen.

omslag 3

07


fotografie: Jacky van der Ende

DE WERKDAG VAN: Petra Heegstra Functie Methadonverpleegkundige Leeftijd 45 jaar Standplaats Drachten Werkzaam bij VNN sinds 20 november 2006

8.30 Overdracht met mijn collega’s over actuele en bijzondere gebeurtenissen. Cliënt Jan blijkt gisteren zijn huis uitgezet te zijn. We bespreken de actie die we voor hem kunnen ondernemen. Na de overdracht beantwoord ik mail en volg ik de behandel-ontwikkeling van cliënten in ons registratieprogramma User. Cliënt Geert belt dat hij zijn recept voor methadon vandaag niet kan komen halen. Ik wijs hem op de gemaakte afspraken, maar ben bereid het naar de apotheek bij hem in de buurt te faxen. 10.00 Methadonverstrekking locatie Drachten. Ik leg alle spullen klaar in de verstrekkingskamer: water, limonade, het blaasapparaat om bij vermoeden van onder invloed zijn van alcohol te kunnen inzetten, de registratiekaarten en natuurlijk de methadon. Iedere cliënt die zijn methadon ophaalt, krijgt ruimte voor een persoonlijk gesprek. Vandaag gaat het om: Harry. Hij vertelt dat het thuis niet goed gaat. Hij heeft problemen met zijn financiën, het huis is een bende, hij eet niet goed. Ik geef hem informatie over woonondersteuning van VNN, hij gaat hierover nadenken. Leo. Hem moet ik ophalen uit de Zijkant. Dit is een aangrenzende laagdrempelige opvangvoorziening waar cliënten graag even verblijven voor ze op het methadonspreekuur komen. Hij is zijn methadon­­afspraak met mij bijna vergeten. Hij zit achter de computer en worstelt met een formulier dat hij voor de belasting moet invullen. Ik help hem er graag even bij. Dirk. Hij ziet er erg slecht uit, is mager, heeft last van ontwenning. Ik laat hem een blaastest doen en hij blaast 0.00. Ik geef hem hiervoor een compliment. Dirk wil toch graag hulp bij zijn verslavingen (heroïne, cocaïne, alcohol, blowen). Ik spreek met hem af om de opties voor hem te bespreken in het wekelijkse teamoverleg. Daar komen we volgende week op terug, hij gaat nadenken over een eventuele opname om te ontgiften. Jan. Met hem gaat het goed. Volgens afspraak nemen we bij hem een urinecontrole af. Richard. Hij komt één keer per maand voor zijn recept. Hij heeft alles op orde, is druk met zijn werk en is al twee jaar clean. Hij geeft mij een dikke schouderklop. Doet me altijd goed, zo’n tevreden cliënt. 12.00 Naar Heerenveen met een koffer vol methadon. Tijd voor mijn lunch, die neem ik tijdens het autorijden. In Heerenveen komen 22 cliënten op het methadonspreekuur. Met collega Klaas volgen we een strak tijdschema. 15.45 Bespreken van een behandelplan, samen met cliënt Sybrand. Hij geeft aan dat hij stabiel wil blijven en methadon gebruikt als onderhoudsdosis. Hij hoeft verder geen hulp voor zijn psychische toestand; hij heeft een casemanager en een psychiater via de GGZ. 16.00 Weer terug in Drachten. Opruimen, registreren, behandelplan van cliënt Sybrand afmaken. 17.00 Naar huis, mijmerend in mijn auto, luisterend naar een muziekje de dag nog even doornemen met een goed gevoel.


fotografie: Nieska Kajuiter

Jelly Gras, ambtelijk ondersteuner van de Cliëntenraad

In goede en in slechte tijden

De taak van de Cliëntenraad is onder alle omstandigheden dezelfde,

diverse projecten en besluitvormingsprocessen. Ik ga ervan uit dat dit in

namelijk het behartigen van de gemeenschappelijke belangen van

de zuinige tijden die eraan komen zo zal blijven. De medezeggenschap

cliënten. Zo staat het in de Wet Medezeggenschap Cliënten

van cliënten en de taak die de Cliëntenraad daarin heeft, staan bij VNN

Zorginstellingen (WMCZ) en die is van kracht in goede en in slechte

niet ter discussie.

tijden. Dus ook nu er ingrijpend bezuinigd moet worden. Niemand binnen VNN zit op drastische bezuinigingen te wachten, maar In de belangenbehartiging draait het om de kwaliteit van de zorg en alles

iedereen zal ze onder ogen moeten zien. De Cliëntenraad wordt niet

wat daarbij hoort. Dan gaat het bijvoorbeeld om de toegang tot de zorg,

vrolijk van de vooruitzichten, maar loopt niet weg voor zijn taak en

de continuïteit, de doelmatigheid, de deskundigheid van de

verantwoordelijkheid. Er zijn cliëntenbelangen in het geding.

hulpverleners, de huisvesting, hygiëne en veiligheid, ingrijpende organisatiewijzigingen en de klachtenregeling.

Het contact met de achterban is de basis van de belangenbehartiging. Dat geldt in goede en in slechte tijden. Door de bezoeken aan de

De bezuinigingen zullen, ook al betoogt de minister van VWS iets

locaties en de cliëntengroepen krijgt de Cliëntenraad kennis van de

anders, negatieve effecten hebben op de kwaliteit van de zorg. Wie kan

cliëntenbelangen. Zo ontstaat ook het cliëntperspectief, dat als

rekenen, moet wel tot deze slotsom komen. Onder de streep staan geen

uitgangspunt dient voor het uitbrengen van adviezen en de leidraad

kansen, maar minpunten.

is voor de invulling van het cliëntenraadswerk.

In de komende tijd zullen diverse belanghebbenden ideeën en

De leden van de Cliëntenraad bezoeken volgens een vastgesteld

meningen gaan ontwikkelen over de uitvoering van de

tijdschema alle behandellocaties. Op de klinische locaties praten de

bezuinigingsmaatregelen. Dat zullen de lokale en landelijke bestuurders

cliëntenraadsleden met de cliëntgroepen; op de ambulante locaties

gaan doen, de verzekeraars, de medewerkers en de leiding van VNN

worden de bezoeken van de Cliëntenraad door middel van een poster

en natuurlijk ook de cliënten. De Cliëntenraad hoopt dat alle

aangekondigd. Als cliënten iets met de Cliëntenraad willen bespreken

belanghebbenden het cliëntperspectief zullen waarderen als

dan kan dat op het aangekondigde moment. Voor zaken die niet op een

richtinggevend voor hun afwegingen en besluiten.

locatiebezoek kunnen wachten, is de Cliëntenraad voor cliënten en medewerkers altijd telefonisch bereikbaar via het hoofdkantoor van

De Raad van Bestuur is de formele overlegpartner van de Cliëntenraad.

VNN aan de Leonard Springerlaan in Groningen (050- 364 89 00) en

Daarnaast zijn overleg en samenwerking met de Cliëntenraad op

per e-mail (clientenraad@vnn.nl).

verschillende niveaus binnen VNN gelukkig al jaren vanzelfsprekend in

Poort naar China tekst: Joep de Bree. fotografie: Nieska Kajuiter

Dennis (34) heeft drie jaar bij VNN in Hoogezand gewoond, locatie Beschermd Wonen. Tijdens zijn verblijf daar heeft hij het boek “Poort naar China” geschreven, een verslag van een reis door China. Daarnaast heeft hij ook een gedichtenbundel uitgegeven, “Stille doden”.

