Issuu on Google+

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитетот “Св. Климент Охридски” – Битола Висока медицинска школа – Битола Втор циклус специјалистички стручни студии - СПЕЦИЈАЛИЗАЦИЈА ЗА СЕМЕЈНА И ПАТРОНАЖНА ГРИЖА –

УЛОГА НА ПАТРОНАЖНАТА МЕДИЦИНСКА СЕСТРА ПРИ НЕГА НА БОЛНИ ОД ЦЕРЕБРО-ВАСКУЛАРНИ ЗАБОЛУВАЊА ВО ДОМАШНИ УСЛОВИ ВО ОПШТИНА СТРУМИЦА

Кандидат: Атанасова Билјана број на досие 105

Ментор: Проф. д-р Стојна Ристевска

Битола, септември, 2013

1


СОДРЖИНА 1. ВОВЕД

4

1.1. Проблем на истражување

5

1.2. Предмет и цели

6

1.3. Општествената и стручната оправданост на темата

7

1.4. Мотив за истражувањето

7

2. ТЕОРЕТСКА РАЗРАБОТКА НА ТРУДОТ 2.1. Поливалентна патронажна служба

8 8

2.1.1. Дефиниција на ППД

8

2.1.5. Принципи на работа на патронажната дејност

9

2.1.6. Задачи на патронажната служба

9

2.1.7. Организација на работата на поливалентната патронажна дејност

10

2.1.8. Стандарди и нормативи на ППД

10

2.1.9. Организациона поставеност

11

2.1.10. Методи и модели на работа на ППД

12

2.1.11. Улога на семејната патронажна сестра

13

2.2. Влијанието на патронажната сестра во проценката на функционалната способност и управување со грижата за себе и други активности од секојдневниот живот 2.3. Церебро-васкуларни заболувања 3. МАТЕРИЈАЛИ И МЕТОДИ

16 21 24

3.1. Материјал на работа

24

3.2. Методи на работа

25

4. РЕЗУЛТАТИ

27

4.1. Интерпретација на резилтатите и изработка на план на здравствена нега на болен од церебро-васкуларни болести во домашни услови

28

4.1.1. Резултати од истражувањето на пациенти

2


со хемиплегија-хемипареза

28

4.1.2. Резултати од истражувањето на пациенти со параплегија

33

4.1.3. Резултати од истражувањето на пациенти со квадриплегија

36

4.1.4. Резултати од истражувањето на пациенти со моноплегија

40

4.1.5. Резултати од истражувањето на пациенти со интрацеребрална хеморагија

42

4.1.6. Резултати од истражувањето на пациенти со останати дијагнози43 4.2. Интерпретација на резултатите добиени од анкетниот прашалник

46

4.3. Статистичка анализа на податоците

49

5. ДИСКУСИЈА

55

6. ЗАКЛУЧОК

63

7. ПРЕДЛОГ

65

ПРИЛОГ

67

ЛИТЕРАТУРА

69

3


1. ВОВЕД Овозможувањето на лицата кои преживеале мозочен удар, и кои при тоа се здобиле со одреден степен на инвалидите, сами да управуваат со секојдневната грижа за себе, е една од најважните цели на рехабилитацијата која им се дава на таквите лица од страна на патронажните служби. Патронажната

дејност

функционира

како

интегрален

дел

на

здравствениот систем, а се состои од патронажни сестри кои се обучени да користат посебни методи со кои ќе придонесат за унапредување на здравјето на болните. Цереброваскуларните заболувања се голема група на заболувања, па токму поради тоа се предмет на истражување во овој специјалистички труд. Со оглед на тоа дека општина Струмица е една не толку голема општина, и поради фактот што не постои организирана патронажна служба која ги посетува болните лица, на почетокот беше тешко да се дојде до болни кои ќе се третираат, набљудуваат и на крајот евалуираат. Мозочните удари како дел од цереброваскуларните заболувања се случуваат во голем обем, а при тоа оставаат последици како парализа, пареза и сл., а таквите состојби бараат постојан надзор и следење на функционалната способност на болните од страна на стручни лица. Токму тоа ги сочинува целите на истражување во овој труд, односно една од најважните цели е како да се организира системот на патронажна дејност во домот кај болни со цереброваскуларни заболувања. При тоа се користени низа методи од кои најважни се: метод на анализа, синтеза, интервју и епидемиолошкиот метод. Хипотезата која е поставена треба да ни даде одговор на прашањето какво би било менаџирањето со ваквите заболувања доколку би постоела организирана поливалентната патронажна служба која би ги посетувала лицата кои преживеале мозочен удар и имаат одреден степен на парализа или пареза. За остварување на целите на овој труд беа посетени 20 семејства, од кои во 10 семејства пациентите беа соодветно третирани, а во останатите 10 пациентите беа само набљудувани. На крајот е направено оценување на функционалната способност за сите пациенти.

4


Зачетоцитеина патронажната дејностине навраќаат во вторатаиполовина на XIX век воиАнглија каде за прв патисе спомнува овој термин. иПоврзан е со името на ТомасиТарнер кој е првиот човек штоиорганизирано приоѓајќи муина решавањето на проблемотина високата смртност наидоенчињата, во Манчестер во 1862игодина ја основал прватаипатронажна служба заимајки и деца. Наикрајот на 19 век, ФлоренсиНајтингеил имала визија заимедицинска сестра која ќе работи воипартнерство со семејстватаии која ќе им овозможи да изнајдат самитеирешенија за сопствените здравствениипроблеми. Во периодот после Вторатаисветска војна во услови на високаисмртност на доенчињата и малите деца, ивисока преваленција наитуберкулозата, лоши хигиено-епидемиолошкииуслови, појава на заразниизаболувања и слично, на територијата наиР.Македонија се формираат диспанзерскиислужби во состав на здравствените домови ииболници каде активно работиипатронажната сестра. Така започнуваида функционира т.н. и “моновалентна патронажа” која делува какоипродолжена рака на лекарите воидетските, антитуберкулозните и другитеидиспанзери. Меѓутоа, наскороиследува интензивен развој наиздравственатаизаштита поради што, моновалентнатаипатронажа не можела да ги задоволиинараснатите потреби од посетиина семејството како и решавањето наипроблемите од повеќето областиина здравството. Истовремено таа претставувалаии голем терет на здравственитеиорганизации поради тоа што требало да примат патронажниисестри пооделноиза секој здравствен проблем. Врз основа на овиеисогледувања во 50-те години се формираат центрииза патронажна дејност во кои работатимедицински сестри, социјални работницииииправници.

На

овој

начин

започнува

да

функционира

“поливалентната патронажна дејност”. Во вторатаиполовина на 20 век се намалуваиразбирањето за улогата на поливалентнатаипатронажнаислужба, така да патронажата главно се одвива во здравственаизаштита на децата и мајките, а се запоставуваисемејството како целина. Меѓутоа, во денешно време луѓетоиживеат подолго, популацијата е мобилна, исемејството трпи промени, ипочести се незаразните хронични болести, иа рапидните промени воитехнологијата предизвикуваат револуција во здравственатаизаштита. 5


Во 2000 година направена е Рехабилитацијаина патронажниот систем во РепубликаиМакедонија, со цел да се унифицира работата наиПатронажната служба во целатаидржава и тогаш е земен моделот од КолаборативниотиЦентар на СЗО воиМарибор, Р.Словенија со цел да се доближи до светскитеитрендови, а воедно и поголема грижа заинаселението во домашни услови, икои ќе го подобрат здравственоизаштитниот систем постигнувајќи подобри резултати во областа на ефективност, економичностии задоволување на потребите на пациентитеисо користење на сестринскаиекспертиза. Светскатаиздравственаиорганизација смета дека одговоротилежи во развивање на семејнотоисестринство, кое е зацртано во Стратегијатаи“Здравје за сите во 21 век”. Наипочетокот на 21 век, патронажнатаисестра ја направи оваа визија стварност, иработејќи во партнерство со поединците и семејствата. иНо, сепак и покрај големитеинапори кои се вложуваат од страна на патронажнитеисестри, сепак пропустите кои постојат во здравствениотисистем се и понатаму проблем, па така голем бројина категории на болни се уште не подлежат на здравствена негаивоидомот. 1.1. Проблем на истражување Проблемина истражувањеиво овој труд се патронажнитеипосети кои треба да се вршат кај болни лица во општина Струмица, но кои поради недостатоците на здравствениот систем тие во општината се прават само во семејствата на мајки со доенчиња и мали деца. Така, доколку медицинската патронажна сестра е во домот на една мајка со бебе, и доколку забележи здравствен проблем кај некое од лицата во семејството, таа ќе пристапи кои потребната интервенција. На тој начин, во овој труд се опфатени лицата кои боледуваат од церебро-васкуларни заболувања. Значи, во основа иако станува збор за поливалентна патронажна служба, сепак патронажната служба во општина Струмица функционира како моновалентна или бивалентна. Здравствената нега на болните лица во општината е оставена на службата за Домашно лекување, а таму до домот на пациентот се пристапува од страна на медицинска сестра и доктор. 6


1.2. Предмет и цели Поради сложеноста на проблемот и недоволните статистички податоци потребни за изработка на овој труд, предметот на истражување, кој произлегува од проблемот на истражување е насочен кон организираните патронажни посети од страна на патронажната служба како интегрален дел на системот на јавното здравство во рамките на јавната здравствена установа „Здравствен дом“ Струмица, која спроведува патронажна дејност со услуги од превентивнокуративен карактер, а ги опфаќа мајките, дончињата и малите деца, а при тоа изведува неопходни интервенции кај останатите членови од семејството. Така, патронажните сестри при забележување на лица кои преживеале мозочен удар или лица кои боледуваат од васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот интервенирале и забележале податоци се со цел доколку е потребно повторно интервенирање во нивниот дом. Тие податоци послужија во изработката на овој труд, односно врз основа на нив беа посетини 20 семејства во кои нивни член боледува до васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот или има веќе преживеано мозечен удар. Целите кои се постигнати со овој труд се: -

да се укаже и докаже важноста од постоењето на поливалентна патронажната служба

-

да се увиде состојбата со пациентите кои преживеале мозочен удар во семејствата кои ќе се посетат

-

да се добие преглед за работата на патронажната служба и да се предложат мерки за подобрување на организационата структура и примена на методи и средства за поквалитетна патронажна заштита на семејствата.

-

да се констатираат состојбите и согледаат проблемите во врска со заболениот од мозочен инсулт организацијата и функционирањето на патронажната дејност во однос на грижата и негата на овие болни и врз основа на тоа да се дадат предлог мерки за нејзино унапредување и развивање во рамките на здраствениот систем

7


1.3. Општествената и стручната оправданост на темата

Оправданоста на оваа тема од општествена гледна точка е проширување на здравствената заштита надвор од здравствените установи, активно пронаоѓање на лица на кои им е неопходна здравствена и социјална заштита, оспособување и помагање на поединци, семејства и други групи и нивно обучување самите да си ги спроведуваат потребните мерки за здравствена заштита. Од стручна гледна точка оправданоста е активното учество на патронажната сестра во чување и унапредување на здравјето, спречување и сузбивање на болестите, како и рехабилитација и ресоцијализација на инвалидизираните и немоќните лица, дури и обезбедување на мирна смрт. Исто така, стручната оправданост се состои во реализација на економично здравство, доближување на здравствената нега во домот на болниот и помош во решавање на сите проблеми на поединецот, семејството, заедницата од социјален, емоционален и здравствен аспект. 1.4. Мотив за истражувањето Недоволната

организација

и

некомплетното

функционирање

на

поливалентната патронажна дејност се основен мотив за ова истражување. Со истражувањето се добиени податоци кои укажаа на важноста од постоење на патронажна служба за посета на болни лица, а пред сé на лица кои имаат преживеано мозочен удар.

8


2. ТЕОРЕТСКА РАЗРАБОТКА НА ТРУДОТ 2.1. Поливалентна патронажна дејност 2.1.1. Дефиниција на ППД

Имајќиија предвид голематаиулога која и еидоверена, ипатронажната дејност се дефинира какоидејност која функционира какоиинтегрален дел на здравствениотисистем, при што во остварувањето на своитеицели, задачи и принципи користиипосебни методи на работа особено од областа на здравственотоивоспитание. Поливалентнатаипатронажнаидејност

се

објаснува

и

со

други

дефиниции, имеѓу кои се и следните: ППД е социјално - медицинска дејностиво рамките на примарната здравственаизаштита, во која работиимедицинска сестра, како член на тимот на лекариипо општа медицина. Во својата работа тесноисоработува со дејноста на организациите на: социјална заштита, Црвен крст, воспитно - образовните организации, иработните организации од производството, иорганите на локалната самоуправа, исиндикалните организации, иопштествено-стручни и другииорганизациииииинституции. Споредидефиницијата на СЗО, поливалентнатаипатронажна дејност е дел на активнатаиздравствена заштита, чија цел е здравствено - воспитна работа во семејствотоида се придонесе во унапредувањетоина здравјето, спречувањеии сузбивањеина заболувањата, а низ лекувањеии рехабилитација да придонесеиза брзо оздравувањеии што е можно повеќе ублажувањеина последиците од болеста. Поимот „патронажна посета“ подразбира контакт на здравствен работник со членови на домаќинства во нивниот дом, заради давање совети за исхрана, нега, куќен режим и слично, на мајки на доенчиња и мали деца и лица со одредени заболувања и состојби, како и за согледување на условите во домот како животна средина и давање совети за нивно унапредување. Таквите посети им овозможуваат на медицинските сестри стекнување на големо практично искуство, препознавање на знаци и сигнали, кои може подоцна да им го олеснат

9


процесот на поставување на клиничка сестринска дијагноза. Во текот на посетата медицинската сестра комуницира со сите членови во семејството, сака да го согледа односот на членовите во семејството кон болниот, колку тие знаат и умеат да се справат со болеста, но исто така со своите совети медицинската сестра придонесува за воспоставување на полесен начин на живот во домот.

