__MAIN_TEXT__

Page 1

Instituut voor Militaire Historie. Hij is gespecialiseerd in de Nederlandse maritieme geschiedenis van zeventiende, achttiende en negentiende eeuw.

jan hoffenaar is hoofd onderzoek van het Nederlands

Instituut voor Militaire Historie. Hij is tevens hoogleraar militaire geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.

alan lemmers is onderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Hij heeft diverse studies gepubliceerd over de geschiedenis van de Nederlandse zeemacht. christiaan van der spek is senior onderzoeker bij het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Hij is gespecialiseerd in het leger in de vroegmoderne tijd.

martin berendse & paul brood

In 1667 vernietigde een vloot onder bevel van Michiel de Ruyter bij verrassing een aantal kapitale Engelse oorlogsschepen in hun eigen wateren bij Chatham. Ruim twintig jaar later veroverde stadhouder Willem III met een forse invasiemacht de Engelse troon. Deze overwinningen tonen dat de Republiek der Verenigde Nederlanden in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot de machtigste mogendheden van Europa behoorde. Krijgsmacht en handelsgeest behandelt de militaire dimensie van dit ‘wonder’ en beschrijft hoe een klein land als de Republiek zich kon meten met grootmachten als Frankrijk en Engeland. Tegelijk besteedt het boek ruimschoots aandacht aan het machtsverval in de achttiende eeuw en het verlies van zelfstandigheid in de Bataafs-Franse tijd. In Krijgsmacht en handelsgeest worden de Staatse vloot en het Staatse leger voor het eerst gezamenlijk in één studie geanalyseerd. Op zoek naar factoren voor het succes en falen van de strijdkrachten van de Republiek komen zaken als financiën, organisatie, logistiek, werving en uiteraard de strijd zelf aan bod. Talloze zeeslagen, belegeringen en veldslagen passeren de revue. Welke tactieken werden gebruikt en hoe veranderde de wijze van optreden tussen 1648 en 1813? Maar ook: hoe functioneerde de militaire leiding? En: hoe zag het leven van een matroos of soldaat eruit en wat waren de ervaringen van de burgerbevolking met de militairen? Krijgsmacht en handelsgeest behandelt kortom de meest uiteenlopende aspecten van het vroegmoderne krijgsbedrijf, zowel de glorie als de gruwelen.

Hoe Nederland zichzelf bijeen heeft geraapt

DE MOOISTE HISTORISCHE BOEKEN

?? mm

militaire geschiedenis van nederland militaire geschiedenis van nederland

HISTO RISCHE ATLAS NL marc van alphen is onderzoeker bij het Nederlands

krijgsmacht en handelsgeest

n berendse is directeur van de penbare Bibliotheek Amsterdam) eerder onder meer algemeen hivaris/directeur van het aal Archief.

INTERVIEW MET ALIES PEGTEL OVER ‘ZIJ’ IN DE GESCHIEDSCHRIJVING

nederlands instituut voor militaire historie

ariëren van het oudste cartonieuwe overzichtskaarten die eer de huidige landsgrenzen tot ms nog steeds niet helemaal

Boekenspecial

HISTORISCHE ATLAS NL

elgië, maar in Nederland kwam te

Historische GEERT MAK FIK MEIJER HERMAN SPINHOF LOES DOMMERING-VAN RONGEN CORNELIUS RYAN

Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie geeft een serie boeken uit over de Militaire Geschiedenis van Nederland. Krijgsmacht en handelsgeest — Om het machtsevenwicht in Europa ( 1648–1813 ) is het derde deel dat verschijnt in deze reeks.

VAN DE REDACTIE VAN HISTORISCH NIEUWSBLAD

Reeds verschenen:  De Tachtigjarige Oorlog

Van opstand naar geregelde oorlog 1568 –1648  Oorlogen overzee

Militair optreden door compagnie en staat buiten Europa 1595–1814

De volgende delen die zullen verschijnen zijn:  De verdediging van Nederland

Een kleine krijgsmacht tussen grote mogendheden 1814–1949  In geallieerd verband

Koude Oorlog en wereldwijde inzet 1949–2014  Krijgsmacht en kolonie

Opkomst en ondergang van een koloniale mogendheid 1814–2010

krijgsmacht en handelsgeest Om het machtsevenwicht in Europa 1648–1813

www.boomgeschiedenis.nl www.bua.nl

rood werkt bij het Nationaal en was eerder onder meer rijksris in Drenthe en Groningen en archival studies’ aan de iteit Leiden.

9 789024 430383

Krijgsmacht+handelsgeest_Stofomslag_Proef_01.indd 1

FENOMENALE KAARTEN

Hoe Nederland van een lappendeken in een samenhangend land veranderd is.

08-10-19 13:41

KRIJGSMACHT EN HANDELSGEEST In de Republiek waren leger en vloot verweven met de levens van gewone burgers.


VOORAF Historisch Nieuwsblad selecteert de beste nieuwe geschiedenisboeken uit binnen- en buitenland. Alle besproken titels kunt u terugvinden op www.historischnieuwsblad.nl/shop.

Lees honger

E

en groot voordeel van mijn werk als hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad is dat ik dagelijks nieuwe geschiedenisboeken onder ogen krijg. Van internationale bestsellers van grote historici tot specialistische verhandelingen over een lokaal onderwerp, van krijgshistorie tot studies over de rafelranden van de samenleving. Het is ondoenlijk om al deze boeken in ons blad op te nemen. Daarom presenteren we met gepaste trots deze tweede editie van de Historische Boekenspecial: een gratis bijlage bij uw blad, met alleen de beste historische publicaties, gesignaleerd en besproken door de redactie van Historisch Nieuwsblad. U leest bijvoorbeeld over Grote verwachtingen van Geert Mak, het langverwachte vervolg op zijn bestseller In Europa. Mak neemt ons mee langs twintig jaar Europese en wereldgeschiedenis en beschrijft niet alleen grote geopolitieke ontwikkelen maar ook de snel veranderende samenleving. ‘We hadden in 1999 nog maar nauwelijks internet, we betaalden nog in Duitse marken, Franse franks en Nederlandse kwartjes, Google en Amazon waren iets voor een kleine groep liefhebbers. De mobiele telefoon was net verschenen, een

COLOFON Redactie Annemarie Lavèn (hoofdredactie), Mirjam Janssen (eindredactie) en Bram van der Wilt (beeldredactie) Medewerkers Ianthe van Beuningen, Lola Bos, Rob Hartmans, Geertje Dekkers, Katinka Folmer, Mans Kuipers, Eric Palmen, Ieke Schout, Teun Willemse, Sophie Zwaal.

2 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

Nederlandse filmer had de mensen op straat erover geïnterviewd, niemand zag er het nut van in: “Het lijkt me vreselijk om altijd bereikbaar te zijn”.’ Even indringend maar van een geheel andere orde is het boek Vertrapte illusies van Herman Spinhof. Hierin laat hij Molukse ooggetuigen aan het woord die hun herinneringen delen aan de Japanse bezetting van de Molukken, de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd en de strijd om een onafhankelijke Molukse republiek. In deze special komen maar liefst vier atlassen aan bod. Twee prachtige kaartenboeken over de geschiedenis van Nederland, die ieder op een geheel eigen wijze het ontstaan en de inrichting van ons land inzichtelijk maken, en twee atlassen van de Tweede Wereldoorlog. De ene belicht in kaarten en infographics op originele wijze hoe Amsterdam de oorlog beleefde, de andere geeft een cartografisch overzicht van de vele veldslagen, operaties en complexe militaire manoeuvres die de oorlog wereldwijd telde. Al deze besprekingen wakkeren hopelijk wederom uw leeshonger aan. Wilt u de boeken snel in huis? Bezoek dan onze online winkel op www.historischnieuwsblad.nl/ shop. Ik wens u bijzonder veel leesplezier. Annemarie Lavèn Hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad

Ontwerp Yke Bartels (basisontwerp) Vormgeving Erik Flokstra (Pixels&inkt) Druk Habo DaCosta, Vianen Omslagillustratie ImageSelect Brandmanager José Snel (jose.snel@veenmedia.nl) Productie Sonja Bon (sonja.bon@veenmedia.nl) Deze uitgave is een initiatief en productie van Historisch Nieuwsblad met medewerking van de

Inhoudsopgave 3 GEERT MAK Het optimisme waarmee Europa aan de 21ste eeuw begon, is omgeslagen in zorg en chagrijn.