Dennis hoort al vanaf zijn vijftiende stemmen. Hij is twee keer opgenomen geweest voor de behandeling van psychoses. Ook had hij een fors alcoholprobleem. Na een verblijf van een jaar in een kliniek in Winschoten is hij bij Beschermd Wonen Hoogezand terechtgekomen.

Lees verder op de volgende pagina


KARINS COLUMN

Dennis, hoe gaat het met je? dat ik niet meer weet wat ik doe. Het heeft wel even geduurd, maar ik kan nu op tijd stoppen. Ik was er het laatste half jaar wel aan toe om helemaal zelfstandig te gaan wonen. Sinds maart woon ik tijdelijk bij een oom en ben ik mijn nieuwe woning in Beerta aan het opknappen.’ Hoe is het je hier bevallen? ‘Goed. Het is prettig dat hier begeleiding is. Als er wat is, kun je het er

fotografie: Jacky van der Ende

‘Wel goed eigenlijk. Ik drink nog wel eens wat, maar nooit meer zoveel

Kind van mijn ouders

direct over hebben. Verder woon je wel zelfstandig. In de kliniek werd

Hoe ouder ik word, hoe meer gelijkenissen ik zie met mijn ouders.

ik veel meer in de gaten gehouden. Ik heb veel begeleiding gehad bij

Ik ga praten als mijn moeder; als ik ergens vol van ben blijf ik doorpraten,

het onder controle krijgen van het drinken. De eerste tijd hier dronk ik

waardoor er bijna niet meer tussen te komen is. Van mijn vader herken ik ook

nog wel eens stevig door, maar dat heeft dan wel consequenties. Zo

steeds meer in mezelf; het perfectionisme waarmee hij vrijwilligerswerk doet

ging ik bijvoorbeeld in budgetbeheer, zodat mijn uitgaven in de gaten

en alle tijd die hij erin steekt, hij lijkt wel een professional. En natuurlijk zeg

werden gehouden. Ze zeiden hier niet meteen dat ik moest stoppen,

je vaak ‘’zo word ik niet’’ of ‘’ik ga het anders doen’’, maar het blijkt dat genen

maar leerden me ermee om te gaan. Dat werkt veel beter. Wat mij hier

en natuurlijk je opvoeding wel heel bepalend zijn. Gelukkig kan ik eigen keuzes

ook goed geholpen heeft, was structuur. Zo maakte ik elke week met

maken, waardoor ik het net anders aanpak of in ieder geval probeer...

mijn begeleidster een schema wat ik per dag zou gaan doen.’ Kind zijn van verslaafde ouders is een situatie die ik mij niet echt goed kan ‘Ik vind het wel spannend om weer helemaal op eigen benen te staan,

voorstellen. Hoe je niet beter weet dat je vader bijna altijd onder invloed

maar ik krijg ambulante begeleiding van VNN. Ook kan ik altijd hier

van alcohol en daardoor onberekenbaar is. Dat je moeder niet meer voor

in Hoogezand aankloppen. Ik blijf kans houden op psychotische

je kan zorgen, omdat ze continue drugs nodig heeft om te overleven.

gedachten en zal ook wel medicatie moeten blijven gebruiken. Maar ik heb er veel vertrouwen in dat het gaat lukken.’

Natuurlijk raken niet alle kinderen met ouders met een verslaving zelf ook verslaafd. Maar de cijfers zijn wel indrukwekkend: kinderen van

Dan over “Poort naar China”. Waarom China en waarom dit boek?

verslaafde ouders hebben tien keer meer kans verslaafd te raken in

‘China was deels toeval omdat een goede vriend van me in Macau

vergelijking met andere kinderen. Wetenschappelijke resultaten zijn er

woonde. Met nog een andere vriend ben ik hem gaan opzoeken en

nog niet veel, maar sterke aanwijzingen zijn er zeker: verslaving kan

zijn we door China gaan reizen. Ik heb besloten er een boek over te

genetisch worden overgedragen. In dat opzicht is het vergelijkbaar met

schrijven omdat ik met mijn autobiografie bezig was en het stuk over

andere psychische problematiek zoals depressiviteit. En het is bekend

China erg lang werd. Toen dacht ik: dan maar een apart boek. China

dat de omgeving met opvoeding, school en andere sociale relaties van

was een hele ervaring, een heel andere wereld, waarin je behoorlijk

invloed is. Hoeveel onderzoek moeten we hier nog naar doen?

op jezelf aangewezen bent en veel over jezelf leert. De drukte is overweldigend.’

Het is van belang om kinderen te laten omgaan met de gezinssituatie, ze weerbaar te maken voor de gevolgen van de verslaving van hun ouder(s).

‘Ik heb meer reizen gemaakt, bijvoorbeeld met de Trans-Siberische

En ouders kunnen begeleid worden bij de opvoeding en het zoveel moge-

spoorlijn. Ook heb ik een jaar in Maleisië gewoond en gewerkt en een

lijk voorkomen van het verslaafd raken van hun kinderen op oudere leeftijd.

half jaar in Ierland. Ik houd van het onderweg zijn en andere culturen leren kennen. Ik kan nog jaren vooruit, want de wereld is groot

VNN biedt hier al het nodige voor, zoals het programma Kinderen van

genoeg. Ik zal ook zeker meer gaan schrijven.’

Verslaafde Ouders en de gezinsbehandeling op De Lage Kamp. Maar VNN wil meer gaan aanbieden; meer behandelingen ontwikkelen,

“Poort naar China”

wetenschappelijk onderzoek doen naar de resultaten en zorgen dat alle

is uitgegeven

kinderen van verslaafde ouders die bij VNN in behandeling komen een

door Boekscout.nl

passend zorgaanbod krijgen.

ISBN 978-94-6089-481-7 We lijken op onze ouders, krijgen veel van hen mee, gaan onze eigen weg, doen levenservaring op, maar blijven kind van onze ouders. Patronen zijn soms moeilijk te doorbreken, dat geldt zeker voor verslaving. Trans­ generationele overdracht is dan ook een belangrijk onderwerp. Een logische keuze van VNN om zich hierop te richten bij het voorkomen van verslavingsproblematiek. Karin Boer, Senior beleidsmedewerker


Je omgeving heeft grote invloed op hoe het met je gaat. Zeker als je verslavingsgevoelig bent is een omgeving waarin drank en drugs geaccepteerd zijn funest. Maar ook in een ogenschijnlijk “veilige” omgeving als een goedlopend gezin, kan een verslaving ontstaan en sluipenderwijs uit de hand lopen.

COVERSTORY

‘HET GEZIN, HET SYSTEEM, HOUDT DE VERSLAVING VAAK OOK MEE IN STAND’

Voor deze pagina is een model gefotografeerd.


Tekst: Saffira Rijkee Fotografie: Robert van der Molen

Margreet Bos is ambulant maatschappelijk werker in Sneek. Ze doet de intake en diagnostiek van cliënten en behandelt cliënten met een verslaving. Sinds kort is ze ook intaker voor de forensische polikliniek van VNN. Ze is er van overtuigd dat hulp verlenen vanuit de visie achter het BioPsycho-Sociaal model (BPS-model), helpt om cliënten uit te leggen hoe omgevingsfactoren het ontstaan maar ook het loskomen van een verslaving kunnen beïnvloeden. Dit artikel gaat verder in op de omgevingscomponent van het BPS-model.