2.1.2. Принципи на работа на патронажната дејност

Под основни принципиина патронажната дејност се подразбираат основнитеибарања и општи насоки, исо кои патронажната сестраисе раководи при извршувањеина својата работа. Во патронажнатаидејност треба да се застапени овиеипринципи1: 1. Принцип на научност; 2. Принцип на сестраност; 3. Принцип на реалност; 4. Принцип на почитување на личноста; 5. Принцип на помош ради самопомош; 6. Дидактички принцип; 7. Принцип на сестраност; 8. Социјално-медицински принцип. 2.1.3. Задачи на патронажната служба

Задача на патронажнатаидејност е практично да ги оствари принципите на современа и ефикасна активна здравствена заштита, ида учествува во превенцијата на болеститеи (во примарна, секундарна и терциерна), усмерена кониунапредување

на

хигиенските

услови

на

живот

и

други

превентивниимерки, иасанацијаина исрединатаииидр. Тие принципи се: 1) Проширувањеина здравствената заштита на населениетоинадвор од објектите на здравствените установи. 1

Патронажни рад, приручник за патронажне сестре - скрипта, Завод за заштиту здравља СР Хрватске, Загреб, 1976

10


2) Активно барањеина оние на кои им е потребна било каков вид на здравственаизаштита. 3) Приближувањеина здравственатаизаштита најблиску до местото на живеење, иобразование, иработа. 2.1.4. Организација на работата на поливалентната патронажна дејност

ППД може да се организираиво состав на здравствениидомови и здравствени станици. Таа ги врши сите превентивно - социјалноимедицински услуги на подрачјетоина една општина илиинаселба (ако е во состав на здравствената станица). Со ППД раководиимедицинската сестра, икоја треба да биде со високаистручна спрема. Таа истовременоитреба да биде раководителина таа организационаиединица, доколку нема назначен лекар - шеф на тој оддел. Бројотина медицински сестри што ќеиработат, во принцип се одредуваипо 1 сестра / 2000-5000ижители, што зависи од густината наинаселението на подрачјето и од тоа дали е селскаиили градска населба. иПатронажната служба, во својотисостав или повремено (по потреба) треба да користииуслуги од: лекар,

социјалениработник,

психолог,

ипедагог,

економист,

правник,

административен службеникии другиистручњаци. 2.1.5. Стандарди и нормативи на ППД

Според нормативитеиза работа во оваа дејност, заиреализација на активностите на потеснотоиградско подрачје, потребно е да сеиобезбеди по една патронажнаисестра на секои 1000 до 1500 семејства, односноина 3000 до 5000 жители. Наипоширокото подрачје, заради просторнатаиоддалеченост и потешкиикомуникации, како и низа други специфичности, итреба да се обезбеди еднаиполивалентна патронажнаисестра на 800 до 1300 семејства, односно на 2000 до 4000 жители. Дневноиедна патронажна сестраипотребно е да изврши 6 посети. Нормативи на работа2: 2

Сајковски М. А., Здравствена заштита, Менора, Скопје, 2002

11


1. Системскаиобработка на семејствоипотребно време е 90 минути 2. Посета наибремена жена потребно времеие 60 минути 3. Посета на леункаии новородено потребно време е 60 минути 4. Посета на жена од генеративна возраст потребно време е 40 минути 5. Посета на доенче потребно време е 60 минути 6. Посета на мало и предшколско дете потребно време е 60 минути 7. Посета на училишно дете потребно време е 60 минути 8. Посета на ТВС болен потребно време е 60 минути 9. Посета на ментално заболени лица потребно време е 90 минути 10. Посета на алкохоличар потребно време е 90 минути 11. Посета на заболени од малигна неоплазма потребно време е 60 минути 12. Посета на заболени од диабетес потребно време е 45 минути 13. Посета на заболени од прогресивна мускулна дистрофија потребно време е 45 минути 14. Посета на заболен од венерични болести потребно време е 60 минути 15. Посета на останати тешки хронични заболени потребно време е 70 минути 16. Посета на стари и изнемоштени лица и инвалиди потребно време е 70 минути 17. Советување по позив на установа потребно време е 40 минути 18. Здравствено предавање потребно време е 180 минути 19. Работа во мала група потребно време е 120 минути Согласноисо овие нормативи во РепубликаиМакедонија која има околу 2 000 000ижители, би требало да има од 400-500 патронажниисестри. 2.1.6. Организациона поставеност

Согласност

со

Законот

заиздравствена

заштитаиздравствените

организации од типот на здравственидом и медицински центар се задолжени да спроведуваатиполивалентна патронажа, меѓутоа воиорганизациона смисла сеуште не еивоспоставен принципот за задолжителноиорганизирање на поливалентнаипатронажна служба како посебен работен ииорганизационен

12


ентитет на овие здравственииорганизации - рамноправен на сите други служби. Причинаиза ваквата состојба е непостоењетоина попрецизна нормативна и законскаирегулатива воиовааиобласт. 2.1.7. Методи и модели на работа на ППД

Патронажната служба во својата работа ги користиипрвенствено здравствено - воспитните методи, ипри што на тој начин вршииобразование, воспитание и јаианимира целата фамилија да ги решаваисвоите здравствени проблеми воирамките на ПЗЗ. Најзначајнатаисредина

во која дејствува

патронажнатаислужба

е

фамилијата. Но, нејзинаидејност е да работи и надвориод фамилијата. Патронажната сестра работи посебно во следните области3: 1) Здравствена заштита на мајки и деца; 2) Спречување и сузбивање на заразни болести; 3) Заштита од ТБЦ; 4) Мерки против хроничните масовни незаразни болести; 5) Здравствена заштита на стари лица; 6) Хигиена на исхраната; 7) Санација на средината и чиста екологија; 8) Лична хигиена; 9) Заштита на менталното здравје; 10) Помош во решавање на социјални проблеми; 11) Учество во медицински испитувања; 12) Сузбивање на венеричните болести; 13) Посебни задачи; 14) Посебни области на работа на патронажната служба. Организационитеимодели не сеистатични, како и содржинатаина работата. иТие можат да се менуваатии комбинираат во зависност одипотребите на населениетоии целите што ќе се постават. иВо литературата најчесто се спомнуваати5 модели на функционирањеина патронажна дејност и тоа4: 3

Митоски Р., Здравствено воспитание и патронажа за средните медицински училишта, Скопје : Просветно дело, 1980 4 СЗО, регионална канцеларија во Европа: Здравје 21, Европска серија “Здравје за сите” бр.6, Копенхаген, 1999

13


1. Модел чија содржина на работа е насочена наипревентивни активности; 2. Модел чија работа на медицинските сестри еиисклучиво пружање на здравствена нега и згрижувањеина болниот во домот; 3. Модел

чија

содржина

наиработа

на

медицинската

сестраие

здравственивоспитувач 4. Модел чија работа на патронажнатаисестра е спроведување на услуги, икои се составен дел на примарнатаиздравствена заштита; 5. Модел кој најчесто е спомнуван какоинајекономичен, каде внатре во поливалентнитеипатронажни служби постојат двеиорганизациони единици, икои се меѓусебно функционалноиповрзани, а тоа се: - Единица на поливалентнаипатронажа (во оваа единица се вбројуваат и услугите на акушерка - бабица); иПо овој метод (Шведска и Финска) се организира т.н. бабичка служба, која е во составот на поливалентнаипатронажа, што е и разбирливо бидејќи женитеисе задржуваат во породилиште само 12-24 часа, а потоа одат наидомашна нега, а некои жени се породуваат дома, па е неопходно потребноиорганизирање на ваква служба. - Единица за здравствена нега на болниот дома. иВо составот на оваа единица спаѓа и домашната нега. 2.1.8. Улога на семејната патронажна сестра

Сестрите кои работат со семејствата играат многубројни улоги, во зависност од семејните потреби и околностите под кои се пружа негата во домашни услови. Улогата на семејната патронажна сестра е5: •

Здравствен едукатор - Подучување на семејствата било да е тоа формално или неформално во врска со здравје или болест и дејствување како главен давател на здравствени информации.

Давател на нега и супервизор - Обезбедување директна нега и супервизија на негата пружена од страна на други лица, вклучувајќи ги тука членовите на семејството и сестринските асистенти.

5

Константиновиќ Д., Куќно лечење и нега, Научна књига, Београд, 1984

14


Семеен адвокат - Работење за поддршка на семејствата и зборување во врска со прашања како што се безбедноста и достап до здравствените служби.

Пронаоѓање случај и епидемиолог - Откривање на заболувања и играње клучна улога во супер визија и контрола на болестите.

Истражувач - Идентификување на проблемите во сестринската пракса и барање одговори и решенија низ научни истражувања самостојно или во соработка.

Менаџер

и

координатор

-

Управување,

соработка

и

воспоставување врска со семејните членови, здравствените и социјалните служби и другите кои можат да го подобрат пристапот кон здравствената заштита. •

Советник - Играње улога на терапевт и помагање на семејствата да се справуваат со проблемите и да ги идентификуваат ресурсите.

Консултант - Служење како консултант на семејствата и агенциите за да се идентификува и олесни пристапот кон ресурсите.

Модификатор на околината - Работи да ја модифицира, на пример, домашна средина за да може инвалидот да ја подобри мобилноста на инвалидноста и истиот да се вклучи во сопствената нега.

Семејната патронажна сестра се служи со голем број од овие улоги за да ги идентификува ризиците по здравјето, здравствените проблеми или потреби, и да се соочи со ситуацијата или во партнерство со семејствата, другите здравствени професионалци и групи во локалната заедница. Добро обучена семејна медицинска сестра (патронажна сестра), според препораките од Виенската конференција за сестринството од 1988 год., е уште еден клучен професионалец во примарната здравствена заштита кој може да придонесе за унапредување на здравјето и спречување на болеста, освен што води грижа. Семејните медицински сестри можат да им помогнат на поединците и семејствата да се соочат со болеста и хроничната онеспособеност или во време

15


на стрес, со тоа што ќе поминат поголем дел од нивното време работејќи во домовите на пациентите и со нивните семејства. Таквите медицински сестри даваат совети за животните стилови или бихевиоралните ризик-фактори и им помогнат на семејствата во однос на прашањата поврзани со здравјето. Преку навремено откривање, тие можат да гарантираат дека здравствените проблеми на семејствата се решаваат во раната фаза. Со нивните сознанија за јавното здравје и социјалните прашања, како и познавањето на другите социјални служби, тие можат да ги одредат ефектите на социоекономските фактори врз здравјето на семејството и да ги упатат до соодветните служби. Тие можат и да го олеснат испишувањето на луѓето од болница нешто порано, со што ќе обезбедат нега во домот и ќе претставуваат врска меѓу семејството и семејниот лекар, заменувајќи го лекарот кога одредените потреби се порелевантни за знаењето на сестрата. Патронажната сестра, а особено поливалентната патронажна сестра претставува врска меѓу здравствените организации, односно здравствените работници, како и други надлежни служби и организации од јавен интерес во општината и пошироко од една страна, и осигурениците и нивните семејства од друга страна. Функционалната поврзаност и соработка на патронажните сестри со горенаведените служби и организации е различна. Најчеста е соработката со самите диспанзери од каде и потекнуваат патронажните сестри, потоа Заводот за здравствена заштита на мајки и деца од Скопје, соработката со општинските организации на Македонскиот црвен крст, центрите за социјални работи и други.

2.2. Влијанието на патронажната сестра во проценката на функционалната способност и управување со грижата за себе и други активности од секојдневниот живот

16


Рехабилитацијата после преживеан мозочен удар е од големо значење, а во тоа директно влијание има тимот од патронажната дејност. Една од најважните цели на овој тим е да им овозможи на ваквите лица да управуваат со секојдневните активности и грижата за себе. Активностите за грижа за себе вклучуваат облекување, хранење, капење, чешлање, користење на тоалет и движење низ домот. Ова се општите активности кои спаѓаат во општа категоија на секојдневни задачи, и уште се нарекуваат лични или задачи за самогрижа. Ваквите општи задачи може да претставуваат вистинска тешкотија за лицата кои имаат сензорни, моторни или когнитивни дефицити. Втората група на активности кои се важни во секојдневното живеење, но исто така се важни се класифицирани според Lawton како споредни или продолжени секојдневни активности. Тоа се6: подготвување на храна, перење на долната облека, чистење во домот, купување, користење на мобилниот телефон, користење на превоз, користење на лекови и управување со финансиите. Самостојната грижа има симболичко значење за пациентот во програмата на патронажната дејност, бидејќи извршувањето на личните задачи според Christiansen е основна рутина потребна за воспоставување на чувство на идентитет, како и стекнување на прифатеност од надворешниот свет7. Патронажните сестри се дел од оние личности со кои болниот го поминува времето и тие се дел од неговото социјалното јадро и обезбедуваат важна поддршка и социјална интеракција и влијаат врз изборот на активностите и потребите за улогата на таа личност во заедницата, како и врз нејзиното ниво на независност8. Ваквото јадро ги вклучува и домашните, пријателите, познаниците и членовите на поблиското и подалечно семејство на таа личност. Обично, активностите за самогрижа се земаат здраво за готово од страна на личноста и општеството, освен ако не настанат тешкотии. Ограничувањ��та во задачите за самогрижа и зависноста од другите за нивно извршување можат да и го уништат концептот за себе на една личност и да доведат до намален морал и депресија. Истражувањата покажале дека постои јасна врска меѓу концептот за себе, моралот и нивото на функционална независност. На пример, 6

Lawton M P., The functional assessment of elderly people, 1971, pp: 465-81 Christiansen C H., The social importance of self – care intervention, Ways of living: self care strategies for special needs, Behesda, 2000, pp: 1-12 8 Tsouna-Hadjin E., Vemmos K N., Zakopoulos N., et al., First-stoke recovery process: the role of family social support, 2000, pp: 881-887 7

17


Chang и Mackenzie9 откриле дека самопочитта била конзистентен и значаен предвесник на функционалната способност на различни интервали после мозочен удар. Чемерински открил дека подобрувањата во извршувањето на секојдневните активности биле поврзани со ремисијата на депресијата која следувала после мозочниот удар10. Традиционално, третманот на пациентите што имаат проблеми со извршувањето на задачите за самогрижа почнува со обука во болницата или во акутната рехабилитациска средина. Обично, ваквата интервенција почнува со инструкции во процедури за повторно стекнување на вештините за облекување, чешлање, хигиена и јадење и вештините за приготвување храна11. За постигнување на овие цели, биле извршувани рехабилитациски сесии во болничката соба на пациентот и содржат учење на пациентот на функционални вештини или користење на компензаторните механизми да можат да се вршат дома по отпуштањето. За жал, обуката за извршување на секојдневните активности во рехабилитациската средина не гарантира генерализација на вештините во домашни услови. Околинските и психосоцијалните фактори, кои директно влијаат врз извршувањето на задачите, можат да бидат премногу различни од средините во кои лицето добива рехабилитација за да може да се генерализираат научените вештини. Згора на ова, личноста може да стане зависна од персоналот за извршувањето на негата за себе или да нема можност редовно

да

усовршува

нови

вештини.