7 INDIË IN FOTO’S Thom Hoffman stelde een boek samen met onbekende opnamen van de kolonie. De eerste dateert al uit 1840.

8 ROOFKUNST Oudhistoricus Fik Meijer beschrijft de eeuwenlange jacht op klassieke beelden.

18 WEG MET BACH De revolutie van de jaren zestig raakt ook de muziek. De ‘Atonalen’ gaan op de vuist met de gevestigde orde.

uitgeverijen AtlasContact, Boom Uitgevers, Lannoo, Omniboek, Singel Uitgevers, Walburgpers en WBooks. De inhoud van deze uitgave is redactioneel onafhankelijk tot stand gekomen. Heeft u vragen of opmerkingen? Mail naar redactie@historischnieuwsblad.nl.


BOEKENSPECIAL De Engelse politicus Tony Blair en zijn vrouw Cherie tijdens een schoolbezoek, 1997.

Een optimistische start Maar na het jaar 2000 slaat de desillusie toe

‘H

et is iets tegenstrijdigs: een geschiedenis schrijven over een tijdvak waar je zelf middenin zit, en over een wereld waaraan je volop deelneemt. Geschiedschrijving heeft afstand nodig, het verstrijken van tijd is immers nog altijd de beste manier om een overzicht te scheppen.’ Dit gezegd hebbende stapt Geert Mak vrolijk over dit bezwaar heen om ons mee te nemen in een meeslepend vervolg op In Europa, zijn magnum opus uit 2004. Dat overzicht van de Europese geschiedenis van 1900-1999 stopte op de drempel van het nieuwe millennium. Het vervolg op In Europa draagt niet voor niets de titel Grote verwachtingen. De eenentwintigste eeuw start immers vol verwachting, het

lijkt wel één groot triomffeest. De Koude Oorlog is voorbij, de beurzen dansen, de champagne gaat niet per fles, maar per doos over de toonbank. De Telegraaf toetert het rond, die vrijdag de 31ste december, vanaf elke kiosk: ‘Het kan niet op!

De Koude Oorlog is voorbij, de beurzen dansen, de champagne gaat niet per fles, maar per doos over de toonbank. Nooit eerder hadden de burgers het zo goed

Nooit eerder ging het de burgers, in elk geval in de westerse wereld, zo goed als nu.’ De wereld van nog geen twintig jaar geleden lijkt ineens heel veel langer geleden als Mak schrijft: ‘We hadden in 1999 nog maar nauwelijks internet, we betaalden nog in Duitse marken, Franse franks en Nederlandse kwartjes, Google en Amazon waren iets voor een kleine groep liefhebbers. De mobiele telefoon was net verschenen, een Nederlandse filmer had de mensen op straat erover geïnterviewd, niemand zag er het nut van in: “Het lijkt me vreselijk om altijd bereikbaar te zijn”.’ In 400 pagina’s neemt Geert Mak ons mee langs de hoogteen dieptepunten van twintig jaar Europese en wereldgeschiedenis: de globalisering maakt dat die twee steeds nauwer verbonden raken.

Grote verwachtingen. In Europa 1999-2019 Geert Mak 576 p. Atlas Contact, € 36,99 (gebonden) of € 29,99 (paperback). Dit boek verschijnt op 5 november 2019. Want klimaatverandering, migratiestromen, terrorisme, de bankencrisis: ze houden niet halt voor de grenzen van Europa. Dit boek is dan ook een schets van de veranderingen die de wereld de afgelopen twee decennia heeft doorgemaakt. Het is een must read voor iedereen die geïnteresseerd is in de maalstroom van veranderingen, en de pogingen van een belezen en betrokken tijdgenoot om daar context en duiding aan te geven.(MK)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 3


BOEKENSPECIAL Prent van een drukkerij.

Een walhalla voor boekenwurmen Uitgevers, verkopers en lezers in de Gouden Eeuw

D

e Nederlandse Republiek in de zeventiende eeuw roept in eerste instantie gedachten op aan grote schilders als Rembrandt en Vermeer. Maar de culturele bloei uitte zich niet alleen in de schilderkunst. Ook het boekenbedrijf floreerde, zoals Andrew Pettegree en Arthur der Weduwen laten zien in De boekhandel van de wereld. In de Republiek werden per hoofd van de bevolking meer boeken uitgegeven dan in enig ander westers land. Boeken vormden een belangrijk exportproduct en werden ook volop geïmporteerd. Het onderwijssysteem was goed en wijd vertakt, zodat er een aanzienlijk geletterd publiek bestond dat kon kiezen uit een zeer royaal aanbod. De

4 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

Republiek was een walhalla voor boekenwurmen. In de zestiende eeuw had een beetje intellectueel een paar honderd boeken, maar in de zeventiende waren er collectioneurs die duizenden banden bezaten. Om mee te pronken en zich uitvoerig in te verdiepen. Want Nederlanders verslonden boeken, zelfs de armere standen. Bij hun aanschaf lieten ze zich vaak leiden door praktische overwegingen: ze kochten kookboeken, werken om hun geestelijke of religieuze leven te verrijken of boeken om hun gezondheid te bevorderen. Uitgevers speelden gretig in op alle wensen, want boeken waren big business. Vooral de families Elzevier en Blaeu werden beroemd. De Elzeviers gaven prachtige wetenschappelijke publicaties uit en waren zo slim klassieke werken op klein formaat uit te brengen.

De Blaeus zijn nog steeds vermaard vanwege hun fenomenale atlassen. Ook speelden uitgevers in op de behoefte aan gevarieerde en soms radicale ideeën; ze gaven werk uit van dwarse denkers. Dat leidde regelmatig tot conflicten met de overheid, maar die maatregelen waren vaak wel te ontlopen. Uitgevers die in aanvaring kwamen met het Amsterdamse stadsbestuur verhuisden bijvoorbeeld naar Weesp – per trekschuit op nog geen uur afstand. En daar gingen ze ongehinderd verder met het drukken van hun verboden waar. De verkopers ervan hadden in ieder geval niet veel te vrezen. Zo hadden veel boekhandels in hun catalogi een hoekje met libri prohibiti, verboden boeken, die ze kennelijk zonder al te veel problemen konden aanbieden. Daartoe behoorden bijvoorbeeld wer-

De boekhandel van de wereld. Drukkers, boekverkopers en lezers in de Gouden Eeuw Andrew Pettegree en Arthur der Weduwen 624 p. Atlas Contact, € 39,99 ken van Spinoza, Hobbes en Pieter de la Court. Ook waren er veel politieke geschriften of boeken van religieuze sekten verkrijgbaar. De boekhandel van de wereld laat zien hoe belangrijk de boekenindustrie voor het intellectuele leven van de Nederlanders was. Boeken speelden een rol in alle maatschappelijke discussies over godsdienst en politiek. Uitgevers, verkopers en schrijvers hebben een grote bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de Republiek. (MJ)


Over Alles wordt beter!: ‘Alles wordt beter! is een must­read. Rozendaal schrijft meeslepend en zijn optimisme is bijzonder aanstekelijk.’ – nrc Handelsblad ‘Een krachtig pleidooi voor inventivi­ teit en beschaving als antwoord op het doemdenken.’ – Trouw W W W. ATL ASCONTACT.NL

9 789045 038155

Amsterdam tijdens de oorlog

Atlas van een bezette stad. Amsterdam 1940-1945 Bianca Stigter 560 p. Atlas Contact, € 59,99

Stratenatlas met persoonlijke verhalen

O

p de hoek van de Ceintuurbaan en de Amsteldijk in Amsterdam plaatsen leden van de Binnenlandse Strijdkrachten in mei 1945 wegwijzers in het Engels voor de naderende Canadezen. Eerder die maand heeft een patrouille van achtergebleven Duitse soldaten in diezelfde straat nog geschoten op mensen die na zich na spertijd buiten begeven. Sigi Mendels, een Joodse jongen die zich voor het eerst op straat had gewaagd uit zijn onderduikadres, wordt geraakt en overlijdt later aan zijn verwondingen. Verderop aan de Ceintuurbaan op nummer 81 zitten sinds 1943 de Joodse Franz en Lotte Ullmann ondergedoken. Ze verdienen hun geld met het plakken van theezakjes. En op nummer 366 bevindt