Visie Margreet: ‘Ik moet je zeggen dat ik het BPS-model niet bewust toepas. Ik was dan ook verrast toen ik hoorde dat mijn collega Wim van Loon vond dat ik er wel iets over kon vertellen… Maar toen ik erover nadacht besefte ik wel dat Wim en ik inderdaad vaak op één lijn zitten als je het hebt over hoe we kijken naar cliënten, wat we belangrijk vinden in de behandeling en waar aandacht voor moet zijn. Het is een visie van waaruit je hulp verleent. Het is niet een op zichzelf staand iets dat problemen veroorzaakt: je bekijkt het breder en betrekt er allerlei factoren bij’. Concreet houdt die visie dus in dat het bij de behandeling van verslaving om het totaalplaatje van iemands leven gaat. Volgens het BPS-model vormen alle factoren die een rol (kunnen) spelen bij het risico om verslaafd te raken een holistisch geheel. Van belangrijke invloed bij het ontstaan van elke verslaving zijn omgevingsfactoren. Margreet: ‘Het is de kunst om samen met cliënten te kijken wat die factoren in zijn of haar leven zijn en waar dus de gevaren zitten. Omgevingsfactoren zijn bijvoorbeeld huisvesting, financiën, relatie, gezin van herkomst, opvoeding, justitie, het hebben van werk, vrijetijdsbesteding, en ga zo maar door.’


Enorme impact

Anders leren kijken

Guus (50) is timmerman en muzikant, erg creatief en heeft nooit genoeg

Guus kwam bij VNN omdat hij wilde leren omgaan met alcohol: hij is

uren in zijn dag. Hij is ook alcoholverslaafd. Al een halve eeuw kampt

niet gestopt met drinken. Toen bleek dat hij alcohol als zelfmedicatie

hij met de hinderlijke gevolgen van ADHD, maar helaas werd deze

gebruikte voor zijn ADHD werd al veel duidelijk. Vervolgens begon het

diagnose pas gesteld toen hij zich een paar jaar geleden meldde bij

proces van aanvaarden en opnieuw leren omgaan met zichzelf, zijn

VNN. Guus is gelukkig getrouwd, heeft twee kinderen, een mooi huis en

omgeving en alle verleidingen daarin. Hij is naast timmerman namelijk

genoeg passies en hobby’s. Aan zijn omgeving zal het niet liggen zou je

nog altijd muzikant, dus hij begeeft zich nog steeds in dezelfde

dus zeggen. Toch begon hij steeds meer te drinken, om maar rust in zijn

“gevaarlijke” omgevingen. Tijdens zijn behandeling kwam Guus echter

hoofd te krijgen. De omgeving waarin hij zijn jeugd doorbracht staat in

tot de slotsom dat niet zijn omgeving moest veranderen, maar hij.

schril contrast met zijn huidige gezin. Guus had ouders die hij nu, zacht

Hij drinkt gewoon een biertje op een feestje en gebruikt maar heel af en

uitgedrukt, nalatig in hun opvoeding durft te noemen. Zijn moeder

toe medicijnen voor zijn ADHD – alleen in noodgevallen, omdat het spul

vertelde hem toen hij negen was dat ze haar kinderen nooit had willen

zijn creativiteit afvlakt. ‘Het gaat nu al een jaar goed. Die omgeving blijft

hebben. Hij heeft broers die met verschillende verslavingen kampen en

gewoon zoals ‘ie is en eigenlijk mankeert er ook niks aan. Ik moest er

zijn vader werkt als psychiatrisch patiënt op zijn achtenzeventigste nog

alleen heel anders naar leren kijken: het is hoe ik er mee omga.’

altijd een paar kratten bier per week weg. ‘Ik wil niet zeggen dat ik mijn omgeving de schuld geef, want ik doe het uiteindelijk zelf. Maar veel

Guus zijn vrouw reageerde in eerste instantie sceptisch toen hij vertelde

mensen beseffen niet hoe zo’n enorme impact onschuldig lijkende

te willen stoppen met drinken. Inmiddels is ze blij met de stappen die

dingen op een kind kunnen hebben. Het had wel gescheeld in mijn

hij genomen heeft. Guus: ‘Ik ben eigenlijk nooit meer dronken en sta

ontwikkeling en in het omgaan met mijn verslavingsgevoeligheid,

’s ochtends altijd fris op. Mijn kinderen schenken nu cola in bij het eten,

wanneer er een omgeving was geweest die me had kunnen corrigeren

in plaats van wijn. Of ze vragen wat ik wil drinken. Dat wordt nu gevráágd.

en begeleiden.’

In het café ook, daar hoefde ik vroeger niets te zeggen of het stond er al. Dat is toch leuk. Heb ik mijn omgeving toch een klein beetje kunnen veranderen’.

‘MIJN KINDEREN SCHENKEN NU COLA IN BIJ HET ETEN IN PLAATS VAN WIJN’ Oogluikend

Redding

Margreet beaamt wat Guus zegt. Omgeving heeft inderdaad een

In het geval van Guus was een deel van zijn huidige omgeving: zijn

gigantische impact op het individu. Maar zij probeert elke cliënt het juist

gezin, eigenlijk zijn redding. ‘Ik werd bang dat ik mezelf dood zou

vanuit zichzelf te laten benaderen: zij zijn degene met de verslavings-

drinken, bang van de scenario’s die ik begon te zien, van hoe het zou

gevoeligheid. Ze probeert cliënten te laten inzien dat ze zelf in beweging

zijn als ik zo doorging. Ik heb een vrouw en kinderen waar ik heel veel

moeten komen als ze afscheid willen nemen van een verslaving,

van hou.’

ongeacht hun omgeving. Tegelijk is dat in veel omgevingen juist het moeilijkste wat er is, zeker als die omgeving verslavingen in de hand

Margreet benadrukt dat juist heel veel van Guus zijn omgevingsfactoren

speelt of zelfs in stand houdt. En dat gebeurt niet per se in achterstands-

altijd gunstig voor hem zijn geweest. ‘Je hebt altijd werk gehad, altijd

wijken of malafide milieus, maar ook in een gewoon, goedlopend gezin.

hobby’s: je kon wel twee dagen in een dag stoppen. Er zijn ook mensen

Margreet: ‘Het drinken van alcohol is bijvoorbeeld maatschappelijk

die niets of niemand hebben. Verslaafd zijn is voor hen een manier van

aanvaard en in relaties loopt het vaak veel te hoog op voor een partner

leven. Pas als ze zelf zien dat ze in beweging moeten komen en dat je

zegt: en nou is het afgelopen. Dus het gezin, het systeem, houdt de

aan het niet hebben van bijvoorbeeld vrijetijdsbesteding of werk altijd

verslaving vaak ook mee in stand. Pas als er werkelijk disfunctioneren

nog iets kunt doen, kan er iets veranderen. Het is mijn taak ze dat te

ontstaat worden de signalen steeds duidelijker en wordt de bereidheid

laten inzien.’

van de verslaafde groter om iets te gaan doen’. Guus herkent dit. ‘Ik ben alcoholverslaafd – dat durfde ik vroeger trouwens niet te zeggen, maar ik ben het – en mijn vrouw haalde altijd wijn op. Terwijl ze dat helemaal niet leuk vond kocht ze het wel elke week. Eigenlijk kan dat helemaal niet. En dat komt omdat je dat zelf zo hebt opgebouwd met z’n tweeën

In de volgende editie van Omslag, zoomen we met behulp van het

en er niet over hebt gesproken. Het sluipt er in.’