Како

последица,

постигнатите

перформанси по отпуштањето можат да отсликуваат недостиг од самодоверба или мотивација. Затоа, посетата на патронажниот тим во домот веднаш после отпуштањето од болницата има големо значење во рехабилитацијата. Од страна на патронажната сестра потребно е постојана евалуација на секојдневните активности, пред се поради тоа што функционалната способност се менува. Кај некои пациенти таа се подобрува кај други се влошува. Granger ја дефинира функционалната евалуација како „метод за опишување способности и ограничувања и за мерење на употребата на различни вештини кај пациентот кој е вклучен во извршувањето на задачи во секојдневниот живот, рекреативни 9

Chang A M., Mackenzie A E., State self-esteem following stroke, 1998, pp: 2325-2328 Chemerinski E., Robinson R G., Kosier J.T., Improved recovery in activity of daily living associated with remission of post stroke depression, 2001, pp: 113-117 11 Goffiman E., Stigma: notes on the management of a spoiled identity , Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1963 10

18


активности, професионални ангажирања, социјални интеракции и други потребни однесувања“12. Постојат повеќе видови на скали за оценување на секојдневните активности, некои од нив се однесуваат на оценување на оптоварувањата при извршување на основните активности, а други пак за дополнителни секојдневни активности. Постојат и такви кои може да го проценат ризикот од настанување на одредени состојби, како на пример: ризик од настанување на декубитус, ризик од паѓање и сл. Овде ќе бидат споменати две скали за проценка на фунционалната независност и тоа: Бартел индекс (за основни секојдневни активности) и Нотинген индекс на дополнителни активности. Во 1965 година, Махони и Бартел објавиле скала на оптоварување за мерење на основните секојдневни активности кај хронично инвалидизираните пациенти (табела 1). Т. 1: Точки и отежнувања на бодувањето кај Бартел индексот 1. Хранење (доколку храната мора да се исече = 5 помош) 2. Преместување од количката на креветот и 5-10 обратно (вклучува и исправено седење на креветот) 3. Лична хигиена (миење лице, чешлање коса, 0 бричење, чисти заби) 4. Станување и седнување на тоалетната шолја 5 (закачување облека, бришење, пуштање вода) 5. Самостојно капење 0 6. Одење по рамна површина (или доколку не 10 може да оди, да турка количка) 0° 7. Качување и симнување по скали 5 8. Облекување (вклучува врзување чевли, 5 залепување лепенки) 9. Контролирање на столицата 5 10. Контролирање на мочниот меур 5 Опишана како „едноставен индекс на независност за

10 15 5 10 5 15 5" 10 10 10 10 бодување на

способноста на пациент со невромускулно или мускулоскелетно заболување за самогрижа“, Бартел индексот вклучувал 10 точки, во кои спаѓало хранењето, преместувањето, самостојното чешлање и хигиена, капењето, одењето во 12

Granger C V., Functional assessment in rehabilitation medicine, Baltimore, 1984, pp: 14-25

19


тоалет, одењето, качувањето по скали и контролирањето на цревата и мочниот меур. Точките различно се бодуваат според систем на отежнато бодување, кој доделува поени врз база на независни или асистирани перформанси. На пример: на личноста на која и е потребна помош при јадењето ќе добие пет поени, додека независноста во јадењето би се наградила со 10 поени. Пациентот со максимален резултат од 100 е дефиниран како пациент со континенција, способен независно да јаде и да се облекува, да оди барем еден блок и да се качува и да се симнува по скали. Авторите биле внимателни да забележат дека максималниот резултат не мора да значи независност, бидејќи споредните секојдневни активности, како готвење, одржување на домот и социјализација, не се проценети. Бартел индексот е можеби најшироко проучуваната и користена скала за грижа за себе во светот. Неколку студии покажале дека скалата има прифатливи психометрички карактеристики, како и тоа што е чувствителна на промена во текот на времето, тоа што е значителен предвесник на исходите од рехабилитацијата и дека значително се поврзува со други мерки на статусот на пациентот. Granger и соработниците ја пријавиле стабилноста (т.е. доверливост на тест-ретест) на Бартел индексот на 0,89, додека коефициентите на доверливост меѓу проценувачите биле над 0,95. Една студија на доверливост меѓу проценувачите кај персонал за негување и неклинички истражувачки асистенти покажал дека, иако вкупната согласност била во рамките на прифатливи граници, две од десет точки покажале слабост за согласност (облекување и преместување). Нотингем индексот на дополнителни секојдневни активности бил развиен од Nouri и Lincoln во 1987 година и нашироко се користи во Европа. Оваа скала за сопствениот извештај има 21 точка организирани во 4 дела, но како специфични точки се следните:

Т. 2: Нотингем индекс на дополнителни секојдневни активности Одговори Прашања Прашања за подвижност Дали:

Воопшто Со не помош

Сам/а со проблеми

Сам/а лесно

20


-

се шетате надвор? се качувате по скали? влегувате и излегувате од автобус? - ја преминувате улицата? - патувате со јавен превоз? Во кујна – Дали: - успевате сами да се храните? - успевате да се приготвите топол напиток? - пренесувате топли напитоци од едно место на друго? - ги миете садовите? - си подготвувате ужина? Во домаќинството – Дали: - управувате со сопствените пари додека сте излезени? - перете мали парчиеа облека? - сами си купувате продукти? - Ги перете сите алишта? Рекреативни активности – Дали: - читате весници или книги? - го користите телефонот? - излегувате иимате социјална активност? - Ја уредувате градината? - возите автомобил? Со одговор на овие прашања патронажната сестра од пациентите добива сознание за постигната функционална способност.

2.3. Церебро-васкуларни болести

21


За потребите на овој труд, пред да се започне со прикажување на состојбата и бројот на болни од церебро-васкуларни заболувања во општина Струмица, најпрво ќе се објаснат и систематизираат ваквите заболувања, при што ќе се дадат дефиниции за секое заболување поединечно. Во денешни услови на живеење една стресна ситуација може да го забрза развитокот на стврднување на крвоносните садови на мозокот и зголемувањето на крвниот притисок. Цереброваскуларните заболувања (ЦВБ) претставуваат поим кој ги опфаќа сите нарушувања на мозочната циркулација, настанати од било која причина. механички,

Со

овој

поим

се

физички и други

опфатени

и нарушувањата предизвикани од

оштетувања, нарушувањата

на општата

циркулација и заболувањата на другите органи и системи, кои се манифестираат со попуштање на циркулацијата на централниот нервен систем. Тоа се всушност акутни или хронични симптоми и знаци на фокални или поретко глобални невролошки дефицити на мозочните функции, поради стекнати или вродени нарушувања во циркулацијата на крвта, најчесто од артериите, од нетрауматска васкуларна причина. Главните типови на церебро-васкуларни заболувања на клинички план ги опфаќаат следниве состојби: церебрална тромбоза, церебрална емболија, церебрална хеморагија и субарахноидална хеморагија. ЦВБ ги опфаќаат болестите на: лакот на аортата, вратните и мозочните артерии, артериите на рбетниот мозок, потоа нивните артериоли, капилари, венули, вени, венски синуси во мозокот, како и вените и венските плексуси во рбетниот мозок. Акутни ЦВБ се мозочните удари. Тоа е нагло нарушување на крвната циркулација во определена ареа на мозокот, поради која веднаш се јавуваат нарушувања на невролошките функции, карактеристични за ледираната ареа, односно тие се клинички синдром, кој се карактеризира со ненајдено развивање на перзистентнен фокален невролошки дефицит 13. Мозочните удари се означуваат како14: инсулт, апоплексија, иктус (insultus cerebrocaskularis, apoplexia, ictus). Мозочните удари можат да бидат: 13

http://www.mhcs.health.nsw.gov.au/mhcs/publication_pdfs/7910/AHS-7910-MAC.pdf достапно: 28.09.2013 14 Пемов П., Цереброваскуларни болести, Скопје, стр. 7

on

line

22


1. мозочен инфаркт поради стеснување (стеноза) или зачепување (оклузија) на артерија, ретко на вена, 2. краварење во мозочен паренхим, интрацеребрална хеморагија (ИЦХ) и 3. крварење во субарахноидалниот простор, субарахноидална хеморагија (САХ). Во акутни ЦВБ, иако не се мозочни удари, припаѓаат и: транзиторните исхемични атаки, глобалните мозочни исхемии (синкопа, хипоксичноисхемичните

енцефелопатии

од

различни

причини),

хипертензивната

енцефелопатија, нетрауматските субдурални и епидурални хеморагии. За разлика од акутните, хроничните ЦВБ се јавуваат кај болни со последици од мозочен удар, фокални невролошки симптоми, односно дефицити (на пример: хемипареза, говорни тешкотии) и тие со пречки во памтењето, васкуларни деменции. После мозочен удар како последица пациентите може да имаат некој вид на парализа – пареза, исто така сличен облик на парализа - пареза може да се јави и кај лицата болни од церебрална парализа, а некои парези се карактеристични и при васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот. најчести видови на парализа се: •

Хемиплегија – хемипареза претставува функционална дијагноза на состојба која подразбира губиток или слабост на волните движења на едната половина од телото, настанати поради оштетувања на спротивната мозочна хемисфера.

Параплегија претставува намалување или губење на моторните и/или сензорните функции во торакалниот, лумбалниот или сакралниот невролошки сегмент поради оштетување на неврални елементи во ’рбетниот мозок. Параплегијата не ги зафаќа рацете, но, во зависност од нивото, може да го зафати трупот, нозете или карличните органи15.

Квадриплегија претставува парализа на сите четири екстремитета. Моторните и/или сензорните функции во вратните ’рбетни сегменти се намалени или изгубени поради оштетувања на тој дел од ’рбетниот мозок, што предизвикува намалување на функционалноста на рацете како и на нозете, трупот и карличните органи. Овој поим не вклучува

15

Miller-Keane., Encyclopedia and Dictionary of Medicine, Nursing and Allied Health, sixth ed,, W.B. Saunders, Philadelphia), 1997

23


заболувања поради лезии на брахијалниот плексус или повреди на периферните нерви надвор од ’рбетниот канал16. •

Диплегија претставува парализа на два симетрични делови на човековото тело, а додека моноплегија е парализа на еден екстремитет, најчесто рака. Значи,

доколку

пациентот

преживее,

мозочниот

инсулт

остава

последици, кои се од привремен или траен карактер, а некои од последиците се гореспоменатите дијагнози. Без разлика на степенот и типот на парализата болниот станува зависен од околината. Ова е претежно поради намалената или изгубената способност да се движи, да се грижи самостојно за себе, да комуницира со околината. Во вакви состојби се посветува малку внимание на нарушувањето на психичките функции. Од досегашните сознанија при испитување на болните со прележан мозочен удар се констатирало дека особено се зафатени менталните функции, процесот на мислењето, асоцијациите, перцепциите, расположението. За разрешување на овие проблеми не се доволни само советите на лекарот туку е потребно комплексно набљудување на новонастанатата здравствена состојба кај болниот во однос на него самиот, а особено во однос на семејството. Емоционалните проблеми што произлегуваат по прележан мозочен удар се во врска со локализацијата на процесот. Констатирано е дека оштетувањата на десната страна даваат поголеми проблеми во комуникациите, поради што ваквите болни се повеќе фрустирани и агитирани. Левостраните оштетувања даваат поизразени психички промени во смисла на заборавност, малодушност. Но сите болни не се фрустирани. Кај дел од нив рехабилитацијата е потполна и тие се враќаат на своите работни места и во секојдневниот живот. Но, со ова нивното лекување не е завршено, тие треба и понатаму да се под лекарска контрола, по потреба рвдовно да примаат соодветна терапија, а пред се треба да се отстранат факторите на ризик. 3. МЕТОДОЛОГИЈА НА СПЕЦИЈАЛИСТИЧКИОТ ТРУД

3.1. Материјал на работа

16

Ibidem 14, 7

24


При првата помисла за наслов на трудот, односно суштината, предметот и типот на истражувањето, се одлучив за здравствена нега од страна на патронажната служба во семејства во кои еден или повеќе членови боледуваат од церебро-васкуларна болест. Но, откако беа побарани потребните статистички податоци од страна на патронажната служба во општина Струмица се доби одговор дека тие не посетуваат болни лица, туку едноставно функционираат како патронажна служба за мајки со доенчиња. Затоа текот на истражувањето, односно првобитната замисла се промени и истражувањето ќе биде направено во семејствата кои биле посетени од страна на патронажната служба поради тоа што во семејството има мајка со бебе, но каде што во истото семејство има член кој има прележано мозочен удар, постои оперативен зафат на глава (поради тумор, циста и сл), постои некој вид на невродегенеративна болест (мултипла склероза, мијастениа гравис и сл) или има некој друг вид на цереброваскуларно заболување. Тука се поставува и хипотезата на овој труд: „Доколку поливалентната патронажна служба би била организирана така што да ги посетува лицата кои преживеале мозочен удар и имаат одреден степен на парализа или пареза, тогаш менаџирањето со ваквите заболувања би било подобро, пациентите би се чувствувале посигурни, полесно би ја поднесле рехабилитацијата и побрзо би ја вратиле самодовербата и желбата за социјализација во општеството“. За тестирање на оваа хипотеза ќе се применат податоците кои ќе се добијат од страна на медицинската документација на Здравствен дом – Струмица (служба за патронажни посети на мајки, доенчиња и мали деца), семејствата кои се предмет на интерес за овој труд ќе бидат посетени во нивниот дом. Еден дел од пациентите ќе бидат третирани од страна на патронажната сестра, а додека друг дел ќе бидат само следени, односно ќе имаме две групи на пациенти: третирана група и контролна група. И едните и другите пациенти ќе бодат анкетирани и интервјуирани, како за нивната здравствена состојба, така и за функционирањето на целокупниот систем за здравствена нега во домот од страна на медицинска сестра. Бројот на семејства кои ќе бидат опфатени во ова истражување ќе биде 20. Во општина Струмица годишно се организираат околу 8000 патронажни посети годишно. Во текот на овие три месеци колку што трае прибирањето на податоците за овој труд во општина Струмица беа организирани 2000 25