2 X GENOMINEERD VOOR DE LIBRIS GESCHIEDENIS PRIJS 2019

1

zich tijdens de oorlog ‘het politiebureau van Puls’. Abraham Puls verdient geld met het leegroven van huizen van gedeporteerde Joden. De activiteit wordt in de volksmond ‘pulsen’ genoemd. Deze historische stadswandeling is te danken aan historicus en journalist Bianca Stigter. Ze schreef een stratenatlas van Amsterdam tijdens de bezetting. Stigter voert de lezer mee langs huizen waar politiekazernes, NSB-kledingwinkels, geheime drukkerijen of hoofdkantoren van verzetsgroepen gevestigd waren. Een rijke verzameling persoonlijke verhalen, die het dagelijks leven tijdens de bezetting dichtbij brengen. Dit alles voorzien van een uitgebreide inleiding over het leven tijdens de oorlog. (BvdW)

De rechtvaardigen. Hoe een Nederlandse consul duizenden Joden redde Jan Brokken , 504 p. Atlas Contact, € 22,99

Jan Brokken heeft een monument opgericht voor een lang miskende held: Jan Zwartendijk. Deze consul in Litouwen redde in de zomer van 1940 duizenden Joden. Zwartendijk was directeur van een Philips-fabriek en deed het diplomatieke werk erbij. Twee Nederlandse Joden brachten hem op het idee om nepvisa voor Curaçao uit te schrijven, waarna vele Joden via de Sovjet-Unie naar Japan konden reizen, om van daaruit naar Amerika of Australië uit te wijken. (RH)

2

ZIJN NAAM IS KLEIN

Simon Rozendaal, volgens Villa­ media de ‘nestor van de Nederlandse wetenschapsjournalistiek’, schrijft voor Elsevier Weekblad en publiceer­ de ruim 25 boeken, waaronder Alles wordt beter!.

Simon Rozendaal

EEN NOODZAKELIJKE STEM IN EEN VERHIT DEBAT Op een middag in juni 2018 werd de Klimaatwet gepresenteerd. In 2050 zou Nederland nagenoeg klimaatneutraal zijn. Iedereen feliciteerde elkaar met ‘de meest ambitieuze wet ter wereld’ en de maatschappelijke consensus leek in één klap bijgesteld: de energietransitie is de grootste uitdaging van deze tijd en we moeten voor 2040 van het gas af. Sinds­ dien is het onderwerp niet meer weg te denken uit het publieke debat. In dit nuchtere boek houdt wetenschapsjournalist Simon Rozendaal vanzelfsprekendheden tegen het licht en stelt indringende vragen over wat we zo zeker denken te weten. Hoe erg wordt de opwarming van de aarde en kan de mens er iets aan doen? Zijn zon en wind in staat de rol van fossiele brandstoffen over te nemen? Hebben we kernenergie te vroeg in de ban gedaan en doen we dat nu ook met gas? Rozendaal bepleit om bij dit beladen on

Duitse troepen rijden Amsterdam binnen via de Berlagebrug, 1940.

ZIJN NAAM IS KLEIN Piet Hein en het omstreden verleden

‘Zijn daden bennen groot’

Toen wetenschapsjournalist Simon Rozendaal in de Rotterdamse wijk Delfshaven ging wonen, op een steenworp afstand van het geboortehuis van Piet Hein, vatte hij belangstelling op voor deze zeeheld. Hein komt voor in het bekende lied: ‘Zijn naam is klein, zijn daden bennen groot. Hij heeft gewonnen de Zilvervloot.’ Rozendaal raakte gefascineerd door het avontuurlijke leven van Hein, die verschillende keren gevangen werd genomen. Hij beschrijft hoe deze zeebonk opklom tot admiraal en uitgroeide tot een van onze helden door de verovering van de Zilvervloot in 1628. Daarmee leverde hij een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse strijd om vrijheid en onafhankelijkheid, aangezien dankzij deze schat de verovering van ‘s-Hertogenbosch kon worden gefinancierd. Rozendaal beschrijft levendig het dagelijks leven aan boord. Daarnaast belicht hij ook de minder mooie kanten van de Gouden Eeuw. (IvB) Simon Rozendaal

Zijn naam is klein. Piet Hein en het omstreden verleden Simon Roozendaal 296 p. Atlas Contact, € 24,99

Dichter in de jungle. John Gabriel Stedman (1744-1797)

Roelof van Gelder, 432 p. Atlas Contact, € 34,99

De Schots-Nederlandse officier John Gabriel Stedman publiceerde eind achttiende eeuw een opzienbarend boek over zijn belevenissen in Suriname. Zijn schokkende beschrijvingen en tekeningen van de slavernij werden wereldberoemd. Hoewel Stedmans boek gretig werd gebruikt door degenen die ijverden voor afschaffing van de slavernij, was hij zelf geen verklaarde tegenstander van dit stelsel. Van Gelder schreef een interessante biografie van een bijzondere man. (RH)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 5


Getuigenissen in foto’s van de Jodenvervolging in Nederland De Jodenvervolging in foto’s. Nederland 1940-1945 is het eerste fotoboek over de vervolging en deportatie van de Joden in Nederland. Van het proces van isolement naar vernietiging zijn opmerkelijk veel foto’s bewaard gebleven. Zowel professionele fotografen in dienst van de Duitse bezetter als amateurs maakten aangrijpende opnames. Gewone Nederlanders legden - soms heimelijk - razzia’s vast. Zij fotografeerden ook de invoering van de Jodenster, de onderduik en de rol van daders en omstanders.

De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd 1939-1945 Rijden voor Vaderland en Vijand Spoorwegstaking • Jodentransporten • Herinnering

DE JODENVERVOLGING IN FOTO’S

Op 17 september 2019 is het 75 jaar geleden dat in Nederland de Spoorwegstaking begon. Op bevel van de regering in ballingschap legden meer dan 30.000 mensen van de Nederlandse Spoorwegen het werk neer. Zo hoopten ze het geallieerde offensief in de richting van Arnhem, bekend als Market Garden, te ondersteunen. In de eerste week van de staking werden de Duitsers ernstig gehinderd door het ontbreken van spoorvervoer, maar later wisten zij met eigen mensen weer enige grip te krijgen op de aanvoer van materieel en manschappen. Market Garden mislukte grotendeels, maar de staking werd voortgezet. De financiering van de staking, het doorbetalen van salarissen van ondergedoken spoormensen, was een geweldige operatie die dankzij de grootste bankroof uit de Nederlandse geschiedenis succesvol werd afgesloten. In dit boek beschrijven Guus Veenendaal en David Barnouw de aanloop naar de staking, de staking zelf, maar ook de beeldvorming over de staking na de bevrijding. Dirk Mulder schrijft over de transporten per spoor van Joden, Roma en Sinti.

W W W. W B O O K S . C O M

NEDERLAND

1940-1945

RENÉ KOK EN ERIK SOMERS

Oorlogsfoto’s

Nederlandse medewerkers van de SD controleren de persoonsbewijzen van Joodse handelaren in Amsterdam.