BPS-model verder in op de invloed van zingeving op verslaving.

omslag 3

13


Alcoholgebruik tijdens de zwanger­schap kan bijzonder schadelijk zijn voor het ongeboren kind. Bij een foetus die dagelijks aan een hoge dosering alcohol wordt blootgesteld, kan FAS ontstaan: Foetaal Alcohol Syndroom. Verpleegkundig specialist Anke Schuringa zegt resoluut: ‘Voor alcoholgebruik tijdens de zwangerschap is geen veilige ondergrens te stellen. Gewoon niet doen dus!’

Tekst: Lianne Zijlstra Fotografie: Robert van der Molen

FAS: de fatale effecten van alcohol­ gebruik tijdens de zwangerschap Anke Schuringa werkt in de kliniek van VNN aan de Vondellaan in

als autisme en ook bij ADHD, die bovendien weer een verhoogde kans

Groningen en behandelt regelmatig zwangere vrouwen met een

op verslaving laten zien, hetgeen de cirkel weer rond kan maken.

verslavingsprobleem. Ook heeft ze in 2006 en 2007 onderzoek

Het zou naar mijn idee interessant zijn om te onderzoeken in hoeverre

gedaan naar zorgverlening rondom verslaafde zwangere vrouwen in

FASD verantwoordelijk is voor het hoge percentage patiënten met

Noord-Nederland. ‘Tijdens dat onderzoek kwam ik erachter dat er in

gedragsstoornissen binnen de verslavingszorg. Exacte cijfers over

Nederland eigenlijk geen behandelmogelijkheden waren gericht op

hoeveel mensen met FAS en FASD in Nederland voorkomen, zijn er niet.

verslaving en toekomstig ouderschap voor verslaafde zwangere

Wat wel bekend is, is dat FAS regelmatig voorkomt bij geadopteerde

vrouwen die zich vrijwillig wilden laten opnemen’, vertelt Anke

kinderen uit Polen of Rusland.’

Schuringa. ‘Binnen VNN hebben we natuurlijk De Lage Kamp, een kliniek voor verslaafde ouders en hun kinderen, maar ook deze kliniek

De behandeling

had geen opnamemogelijkheid voor zwangere vrouwen. Gelukkig is dat

Hoe behandelt VNN zwangere vrouwen met een verslavingsprobleem?

inmiddels veranderd en is daar een aantal behandelplekken gecreëerd

Anke Schuringa: ‘Zodra een verslaafde zwangere vrouw zich bij ons

voor deze doelgroep.’

meldt, treedt het “Protocol voor van middelen afhankelijke (aanstaande) ouders” (ook wel “NAS-protocol” genoemd, red.) in werking. Dit houdt

Dertig procent blijft drinken

in dat er met organisaties als het UMCG en het Martini Ziekenhuis, het

Het gebruik van alcohol of drugs tijdens de zwangerschap is ernstig af

Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK) en Jeugdzorg

te raden. Toch drinkt dertig procent van de zwangere vrouwen in

afspraken over de begeleiding van moeder en kind worden gemaakt.’

Nederland in meer- of mindere mate alcohol tijdens de zwangerschap. Anke Schuringa: ‘De gevolgen van alcoholgebruik tijdens de

‘VNN kan verslaafde zwangere vrouwen inmiddels zowel klinisch als

zwangerschap kunnen zeer ingrijpend zijn, zo blijkt uit jarenlang

ambulant behandelen. De detoxificatie (ontgifting, red.) kan plaatsvinden

onderzoek. Niet alleen op neurologisch gebied, maar ook qua

in onze kliniek aan de Vondellaan. Veelal verwijzen wij door naar De

gedragsproblematiek.’ Naast FAS wordt tegenwoordig ook het begrip

Lage Kamp of als daar geen plaats is, in eerste instantie naar

“FASD” (Fetal Alcohol Spectrum Disorder) gebruikt, een verzamelnaam

Hoog-Hullen (verslavingskliniek van VNN in Eelde, red.). Maar niet alle

voor alle beschadigingen die veroorzaakt zijn door prenatale bloot­-

vrouwen worden klinisch behandeld, soms is ambulante hulpverlening

stelling aan alcohol. ‘Een zuivere diagnose FAS is vaak moeilijk te

of woonbegeleiding voldoende. Helaas mijden veel aan alcohol

stellen, zeker op latere leeftijd. Bij FAS moet er sprake zijn van

verslaafde zwangere vrouwen de zorg; wij hebben lang niet alle

problemen op drie gebieden: een groeiachterstand, specifieke

zwangere vrouwen met een alcoholprobleem in beeld en zeker niet in

gezichtskenmerken en neurologische schade. De uitingsvormen van

behandeling.’

FASD kunnen passen bij een pervasieve ontwikkelingsstoornis*

*Pervasieve ontwikkelingsstoornissen is de overkoepelende naam voor stoornissen waartoe onder andere autisme en het syndroom van Asperger behoren.

14

omslag 3


Ook matig drinken gevaarlijk

Wat is FAS?

Anke Schuringa zou graag zien dat mensen beter doordrongen

FAS is de afkorting van Foetaal Alcohol Syndroom. FAS kan ontstaan

zouden zijn van de gevolgen van het gebruik van alcohol tijdens de

als een foetus dagelijks aan een hoge dosering alcohol wordt bloot-

zwangerschap. ‘Alcoholgebruik ten tijde van de zwangerschap wordt

gesteld. Om de diagnose FAS te kunnen stellen, moet er sprake zijn

nog steeds in bepaalde mate sociaal geaccepteerd, de gevaren ervan

van zowel een groeiachterstand, specifieke gezichtskenmerken als

worden nauwelijks onderkend. Weinig mensen weten dat ook matig

neurologische schade. FAS kan niet genezen worden, maar FAS is

alcoholgebruik of “binge drinken” (in korte tijd vijf glazen of meer

volledig te voorkomen door geen alcohol te gebruiken tijdens de

drinken, red.) schade kan toebrengen aan het ongeboren kind. Er kan

zwangerschap.

dan namelijk precies tijdens een kritieke fase in de hersenontwikkeling van de foetus een hoge alcoholconcentratie in het bloed aanwezig zijn.

Groeiachterstand

In het leren herkennen van alcoholgebruik bij zwangere vrouwen spelen

Veel baby’s met FAS worden geboren met een te laag geboorte­gewicht

verloskundigen wat mij betreft een cruciale rol. Ik vind dat deze

en groeien erg traag. Kinderen met FAS zijn kleiner dan hun leeftijds­

beroepsgroep veel beter geschoold zou moeten worden in het leren

genootjes en dikwijls erg tenger. Het hoofd is vaak abnormaal klein.

herkennen van de signalen van alcoholgebruik.’ Specifieke gezichtskenmerken

‘Ik NEEM HET MIJN MOEDER NOG STEEDS KWALIJK’

De meest voorkomende gezichtskenmerken zijn: een afgeplat gezicht,

Bij David (29) is ongeveer vier jaar geleden de diagnose FAS gesteld.

Neurologische schade

Zijn moeder is inmiddels overleden, zijn vader heeft hij nooit gekend.