патронажни посети и беа издвоени семејства кои беа предмет на интерес за овој труд. 3.2. Методи на работа Од методи на работа употребени се епидемилошкот метод со ретроспективно истражување за последната 2012 година во општина Струмица, методот на интервју, методот на анализа и синтеза и статистички метод, односно пресметка на стандардно отстапување. Како што веќе беше споменато, изборот на испитаници ќе се прави од медицинската документација, односно книгата за евиденција на Здравствениот дом – Струмица, а како критериум на избор на испитаниците (семејствата) ќе се земе фактот што при посетата на патронажната служба во семејството било забележано дека постои лице со одреден степен на пазарализа (параплегија, хемиплагија, квадроплегија, белова парализа или васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот). Од семејствата во кои ќе се прави испитувањето најпрво ќе се побара согласност,

а доколку некое

семејство не

прифати

да учестува

во

истражувањето ќе се побара заменско семејство. Исто така, ќе се користат методи на процена на здравствената состојба. Процената на здравјето на населението претставува комплексна манипулација, каде што со помош на квантитативни здравствени индикатори може да се дојде до квалитативна процена, како што е дефинирањето на здравствената состојба со следните квалификации: одлично здравје, многу добро, добро, лошо и фатално. Здравствениот индикатор претставува инструмент за мерење односно здравствен показател кој служи за процена на здравствената состојба на населението на одредена територија и во одреден временски период. Како почетен материјал кој ќе послужи да се добијат податоци за семејствата ќе послужи медицинската документација, односно книгата за евиденција на Здравствениот дом – Струмица и тоа службите за патронажна дејност.

26


4. РЕЗУЛТАТИ

Од вкупниот број (20 семејства) опфатени во ова истражување, во 10 семејства беше направена патронажна посета и пациентот беше соодветно третиран, додека во останатите 10 семејства пациентите беа само набљудувани 27


и служеа како контролна група за да се согледаат разликите помеѓу едните и другит�� пациенти. Најпрво, во табела 1 се прикажани бројот на болни по лекарска дијагноза, а потоа за секој случај поединечно, или доколку се работи за сосема идентични состојби кај повеќе пациенти, заедно, ќе се постават сестринска дијагноза,

краткорочни

и

долгорочни

цели,

сестрински

интервенции,

евалвација.

Т.3: Посетени пациенти од страна на патронажната служба според дијагнозата Лекарска дијагноза

Број на пациенти Третирани

Набљудувани

Хемиплегија-хемипареза Параплегија Квадриплегија Моноплегија Tранзиторен исхемичен атак Интрацеребрална хеморагија Глобални мозочни исхемии Васкуларни оклузии на крвни садови во

2 1 1 1 1 1 1 2

2 1 1 1 1 1 1 2

мозокот Вкупно

10

10

Во продолжение за споменатите осум дијагнози, односно за десетте третирани пациенти прикажан е планот на здравствена нега кој беше применет во нивниот дом. Најголем број на пациенти се со некаков степен на парализа – пареза, и тоа 5 пациенти од вкупно 10 или 50 %, од нив кај 2 пациенти е дијагностицирана хемиплегија, а по 1 пациент се со дијагноза параплегија, квадриплегија и моноплегија. Останатите 5 пациенти имаат други видови на церебро-васкуларни заболувања, а од нив 2 пациенти имаа оклузии на крвните садови на мозокот.

4.1. Интерпретација на резилтатите и изработка на план на здравствена нега на болен од церебро-васкуларни болести во домашни услови

28


За сите 10 пациенти кои беа третирани во домошна средина изработен е план за здравствена нега при што е дадена сестринска дијагноза, цел, интервенции и евалуација. Потоа тие се споредени со останатите 10 пациенти кои се само набљудувани. Потоа на сите 20 пациенти или на членови од нивните семејства им е поделен анкетен прашалник со неколку прашања во врска со нивната здравствена состојба и системот на здравствена заштита. Значи, како што беше веќе споменато 5 од 10 пациенти имаат некаков вид на парализа. Кај некои таа е последица на преживеан мозочен удар, кај други е последица на несреќен случај со повреда на рбетниот столб, а кај трети постои дијагноза церебрална парализа.

4.1.1. Резултати од истражувањето на пациенти со хемиплегија-хемипареза

Најпрво ќе започнам со двата случаи на лица од машки пол кои како последеца на преживеан мозочен удар имаат поставена лекарска дијагноза хемиплегија – хемипареза. Лицето И.Д кој е на 51 годишна возраст и лицето А.К 62 години, имаат слабост на десната страна на телото. При посетата на нивните семејства најпрво се постави сестринска дијагноза, која и за двајцата важи подеднакво, со оглед на сличната здравствена состојба во која се наоѓаа. Потоа, овие два третирани случаи ќе бидат споредени со два случаи на пациент/ка кои имаат иста дијагноза, но кои се само набљудувани.

Сестринска дијагноза: -

Намалена можност да се грижи за себе – облекување, дотерување изразена преку неможност за закопчување на облеката, неможност за облекување на чорапи и неможност за облекување на чевли.

-

Намалена можност за спроведување на лична хигиена

-

Неможност за подготвување на храна, сечкање на храната, отворање садови со храна 29


-

Намалена способност за хранење

-

Намалено поднесување на напор

-

Дисфазија – повторување на исти зборови – стереотипија

Бидејќи пациентите И.Д (51) и А.К (62) имаат лекарска дијагноза хемиплегија, односно одземеност на едната страна, направена е проценка за ризик од паѓање. Проценката е направена според Морсеова скала (табела 1). Т.4: Морсеова скала за проценка за ризик од паѓање Ризик фактор Претходни паѓања Други медицински дијагнози Помагала при движење

Инфузија Став/преместување

Ментален статус

Опис Да Не Да Не Мебел Штеки, стао, одалка Не користи помагала,мирува во кревет, движењето е со помош на медицинска сестра, користи инвалидска количка Да Не Оштетен (нестабилен, потешкотии при исправање на телото) Слаб Нормален / мирува во кревет / неподвижен Заборава ограничено Ориентиран е во однос на сопствената подвижност

Бодови 25 0 15 0 30 15 0

20 0 20 10 0 15 0

За пациентот И.Д. добиени се вкупно 35 бода (помагање при движење со стаки и одалка = 15 и Став/преместување 20). Значи кај него според Морсеовата скала постои умерен ризик за паѓање. Додека кај пациентот А.К добиени се вкупно 95 бода (претходни паѓања 25; Други медицински дијагнози (хипертензија) 15; Помагала при движење (мебел) 30; Став/ преместување (слаб) 10 и Ментален статус (заборава ограничено) 15 бода. Според оваа скала кај него постои висок ризик од паѓање. Здравствената нега која се спроведува се состои од краткорочни и долгорочни цели. Краткорочни цели се:

30


1. Подучување на семејството било да е тоа формално или неформално во врска со болеста и дејствување како главен давател на здравствени информации. 2. Обезбедување директна нега и супервизија на негата пружена од страна на други лица, вклучувајќи ги тука членовите на семејството и сестринските асистенти 3. Пациентот ќе прифати помош од други лица 4. Набавка и оспособување да користи ортопедски помагала Долгорочни цели се: 1. Пациентот ќе го зголеми степенот на самостојност, сам ќе облекува некои алишта 2. Пациентот ќе знае да користи соодветен прибор за облекување на чорапи 3. Пациентот ќе изведува активности за одржување на личната хигиена со користење на помагала. 4. Пацинетот ќе го зголеми степенот на самостојност во текот на хранењето. 5. Пацинетот ќе знае да ја контролира рамнотежата 6. Враќање на говорот во нормална функција Покрај тоа што јас како медицинска сестра поставив свои дијагнози, исто така треба да спроведат и интервенции, а при тоа некои од тие интервенции ги извршувам сама, а за некои е неопходно присуство на доктор: 1. Да се дефинира ситуацијата кога на пациентот му е потребна помош 2. Да се одржи едукативен процес кој дозволува разбирање и планирање на вежбите 3. Помош на пациентот при местење / користење на ортопедските помагала 4. Да се обезбеди доволно време за облекување и дотерување 5. Целата потребна облека, прибор, помагала да се наместат на дофат на пациентот 6. Да се обезбеди приватност на пациентот 7. Да се научи пациентот да знае и да може добро да ја пренесува и да ја одржува теласната рамнотежа преку хемиплегичната рака 8. Контролирање

на

процедурата

на

соблекување,

одржување

на

рамнотежата, начинот на повлекување на алиштата и придржување на одземената рака на пациентот 31


9. Коригирање на сместувањето на чевлите, а потоа помош со притисок врз хемиплегичното колено до конечно обување на чевелот 10. Помагање во изведувањето на движењата при миење 11. Држење на хемиплегичната рака на пациентот и помагање со истата рака да ја отвори крпата за миење (движење кое личи на отворање ракавица за да влезе раката) 12. Поддржување на рамнотежата на пациентот со потпирање на неговиот парализиран колк, со помош на раката и горниот дел на своето тело и овозможување на миење 13. Пренесување на храната на послужавник и поставување на стол за сервирање, а при тоа приближување на столот до 30-40 cm од пациентот 14. Обезбедување 30 – 40 min. за хранење на пациентот 15. Вежбање на гласови и букви После одредено време ја направив првата евалуација на состојбата: -

Краткорочните цели кои беа поставени, а се однесуваа на подучување на

семејствата

за

грижа

околу

болните

со

хемиплегија

и

обезбедување директна нега и супервизија на негата пружена од страна на други лица, вклучувајќи ги тука членовите на семејството и сестринските асистенти, беа решени позитивно, односно членовите на семејството за брзо го совладаа начинот за гружа околу пациентите -

Пациентите набрзо се соочија со реалната ситуација и прифатија помош од други лица, а со тоа и третата краткорочна цел беше исполенета.

-

Откако беа набавени потребните ортопедски помагала, пациените веднаш започнаа да ги користат по инструкциите кои им беа дадени, а со тоа и последната краткорочна цел беше исполнета.

После поминат период на адаптација и прифаќање на ситуацијата, односно после два месеци овие две семејства беа повторно посетени и беше направена евалуација за да се согледа како се решаваат долгорочните цели кои беа поставени. Со евалуацијата се заклучи следното: - Со стручната помош која им беше дадена, пациентите после поминатите два месеци ја зголемија самостојноста во облекувањето, одржувањето на личната хигиена и хранењето, а со тоа се исполнети 32


долгорочни цели кои се поврзани со облекување, соблекување, лична хигиена и хранење. - Долгорочна цел која се однесува на одржување на рамнотежата се уште не е во целост исполнета, но со подршката која ја имаат пациентите од семејствата и со помош на третманите од терапевтите за кратко време се очекува исполнување и на оваа цел. - Последната долгорочна цел е делумно исполнета односно пациентот се обидува да ја подобри комуникацијата, вежба гласови и букви и веќе може со мала помош вербално да комуницира. Покрај двата третирани случаи на хемиплегија, како што беше веќе споменато, беа посетени и двајца пациенти со истата дијагноза кои беа само набљудувани. Тие беа на возраст од 65 и 69 години и во текот на два месеци беа два пати посетувани. Во текот на првата посета беа поставени сестринските дијагнози и истите поистоветуваа со дијагнозите од претходните случаи, односно и во овие два случаи постоеше намалена способност за облекување, лична хигиена и хранење. После два месеци повторно беа посетени овие две семејства, пацинетите не беа во можност самостојно да се исправат од легната положба, намалената способност за облекување и соблекување која ја имаа во текот на првата посета сега беше повеќе изразена и може да се рече дека постои неможност за облекување и соблекување, кај едниот пациент беше забележена цијаноза при обид за поместување и исправање во креветот, а кај другиот во моментот на посетата беше забележана фрустрација и тој не прифаќа помош и не е во состојба да ја зголеми својата самостојност.

4.1.2. Резултати од истражувањето на пациенти со параплегија

Кај две лица кои беа посетени е поставена дијагноза од доктор параплегија. Лицето П.Ј е од машки пол, е на возраст од 33 години и параплегија настанала како последица на сообраќајна незгода, а додека лицето

33


од женски пол Х.К која има 48 години причина за параплегија е ревматоиден артритис кој предизвикал деформираност во кранио-цервикалниот спој. Како што следува најпрво за лицето П.Ј се поставуваат сестрински дијагнози: -

Неможност за одење (актуелна сестринска дијагноза)

-

Ургентна инконтиненција (актуелна сестринска дијагноза)

-

Намалена

способност

за

спроведување

на

лична

хигиена

(потенцијална сестринска дијагноза) -

Ризик за декубитус (можна сестринска дијагноза)

Веднаш после поставувањето на сестринска дијагноза се поставуваат целите, а во краткорочни цели се вбројуваат: 1) Пациентот ја разбира потребата од помош и зависност од друго лице, како за помош при користење на помагала (количка), така и при спроведување на лична хигиена (бањање) 2) Пациентот ќе знае да примени мерки за превенција на декубитус Долгорочни цели се: 1) Пациентот вложува напор за повеќе да се осамостои, напорно вежба за да застане на нозе 2) Пациентот го разбира проблемот на инконтиненцијата, ја знае причината и учествува во планирањето и спроведувањето на интервенциите 3) Пациентот

согласно

своите

способности

ќе

учествува

во

спроведување на мерките за превенција од настанување на декубитус и кожата ќе остане интактна, интегритетот на кожата ќе биде зачуван Во понатамошниот план за здравствена нега на пациенти со параплегија во домашни услови се образложени интервенциите кои се спроведуваат при патронажната посета. Кај овој пациент тие се: 1) Проценување на можноста за преместување од кревет во количка 2) Изведување на вежби за зајакнување на рацете 3) Проценување на најсоодветното помагало и заедно со пациентот одбирање на помагалата кои би му користеле 4) Обезбедување на приватност при бањање

34


5) Упатување на пациентот за користење на кондом катетер 6) Превенирање на уринарни инфекции 7) Правење на план за внесување на течности 8) Обезбедување на потребната хидратација 9) Проценка на постоење на фактори за ризик од декубитуси – Braden скала Следува евалуација на краткорочните цели, а после два месеци и евалуација на долгорочните цели. -

Пациентот ја прифаќа својата состојба, позитивно мисли за себе, прифаќа помош од другите, а со тоа ја исполнува првата краткорочна цел.