De Jodenvervolging in foto’s. Nederland 1940-1945 René Kok en Erik Somers 304 p. WBooks, € 34,95

Nieuw beeldmateriaal van inktzwarte periode

O

ver de Jodenvervolging in Nederland lijkt zo onderhand het meeste wel gezegd. Ook staan inmiddels de verschillende beelden in het collectieve geheugen gegrift: het portret van Anne Frank, de razzia op het Jonas Daniël Meijerplein, de afgegrendelde Jodenbuurt in Amsterdam, de treinen van Westerbork naar Auschwitz en Sobibor. In dit prachtig vormgegeven boek laten René Kok en Erik Somers zien dat er veel meer beeldmateriaal is over deze inktzwarte bladzijde uit onze geschiedenis. Het begint nog vrij onschuldig, met beelden van het dagelijks leven van Nederlandse Joden vóór de oorlog, zoals het verbranden van paasbrood en de markt in de zogenoemde ‘Jodenhoek’, maar dan arriveren de vluchtelingen uit Duitsland en even later is Nederland bezet. We zien

EEN EEUW KLM Welcome aboard! Een eeuw KLM Bram Bouwens en Frido Ogier 280 p. WBooks, € 29,95 05-11-18 11:30

6 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

H

de bordjes ‘Joden niet gewenscht’ verschijnen, NSB’ers die Joodse marktkooplui op het Amstelveld aanvallen, een jongen die over het hek van de afgesloten Joodse wijk klautert, plus alle foto’s over de razzia die de aanleiding tot de Februaristaking vormde. Het schrijnendst is natuurlijk dat ook in de jaren 1940-1945 de zon vaak scheen en het ‘normale’ leven zo veel mogelijk doorging. Op de foto’s van het dagelijks werk van de Joodse Raad lijkt het alsof dit een normale ambtelijke organisatie is, behalve dan dat iedereen een gele ster draagt. En dan zijn er nog de daders, zoals die glimlachende soldaat van het Bremer Polizeibataillon die in Westerbork poseert, met op de achtergrond een colonne gevangenen die zijn eenheid zojuist heeft ‘afgeleverd’. (RH)

onderd jaar geleden richtten acht rijke zakenlieden KLM op. Het is de oudste luchtvaartmaatschappij ter wereld die nog onder de oorspronkelijke naam opereert. Een mooie aanleiding om de geschiedenis van een van Nederlands succesvolste bedrijven te beschrijven. Een redacteur van KLM en een historicus van de Universiteit

Utrecht sloegen de handen ineen en doken de bedrijfsarchieven van KLM in, met een kleurrijk koffietafelboek als resultaat. Ze benaderen de geschiedenis van het bedrijf vanuit vijf thema’s: de relatie tussen KLM en Nederland, KLM tegenover zijn concurrenten, technologische ontwikkelingen in de luchtvaart, de financiële ge-

De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd 1939-1945

RENÉ KOK EN ERIK SOMERS

René Kok en Erik Somers zijn historici werkzaam bij het NIOD en publiceerden eerder: Stad in oorlog. Amsterdam 1940-1945 in foto’s Het Grote 40-45 Boek

Nederland 1940-1945

Fotoarchieven en privéverzamelingen in binnen- en buitenland zijn geraadpleegd. Veel achtergrondgegevens werden achterhaald, waardoor de aangrijpende beelden nog meer zeggingskracht krijgen. Het resultaat is een indringende selectie van bijna 400 foto’s, voorzien van uitvoerige bijschriften. Dit boek is de weergave van de herinnering aan de Jodenvervolging in foto’s.

» EN OOK NOG… Rijden voor Vaderland en Vijand • Spoorwegstaking • Jodentransporten • Herinnering

Op 10 mei 1940, de dag van de Duitse inval, telde Nederland 140.000 Joodse inwoners. Daarnaast verbleven er ruim 20.000 Duits-Joodse vluchtelingen in het land. Stap voor stap voerde de Duitse bezetter anti-Joodse maatregelen in. Op 14 juli 1942 vertrok de eerste trein naar het doorgangskamp Westerbork, vanwaar deportatie naar het vernietigingskamp Auschwitz volgde. 107.000 Joden werden uit Nederland weggevoerd. Pas na de oorlog werd hun gruwelijke lot in volle omvang bekend: minstens 102.000 zijn vermoord, bezweken of hebben zich doodgewerkt in de nazi-kampen. Deze tragedie heeft diepe sporen in de Nederlandse samenleving getrokken.

DE JODENVERVOLGING IN FOTO’S

BOEKENSPECIAL

De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd 1939-1945 Rijden voor Vaderland en Vijand Spoorwegstaking • Jodentransporten • Herinnering

Spoorwegstaking

David Barnouw Dirk Mulder Guus Veenendaal

In het lang verwachte boek De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd 1939-1945 – dat precies 75 jaar na de Spoorwegstaking op 17 september 2019 is verschenen – staan twee grote en ethisch tegenstelde thema’s centraal: de nationale trots op de Spoorwegstaking en de betrokkenheid van de Nederlandse Spoorwegen bij de Jodentransporten. Oorlogshistoricus David Barnouw, voormalig directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork Dirk Mulder en spoorweghistoricus Guus Veenendaal vertellen het verhaal van de Nederlandse Spoorwegen tegen de achtergrond van de bezettingstijd. Het boek laat zien dat de opvattingen over de werkwijze van de Nederlandse Spoorwegen vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog door de jaren heen een andere inkleuring hebben gekregen. (KF) De Nederlandse Spoorwegen in oorlogstijd 1939-1945. Rijden voor Vaderland en Vijand David Barnouw, Dirk Mulder en Guus Veenendaal 160 p. WBooks, € 24,95

schiedenis van KLM, en de vele medewerkers van het bedrijf. Deze thematische indeling wordt uitvoerig geïllustreerd aan de hand van foto’s, affiches, objecten en documenten. Zo kijken we mee over de schouder van Willem-Alexander in de cockpit van een Boeing 737, en herinneren reclameaffiches aan een tijd dat vliegen nog een luxe was. (BvdW)


3 VRAGEN AAN…

THOM HOFFMAN OVER NEDERLANDS-INDIË

1

W

Historische atlas toont ontstaan van Nederland

Hoe ontstond Nederland? Door de strijd tegen de Spanjaarden, het water of nog veel meer? Zijn er nu 17, 7, 10, 11 of 12 Nederlandse provincies? Sinds wanneer komt de Rijn bij Lobith ons land binnen? Waarom wordt de Hedwigepolder in Zeeuws-Vlaanderen weer onder water gezet? En waarom heet de staande leeuw die Nederland op oude kaarten verbeeldt de Leo Belgicus en is hij begin zeventiende eeuw gaan zitten?

dat Roermond niet in België, maar in Nederland kwam te liggen.

Op deze en nog heel veel meer vragen geeft de Historische atlas NL antwoord in woord en beeld. Een rijk geïllustreerd overzichtswerk waarin oude kaarten, vredesverdragen en andere sleuteldocumenten het verhaal van de wording van Nederland vertellen en laten zien dat de namen ‘België’ en ‘Nederland’ precies hetzelfde betekenden. Veruit de meeste historische stukken komen uit het Nationaal Archief, de schatkamer van onze geschiedenis. Uiteraard zijn het Plakkaat van Verlatinge (1581) en de oerversie van onze huidige grondwet (1848) in de atlas opgenomen. Maar ook veel onbekendere stukken zoals het Verdrag van Londen (1839), dat ervoor zorgde

martin berendse is directeur van de oba (Openbare Bibliotheek Amsterdam) en was eerder onder meer algemeen rijksarchivaris/directeur van het Nationaal Archief.

De kaarten in de atlas variëren van het oudste cartografische materiaal tot nieuwe overzichtskaarten die laten zien hoe en wanneer de huidige landsgrenzen tot stand kwamen en… soms nog steeds niet helemaal duidelijk zijn.

paul brood werkt bij het Nationaal Archief en was eerder onder meer rijksarchivaris in Drenthe en Groningen en docent ‘archival studies’ aan de Universiteit Leiden.