Slechte spiercoördinatie komt veel voor. Baby’s met FAS hebben

Hij is opgegroeid in een pleeggezin.

een slechte zuigreflex en kauwen slecht. Veel kinderen met FAS zijn

met een platte neusbrug en ogen die ver uit elkaar lijken te staan en overhangende oogleden met een vouw in de binnenhoek. De neus is plat en staat omhoog. De bovenlip is smal, de oren staan vaak laag en de kin is klein. Afwijkingen aan het gebit en een hoog verhemelte komen vaak voor. Ook afwijkingen aan de vingers of de afwezigheid van nagels kunnen voorkomen.

overgevoelig voor tast, geluid en fel licht. Ook veel voorkomend zijn: ‘Eigenlijk neem ik het mijn moeder nog steeds kwalijk dat ze heeft

slecht sociaal functioneren, hyperactiviteit, een verstandelijke

gedronken toen ze zwanger was van mij. Ik zou heel graag willen weten

handicap en autistisch gedrag.

wat er vroeger allemaal gebeurd is en waarom ze toen zoveel dronk. Maar mijn moeder is overleden, dus de kans is klein dat ik daar nog

FASD: Fetal Alcohol Spectrum Disorder

achterkom.’

FASD is een algemene term voor een reeks van geboortedefecten en hersenbeschadigingen veroorzaakt door alcoholgebruik. De term

‘Hoe FAS zich uit bij mij? Ik ben snel chagrijnig en kwaad, ontzettend

FASD omvat diagnoses zoals: FAS, pFAS (partial=deels), FAE

eigenwijs, altijd druk in mijn hoofd en heb periodes dat ik heel stil ben,

(Foetaal Alcohol Effecten), ARND (Alcohol-Related Neurodevelop­

afgewisseld met periodes dat ik “hyper” ben. Ik moet altijd op tijd naar

mental Disorder) of ARBD (Alcohol-Related Birth Defects).

bed, anders gaat het niet goed. Of ik ook uiterlijke kenmerken heb van FAS weet ik niet. Ik let daar niet zo op. Ik ben wie ik ben.’

FAS(D)-poliklinieken Er zijn twee poliklinieken voor FAS(D) in Nederland: in Winschoten

‘Als kind had ik waarschijnlijk ook al verschijnselen van FAS, maar toen

(www.jonx.nl) en Zutphen (www.gelreziekenhuizen.nl).

was ik daar niet zo mee bezig. Hou ouder je wordt, hoe meer je over dat FAS Gezichtsafwijkingen

soort dingen gaat nadenken.’ ‘Wat ik jammer vind is dat veel mensen zo weinig weten over FAS. Bijna niemand weet wat het precies inhoudt en hoe gevaarlijk alcohol drinken tijdens de zwangerschap is. Zelf zou ik heel graag meer contact willen hebben met andere mensen met FAS, helaas ken ik maar één iemand die het ook heeft.’

vouw binnenste oogplooi lage neusbrug wipneus dunne bovenlip smalle kin Bron: www.fasstichting.nl

kleine schedel smalle oogspleetjes lage oren plat midgezicht afgeplat neusgootje


Heel VNN wordt momenteel getraind in Oplossingsgericht Werken door dé autoriteit op dit gebied: de uit België afkomstige Louis Cauffman. Hij spreekt over een ‘radicaal andere manier van hulpverlenen’. Niet de doelen van hulpverleners, maar de behoeften en doelen van cliënten staan centraal. Door te kijken naar wat wél goed gaat krijgen ze de regie over hun leven weer terug.

Oplossingsgericht Denken en Werken Er zijn maar twee soorten hulpverlening zegt Louis Cauffman: goede

doel is. En we gaan met de doelstelling van de cliënt werken.

en slechte. En de cliënt maakt de definitie. In twee dagen tijd krijgen

Uiteraard passen we die aan en maken we daar therapeutische

hulpverleners de basistraining in Oplossingsgericht Denken en

doelen van. Maar het start vanuit de vraag: wat is de behoefte van

Werken en wordt er uitleg gegeven over wat er werkt in goede hulp-

deze cliënt? Ten tweede is het een resource georiënteerde benade-

verlening. Authentieke aandacht en respect. Voelt een cliënt zich

ring. We zijn meer geïnteresseerd in wat er ondanks de soms bittere

begrepen? Of moet hij zich in een keurslijf dwingen dat de hulp­

ellende toch nog goed gaat in het leven van de cliënt, dan in wat er

verlener goedbedoelend voor hem bedacht heeft? En vooral:

niet goed gaat. En ten derde: het is een systemische benadering.

perspectief bieden. Daarmee biedt VNN hoop. Louis: ‘In deze

We betrekken die mensen in de behandeling die kunnen helpen.

benadering werken we aan de moeder van alle doelstellingen:

Op De Lage Kamp bijvoorbeeld: een gezin wordt opgenomen,

gelukkig worden. Dat is een belangrijke nieuwigheid in de hulpver-

de andere opgenomen gezinnen worden gebruikt als hulpmiddel.

lening want daar heeft men zich nog nooit mee bezig gehouden.

Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat deze drie essentiële

Terwijl dat iedereen drijft’.

elementen zorgen voor beteren resultaten, op kortere termijn.’

Behoefte van cliënt

Geen patiënt maar mens

‘Oplossingsgericht Denken en Werken is een methodiek, maar ook

Oplossingsgericht Werken is dus een zeer cliëntgecentreerde manier

een manier om naar de realiteit te kijken’, legt Louis uit. ‘Ten eerste

van doen. Een belangrijk onderdeel van de training is hulpverleners

is het een “evidence-based methode”, die meer met minder bereikt.

helpen wat minder aan hun eigen doelen te werken, hoe goed­

Dus er zijn meer resultaten, snellere doorlooptijden, minder terugval,

bedoeld die ook zijn. Dat moet voor veel mensen een hele omslag

met minder sessies. En hoe komt dat? We vragen de cliënt wat zijn

zijn. Louis: ‘Dat is voor iedereen een gigantische omslag, want het is

tekst: Lianne Zijlstra fotografie: Robert van der Molen en Nieska Kajuiter 16

omslag 3


een radicaal andere manier van in de hulpverlening staan. Maar cliënten zijn er heel happy mee, want eindelijk worden zíj opnieuw centraal gezet. Ze krijgen erkenning voor hun problematiek, maar ze worden ook gevraagd: wat gaat er toch nog goed? En wat wil jij bereiken? Het is een manier van doen waarbinnen cliënten plots minder patiënten worden maar gewone mensen. Gewone mensen met een probleem’. De methodiek is uiterst geschikt voor bemoeizorgers volgens Louis. ‘Het woord zegt het al, bemoeizorg is: u vraagt geen hulp en ik ram ze u door de strot. Oplossingsgericht denken is: u vraagt geen zorg en ik bied u geen zorg. Maar ik bied u mijn bezorgdheid aan. That’s it. Oplossingsgericht werken is niet een hulpverleningsmanier van doen Lammie Lamberts

die voorbehouden is aan een therapeut met een cliënt in een kamertje. Dat ook, maar het is ook bruikbaar voor de rondzwervende VNN’er die de stad doorloopt, alleen maar contact probeert te leggen en zichzelf aanbiedt. Je kunt niemand ongevraagd zorg door de strot rammen.

Meer met minder

Het is altijd enkel een aanbod’.