-

Поради постојаната положба на седење пацинетот е свесен за можноста за појава на декубитуси и затоа тој превзема мерки за превенција, а со тоа и втората краткорочна цел е исполнета,

Во следната посета евалуацијата се однесуваше на долгорочните цели: -

И покрај постојаното вежбање, медицинските третмани и упорноста на пациентот, тој сеуште мора да користи инвалидска количка, па така долгорочната цел за осамостојување на пациентот е делумно исполнета

-

Во текот на ноќта со поставување на кондом катетер пациентот е сув, а со тоа втората долгорочна цел е исполнета

-

Пациентот учествува во мерките за превенција на декубитуси, често се поместува при седење и лежење, изведува масажа на нозете, а со тоа и третата долгорочна цел е позитивно решена.

Како што беше споменато кај овој пациент постои можна сестринска дијагноза – ризик од декубитоси, поради тоа за да се одреди ризикот за настанување на декубитус е искористена скалата на Knoll.

Т.5: Knoll скала за одредување на ризикот за настанување на декубитус Општа состојба Менатална состојба

0 добра при свест

1 средна ступор

2 лоша пред кома

3 многу лоша кома

35


Активности

Се бодува двојно седи лежи

активен

Подвижност Инконтиненција

треба помош подвижен ограничена многу неподвижен ограничена не повремено урина урина и столица

Перорална добра исхрана Перорални добра течности Предиспонирачки не болести (дијабет, анемија) Вкупно

средна

слаба

ништо

средна

слаба

ништо

блага

слаба

ништо

Бидејќи критичната вредности изнесува 12 бодови, ризикот од декубитус кај

овој

пациент

е

голем

поради

вредности

од

15

бодови

(1+1+(2+2)+(3+3)+(2+2)+0+0).

Пациентката Х.К која боледува од ревматоиден артритис во текот на првата посета беше разговорлива, ни ја објасни нејзината состојба и терапијата која ја прима. Разговаравме за проблемот со лековите кои се скапи и кои повремено ги нема на позитивната листа на лекови, па се појавува проблем при набавка. Пациентката ја сваќаше нејзината состојба и не се противеше на помош од други, а исто така се трудеше да се осамостои. После два месеци посторно го посетивме домот на Х.К, но таа во нејзината соба не примаше посети. Добивме образложение дека имала силни болки, но исто така имала и напади на паника (анксиозност) која во последно време се зголемувала и немала желба за ништо. Не соработувала со терапевтот кој приватно го ангажирале, не сакала да се премачкува за мастите за превенција на декубитуси, па така се јавила и зголема можност од појава на инфекции и рани. Според Knoll скала за одредување на ризикот за настанување на декубитус

бодовите

кои

ги

има

оваа

пациентика

22

бодови

(3+1+(3+3)+(2+2)+(2+2)+2+2). Ризикот е многу голем, а тоа се гледа и од црвенилата по кожата и веќе отворените рани.

36


4.1.3. Резултати од истражувањето на пациенти со квадриплегија

Двата случаи на квадриплегија кои овде ќе бидат прикажани се од сосема различна природа. Инаку, во првиот случај се работи за квадриплегија при церебрална парализа кај девојче со посебни потреби на возраст од 15 години. Другиот случај се однесува на момче на возраст од 26 години кај кое квадриплегија настанала поради несреќен случај при пад со параглајдер на карпест терен, а при тоа дошло до повреда на вратот. На девојчето А.Т на возраст од 2 години и била поставена дијагноза циребрална парализа, сега таа е на возраст од 15 години. Во почетокот постоела надеж за нејзино опоравување, но подоцна таа надеж целосно исчезнала и се заменила со најтешката дијагноза квадриплегија. Кај девојчето постои умерена ментална ретардација, но нејзината комуникација е возможна. При првата посета на домот беа поставени неколку сестрински дијагнози: -

Декубитус

-

Опстипација

-

Тотална инконтиненција

-

Намалена проодност на дишните патишта

-

Неможност да се грижи за себе – облекување

-

Неможност да се грижи за себе – елиминација

-

Неможност да се грижи за себе – лична хигиена

-

Неможност да се грижи за себе – хранење

-

Висок ризик за повреди

Бидејќи постои доста тешка лекарска дијагноза и сестринските дијагнози упатуваат на лоша здравствена состојба, но за да се утврди состојбата со декубитусите во овој случај ќе ја искористиме скалата на Браден. Т.6: Браден скала за одредување на ризикот за настанување на декубитус Бодови Фактор Сензорна перцепција Влажност

1

2

3

Комплетно ограничена Кожа

Многу Лесно ограничена ограничена Кожа многу Кожа

4 Без оштетување Кожата е 37


Активност

постојано влажна Во постела

Подвижност

Неподвижнос т Исхрана Многу слаба Триење и Присутен развлекување проблем

често влажна

повремено лажна Во столица Повремено станува Многу Лесно ограничена ограничена Неадекватна Адекватна Потенцијален Нема проблем проблем

ретко влажна Често се шета Без ограничување Одлична

Според оваа скала кај А.Т (15) постои целосна ограниченост на сензорната перцепција – 1 (не реагира на болни дразби, односно постои ограничена способност за чувство на болка напоголем дел од телото); Поради редовно миење и чистење на кожата повремено се случува да биде влажна – 3, и постои потреба постелнината да се промени еднаш во текот на денот; Што се однесува на активноста бидејќи се работи за квадриплегија пациентката е постојано во постела – 1; Исто така и околу подвижоста таа е недодвижна – 1; Исхраната е адекватна со голема помош на фамилијата јади по половина оброк и редовно прима витамини, минерали и протеини - 3. Не постои проблем околу триење и развлекување пред се затоа што пациентката е целосно неподвижна – 3. Вкупните бодови во овој случај изнесуваат 12. Според скалата на Браден се покажува дека постои висок ризик кон умерен ризик. Како што следува во понатамошниот тек на планот на здравствена нега, потребно е да се постават целите, и тоа краткорочни и долгорочни. Краткорочни цели се: 1. Постоечкиот степен на декубитус нема да премини во повисок степен 2. Пациентката ќе има редовна елиминација на мека столива после примена на лаксатив, и на тој начин би се решил проблемот со опстипацијата 3. Кожата на перианалното подрачје ќе биде сува и чиста 4. На пацинетката ќе се направи обид да му се објасни техниката на искашлување 5. Пациентката ќе биде облечена, ќе биде задоволна со постигнатот и без нелагодност и устручување ќе побара помош 6. Пациентката ќе покаже желба и интерес за преоблекување / дотерување.

38


7. Пациентката ќе покаже желба и интерес за јадење 8. Пациентката ќе знае да ги препознае факторите кои носат висок ризик за повреди Долгорочни цели: 1. Нема да дојде до пропратни компликации (болка, инфекции) поради постоечкиот декубитус 2. Пациентката нема да чувствива притисок во ректом и нема да има тешкотии во текот на дефикација 3. Пациентката ќе биде сува и ќе се чувствива удобно 4. Пациентката ќе има проодни дишни патишта, ќе дише без грчење со фреквенција 16-20 вдишувања во минута. 5. Пациентот ќе изведува активности за одржување на личната хигиена со користење на помагала: столица за во када и сл. 6. Пацинетот ќе го зголеми степенот на самостојност во текот на хранењето 7. Пацинетот ќе знае да користи одредени мерки за спречување на повреди Во овој случај, кај пациентката кај која се поставени повеќе сестрински дијагнози и листата со сестрински интервенции е подолга, а тоа би биле следните интервенции: 1. Да се утврди план за лечење на раната од декубитус 2. Стимулирање на циркуларијата со штипкање на кожата околу загрозеното подрачје, не со масирање 3. Прима на ординиран орален лаксатив со кој ќе се реши опстипацијата 4. Поттикнување на пациентот да јаде овошје и да пие течности 5. За ослободување на дишните патишта да се намести пациентката во висока Fowler – ова положба во креветот или да се седнува во количка повеќе време 6. 30 минути пред облекување, соблекување да прими пациентката аналгетик за намалување на болката 7. За елиминација да се подготват пелини и непропусни пелини за во кревет 8. При одржување на личната хигиена да се измие косата на пациентката, да се средат ноктите

39


9. Поради когнитивните проблеми на пациентката да и се даваат кратки и јасни упатства 10. При хранење обезбедување на мирна атмосфера, а храната да биде на соодветна температура 11. Да му се објасни на пациентката системот на повикување на помош како и да се процени способноста колку таа ќе може да го користи 12. Да се обезбеди сигурен транспорт: заштитни огради, закочени тркала Евалуацијата после одреден временски период во случајот два месеци и седум дена е: -

Декубитусите и покрај придржувањето на планот за лечење не се заздравени, што значи едната од целите не е исполнета, но затоа пропратни компликации на болка и инфекции нема, што значи дека оваа цел е позитивно решена

-

Пациентката прима орален лаксатив и со тоа има мека столица на 3 дена и се чувствува пријатно, односно не чувствува притисок и болки што значи целта е исполнета

-

Пациентката е сува и се чувствува удобно, што значи и оваа цел е исполнета

-

Дишните патишта на пациентката се ослобени и нормано дише, после совладувањето на техниката за дишење и искашлување и после подигнувањето на креветот на пациентката, што значи и краткорочната и долгорочната цел во поглед на тешкотиите на дишење е исполнета

-

Пациентката прифаќа помош за хранење, исто така има желба и интерес за земање на храна, сита е и задоволна, а со тоа и целите поврзани со исхраната се исполнети

-

Пациентката ги препознава знаците за опасност, но не се придржува целосно, што значи постои одреден ризик за повреди, а со тоа оваа цел е не е исполнета А.Т која има когнитивно пореметување и која е инвалид од својата втора

година и која не знае за поинаков живот освен оној во нејзината инвалитска количка, таа сепак го прифатила тоа и се бори против тоа, а третманот и подршката која ја доби со патронажната посета уште повеќе и внесе желба и интересирање за животот. За разлика од неа, А.Н има 26 години и инвалид е 40


веќе 3 години, кога слетувајќи со параглајдр изгубил контрола и паднал при што го повредил вратниот пршлен. Тој го знае животот и убавините кога бил „слободен“ и не бил врзан за инвалитската количка, па тешко му е да ја прифати целокупната ситуација. И во текот на двете патронажни посети за негово набљудување, тој со тешкотија во зборувањето одбива помош, кај него постои анксиозност и несака да зема храна, не сака да го бањаат, ниту да го вадат на свеж воздух во дворот. Откако во неговиот дом бил повикан приватен физиотерапевт тој одбил да соработува и не направил никаква вежба.

4.1.4. Резултати од истражувањето на пациенти со моноплегија

Поради претходен акутен полиомиелитис на воздраст од 12 години, Р.Ч чувствувала слабоста на раката, која слабоста по неколку години преминала во моноплегија. Сега таа е 17 годишна девојка која при првата посета во нејзиниот дом се сретнавме со физиотерапевт кој еднаш неделно вежба со пациентката. После завршувањето на вежбите, со добра соработка на пациентката го направивме следниот план на здравствена нега. Најпрво беа поставени сестринси дијагнози, кои во овој случај се однесуваа на: -

намалено поднесување на напор

-

пореметувања на волевата моторна контрола

-

пореметувања на перцепцијата, губиток на телесната тежина

-

пореметување на говорот и комуникацијата

-

намалена можност за хранење

-

намалена можност за одржување на хигиена

-

анксиозност

Целите кои се однесуваат на краткорочен период вклучуваат: 1. Подобрување на апетитот и враќање на самодовербата 2. Пациентката ќе биде задоволна од постигнатoто ниво на самостојност Долгорочни цели се: 1. Подобрување на комуникацијата (посета и на логопед) 2. Пациентката самостојно ќе подготвува храна и ќе се грижи за личната хигиена 41


3. Максимално можно подобрување на состојбата Како интервенции кои се изведуваат се: 1. Да се обезбеди околината: суви подови, држачи на зидовите, добро осветлување, папучи кои не се лизгаат 2. Моторната стимулација и вербалната, аудитивната и визуелната стимулација како и стимулацијата на говорните функции Обезбедување помош при користење на остри предмети (нож и сл.) 3. Проценување на степенот на самостојност Евалуацијата која беше направена после 1 месец и 3 недели го покажа следното: 1. Пациентката го има подобрено апетитот, јаде три пати на ден (главен оброк) и има ужинки со овошје 2. Пациентката сама излегува на прошетки, при тоа не срамејќи се од својата состојба 3. Има зголемена самодоверба 4. Дел од гласовите кои не беше во можност да ги изговара веќе ги изговара 5. За брзо се очекува дека ќе се постигне целосно закрепнувањена пациентката Кај лицето кое К.М 21 години, моноплегија на десната рака настанала како последица на повреда и тоа неодамна пред посетата во неговиот дом. Тој бил темпераментен млад човек кој имал многу другари, но при посетата на неговиот фом забележав лесна депресија. Собата беше неуредна, а пепелникот беше полн со отпушоци. Се пожали дека никој не го посетува, а тој поради ортозата која ја носи не сака да излегува. К.М го посетивме повторно после еден месец и забележавме дека иако има подобрување во поглед на неговата функционална способност тој сеуште има изразена депресија која влијае на неговата целокупна здравствена состојба. Се пожали на тахикардија и проблеми со дишењето, а сето тоа најверојатно се должи на прекумерното пушење цигари и не излегувањето од домот.