HISTORISCHE ATLAS NL

twintigste eeuw werden ze vijf jaar bezet at begon als een zompige door de Duitsers. Het Verenigd Koninkrijk delta is 2000 jaar later een der Nederlanden was op z’n grootst tussen heuse natie. Maar niemand 1814 en 1830, toen België erbij hoorde. Al heeft daar ooit in deze vorm deze gebeurtenissen vinden hun weerslag naar gestreefd, zo laten in prachtige kaarten, waarop Martin Berendse soms de kleinste details en Paul Brood – beekjes, bomen en huizen zien in deze – zijn ingetekend. De Historische atlas NL. De Historische atlas NL toont ondertitel Hoe Nederland per periode een oude kaart zichzelf bijeen heeft geraapt is en daarnaast een kaart van veelzeggend. Uit tientallen martin berendse & paul brood het huidige Nederland, zodat kaarten en verdragen – voorHoe Nederland zichzelf bijeen goed is te zien hoe een namelijk afkomstig uit het heeft geraapt lappendeken in een Nationaal Archief – blijkt hoe samenhangend land ons land bij stukjes en beetjes veranderde. Ook komt de is ontstaan. Vijf keer zijn de lezer te weten sinds wanneer de Rijn bij bewoners van dit rivierengebied overheerst Lobith ons land binnenstroomt. En waarom door volkeren van buiten. Het begon met de de beroemde Leo Belgicus, de leeuw die Romeinen die hier in het begin van onze Nederland op talloze kaarten verbeeldt, in jaartelling de baas waren. Daarna kwamen de zeventiende eeuw is gaan zitten. (MJ) in de achtste en negende eeuw de Noormannen en in de zestiende en zeventiende eeuw ontstond een bittere strijd met de Historische atlas NL. Hoe Nederland zichzelf Spaanse bestuurders. bijeen heeft geraapt Rond 1800 maakten de Nederlanders deel Martin Berendse en Paul Brood 208 p. uit van het Franse keizerrijk en in de WBooks, € 29,95 (Na 1 januari 2020 € 34,95)

HISTO RISCHE ATLAS NL

WAAROM EEN NIEUW FOTOBOEK OVER INDIË? ‘Nooit eerder heeft iemand foto’s uit verschillende tijdvakken bijeengebracht. We kijken meestal alleen naar de periode 1945-1949 of het leed in de Jappenkampen. De foto’s in mijn boek gaan terug tot 1840 en maken de grote lijnen in de geschiedenis zichtbaar.’

2

HOE BENT U AAN DE FOTO’S GEKOMEN? ‘Ik werk aan een grote beeldbank, de BBNI. Vijftien landelijke erfgoedinstellingen werken eraan mee. Met één muisklik kun je straks foto’s oproepen van de straat waar je opa is geboren, een bepaald Jappenkamp of Eduard Douwes Dekker. Een selectie staat in dit boek.’

3

LEREN DE FOTO’S ONS IETS NIEUWS? ‘We zien Indië te weinig als een systeem dat draaide om exploitatie, waarbij alle vormen van macht werden gebruikt. De Nederlandse economische belangen hadden veel eerder moeten worden ingeruild voor rechtvaardigheid, vrijheid en gelijkheid. De foto’s laten zien dat een regering nooit de belangen van de bevolking uit het oog moet verliezen, anders loopt het gigantisch mis.’ Een verborgen geschiedenis. Anders kijken naar Nederlands-Indië Thom Hoffman 256 p. Wbooks € 29,95 (na 1 maart 2020 € 34,95)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 7


BOEKENSPECIAL Voorwerpen uit de Klassieke Oudheid worden afgeleverd in het Louvre. Negentiende-eeuwse afbeelding.

Roofkunst De meedogenloze jacht op klassieke voorwerpen

R

ond 1800 was Athene een vervallen stad. Ontvolkt, verarmd en overheerst door de Ottomanen. Maar de gebouwen op de Akropolis hadden de tand des tijds doorstaan, al waren ze wel wat beschadigd. De Engelse Thomas Bruce, de zevende graaf van Elgin, liet gipsafdrukken maken van de prachtige beelden op het Parthenon. Maar zijn medewerkers hakten ook sculpturen uit – zogenaamd met toestemming van de autoriteiten. Elgin nam ze mee naar Engeland, waar hij ze uit geldgebrek aan de staat verkocht. Zo kwamen ze terecht in het British Museum. Dat verdedigde de aanschaf van de beelden met de argumenten dat ze er tenminste goed werden geconserveerd en dat ze anders toch

8 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

door de Ottomanen zouden zijn doorverkocht. De jonge dichter Lord Byron pikte dat niet en schreef een woedende aanklacht over de aanslag op het Parthenon. Hij kreeg veel bijval. Duidelijk werd dat de bewondering voor de klassieke cultuur tot vernietiging ervan kon leiden. In de twintigste eeuw rakelde de Griekse Melina Merkouri, zangeres en minister van Cultuur, de roof van de Elgin marbles weer op. Deze kwestie komt aan bod in het nieuwste boek van oudhistoricus Fik Meijer Schoonheid voor het oprapen. Daarin laat hij zien hoe sinds de Oudheid is gejaagd op klassieke kunst. Om te beginnen door de Romeinen zelf, die geen scrupules kenden. Als ze een volk hadden overwonnen, namen ze karrenvrachten kunst mee naar huis. Zo zijn

veel Griekse voorwerpen in Italië terechtgekomen. Toen vanaf de Renaissance de belangstelling voor de Oudheid herleefde, nam ook de roof van en de handel in klassieke kunst sterk toe. Napoleon liet oudheidkundige voorwerpen uit de Romeinse musea naar Parijs overbrengen. Tot algemene verontwaardiging; de Fransen moesten de voorwerpen na hun nederlaag dan ook teruggeven. Ondertussen bleven de hele negentiende eeuw privéverzamelaars kunst uit de Oudheid mee naar huis nemen. De Elgin marbles zijn nog steeds in Groot-Brittannië. Het British Museum voerde lange tijd aan dat ze in Athene niet goed konden worden tentoongesteld, omdat de vervuilde lucht ze zou aantasten. Maar dat gaat niet meer op sinds in 2009 een nieuw museum op de

Schoonheid voor het oprapen. Romeinse kunstjagers & hun navolgers Fik Meijer 360 p. Atheneum, € 24,99 Akropolis is herrezen. Het British Museum klampt zich nu vast aan het argument dat het zelf de beelden op een educatief verantwoorde wijze toont. Toch verwacht Fik Meijer dat de sculpturen van het Parthenon op den duur worden teruggeven aan Griekenland. Want de trend is duidelijk: mede dankzij steun van de Unesco is er steeds meer begrip voor landen die hun geroofde kunstschatten terugeisen. (MJ)


Cel 601 is tegenwoordig te bezichtigen.

Britten wilden Hitler paaien

MEERDERHEID VAN ENGELSEN DEED LIEVER CONCESSIES

Opgesloten in het Oranjehotel In deze gevangenis zitten ook 'lichte gevallen'

‘I

n deze bajes zit geen gajes, maar Hollands glorie, potverdorie.’ Of dit rijmpje in de eerste oorlogswinter echt op de muur van de Polizeigefängnis Scheveningen is gekalkt, is de vraag. Feit is wel dat het gebouw rond die tijd al zijn bijnaam ‘Oranjehotel’ had gekregen. Het was een eretitel, die suggereerde dat de mensen die daar zaten de ware vaderlanders waren. Fiere Nederlanders die niet wilden bukken voor de Duitse overheerser. Het beeld van de Scheveningse gevangenis als plek waar vooral verzetshelden gevangenzaten en werden gemarteld, werd na de oorlog zorgvuldig gekoesterd en door Loe de Jong zelfs gecanoniseerd. Maar van de ruim 25.000 mensen die hier tijdens de bezetting een tijdlang waren opgesloten kan slechts een deel worden gezien als echte verzetsstrijders. De gevangenen van het Oranjehotel waren allemaal in aanvaring met de Duitse autoriteiten gekomen, maar velen van hen

waren te karakteriseren als ‘lichte gevallen’: mensen die naar de Engelse radio hadden geluisterd of anti-Duitse grappen hadden doorverteld. Daarnaast zaten er veel Joden die zich niet aan de anti-Joodse voorschriften hadden gehouden, en Jehova’s getuigen die nog steeds langs de deur waren gegaan om mensen te bekeren. Verder hadden veel gevangenen zich schuldig gemaakt aan economische delicten, zoals clandestien slachten of zwarte handel, terwijl ook dieven die Duitse soldaten hadden beroofd en prostituees met geslachtsziekten hier werden opgesloten. Von Benda-Beckmann beschrijft niet alleen de achtergronden en ervaringen van de gevangenen, maar gaat ook uitgebreid in op de radicalisering van veel bewakers, en op de dynamiek tussen gevangenen en personeel. (RH) Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen Bas von Benda-Beckmann 640 p. Querido, € 24,99