Dat VNN voor deze manier van werken en denken kiest is niet vreemd denkt Louis. ‘VNN 120 jaar verbinding. De essentie van Oplossings­

Op De Lage Kamp is de methodiek al wat meer geïntroduceerd.

gericht Denken: contact, verbinding. Dus allé, het is ook niet zo heel

Afdelingshoofd Lammie Lamberts merkt daar dat cliënten én hulpverle-

toevallig dat VNN voor deze manier van denken kiest! Want dat zit

ners blij zijn met de nieuwe benadering. ‘Er was een hoog ziekteverzuim

eigenlijk in de genen van haar kernwaarden. Dit is een nieuw stuk van

en dat is de laatste anderhalf jaar heel erg gedaald. Volgens mij komt

de Reis (verandertraject van VNN, red.). Ik vind het in deze tijden heel

dat mede door deze methodiek, het geeft lucht waardoor medewerkers

moedig dat men net die stap zet waardoor men weet: dan kunnen we

meer plezier hebben in hun werk en het als minder zwaar ervaren.

straks meer, met minder.’

Cliënten merken niet zo wat je doet, maar ze vinden wel dat er zeer veel betrokkenheid is van hulpverleners, ze voelen zich belangrijk. Ik denk dat het komt omdat deze manier mensen zelf aan het werk zet. Het is hun leven en daar krijgen ze de regie weer over.’ Geen religie Voor u gaat denken dat alle VNN-medewerkers straks met een permanente glimlach rond moeten lopen omdat het leven louter nog uit oplossingen en geluk bestaat: oplossingsgericht denken is een hulpmiddel, geen wondermiddel en zeker geen geloofsovertuiging. Louis: ‘Waarom komen cliënten naar ons toe? Omdat ze problemen hebben! Met andere woorden, je moet het daarover hebben hè!

‘Cliënten worden minder patiënten maar gewone mensen met een probleem’

Er wordt nogal snel klef gedaan over Oplossingsgericht Werken. Het is niet zo dat je probleemfobisch wordt, laat dat duidelijk zijn. Oplossingsgericht Werken is een instrument, geen doel op zich. We zijn niet blind voor wat er niet goed gaat, het heeft niets met positief denken te maken. Het is reaalpolitiek denken. De fles is half leeg dus is ze ook halfvol. Oplossingsgericht Denken en Werken is een hulpmiddel om het uzelf en anderen gemakkelijker te maken. Het is een overkoe­ pelend model waar andere modellen naadloos in passen. Dat wil zeggen dat hulpverleners de in hun vooropleiding opgedane expertise niet moeten wegdoen en vervangen door oplossingsgericht denken. Iedereen blijft gewoon doen waar ‘ie goed in is, er wordt alleen een aantal oplossingsgerichte inzichten aan toegevoegd’.

Louis Cauffman

omslag 3

17


fotografie: Robert van der Molen

Opvallend

RELATIEDAG VNN Op 16 september 2011 organiseert VNN in het kader van het jubileumjaar een relatiedag. Op het mooie landgoed Oosterbroek in Eelde laat VNN

Verschillende typen cannabis hebben verschillende werking

externe relaties zien wat zij te bieden heeft. Maar dat is

Media berichten regelmatig dat het THC-gehalte in cannabis de laatste jaren

niet het enige. Naast het behandelen van mensen met

gestegen is en dat dit een verhoogd risico vormt voor (bepaalde groepen) gebruikers.

een verslaving heeft VNN jarenlang ervaring in het

THC (tetrahydrocannabinol) is de werkzame stof in cannabis. Het THC-gehalte is

bemiddelen van ex-cliënten naar werk en huisvesting.

echter de laatste jaren helemaal niet gestegen, maar gestabiliseerd. Bovendien zijn

VNN ontmoet graag mensen van organisaties die iets

de meningen nogal verdeeld over het risico van cannabissoorten met een hoog

voor haar cliënten kunnen betekenen, wellicht door

THC-gehalte. Stelt de consument zich hierdoor bloot aan hogere doseringen of past

hen werk, een werkervaringsplaats of woonruimte te

de consument zijn dosis aan om op eenzelfde “roesniveau” uit te komen?

bieden. Ook is het THC-gehalte niet het enige wat bepalend is voor de werking en de risico’s Bezoekers kunnen zich laten rondleiden langs

van cannabis, zoals men lange tijd heeft gedacht. De laatste jaren zijn er steeds

informatiezuilen. Elke zuil toont een aspect van het

meer aanwijzingen dat een andere stof die in de cannabisplant voorkomt,

werk van VNN. Op deze dag wordt bovendien een

cannabidiol (CBD), eveneens een sleutelrol speelt. Hierdoor kunnen verschillende

prachtig kunstwerk onthuld met als thema “Verbinding”.

typen cannabis een heel verschillende werking hebben. CBD heeft een aan THC tegengestelde werking. Zo kan THC psychotisch werken en de gebruiker angstig

Aanmelden

maken, terwijl CBD juist angst en psychoses vermindert. Cannabis met een hoog

Geïnteresseerd in de relatiedag? U kunt zich opgeven

THC-gehalte geeft een high opgewekt, fantasieprikkelend gevoel terwijl cannabis

via www.vnn.nl/relatiedag of via de button op de

waarin naast THC ook voldoende CBD zit, meer een stoned, soms sloom makend

website van VNN.

effect heeft. Uit metingen, door het Trimbos instituut* verricht, blijkt dat de hedendaagse nederwiet bijna geen CBD bevat. Dit in tegenstelling tot buitenlandse hasj en wiet. *Het Trimbos-instituut is een kennisinstituut dat onder andere onderzoek doet naar geestelijke gezondheid en verslaving.

18

omslag 3


Testservice voor uitgaansdrugs Met de populariteit van de housecultuur in de jaren ‘90 kwam ook het gebruik van XTC en andere synthetische drugs in opkomst. Deze middelen werden bijna altijd in pilvorm verkocht, maar het nadeel

Dat het gebruik van drugs nooit helemaal zonder risico is, werd in de

daarbij was dat het voor de consument nooit duidelijk was wat hij of zij

afgelopen jaren meermalen bewezen. Soms waren er middelen in

precies slikte. Aan de buitenkant van een pil is namelijk niet te zien wat

omloop die een direct gevaar voor de volksgezondheid opleverden en

erin zit. Bevat de pil het middel dat is beloofd; hoe sterk is de pil; zitten

moest VNN een waarschuwingscampagne opzetten om mensen hierop

er misschien gifstoffen in? Nu was een XTC-pil bijna altijd voorzien van

te wijzen. De meeste ongelukken met bijvoorbeeld XTC gebeuren echter

een logo, maar dat gaf in de praktijk geen houvast.

niet door “foute” pillen maar door onvoorzichtig gedrag. Het gebruik van meerdere drugs door elkaar, of drugs gecombineerd met alcohol, kan

Omdat het slikken van deze pillen een nieuw risico vormde voor de

flinke problemen veroorzaken. Het spreekuur van de testservice is

volksgezondheid, heeft VNN, evenals andere instellingen voor

daarom de uitgelezen plek om consumenten op de risico’s te wijzen.

verslavingszorg, een testservice ingesteld waar consumenten hun

Belangrijk daarbij is ook de testuitslag. Valt deze negatief uit, dan kan

“uitgaansdrugs” konden laten testen op samenstelling. Want hoewel de

de consument besluiten het middel niet te gebruiken.

zorg om het opkomend XTC-gebruik de belangrijkste aanleiding was voor de testservice, kon men vanaf het begin ook andere middelen laten testen. Bij de testservice van VNN vormen XTC en amfetamine (speed) al jarenlang

Meer informatie over de testservice is te lezen op:

de hoofdmoot. Amfetamine wordt bijna altijd in poedervorm aangeboden.

www.vnn.nl/testservice.