4.1.5.

Резултати

од

истражувањето

на

пациенти

со

интрацеребрална хеморагија 42


Интрацеребрална хеморагија е дијагноза поставена од лекар кај двајца пациенти. Тоа е акутна ЦВБ со висока стапка на морталитет и до 50% и претставува причина за 15% од мозочните удари. Двајцата пациенти ја преживеале таа акутна фаза на болеста, но останати се последици. Од двајцата пациенти, пациентот кој е третиран со домашна нега е на возраст од 42 години, а додека пациентот кој е само набљудуван е на возраст од 58 години. Кај пациентот кој е третиран болеста настапила поради хипертензија, а додека кај вториот пациент после руптура на аневризма на церебрална артерија. Сестринските дијагнози кои упатуваат на здравствениот проблем на 42 годинишниот Р.Н се: - Анксиозност - Висок ризик за осаменост - Слоабост на екстремитетите - Конвузност Цели кои се поставени се: 1) Вклучување во секојдневните активности на семејството 2) Овозможување на поддршка за да ја надмине осаменоста 3) Зацврстување на мускулниот систем За таа цел беа спроведени следните интервенции: 1) Праќање на болниот до блискиот маркет 2) Разговор со болниот за минатот и иднината 3) Изведување на вежби (кинезитерапија) и физикална терапија Евалуацијата го покажала следното: 1) Пациентот после два месеци успешно помага низ домот и во градината 2) Често излегува во блискиот парк 3) Посетува и изведува вежби во одделението за физикална медицина и во рехабилитациониот центар „Цар Самуил“. 58 годишниот А.Ј кој бил со руптура на аневризма има далеку потешка клиничка слика . Кај него е потребен оперативен зафат кој е ризичен и за таа цел треба да се испрати во Истанбул на операција. Поради недостиг на средства операцијата е одложена. Во текот на посетата на неговиот дом, разговаравме со

43


неговото семејство и откивме дека тој има и други хронични болести кои дополнително ја влошуваат целокупната здравствена состојба. Во текот на повторната посета на неговиот дом после нешто повеќе од два

месеци

дознавме

дека

лицето

починало

како

компликација

на

операцијатакоја морала итно да се изврши во Скопје. 4.1.6. Резултати од истражувањето на пациенти со останати дијагнози

Во оваа група се сместени четирите пациенти кои се набљудувани, а од кои по еден пациент е со транзиторен исхемичен атак и глобални мозочни исхемии, а двајца со васкуларни оклузии. Значи четири пациенти се третирани, а останатите четири се набљудувани. Пациентот Н.Р кој има 62 години има мозочна исхемија и кај него беа поставени следните сестрински дијагнози: -

намалување на темпото на психичка активност

-

губење на рамнотежа

-

нарушување на вниманието и инертност на умствените процеси

-

ограничен дијапазон на адаптација

Целите кои се сака да се постигнат се: 1) Подобрување на концентрацијата 2) Подобрување на телесната рамнотежа 3) Овозможување на адаптација во средината Поставените цели би се постигнале со следните интервенции: 1) Препорака за терапија комбинирана употреба на парацетамол и цинаризин (со консултација со доктор) 2) Препорака за третман со масажа од страна на физиотерапевт за подобрување на циркулацијата и употреба на чаеви за подобрување на циркулацијата (гинко) 3) Промена на околината (домот) за полесна адаптација, шплривање на мермерните скалила за да не се лизне и сл.

44


Проценката направена после два месеци укажа на подобрена севкупна слика: 1) Со примена на кинезитерапија о физикална медицина (секојдневно) се доби подобрување на циркулацијата, а со тоа се подобри и рамнотежата, како и концентрацијата, а се намали збунетоста и конвузноста 2) Пациентот при повторната посета беше во градината каде работеше на една леа, а со тоа дојдовме до заклучок дека и социјалната адаптација е постигната. Пациентот кој го набљудувавме е на возраст од 48 години и исхемијата на мозокот допринесла за губење на видот и слухот. Пациентот е ограничен во движењата, потребна му е помош и има несигурност во себе, а исто така е и многу нервозен со оглед на тоа дека и за најмало движење има потреба од друго лица. Повторната посета ја покажа идентична состојбата, без никакво подобрување ниту влошување. Пациентката О.Љ 58 години после транзиторен исхемичен атак има низа на симптоми кои повремено се појавуваат, но некои и постојано се присутни. За таа цел врз основа на анамнезата која беше дадена се донесени и следните сестрински дијагнози: -

проблеми со видот

-

вртоглавици

-

губење на рамнотежа

-

синкопа

Цели: -

враќање на видот или стопирање да не дојде до губење

-

третирање на вртоглавиците и рамнотежата

-

одредување на причините за честите несвестици кои траат кратко

Интервенции: -

праќање на очен преглед

-

мерење на крвен притисок

-

проверка на циркулацијата

-

мерење на шеќерот во крвта

45


Евалуацијата после еден месец покажа дека: -

поради високиот очен притисок и крварење во очното дно се губел видот, па со препишана терапија капки за очи ситуацијата е значително подобрена

-

поради високиот крвен притисок пациентката беше испратена на дополнителни испитувања, после што ја доби потребната терапија, а со тоа се намали степенот на вртоглавици

-

поради честите паѓања на шеќерот во крвта што го покажа три месечниот тест се појавувале чести несвестици. Пациентката беше советувана постојано да носи со себе нешто благо кое моментално ќе го крене нивото на шеќер во крвта. Кај пациентот А.Њ 33 години поради микро мозочен удат (транзиторен

исхемичен атак) останал со последица белова парализа. Искривеноста која ја добил на лицето била доволна причина да се повлече во себе и да не излегува. Сополнителна причина за депресија било и тоа што ја раскинале врската со девојката. Тој се почувствувал отфрлен и немал волја за самогрижа и за стекнување на самодоверба. Иако дијагнозата нема лоша прогноза и најголем број пациенти за кратко време се опоравуваат тоа не беше случај со А.Њ кој и после еден месец се наоѓање во иста состојба без да ја започне потребната терапија. Кај двајца од третираните пациенти, и двајца од набљудуваните пациенти постоеле лекарска дијагноза васкуларна оклузија. Сите пациенти биле навремено третирани така што имаа добра клиничка слика и затоа за нив ќе ја прикажеме само нивната функционална способност.

4.2. Интерпретација на резултатите добиени од анкетниот прашалник

Во текот на патронажната посета на пациентите, или на нивните старатели, членови на фамилијата им беа поделени анкетни прашалници (примерок од анкетниот прашалник е даден во прилог). На анкетниот прашалник одговарале самите пациенти (доколку беа во можност) и нивните

46


најблиски (членови од фамилијата). Им беа поставени 13 прашањам а добиените резултати се прикажани во продолжение. Според одговорите на анкетниот прашалник 9 (45%) од вкупно 20 пациенти непосредно после настанувањето на здравствениот проблем биле згрижени во болница. Од интервјуто со членовите на нивните фамилии дознаваме дека овие девет пациенти се со парализа од одреден степен. Останатите 11 пациенти биле домашно лекувани.

45%

Пациенти кои биле третирани болнички Пациенти кои не биле третирани болнички

55%

График бр. 1: Графички приказ на процентот на пациенти во зависност од болничкиот третманот

8 (40%) од пациентите биле посетени од службата за домашно лекување, после барањето за таква посета од нивното семејство. Од интервјуто дознаваме дека домашна посета имале пациентите кои се со полоша клиничка слика. Таквите домашни посети кај 4 пациенти траеле по 5 дена во текот на два месеци, додека кај 2 пациенти домашна посета имало секој втор ден во времетраење од еден месец. Останатите 2 пациенти биле посетувани за време на викенд поради примање на ампуларна терапија, со образложени дека неможат да чекаат во дежурната служба, а нивниот матичен доктор не работи за време на викенд.

47


40%

Пациенти кои биле посетени од службата за домашно лекување Пациенти кои не биле посетени од службата за домашно лекување

60%

График бр. 2: Графички приказ на процентот на пациенти во зависност од посетеноста од страна на службата за домашно лекување

Од 8 пациенти кои биле постувани од службата за домашно лекување кај 4 се поставувал или менувал катетер, 2 имале инфекции на дишните патишта и примале ампуларна терапија, а додека кај останатите 2 биле третирани декубитуси. Домашна посета поради промена на катетер

25% 50% 25%

Домашна посета поради инфекции на дишните патишта (примање на ампуларна Домашна посета поради третирање на декубитуси

График бр. 3: Графички приказ на процентот на пациенти во зависност од причината за интервенција од службата за домашно лекување

На прашањето дали во домот некогаш имале патронажна посета од службата за патронажна здравствена заштита сите 20 семејства одговориле потврдно. Како причина за патронажната посета сите семејства го посочиле

48


раѓањето на новороденче и патронажната посета на мало дете. При патронажната посета, патронажната сестра покрај совети за бебето, давала совети и за останатите членови, а при тоа во дополнување на посетата запишала дека во семејството има болен од церебро-васкуларно заболување. Во текот на таа патронажна посета, патронажната сестра мерила крвен притисок, шеќер кај болниот. Давала совети за исхраната, вежби кои треба да се прават, потоа за начинот на лична хигиена и дотерување. Во повеќето случаи болните се фрустрирани на својата состојба и најпрво одбиваат да соработуваат. Оние десет пациенти кои беа третирани при втората посета која беше направена за евалуација на состојбата повеќе соработуваа и имаа променето дел од навиките. Оние кои не беа третирани и со кои помалку се разговара за нивниот проблем не сакаа да соработуваат и постоеше повисок степен на социјална изолација. Според сите анкетирани испитаници ваквите патронажни посети им биле корисни и тоа и за болните и за членовите на фамилиите. Со ваквите почести патронажни посети болните полесно би се адаптирале на нивната состојба, би научиле повеќе за грижата околу нивното здравје и би се намалил степенот на социјална изолираност и анксиозност. Имајќи го овој проблем, односно имајќи ја лекарската дијагноза која потврдува постоење на церебро-васкуларно заболување, болните и нивните членови на семејствата често се во болничките амбуланти, а некои од нив повикуваат и домашно лекување. Кај некои од нив се случувало и почесто повикување на брза помош најчесто поради високиот крвен притисок. И покрај ваквите проблеми кои ги имаат семејствата во кои нивни член е болен од церебро-васкуларно заболување, во општината Струмица според најголем број од анкетираните не постои конкретна евиденција на сите вакви болни. Според нив секое одделение посебно си ја запишува дијагнозата за нивна потреба, но никаде не постои некаква официјална евиденција на која се запишани сите вакви болни. Доколку би постоела соработка меѓу службите, одделенијата и сл. во Здравствениот дом и тоа од сите нивоа на здравствена заштита (примарна, секундарна и терцијална) тогаш полесно би можело да се евидентираат болните, а со тоа и полесно би можела да се организира повивалентната патронажна дејност.

49


На последното анкетно прашање испитаниците одговориле дека патронажната посета за посета на мајките и бебињата функционира најдобро што може, дека патронажните сестри се обучени и професионално си ја завршуваат работата. Но, според истите тие испитаници, патронажната служба за посета на лицата болни од церебро-васкуларни болести и други болни не функционира воопшто. Во нивните домови тие имале патронажна посета поради тоа што патронажната служба дошла да го посети новороденото бебе и доколку не било тоа причината тие никогаш не би имале патронажна посета. Тука се поставува прашањето: Што би требало да се направи за да профункционира поливалентаната патронажна дејсност за посета на болни? Одговорот на ова прашање и потврдувањето или отфрлувањето на поставената хипотеза во овој труд ќе бидат презентирани во следниот дел каде ќе биде дадена дискусија за резултатите.

4.3. Статистичка анализа на податоците

Т.7: Табеларен приказ на вкупниот број пациенти по пол Пол Женски Машки Вкупно

N 6 14 20

% 30 70 100

30% Женски Машки 70%

50


График бр. 4: Графички приказ на процентот на пациенти по пол

Во текот на ова истражување поголемиот број на пациенти со цереброваскуларни заболувања се од машки пол. Т.8: Табеларен приказ на вкупниот број пациенти по возраст Возрасна група

Пациенти (третирани+набљудувани) N % 3 15 2 10 2 10 3 15 4 20 6 30 0 0 20 100

15-20 20-30 30-40 40-50 50-60 60-70 >70 Вкупно

15-20 30%

0%

15%

20-30 10%

30-40 40-50

10% 20%

15%

50-60 60-70 >70

График бр. 5: Графички приказ на процентот на пациенти по возраст Застапени се сите старосни групи, но најголем процент )30%) припаѓаат на групата од 50 до 60 години. При посетата на овие лица 10 од нив беа третирани и кај нив во текот на посетие се мереа неопходните параметри: крвен притисок, шеќер во крвтам а еднаш во текот на испитувањето беше побарана помош од лаборант од приватна лабораторија кој зеде крв за испитување на параметрите од липидниот статус. Сите овие параметри се многу важни кај лицата со цереброваскуларни заболувања и потребно е да се следат. 51


Во продолжение ќе бидат претставени добиените резултати. Т.9: Табеларен приказ на нивото на крвниот притисок кај третирани и набљудувани пациенти Ниво на систолен притисок Третирани пациенти x х 145 272.25 158