In Appeasement. Chamberlain, Hitler, Churchill en de weg naar de oorlog maakt Tim Bouverie duidelijk dat er tot aan de inval van Polen door de Duitsers op 1 september 1939 een opmerkelijke consensus bestond in de Britse politiek. De meeste politici meenden dat een tweede wereldoorlog kon worden voorkomen als aan Adolf Hitler een aantal vergaande territoriale concessies werd gedaan. De publieke opinie steunde die opvatting. De Britse kiezers interesseerden zich nauwelijks voor de politieke ontwikkelingen in nazi-Duitsland. Ze waren nog amper bekomen van de Eerste Wereldoorlog en vreesden de verschrikkingen waarmee een tweede gepaard zou gaan: de massale luchtaanvallen van de Luftwaffe op Britse steden. Er was begrip voor de grieven die de nationaal-socialisten tegen het Verdrag van Versailles koesterden. Een groot deel van de upper class stond zelfs sympathiek tegenover Hitler en zijn boevenbende. En Labour ten slotte vroeg zich af waarom de arbeidersklasse zou moeten bloeden voor de kosten van een rigoureuze herbewapening. Dertig Tory-parlementariërs waren tegen de appeasement-politiek van premier Neville Chamberlain. De vraag was volgens Winston Churchill niet óf er oorlog kwam, maar wanneer. En volgens partijgenoot Lord Hugh Cecil had Chamberlain met zijn vergaande toezeggingen aan Hitler in september 1938 een grote inschattingsfout gemaakt. Hitler pleasen is ‘alsof je een krokodil op zijn hoofd krabt in de hoop dat hij gaat spinnen’. (EP) Appeasement. Chamberlain, Hitler, Churchill en de weg naar de oorlog Tim Bouverie 512 p. De Arbeiderspers, € 35,-

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 9


BOEKENSPECIAL Fresco van Rafaël met klassieke filosofen, onder meer Aristoteles, Plato en Socrates.

De geschiedenis heeft geen doel Inzichten van Jacob Burckhardt zijn nog altijd relevant

E

euwenlang gebruikten theologen en filosofen de geschiedenis om hun punt te maken. Wat er in het verleden was gebeurd illustreerde immers welk traject de mens aflegde tussen zijn oorsprong en zijn bestemming. De geschiedenis had een begin en een einde en werd aangestuurd door een hogere instantie. Bij Augustinus was dat God, bij Hegel de Weltgeist, ofwel de ‘zichzelf verwerkelijkende Rede’. Wie zo naar het verleden kijkt, pikt eruit wat hij voor zijn verhaal kan gebruiken en laat de rest weg. Iets waartoe filosofen die over het verleden schrijven nog altijd sterk geneigd zijn. De negentiende-eeuwse Zwitserse historicus Jacob Burckhardt was van mening dat als de geschiedenis al een ‘doel’ zou hebben, wij dat niet kun-

10 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

nen kennen. Het was volgens hem dan ook niet mogelijk om te spreken van een ‘zin van de geschiedenis’. We leefden namelijk in een wereld waarvan het begin en het einde onbekend waren, ‘en het midden voortdurend in beweging is’. Een historicus diende volgens Burckhardt het verleden te bestuderen in al zijn veelvormigheid en complexiteit, waarbij hij ook oog moest hebben voor tegenstrijdige en afgebroken ontwikkelingen. Nu probeerden Duitse historici als Leopold von Ranke en Theodor von Mommsen de geschiedenis ook wetenschappelijk aan te pakken en historische feiten niet te gebruiken om een vaststaande theologische of filosofische kleurplaat in te kleuren, maar niettemin zagen zij toch een duidelijke evolutie in de richting van de moderne natiestaat. De geschiedenis

kende pieken en dalen, maar al met al ging de weg toch omhoog. Burckhardt geloofde daar niet in. Hij was weliswaar beroemd geworden met Die Kultur der Renaissance in Italien (1860), waarin hij het ontstaan van de ‘moderne mens’ beschreef, maar deze ontwikkeling had volgens hem ook tal van schaduwzijden. In 1868-1869 gaf hij in Bazel een collegereeks met de titel ‘Uber das Studium der Geschichte’, waarbij Friedrich Nietzsche een van de toehoorders was. Op basis van Burckhardts aantekeningen en collegedictaten gaf zijn neef Jacob Oeri deze lezingen uit onder de titel Wereldhistorische beschouwingen. Dat boek is nu heruitgegeven. Burckhardt benadrukt hierin de continuïteit van de historische ontwikkeling, die hij niet zonder meer wenst te beschou-

Wereldhistorische beschouwingen Jacob Burckhardt 368 p. Boom Uitgevers, € 37,50

wen als ‘vooruitgang’. Er ontstaan bepaalde tradities, waarvan mensen zich ook weer bevrijden. Burckhardt was een conservatief die zag dat alles niet bij het oude kon blijven, maar waarschuwde tegelijkertijd tegen revolutionaire breuken. Zowel jegens het opkomende socialisme als het alles omverwerpende kapitalisme koesterde hij een immens wantrouwen. (RH)


Scène uit Life of Brian van Monty Python (1979)

Raak! Een wereldreis door de satire Pieter Wierenga 224 p. Boom Uitgevers, € 24,50

Spotten met de macht Internationale rondreis door de wereld van de satire

V

an Griekse komedies en de Lof der Zotheid tot Charlie Hebdo en Zondag met Lubach – als kunstvorm behoort satire tot het standaardrepertoire van de westerse beschaving. In Raak! Wereldreis door de satire gaat journalist Pieter Wierenga op zoek naar de rol en het nut van die kunstvorm. Wanneer slaagt satire en wanneer gaat die juist te ver? Is satire universeel of verschilt die van cultuur tot cultuur? Wierenga neemt ons mee op reis door de westerse geschiedenis van de

SECULIERE ARABIEREN #ArabierEnSeculier. De opmars van afvallige moslims in de Arabische wereld Eva Ludemann 208 p. Boom Uitgevers, € 25,-

‘E

satire: via Grieks theater in de klassieke Oudheid en satirische geschriften in de Renaissance naar de twintigste-eeuwse grappen van Monty Python. Vervolgens behandelt hij de bedreigingen waar hedendaagse westerse satirici mee kampen en analyseert hij de debatten over Charlie Hebdo en het Amerikaanse ‘Cartoongate’. Ook satirici zelf komen aan het woord. Cartoonisten uit Nederland, China, Nicaragua en andere landen vertellen over het belang van satire en de bedreigingen

en boom begint met een zaadje.’ Met dit Arabische gezegde opent Eva Ludemann haar boek #ArabierEnSeculier, waarin zij een groeiende groep Arabische jongeren beschrijft die zich los probeert te maken van de islam. Deze jongeren doen heimelijk afstand van hun geloof en discussiëren op internet over democratische hervormingen en

waarmee zij soms te maken krijgen. Satire omschrijft Wieringa als : ‘Het gebruik van humor, ironie, overdrijving of bespotting om de stupiditeit en ondeugden van mensen bloot te leggen en te bekritiseren, met name in de context van de politiek of andere actualiteiten.’ Satire is geen exclusief westers fenomeen. Rusland, Afrika, Azië, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten kennen allemaal hun eigen satirische traditie. Deze gebieden komen op Wierenga’s wereldreis een voor een aan bod. (TW)

gelijke rechten in de Arabische wereld. In tegenstelling tot de extremisten komen Arabieren die met de islam breken nauwelijks in het nieuws. Ludemann, die jarenlang als correspondent in het Midden-Oosten woonde, ziet echter dat de opmars van seculiere Arabieren is begonnen. In haar boek zoekt zij antwoord op de vraag in hoeverre deze seculari-

sering een reactie is op extremistische groeperingen als IS, en hoe is het om ex-moslim te zijn in de Arabische wereld. Zij bekritiseert daarbij de machtsstructuren waaraan Arabische jongeren zich proberen te ontworstelen en zet haar bevindingen af tegen de westerse geschiedenis van ontkerkelijking en vrouwenemancipatie. (TW)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 11


INTERVIEW MET ALIES PEGTEL Demonstratie voor vrouwenkiesrecht, 18 juni 1916. wat m a n n e n n o o i t v e r t e l d e n, m a a r w a t j e a lt i j d h a d w i l l e n weten. Geschiedenis is lang geen plaats geweest voor vrouwen. Vrouwen schreven geen geschiedenis en maakten – in de ogen van mannelijke schrijvers – geen geschiedenis. Hij was het die bepaalde hoe zij moest leven én wat er over dat leven bewaard bleef voor latere generaties. Modern onderzoek laat een verrassend nieuw vrouwbeeld zien. In de oertijd ging een vrouw ook op jacht en middeleeuwse vrouwen hadden wel degelijk rechten en die lieten ze gelden ook. Gevreesde koninginnen als de Romeinse Agrippina, of Catharina de’ Medici, waren vrouwen met scherp politiek inzicht en grote bestuurlijke kwaliteiten. Zij in de geschiedenis toont aan de hand van kleurrijke vrouwen als Aletta Jacobs, Oriana Fallaci, Hedy d’Ancona en Michelle Obama dat vrouwen net zo’n stempel drukken op de geschiedenis als mannen – al is hun inbreng niet altijd op waarde geschat. Alies Pegtel (1969) is historica en journalist.