Preventie op het Friesland College

fotografie: Patrick Sheándell O’Carroll

De adolescentie is voor veel jongeren een onrustige periode waarin veel verandert. Het is bovendien een periode waarin door een aantal jongeren wordt geëxperimenteerd met alcohol en/of drugs. Dit hoeft niet altijd tot problemen te leiden, maar het kan uit de hand lopen.

Het gebruik van alcohol en drugs kan de leerprestaties, maar ook de

regelmatig na afloop van een gastles bij mij met hun vragen.

(geestelijke) gezondheid negatief beïnvloeden. Het Friesland College in

Deze jongeren zijn vaak erg open over hun problemen.’

Heerenveen, een school voor MBO, wil voorkomen dat problemen van cursisten uit de hand lopen en tot schooluitval leiden. Daarom heeft ze

Als het nodig is, kan Nynke jongeren verwijzen naar de hulpverlening.

naast het onderwijs ook de zorg voor leerlingen goed georganiseerd.

In praktijk blijkt dat het niet altijd gaat om problematisch gebruik. Door het praten over het middelengebruik kan meer inzicht komen over hoe

Nynke Sopers is vanuit de Friese preventieafdeling van VNN wekelijks

risicovol het gebruik is. ‘Samen met de jongere ga ik na wat de voor- en

aanwezig op het Friesland College. Naast het geven van gastlessen

nadelen zijn van het alcohol- of druggebruik. Deze vorm van zelf­reflectie

besteedt ze tijd aan gesprekken met leerlingen over het gebruik van

laat zien of een jongere bezig is met riskant gebruik. Mocht dat het

alcohol en drugs. Belangrijk is ook het contact dat ze heeft met de

geval zijn en de jongere wil dit veranderen, dan kan hij of zij door mij

contactpersonen cursistenzorg en de zorgcoördinator van de school.

worden begeleid. Meestal door middel van het geven van informatie en

Nynke: ‘Doordat ik wekelijks aanwezig ben, komen mensen makkelijk

advies, soms verwijs ik door naar een hulpverlener’, aldus Nynke.

naar me toe om een beroep op me te doen. Cursisten komen

omslag 3

19


Staand, van links naar rechts: Joop van der Veen, Theo van der Veen, Christine Dijkstra, Jeanet Elting, Martje Kuiper, Johan Pot, Helma de Boer, Sandra Wereldsma en Alvarez Mainassy. Zittend, van links naar rechts: Esterlina Kamminga, Wianda Ipema, Caren Cooper, Shirley Kuiper en Christina Mulder.

tekst: Joep de Bree fotografie: Bert van Dalen 20

omslag 3


“Beschermd Wonen Hoogezand” is een voorziening voor cliënten met zowel verslavingsproblemen als psychiatrische problematiek. Het is een flatgebouw met zestien appartementen en acht satellietwoningen. TEAM CENTRAAL

BESCHERMD WONEN HOOGEZAND De staf heeft een flat met kantoor- en spreekruimtes. Deze dient ook

‘We benaderen iedereen individueel’, aldus Shirley. ‘We leggen zoveel

als inloopvoorziening, waar cliënten en personeelsleden elkaar treffen.

mogelijk verantwoordelijkheid bij de bewoners zelf neer, uiteraard in

Beschermd Wonen Hoogezand helpt cliënten die onvoldoende in staat

overleg met onder andere de psychiater.’ Alvarez: ’Het leuke is dat er

zijn om zelfstandig te wonen. Het is mogelijk er permanent te wonen.

weinig problemen in huis zijn, zonder dat we veel regeltjes hebben.

De voorziening is een succes: de appartementen zaten al vrij snel vol en

Dat komt ook omdat we de bewoners menselijk en gelijkwaardig

inmiddels is er een behoorlijke wachtlijst. Ik heb een gesprek met twee

behandelen.’

enthousiaste stafleden: Shirley Kuiper en Alvarez Mainassy. Gebruik van alcohol en drugs Woonbegeleiding

Hardruggebruik is bij Beschermd Wonen niet toegestaan, maar, zo zegt

Waarom moeten mensen begeleiding krijgen bij het wonen? Alvarez:

Shirley: ‘Sommige bewoners mogen wel blowen of alcohol drinken,

‘De combinatie psychiatrie en verslaving zorgt voor problemen op veel

maar dat wordt per persoon bekeken. Ook gelden hier duidelijke

leefgebieden. Onze groep bewoners valt vaak tussen wal en schip:

huisregels. We doen trouwens ook aan controle op gebruik.’

de GGZ zegt dat ze met verslaving niets kan en de verslavingszorg

Alvarez: ‘Als we bewoners een tijdje niet hier op de inloop hebben

kan niet altijd uit de voeten met psychiatrische problematiek.’

gezien, zoeken we ze altijd even op om te zien of alles wel ok is, zo

Shirley vult aan: ’Deze mensen hebben geen sociale contacten,

houden we ook qua gebruik een vinger aan de pols. Bewoners zijn

geen dagbesteding en de kleinste dingen zijn ze soms al te veel

trouwens altijd open over hun gebruik omdat ze ons vertrouwen. Wij

zoals schoonmaken en boodschappen doen. Lichamelijk zijn ze er

vertrouwen hen ook, maar dat moet wel opgebouwd worden natuurlijk.’

vaak ook slecht aan toe. Dat maakt dat mensen er qua wonen vaak ook een bende van maken en uiteindelijk problemen krijgen met allerlei

Hoe het zit met overlast? ‘Overlast in de buurt komt wel voor, maar op

instanties. Wij helpen de bewoners met een begeleidingsplan om

een andere manier dan je zou denken. ‘Wij hebben meer overlast van

alles weer op de rails te krijgen.’

de reguliere bewoners in de wijk, dan zij van ons’, zegt Shirley.

Shirley en Alvarez geven aan soms al tevreden te zijn met kleine

Trots

dingetjes. ‘Doucht iemand zich, houdt hij de boel netjes. Te hoge eisen

Gevraagd naar datgene waar ze het meest trots op zijn, antwoordt

kunnen sommigen gewoonweg niet aan. Maar tegelijkertijd moet je hier

Shirley resoluut: ‘Het medicatiebeleid. Eerst was alles onder toezicht,

wel iets willen. Als je echt helemaal niets wilt met je leven, dan mislukt

nu nemen bewoners die dat aankunnen zelf hun medicatie in, wat ze

het hier. Maar inderdaad allemaal naar daadkracht.’

vrijheid geeft en ook eigenwaarde.’

De kracht van Beschermd Wonen?