12.25

129

135 150 145

1056.2 5 156.25 20.25 1722.2 5 702.25 132.25 172.25

133

812.25

174 166 120

Набљудувани пациенти x х 135 1332.2 5 130 1722.2 5 150 462.25

Третирани пациенти x х 82 151.2 9 89 28.09

Набљудувани пациенти x х 75 380.25 80

210.25

75

74

420.25

180 185 170

8.5 182.25 2.25

97 90 78

90 94 100

20.25 0.25 30.25

155 152 129

272.25 380.25 1806.2 5

85 90 84

86 82 74

72.25 156.25 420.25

160 140

6168.5

180 174 145 135

158

372.4 9 7.29 18.49 265.6 9 86.49 18.49 106.0 9 234.0 9 1288. 5

79

5058.5

200 180

Ниво на дијастолен притисок

185 166

170

150

130 129

120

120 100

1710.25

155 150 152 145 135 129 133 Третирани пациенти Набљудувани пациенти

80 60 40 20 0 1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

График бр. 6: Графички приказ на нивото на систолен крвен притисок кај набљудуваните и третираните пациенти

52


100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

82 75

89 80

97 90

100

94 90

8586

78

7574

90 82

84 74

79

Третирани пациенти Набљудувани пациенти

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

График бр. 7: Графички приказ на нивото на дијастолен крвен притисок кај набљудуваните и третираните пациенти Пресметка на стандардно отстапување на крвниот притисок кај третирани и набљудувани пациенти:

∑x

σ третирани ( систолен притисок ) =

N

=

272.25 +12.25 +1056.25 +156.25 + 20.25 +1755.25 + 702.25 +132.25 +172.25 + 812.25 = 10 = 24.07 =

σ набљудувани

( систолен притисок )

=

∑x N

=

1332.25 +1722.25 + 462.25 + 8.5 +182.25 + 2.25 + 272.25 + 380.25 +1806.25 = 9 = 26.18 =

σ третирани

( дијастолен притисок )

=

∑x N

=

151.29 + 28.09 + 372.49 + 7.29 +18.49 + 265.69 + 86.49 +18.49 +106.09 + 234.09 = 10 = 11.35 =

σ набљудувани

( дијастолен притисок )

=

∑x N

=

380.25 + 210.25 + 420.25 + 20.25 + 0.25 + 30.25 + 72.25 +156.25 + 420.25 = 9 = 13.78 =

53


Т.10: Табеларен приказ на нивото на шеќер во крвта кај третирани и набљудувани пациенти Третирани пациенти x х 5.2 1.56 6.1 0.13 4.8 2.76 8.9 5.95 14. 61.46 3 3.7 7.62 5.5 0.92 4.9 2.43 5.2 1.59 6.0 0.21 84.63

Набљудувани пациенти x х 6.1 0.28 5.2 2.04 4.7 3.72 8.2 2.46 7.9 1.61 6.8 10.4 4.8 5.6

0.03 14.21 3.35 1.06 28.76

16 14.3

14 12

10.4

10

8.9 8.2

8 6 4

7.9

Третирани пациенти

6.8

6.1 6.1 5.2 5.2 4.84 .7

5.5 3.7

5.6 4.94 .8 5.2

6

Набљудувани пациенти

2 0 1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

График бр. 8: Графички приказ на нивото на шеќер во крвта кај набљудуваните и третираните пациенти

σтретирани

( шеќервокрвта )

=

σ набљудувани ( шеќервокрвта ) =

∑x N

∑x N

=

=

84.63 =2.91 10 28.76 =1.79 9

54


Т.10: Табеларен приказ на вкупниот број пациенти во зависност од способноста (активноста) за работа Работен статус

Пациенти (третирани+набљудувани) N % 6 30 14 70 20 100

Активен - способен Неактивен - инвалид Вкупно

30%

Активен способен Неактивен инвалид

70%

График бр. 9: Графички приказ на процентот на пациенти во зависност од способноста (активноста)

Т.10: Табеларен приказ на функционалната способност кај третирани и набљудувани пациенти Третирани пациенти x х 80 451.56 40 351.56 30 826.56 85 689.06

σ третирани ( функционалнаспособност ) = σ набљудувани

( функционалнаспособност )

=

∑x N

∑x N

Набљудувани пациенти x х 25 14.06 20 76.56 5 564.06 65 1314.06

=

=

2318.74 =24.07 4 1968.74 =22.18 4

55


5. ДИСКУСИЈА Сите овие резултати добиени од истражувањето укажуваат дека важна цел на рехабилитацијата треба да биде помагањето на пациентите да преземат контрола врз одлуките во секојдневното живеење, бидејќи ова може да има позитивен придонес кон нивното чувство на делотворност, морал и целокупното чувство на благосостојба. Уште поважно, тоа може да го зголеми очекуваниот животен век, бидејќи загубата на надеж и чувствата на беспомошност за време на раните фази на рехабилитација се покажало дека се поврзани со пократки стапки на преживување по удар. Во самата средина на живеење, присуството на личност на која и е потребна нега влијае врз целото семејство или социјална група. Кога еден член од семејството не може повеќе да ги извршува очекуваните активности, може да се наруши секојдневната рутина, со што се создава стрес, намалена психолошка благосостојба и конфликт. Членовите на семејството мора да ги прилагодат своите очекувања на личноста која е инвалидизирана, како и да се прилагодат на промените на семејната рутина и активности. Сето тоа е многу полесно со помош од страна на добро обучени патронажни медицински сестри. Важните цели поврзани со грижата за себе и потребите од давање нега мора да се разгледаат под светлото на овие стадиуми, со препознавање. затоа што потребите се менуваат со текот на времето. Најзначајната промена која влијае врз давањето нега е бројот на членови во семејството кои се достапни за обезбедување поддршка како што созрева семејниот животен циклус, но исто така важна е и негата, а пред се советите кои болните ги добиваат во нивниот дом од страна на патронажните сестри. Во таб. 11 е прикажана фунционалната евалуација кај третираните и набеудуваните болни според скалата на Брадел17.

17

Скалата на Брадел ја користам при одредување функционална способност кај лица кои имаат одреден степен на парализа, односно потешки дијагнози

56


Т.11: Споредба на функционална способност кај третирани и набљудувани пациенти со хемиплегија-хемипареза Третиран

Набљудуван

1. Хранење (доколку храната мора да се исече = помош) 2. Преместување од количката на креветот и обратно (вклучува и исправено седење на креветот) 3. Лична хигиена (миење лице, чешлање коса, бричење, чисти заби) 4. Станување и седнување на тоалетната шолја (закачување облека, бришење, пуштање вода) 5. Самостојно капење 6. Одење по рамна површина (или доколку не може да оди, да турка количка) 7. Качување и симнување по скали 8. Облекување (вклучува врзување чевли, залепување лепенки)

10 15

0 5

5 5

0 5

5 5

0 0

5 10

0 5

9. Контролирање на столицата 10. Контролирање на мочниот меур

10 10

5 5

Болните кои беа третирани после два месеци имаа вкупно 80 поени, од можни 100. Додека оние кои беа само набљудувани имаа вкупно 25 поени. Односно искажано во проценти кај третираните пациенти имаме 55 % подобра ситуација отколку кај набљудуваните. Т.12: Споредба на функционална способност кај третирани и набљудувани пациенти со параплегија Третиран 1. Хранење (доколку храната мора да се исече = помош) 2. Преместување од количката на креветот и обратно (вклучува и исправено седење на креветот) 3. Лична хигиена (миење лице, чешлање коса, бричење, чисти заби) 4. Станување и седнување на тоалетната шолја (закачување облека, бришење, пуштање вода) 5. Самостојно капење 6. Одење по рамна површина (или доколку не може да оди, да турка количка) 7. Качување и симнување по скали 8. Облекување (вклучува врзување чевли, залепување лепенки) 9. Контролирање на столицата 10. Контролирање на мочниот меур

Набљудуван

5 10

5 0

5

0

0

0

0 0

0 0

0 10

0 5

5 5

5 5

Болните кои биа третирани после два месеци имаа вкупно 40 поени, од можни 100. Додека оние кои биа само набљудувани имаа вкупно 20 поени. 57


Доколку се обидиме да ги прикажеме во проценти третираните пациенти имаат 20 % подобра функционална способност од оние кои беа само набљудувани.

Т.13: Споредба на функционална способност кај третирани и набљудувани пациенти со параплегија Третиран 1. Хранење (доколку храната мора да се исече = помош) 2. Преместување од количката на креветот и обратно (вклучува и исправено седење на креветот) 3. Лична хигиена (миење лице, чешлање коса, бричење, чисти заби) 4. Станување и седнување на тоалетната шолја (закачување облека, бришење, пуштање вода) 5. Самостојно капење 6. Одење по рамна површин�� (или доколку не може да оди, да турка количка) 7. Качување и симнување по скали 8. Облекување (вклучува врзување чевли, залепување лепенки) 9. Контролирање на столицата 10. Контролирање на мочниот меур

Набљудуван

5

5

5

0

5

0

0

0

0 0

0 0

0 5

0 0

5 5

0 0

Болните кои беа третирани после два месеци имаа вкупно 30 поени, од можни 100. Додека оние кои биа само набљудувани имаа вкупно 5 поени. Доколку се обидиме да ги прикажеме во проценти третираните пациенти имаат 25 % подобра функционална способност од оние кои беа само набљудувани.

Т.14: Споредба на функционална способност кај третирани и набљудувани пациенти со моноплегија

58


Третиран 1. Хранење (доколку храната мора да се исече = помош) 2. Преместување од количката на креветот и обратно (вклучува и исправено седење на креветот) 3. Лична хигиена (миење лице, чешлање коса, бричење, чисти заби) 4. Станување и седнување на тоалетната шолја (закачување облека, бришење, пуштање вода) 5. Самостојно капење 6. Одење по рамна површина (или доколку не може да оди, да турка количка) 7. Качување и симнување по скали 8. Облекување (вклучува врзување чевли, залепување лепенки) 9. Контролирање на столицата 10. Контролирање на мочниот меур

Набљудуван

10 /

10 /

10 10

0 10

10 10

5 10

10 5 10 10

10 0 10 10

Болните кои беа третирани после два месеци имаа вкупно 85 поени, од можни 100. Додека оние кои бeа само набљудувани имаа вкупно 65 поени. Доколку се обидиме да ги прикажеме во проценти третираните пациенти имаат 20 % подобра функционална способност од оние кои беа само набљудувани. Во табела 11 се прикажани вкупните резултати за сите 4 дијагнози кои покажуваат одреден степен на парализа. Т.15: Споредба на функционална способност изразена во % кај третирани и набљудувани пациенти според дијагнозата Третиран Хемиплегија-хемипареза Параплегија Квадриплегија Моноплегија 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

80 40 30 85

Набљудуван 25 20 5 65

85

80

65 40 25

Третирани пациенти

30 20 5

Хемиплегијахемипареза

Набљудувани пациенти

Параплегија Квадриплегија Моноплегија

График бр. 10: Графички приказ на функционалната способност кај различни степени на парализа Од дијаграмот се гледа дека кај пациентите кои се со хемиплегијахемипареза, а кои се третирани од страна на патронажната сестра постои

59


подобрување на функционалната способност за 80 % во споредба со оние кои се само набљудувани каде функционалната способност е подебрена за 25 %. Значи, разликата во функционалната способност која постои е многу голема и изнесува 55 %. Слична е состојбата и со пациенти кои се со параплегија, односно кај третираните пациенти функционалната способност е подебрена за 40%, за разлика од набљудуваните каде тој процент е 20. Значи постои разлика од големи 20% во функционалната способност на овие две групи. Кај пациентите со квадриплегија постои навистина голем процент на подобрување на функционалната способност кај третираните и тој процент изнесува 30, а додека кај набљудуваните само 5%. Со оглед на тоа што се работи за навистина тежок степен на пазарализа ваквото подобрување на функционата способност кај третираните пациенти е солидно. Разликата помеѓу двете групи, третираната и контролната е 25 %. И кај пациентите со моноплегија, постои висок степен на подобрување на функционалната способност, но сепак постои разлика помеѓу третираните и контролираните од 20%. Висок е процентот на подобрување на функционалната способност кај третираните и тој изнесува 85, додека кај контролната група постои исто така висок процент од 65%.

За пациентите со полесни дијагнози кои се повеќе независни за одредување на функционалната способност се користи скалата на Нотингем.

Т.16: Проценка на функционална способност кај третираниот пациент со дијагнозата интрацеребрална хеморагија Одговори

Воопшто

Со

Сам/а со

Сам/а

60


Прашања Прашања за подвижност Дали: - се шетате надвор? - се качувате по скали? - влегувате и излегувате од автобус? - ја преминувате улицата? - патувате со јавен превоз? Во кујна – Дали: - успевате сами да се храните? - успевате да се приготвите топол напиток? - пренесувате топли напитоци од едно место на друго? - ги миете садовите? - си подготвувате ужина? Во домаќинството – Дали: - управувате со сопствените пари додека сте излезени? - перете мали парчиња облека? - сами си купувате продукти? - Ги перете сите алишта? Рекреативни активности – Дали: - читате весници или книги? - го користите телефонот? - излегувате иимате социјална активност? - Ја уредувате градината? - возите автомобил?

не

помош

проблеми

лесно

√ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √

За жал кај оваа дијагноза не можеме да направиме споредба затоа што пациентот кој беше набљудуван починал непосредно после оперативниот зафат.

Кај останатите три дијагнози разлики во фукционалната способност во поглед на осносни и дополнителни секојдневни активности нема, но затоа видливи се очигледни разлики во поглед на психичката состојба. Кај набљудуваните пациенти постои голем степен на депресија и анксиозност. Во табелата 17 е дадена споредба на третиран и набљудуван пациент со васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот.

Т.17: Споредба на функционална способност кај третиран и набљудуван пациент со васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот

61


Одговори Прашања Прашања за подвижност Дали: - се шетате надвор? - се качувате по скали? - влегувате и излегувате од автобус? - ја преминувате улицата? - патувате со јавен превоз?

Воопшто не Т Н

Сам/а со проблеми Т Н

√ √

√ √ √

√ √

√ √

√ √

√ √ √ √

√ √

√ √

Сам/а лесно Т Н √

Во кујна – Дали: - успевате сами да се храните? - успевате да се приготвите топол напиток? - пренесувате топли напитоци од едно место на друго? - ги миете садовите? - си подготвувате ужина? Во домаќинството – Дали: - управувате со сопствените пари додека сте излезени? - перете мали парчиња облека? - сами си купувате продукти? - Ги перете сите алишта? Рекреативни активности – Дали: - читате весници или книги? - го користите телефонот? - излегувате иимате социјална активност? - Ја уредувате градината? - возите автомобил?