Zij Alies Pegtel

in de geschiedenis

ww w.walburgpers.nl

wat mannen nooit vertelden

‘Mannelijke historici onderschatten vrouwen’ Het beeld van vrouwen in de geschiedschrijving begint te kantelen, zo ontdekte historicus Alies Pegtel. Ze blijken actiever en sterker dan lang is aangenomen. In haar nieuwste boek laat Pegtel zien dat de mannelijke blik op het verleden te eenzijdig was. DOOR MIRJAM JANSSEN

‘L

ange tijd schreven mannelijke historici bij voorkeur over machtige mannen, want het idee was dat die de geschiedenis bepaalden. Voor vrouwen was alleen een rol aan de zijlijn weggelegd. Maar de laatste jaren begint daar verandering in de te komen, zo ontdekte historicus Alies Pegtel. ‘Het beeld van vrouwen in de geschiedschrijving is gekanteld. Vrouwelijke historici stellen andere vragen aan het verleden en er zijn nieuwe onderzoekstechnieken ontwikkeld. Daardoor ontstaan andere inzichten. Neem de Middeleeuwen. Vrouwen hadden toen geen officiële machtsposities, maar een groep Belgische historici onderzocht het dagelijks leven en

12 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

zag iets nieuws. Zij constateerden dat vrouwen meer vrijheid en meer wettelijke rechten hadden dan altijd was aangenomen. Ze waren bijvoorbeeld investeerders op de kapitaalmarkt en konden ook echtscheiding aanvragen.’ Om dit soort nieuwe ontdekkingen te belichten, schreef Pegtel Zij in de geschiedenis. Ze studeerde zelf in de jaren tachtig geschiedenis en werd nog opgeleid met de mannelijke blik op het verleden. Geleidelijk begon ze zich de eenzijdigheid daarvan te realiseren. ‘Ik heb dit boek geschreven om eraan bij te dragen dat vrouwen hun plaats in de geschiedenis hervinden.’ In thematische hoofdstukken behandelt Pegtel opvattingen over moederschap, de achterstelling van vrouwelijke kunste-

Zij in de geschiedenis. Wat mannen nooit vertelden, maar wat je altijd had willen weten Alies Pegtel 144 p. WalburgPers, € 12,50

naars, de strijd om het vrouwenkiesrecht en de wens van Nederlandse vrouwen om in deeltijd te werken. Ook laat ze zien dat vrouwelijke archeologen tot verrassend andere conclusies kunnen komen. ‘Tot voor kort was niet bekend dat Vikingkrijgers soms vrouwen waren. Maar een Zweeds archeologenteam bekeek een veelbestudeerd Viking-graf twee jaar geleden opnieuw. Toen bleek uit DNA-onderzoek dat er het skelet van een vrouw in lag en niet dat van een man, zoals automatisch was aangenomen. Dat leidde bij sommige wetenschappers ineens tot twijfels: kon een vrouw wel een krijger zijn? Maar uit de grafgiften bleek dat ze belangrijk was.’ Pegtel betoogt dat het #MeToo-debat en slutshaming eeuwenoude wortels hebben. ‘Sinds de Oudheid is de ideale vrouw moeder, echtgenote, zorgzaam en kuis. Vrouwen die niet zo waren, werden al door Romeinse historici negatief afgeschilderd en als seksueel losbandig veroordeeld. De christelijke moraal speelde later ook een rol: Eva was de schuld van de zondeval. De seksualiteit van vrouwen is altijd als problematisch gezien. In de Middeleeuwen werden ze beschouwd als de veroorzakers van overspel. Dit soort opvattingen zijn bepalend geweest voor het gedrag dat vrouwen hoorden te tonen. In mijn boek laat ik zien dat er een ragfijne lijn loopt van de Romeinse matrona tot de hedendaagse Hollandse bakfiets moeder.’


BOEKENSPECIAL

Getuigenissen van drie oorlogen

oorlogen in acht jaar tijd achter elkaar: de Japanse bezetting (1942-1945) gevolgd door de Merdeka/Bersiap-tijd (de ‘politionele acties’). Tot slot het militaire ingrijpen door het Indonesische leger en de bezetting van Ambon na het uitroepen van de onaf hankelijke Molukse republiek RMS in 1950. Bij de aankomst van de ruim 12.000 Molukkers in Nederland in 1951 was er voor hun oorlogsverleden geen gehoor. Vrijwel niemand was geïnteresseerd, want Nederland had zijn eigen oorlogsverleden met de nazi’s en hun collaborateurs. In dit boek krijgen de oorlogsherinneringen van Molukkers de ruimte. Elk individueel verhaal is een bijdrage aan de geschiedschrijving over die zwarte periode uit het Nederlands verleden. Hun streven Mena muria (‘ik ga, wij volgen’) hield hen op de been. Een voor allen, allen voor een. Niet bij de pakken neerzitten, terwijl daar misschien na de vele opgelopen oorlogstrauma’s alle reden voor was. Nu zou er eindelijk ruimte moeten zijn voor die verhalen en voor de erkenning van de illusie die vertrapt werd. Maar de illusie van ooit

onafhankelijkheid op 17 augustus 1945. Het schrijnendst zijn de verhalen over de ‘troostmeisjes’. Naar schatting 20.000 tot 410.000 meisjes en vrouwen zijn door de Japanse bezetter in de kampen en militaire bordelen stelselmatig verkracht. De Japanners hadden een heuse slavinnenstaat ingericht. (EP) een terugkeer naar een vrij en onaf hankelijk Molukken blijft voortleven.

Herman Spinhof was eerder co-auteur van De grootste kraak in

krantenland (2008), In het spoor van Bernhard (2013) en De Srebrenica dagboeken (2014). Hij publiceerde artikelen in het AD/Rotterdams Dagblad, de Wegener bladen en in De Journalist/Villamedia.

Als mediasocioloog was hij werkzaam voor verschillende instituten.

www.walburgpers.nl

V ERT R A P T E IL LUSIES Verborgen oorlogsherinneringen van Molukkers Herman Spinhof

9 789462 494374 >

Molukken archipel (bron LSEM).

Indonesische Archipel (bron: LSEM).