Alvarez besluit: ‘Ze is er te bescheiden voor om te zeggen, maar dit is

Volgens Alvarez schuilt de kracht van Beschermd Wonen in het

vooral Shirley’s verdienste geweest! Ik ben zelf het meest trots op het

maatwerk dat geleverd kan worden. ‘Het lukt ons om binnen een brede

team. Het is een sterk en divers team. De een is directief, de ander heeft

doelgroep voor iedereen een plan op te stellen en uit te voeren.’

meer geduld. We werken nauw samen, zijn open maar kritisch en zeggen elkaar alles. Met die basis kunnen we eigenlijk alles aan!’

omslag 3

21


Transgenerationele overdracht van verslaving een groot probleem In haar nieuwe visie heeft VNN uitgesproken baanbrekend te willen zijn op het gebied van de transgenerationele overdracht: het gegeven dat verslaving vaak van generatie op generatie over­ gedragen wordt. Op 15 november organiseert VNN een congres in Groningen waarin deze overdracht centraal staat. tekst: Lianne Zijlstra fotografie: Robert van der Molen

Het onderwerp zal vanuit verschillende invalshoeken worden belicht. Belangrijke vragen hierbij zijn: welke methoden zijn beschikbaar om de transgenerationele overdracht van verslaving te doorbreken en wat zou daaraan toegevoegd moeten worden? Hoe kunnen we voorkomen dat de kinderen van onze cliĂŤnten verslaafd raken en zo een nieuwe bron vormen van transgenerationele overdracht? En hoe tracht VNN in de dagelijkse praktijk de transgenerationele overdracht te voorkomen? Tien keer meer kans op verslaving In Nederland hebben 1,6 miljoen kinderen jonger dan 22 jaar een of twee ouders die verslaafd zijn of psychische problemen hebben. Deze kinderen worden aangeduid met de afkortingen KOPP (Kinderen van Ouders met Psychiatrische Problemen) en KVO (Kinderen van Verslaafde Ouders). KOPP-kinderen en KVO-kinderen hebben een vergroot risico op verslavings- en/of psychische problemen. Zo hebben kinderen van verslaafde ouders maar liefst tien keer meer kans om zelf ook een verslavingsprobleem te ontwikkelen. Bij het al dan niet ontwikkelen van psychische problematiek of verslavingsproblematiek spelen zowel risicofactoren als beschermende factoren een rol. Beide factoren kunnen bestaan bij de ouder, het kind, het gezin en de omgeving. Risicofactoren zijn bijvoorbeeld de ernst van


de psychische ziekte of verslaving, de leeftijd van het kind en de insta-

op het ontspannen en plezierig met elkaar omgaan. Er is een cursus

biele gezinsomstandigheden. Beschermende factoren zijn onder andere

voor gezinnen met kinderen in de basisschoolleeftijd en één voor gezin-

een goede ouder-kindrelatie en de sociale steun, zowel emotioneel als

nen met kinderen op het voortgezet onderwijs. De cursussen worden in

praktisch. Bij verslaafde ouders zijn er doorgaans meer risicofactoren

samenwerking met Jeugdhulp Friesland aangeboden; Wat ik heel mooi

dan beschermende factoren.

vind om te zien, is dat gedurende de cursus de onderlinge betrokkenheid in het gezin veel groter wordt. Daarnaast neemt ieder zijn eigen rol

Gevolgen voor het kind

weer terug: de ouders gedragen zich weer als ouders en de kinderen

Natuurlijk is ieder kind anders, maar in het algemeen kampen kinderen

mogen weer kind zijn.’

van verslaafde ouders vaak met een gevoel van onveiligheid, hebben een laag zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen. Ook hechtingsproblemen

Aanpak van het hele systeem

komen regelmatig voor, evenals parentificatie, het gegeven dat kinderen

Nicolette Veldhoen en Gonnie Thomas benadrukken het belang van

de rol van de ouder overnemen, eetproblemen en bedplassen.

de zorg voor kinderen van verslaafde ouders. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter het is’, aldus Nicolette Veldhoen. ‘Als je de transgenera­

Nicolette Veldhoen en Gonnie Thomas zijn vanuit de afdeling

tionele overdracht van verslaving wilt doorbreken, zul je niet alleen de

Voorlichting & Preventie betrokken bij de “Doe-praatgroepen”

cliënt moeten behandelen, maar zijn of haar hele systeem (de sociale

en “Gezin aan bod”, twee instrumenten die VNN inzet in de strijd

omgeving, waaronder het gezin, red.). We moeten van “cliënt-denken”

tegen de transgenerationele overdracht van verslaving en die vaak

naar “systeem-denken” en dat zal in de genen van onze hulpverleners

naast een hulpverleningstraject plaatsvinden. Nicolette Veldhoen:

moeten gaan zitten.’

‘De “Doe-praatgroepen” zijn bedoeld voor kinderen en jongeren van 8 tot 25 jaar die een ouder of ouders hebben met verslavings- of psychische problemen. De groepen proberen een bijdrage te leveren aan het voorkomen van problemen bij kinderen en jongeren zelf door het bieden van lotgenotencontact dat hun isolement doorbreekt, het geven van inzicht in de situatie thuis en het ontwikkelen van een positief zelfbeeld. Er zijn kindergroepen voor 8- tot 12-jarigen, pubergroepen voor 13- tot 16-jarigen en jongerengroepen voor 16- tot 25-jarigen. De groepen worden in samenwerking met GGZ Friesland aangeboden.’ Gonnie Thomas vult aan: ‘”Gezin aan bod” is een preventiecursus voor gezinnen met kinderen vanaf 6 jaar, waarin we zowel de opvoedingsvaardigheden van de ouders als de sociale vaardigheden van de kinderen en de communicatieve vaardigheden van het gezin proberen te vergroten. Het moet weer gezellig worden in het gezin; de nadruk ligt

Kijk voor meer informatie op: www.vnn.nl/congres

Kelly (22) was in 2009 één van de deelnemers aan de Doe-praatgroep.

‘Ik heb nog steeds contact met de jongeren die ik tijdens de groep

Haar beide ouders waren verslaafd aan cocaïne en heroïne, maar

ontmoet heb. We bellen en sms’en en spreken nog weleens af. Ook heb

hebben hun verslaving inmiddels overwonnen.

ik nog wel contact met de cursusleidster. Ik bel haar bijvoorbeeld als ik vragen heb.’

‘Ik vond de Doe-praatgroep heel interessant en ook leuk. Het is leuk om kennis te maken met andere jongeren die in hetzelfde schuitje zitten als

‘Ik heb geen afkeer van alcohol of drugs, maar gebruik zelf niets. En als

jij. Hoewel de meeste jongeren één verslaafde ouder met verslavings- of

ik het zou doen, is het in gezelschap en vanwege de gezelligheid; niet

psychische problemen hadden en ik twee, vond ik er veel herkenning en

om een bepaald probleem weg te drukken.’

steun.’ ‘Ik vind de groep een aanrader voor andere jongeren, maar ze moeten ‘Door mijn deelname aan de Doe-praatgroep heb ik veel informatie

zich wel realiseren dat ze dan open moeten zijn over hun eigen situatie.

gekregen over verslavingsproblematiek. Het gaf mij handvatten om

Als je niet zo’n prater bent en moeilijk contact legt, is de Doe-praatgroep

beter met de verslaving van mijn ouders om te gaan. Je leert er tijdig

misschien niet zo geschikt.’

aan de bel te trekken, op momenten dat het niet goed gaat en krijgt handige tips. De meeste jongeren die meededen aan de groep ervoeren

Meer informatie?

problemen in het contact met hun ouders. Sommigen hebben geen

www.vnn.nl/kvo, www.drankjewel.nl, www.survivalkid.nl,

contact meer met hun ouders, anderen hebben juist moeite zich van

www.kopstoring.nl, www.kopopouders.nl

hen los te maken.’


Het is tijd om te veranderen In positieve zin Op deze manier kan ik niet verder Dat zie ik ook wel in Maar het is zo moeilijk Om het bekende te laten gaan Zonder mijzelf te verliezen Op beide benen blijven staan Maar ik ga het proberen Koste wat het kost Laat ik langzamerhand Het bekende los En na verloop van tijd Waarschijnlijk duurt het even Zal ik heel voorzichtig Weer gaan genieten van het leven Marianne (19)


Omslag #3 2011