Со помош Т Н

√ √

√ √ √

√ √ √

Од оваа табела се гледа дека набљудуваниот пациент воопшто не озлегува од дома, не управува со пари, не користи јавен превоз ниту вози автомобил. Односно повеќето одговори на прашањата се „воопшто не“. За разлика од него третираниот пациент повеќето работи ги изведува со помош или сам со проблеми. Од сите овие добиени резултати може да се заклучи дека со посредство на патронажната служба опоравувањето на болните после една вака тешка болест како што се цереброваскуларните заболувања е многу полесно, а со тоа се потврдува поставената хипотеза која вели дека доколку поливалентната патронажна служба би била организирана така што да ги посетува лицата кои преживеале мозочен удар и имаат одреден степен на парализа или пареза, тогаш менаџирањето со ваквите заболувања би било подобро, пациентите би се

62


чувствувале посигурни, полесно би ја поднесле рехабилитацијата и побрзо би ја вратиле самодовербата и желбата за социјализација во општеството.

ЗАКЛУЧОК

63


Поливалентаната патронажна дејност се применува денес и се смета дека е поекономична и поцелисходна, опфаќајќи ги сите категории корисници и сите услуги во семејството преку една патронажна сестра. Го опфаќа семејството во целина со сите позначајни социјално-медицински проблеми кои се јавуваат во семејството и кај неговите членови поединечно. Таа дејност овозможува преглед на здравствената состојба на фамилијата, односно средината во која се врши дејноста. Преку овој труд се согледа важноста од постоење на поливалентна патронажна служба за посета на болни лица, а со тоа се постигува: 1) Унапредување и чување на здравјето на луѓето, на поединци и групи; 2) Подигнување на нивото на здравствено воспитание и просветување на населението. 3) Подучување на семејството било да е тоа формално или неформално во врска со болеста и дејствување како главен давател на здравствени информации. 4) Обезбедување директна нега и супервизија на негата пружена од страна на други лица, вклучувајќи ги тука членовите на семејството и сестринските асистенти Исто така, овој труд придонесе за: 5) Разбирање на потребата од проширување на здравствената заштита на населението надвор од објектите на здравствените установи. 6) Потребата од активно барање на оние на кои им е потребна било каков вид на здравствена заштита. 7) Приближување на здравствената заштита најблиску до местото на живеење, образование, работа. Цереброваскуларните болести се голема група на болести, но во овој труд беа опфатени болни кои беа третирани и болни кои беа само набљудувани во нивниот дом само со неколку дијагнози. Болните со одреден степен на парализа кои беа третирани во нивниот дом од страна на патронажната служба имаа за околу 20% подобра функционална способност во споредба со оние кои беа само набљудувани. Болните со васкуларни оклузии на крвните садови во мозокот имаа подеднаква функционална способност во поглед на основните секојдневни активности, но затоа болните кои беа третирани имаа многу подобра психичка 64


состојба, социјалната адаптација им е поизразена, односно повеќе се дружат, излегуваат, читаат книги, користат мобилен и сл., за разлика од набљудуваните пациенти кои воопшто не се интересираат за дополнителните дневни активности како што се дружењето, шетањето и сл. Со ова се докажа важноста од постоењето на патронажната служба за нега на болни од цереброваскуларни болести во домот, но и понатаму останува отворено прашањето како во нашиот здравствен систем патронажните служби да дојдат до информации во кое семејство има пациент кој болесува од одредена хронична болест. Некои од развиените земји ова прашање го решиле преку здравствени установи со јавно-приватно партнерство во кои болните самите се јавуваат и бараат помош од страна на патронажни служби. Но, во нашиот здравствен систем можеби најдобро би било ова прашање да се решава преку соработка на матичните доктори, службата за домашно лекување и патронажната служба. Можеби со изработка на една компјутерска програма во која матичните доктори и службите за домашно лекување би ги пријавувале болните, патронажните служби би имале подобра евиденција за болните и полесно би стигнале до нив. Но, ова прашање останува и понатаму отворено и нека претставува предлог за натамошни испитувања.

ПРЕДЛОГ

65


Министерството за здравство на Република Македонија, со значајна стручна и финансиска поддршка на УНИЦЕФ и СЗО-Регионална канцеларија за Европа успешно ги води и координира активностите предвидени со проектот “Рехабилитација на патронажниот систем во Република Македонија”. Евидентни се напорите што во последно време се прават за подобрување на

законската

регулатива

со

која

се

предвидува

спроведување

на

поливалентна патронажна дејност во примарната здравствена заштита во рамките на здравствениот дом, преку формирање на Служба за поливалентна патронажа како посебна организациона единица онаму каде за тоа постојат потреби и можности согласно големината на подрачјето, локалната самоуправа и слично. Со цел да се обезбеди квалитетна патронажна здравствена заштита на населението на примарно ниво и да се надминат бариерите кои сеуште постојат во реализацијата на оваа генерална цел, потребно е: - Донесување Упатство за спроведување на превентивна здравствена заштита на примарно ниво од страна на Министерството за здравство во кое, покрај другото, ќе се дефинираат стандарди и нормативи како за кадарот, така и за содржините и времето на работа на кадарот во поливалентната патронажа усогласени со препораките на СЗО за спроведување на семејна патронажа; - Секоја служба треба да има свој Правилник за работа со кој ќе се дефинира кадровскиот тим на чело со главна патронажна сестра, и организацијата на работата на службата; - Кадарот во службите треба да има решенија за патронажни работници, да биде постојан, односно да не се преместува во други служби и да работи само на поливалентна патронажа со полно работно време, а не со делумно работно време, вршејќи во амбулантите и други интервенции, како во градските, така и во селските подрачја; - Поголем ангажман за обезбедување кадри и нивно стручно усовршување и едукација за работа во семејството и локалната заедница. Во оваа смисла се предлага воспоставување на соработка меѓу Министерството за здравство и Министерството за образование и наука преку обезбедување кадар со висока или виша стручна подготовка - смер поливалентна патронажа или отворање специјализација за патронажна сестра при Медицински факултет;

66


- Донесување на измени во Законот за здравствено осигурување со кои ќе се регулира финансирањето и вреднувањето на услугите од патронажната служба (превентивни и куративни) кај хронични болни и останати корисници кои не се опфатени со Програмата за активна здравствена заштита на мајки и деца и ќе се обезбедат стимулативни мерки како систем за наградување. Со оглед дека работата на патронажната сестра е теренска, одговорна и континуирана, патронажната сестра има големо влијание врз здравото живеење на населението, раното откривање на болестите и негата по болничкото лекување, односно на сите три нивоа на здравствена превенција; - Донесување на Годишна програма и план за работа на поливалентната патронажна служба врз основа на Годишен извештај за работата во претходната година. Овие стручни материјали треба да ги изготвува главната патронажна сестра и да ги доставува до директорите на здравствените домови и директорите на регионалните заводи за здравствена заштита. Во службите за социјална медицина во заводите за здравствена заштита ќе се изготвуваат годишни извештаи и ќе се доставуваат до Секторот за социјална медицина во Републичкиот завод за здравствена заштита кој пак годишно ќе доставува Извештај за работата на поливалентната патронажна дејност во Републиката и Програма за работа со финансиска консултација до Министерството за здравство. На овој начин ќе се следи работата и ќе се прави евалуација на реализираните цели. РЗЗЗ ќе биде во блиска соработка со Заводот за здравствена заштита на мајки и деца, кој пак ќе ги следи и предлага мерките за патронажа кај жените и децата; - Разрешување на преостанатите проблеми со сместувањето во здравствените установи, набавка на превозни средства, опрема и слично; - Воспоставување на поцврста соработка меѓу Министерството за здравство, РЗЗЗ, Заводот за здравствена заштита на мајки и деца со Здружението на медицински сестри на Македонија, УНИЦЕФ, СЗО, Црвениот крст на Македонија, Министерството за труд и социјална политика и Министерството за локална самоуправа како главни носители на активностите за промоција на здравје и здравствено воспитание преку поддршка на работата на патронажните сестри во семејствата. ПРИЛОГ

67


Анкетен прашалник

1. Дали после настанатиот здравствен проблем пациентот беше третиран болнички? - Да - Не 2. Дали пациентот во последната година бил посетуван од службата за домашно лекување? - Да - Не 3. Доколку пациентот бил посетуван од службата за домашно лекување колку пати и колкав временски период траела посетата? _________________________________ 4. Доколку пациентот бил посетуван од службата за домашно лекување поради која причина била таа посета? _________________________________ 5. Дали во домот сте имале посета од патронажна служба? - Да - Не 6. Доколку постоела посета од патронажна служба поради која причина била таа посета? __________________________________ 7. Дали при патронажната посета патронажната сестра се интересирала за здравствената состојба на сите членови од семејството? - Да - Не 8. Дали при патронажната посета патронажната сестра направила третман на пациентот (давала совети и сл) - Да - Не 9. Дали пациентот соработувал со патронажната служба? - Да

68


- Не 10. Дали Вие како пациент и Вашето семејство имавте некаква корист од патронажната посета? - Да - Не 11. Дали почести такви патронажни посети можат да помогнат во подобрување на домашната нега на пациентот? - Да - Не 12. Дали според Вас постои некаква евиденција на сите болни со цереброваскуларни заболувања од општина Струмица за патронажната службата да може да ги посети сите или поголем дел од нив? - Да - Не - Можеби 13. Дали според Вас службата за поливалентна здравствена заштита во општина Струмица функционира успешно? - Да - Не - Делумно

ЛИТЕРАТУРА

69


1.

Бојковиќ Н., Здравствена нега во примарна здравствена заштита, Виша медицинска школа Битола, “Кодеф”- Београд, Београд, 2002

2.

Константиновиќ Д., Куќно лечење и нега, Научна књига, Београд, 1984

3.

Митоски Р., Здравствено воспитание и патронажа за средните медицински училишта, Скопје : Просветно дело, 1980

4.

Мирчевска Л., Донев Д., Глигоров И.: Здравствено воспитание, Универзитет “Св. Климент Охридски”- Битола, Битола, 2006

5. Ноубл Џ., Учебник за примарна здравствена заштита, Скопје : Табернакул, 2011 6.

Патронажни рад, приручник за патронажне сестре - скрипта, Завод за заштиту здравља СР Хрватске, Загреб, 1976

7.

Павловски Б., Здравјето, здравствена заштита и влијанијата врз здравјето, Здружение за еманципација, солидарност и еднаквост на жените во РМ - ЕСЕ, Скопје, 2008

8.

Перлман Д., Рој А., Меѓународна здравствена пракса : ориентација заснована на случаи, Арс ламина, Скопје, 2010

9.

Ристевска С., Здравствена нега, Универзитет "Св. Климент Охридски", Висока медицинска школа, Битола, 2005

10. Сајковски М. А., Здравствена заштита, Менора, Скопје, 2002 11. СЗО, регионална канцеларија во Европа: Здравје 21, Европска серија “Здравје за сите” бр.6, Копенхаген 1999 12. Тулчински Т., Варавикова Е.: Новото јавно здравство, Скопје, 2003 13.

Цветанов В., Мирчевска Л., Цветанова Н.: Социјална медицина, Универзитет “Св. Климент Охридски” Битола, Битола, 1995

14.

Центар за њега болесника са лечењем: Медицинска њега и рехабилитација у куќи, Загреб, 1984

15. A study of needs for nursing care, planning, implementation and evaluation of care provided by nurses, using twe selected groups of people in the European Region, Copenhagen, WHO Regional Office for Europe, 1982 16. Alma-Ata, 1978, Primary health care, Report of the international Conference on Primary Health Care, Genevaa, WHO, 1978

70


17. Christiansen C H., The social importance of self – care intervention, Ways of living: self care strategies for special needs, Behesda, 2000 18. Chang A M., Mackenzie A E., State self-esteem following stroke, 1998 19. Chemerinski E., Robinson R G., Kosier J.T., Improved recovery in activity of daily living associated with remission of post stroke depression, 2001 20. Goffiman E., Stigma: notes on the management of a spoiled identity , Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall 21. Granger C V., Functional assessment in rehabilitation medicine, Baltimore, 1984 22. Kaprio, L., Primary Health Care in Europe, Euro Reports and Studies, 14, WHO, Copenhagen, 1979 23. Lawton M P., The functional assessment of elderly people, 1971 24. Nursing Foundations for Health for all, Bloomsbury Health Autority, Nursing Advisory, Committ, 1989 25. The Nursing of Action Proect, WHO, Regional Office for Europe, Copenhagen, 1991 26. Tsouna-Hadjin E., Vemmos K N., Zakopoulos N., et al., First-stoke recovery process: the role of family social support, 2000 27. Quality of Life, Health status and Clinical Teaearch, Marilyn Bergner, RhD, Baltimore, 1989 28. http://www.stat.gov.mk 29. http://www.rzzz.org.mk/ 30. http://www.unet.com.mk 31. http://www.moh.gov.mk 32. http://www.mld.org.mk/ 33. http://www.dibra.gov.mk/mk 34. http://www.iph.mk/ 35. http://www.crpm.org.mk 36. http://wwwserver.medfak.ni.ac.rs/PREDAVANJA/4.%20OSS %20SMST/ZDRAVSTVENA%20NEGA/5.%20predavanje %20Miladinovic.pdf

71


БИОГРАФСКИ ПОДАТОЦИ

Име и презиме:

Атанасова Билјана

Дата и место на раѓање:

12.12.1969 година, Струмица

Адреса на живеење:

с. Дабиле бр. 223 Струмица

Телефон:

070/854-549

E-mail:

bile69atanasova@gmail.com

Едукација: Средно училиште - Велко Влахович Штип – 1988 година Висока медицинска школа – Битола – насока општа - 2009 година Работно искуство: Физиотерапевт во Хотелот „Цар Самоил“ Струмица Активно користење на следните странски јазици: Англиски, Српски, Хрватски, Бугарски Компјутерски вештини: Microsoft Office (word, excel, power point) Internet

72


Специјалистички труд изработен од кандидатот Билјана Атанасова