Vertrapte illusies. Verborgen oorlogsherinneringen van Molukkers Herman Spinhof 152 p. WalburgPers, € 19,99

vrouwen zien die achter het afleveringen van het toonaanaanrecht vandaan kwamen, gevende geschiedenisprogrammaar soms ook vrouwen die ma bewerkt tot verhalen over daar bleven. emancipatie in Nederland. FaHet voorwoord is van de brieksmeisjes in Oost-Groninhand van presentator Hans gen die het werk neerlegden Goedkoop, die herinneringen voor gelijke betaling, de eerste ophaalt aan zijn moeder in de Nederlandse legervrouwen die keuken. Want in tegenstelling voornamelijk vochten tegen tot haar zussen ging zij niet de vooroordelen en de Eerste studeren, maar Zeeuwse Dames koos voluit voor Voetbal Vereniging, haar kinderen en opgericht in 1968, gezin. ‘Wijst deze waar vrouwen keuze eigenlijk en meisjes van niet juist op eiheinde en verre naartoe kwamen genzinnigheid, om te voetballen. een eigen plan Stuk voor stuk trekken en daar vertellen de tien voor staan?’ (IS) Van waschtobbe tot politieke pot verhalen in dit boek hoe vrouwen de afgelopen 75 jaar gevochten Andere Tijden achter het aanrecht. hebben om meer te mogen en Van waschtobbe tot politieke pot te kunnen dan thuis voor het Marchien den Hertog gezin zorgen. Het laat daarmee 128 p. WalburgPers, € 19,99

Rond de invoering van het kiesrecht voor vrouwen in 1919 mogen ook hun knellende korsetten uit. Toch blijven de Nederlandse dames nog lang vastgesnoerd in de baleinen van geloof, conventies, vooroordeel en bot chauvinisme. Niet voor niets steekt Dolle Mina een halve eeuw later een korset van oma in brand. De baldadige actiegroep vindt weerklank omdat vrouwen opeens zien: Ik ben niet gek en ik ben niet de enige. Het ligt niet aan mij dat ik meer wil dan dat aanrecht.

meer de eerste moedermavo, waarvoor 140 vrouwen zich aanmelden. ‘Ik besloot: ik ga dit doen, ik kies voor mezelf. Maar ik heb wel op een goed moment gewacht om het mijn man te vragen.’ In Andere Tijden achter het aanrecht heeft Marchien den Hertog, historicus, journalist en jarenlang eindredacteur van Historisch Nieuwsblad, tien

TOONEN & WIENTJENS

B

egin jaren zeventig begint het bij veel getrouwde vrouwen te kriebelen. Ze voelen zich buiten de maatschappij staan. Ze hebben de middelbare school niet afgemaakt en kunnen hun kinderen niet meer helpen met huiswerk. Tijd voor een inhaalslag. In 1975, na jaren ijveren in Den Haag, opent in het Noord-Hollandse Midden-

Alsof het voorbij is. De herinneringen van Molukkers aan de Tweede Wereldoorlog zijn lange tijd verborgen gebleven, maar niet verdwenen. Het waren niet één maar drie

Maar dit boek gaat niet over dames die in staat zijn om hun ongenoegen te verwoorden. Het brengt een ode aan de vrouwen die de weerstand trotseren in hun dagelijks leven. Marva’s die met het leger naar Indië gaan, op zoek naar vrijheid na een beklemmende oorlog. Vrouwen die per se willen voetballen en daarvoor uren reizen, iedere week weer. Fabrieksmeisjes in Oost-Groningen die het werk neerleggen, uit een basale verontwaardiging dat hun mannelijke collega’s meer betaald krijgen dan zij. Feministes, zo willen ze niet genoemd worden. Ze zetten het eten klaar voor ze naar de moedermavo gaan en hebben nog nooit een interview gegeven. Ze schipperen tussen moederliefde en hun eigen verlangens. In Andere Tijden achter het aanrecht vertellen Nederlandse vrouwen over de echte emancipatie: niet met het hoofd, maar met het hart.

Na twintig jaar is het geschiedenisprogramma Andere Tijden een instituut op de Nederlandse televisie. De grondige research, historische beelden en zorgvuldig uitgekozen ooggetuigen zorgen voor sprankelende, ontroerende en soms spraakmakende verhalen. Tien daarvan zijn gebundeld in dit boek.

www.walburgpers.nl

Andere Tijden achter het aanrecht

Naar de moedermavo

De Molukken

Herman Spinhof

Drie periodes staan in zijn boek centraal: de Japanse bezetting van 1942 tot 1945, de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd van 1945 tot 1950 en het uitroepen van de onafhankelijke Republik Maluku Selatan (RMS) op 25 april 1950. De getuigenissen in Vertrapte illusies gaan over de honger in de laatste oorlogsjaren, de dwangarbeid aan de dodenspoorlijnen van Birma en Sumatra, de straatterreur van de revolutionaire jonge garde van Soekarno en Hatta tegen de Ambonezen na het uitroepen van de Indonesische

V ER T R A P T E IL L USIE S

T

oen in maart 1951 de eerste Molukkers in de haven van Rotterdam aankwamen, was er nauwelijks aandacht voor hun verhalen. Nederland was met de wederopbouw bezig, en met de verwerking van zijn eigen oorlogsverleden. De barakken voor de vluchtelingen stonden al klaar, in de voormalige kampen Amersfoort en Westerbork. In Vertrapte illusies. Verborgen oorlogsherinneringen van Molukkers heeft Herman Spinhof wel aandacht voor hun persoonlijke getuigenissen.

Aankomst van Ambonezen in Rotterdam, maart 1951.

Andere Tijden ONDER REDACTIE VAN MARCHIEN DEN HERTOG

MET EEN VOORWOORD VAN HANS GOEDKOOP

achter het aanrecht

9 789462 494435 >

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 13


INTERVIEW MET DICK HARRISON De slavenmarkt in Zabid in Jemen. Afbeelding uit circa 1230.

De geschiedenis van de slavernij. Van Mesopotamië tot moderne mensenhandel Dick Harrison 720 p. Omniboek, € 39,99

Door de ogen van slaven Als je grotere ontwikkelingen bekijkt vanuit individueel perspectief, breng je de geschiedenis tot leven, vindt Dick Harrison. Deze toonaangevende Zweedse historicus schreef een omvangrijk overzichtswerk van de slavernij. ‘Tot de Renaissance kon geen enkel rijk gedurende lange tijd grootschalige slavenplantages onderhouden.’ DOOR LOLA BOS

Hoe heeft de slavernij zich ontwikkeld? ‘Slavernij is grofweg door drie fasen gegaan. De eerste loopt van de Bronstijd, toen de eerste teksten over slavernij zijn geschreven, tot de zestiende eeuw. Slavernij was toen meestal kleinschalig en gebaseerd op werk in huis door onvrije vrouwen. Er waren uitzonderingen met een omvangrijk systeem, zoals Romeins Sicilië en negende-eeuws Irak, maar geen enkel rijk kon gedurende lange tijd grootschalige slavenplantages onderhouden. Dit veranderde in de Renaissance, toen de tweede fase aanbrak. De opkomst van de vroegmoderne staat zorgde ervoor dat westerse slaveneigenaren slavenmaatschappijen konden vormen op een niet

14 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

eerder voorgekomen schaal. Van de zestiende tot de negentiende eeuw leidde dat tot een nieuw soort slavernij met honderden slaven, vooral mannen, die werkten op suiker- en katoenplantages en in mijnen, bijvoorbeeld in Amerika en West-Indië. Deze tweede fase eindigde met de opkomst van het abolitionisme en de strijd tegen slavernij in de negentiende eeuw, toen de meeste landen het systeem verboden. In de laatste fase vond een verandering plaats van volwassenen- naar kinderslavernij. In de twintigste eeuw werd een toenemende hoeveelheid kinderen gedwongen om ongeschoold, gedwongen werk te doen. Vandaag de dag zijn er miljoenen slavenkinderen over de hele wereld.’

Waarom bekijkt u slavernij vanuit een individueel perspectief? ‘In mijn ervaring krijgen we een veel beter en dieper begrip van het verleden als we de geschiedenis benaderen vanuit het gezichtspunt van individuen. Als je gebeurtenissen en ontwikkelingen alleen van bovenaf bekijkt, loop je het risico dat de realiteit ontmenselijkt wordt. Dan kom je niet tot een werkelijk begrip, dat bereik je alleen door oog in oog te staan met de mensen van vroeger. Tijdens het schrijven van mijn boeken, over welk historisch onderwerp ze ook gaan, vind ik het daarom belangrijk om ooggetuigenverslagen en verhalen over individuen te analyseren. Dat brengt de geschiedenis tot leven.’ Welke individuen heeft u gekozen? ‘Ik heb slavernij vanuit verschillende perspectieven bekeken: die van krijgsheren, slavenhandelaren, hardwerkende slaven in zilvermijnen en op katoenvelden, slachtoffers van mensenhandel, abolitionisten en rebellen. Een voorbeeld is Swema. Zij was een arm en verstoten meisje in het Oost-Afrika van de negentiende eeuw. Ze kwam in de slavernij terecht, maar werd zo ziek en waardeloos geacht dat ze levend werd begraven in Zanzibar. Vervolgens is ze op wonderbaarlijke wijze gered door een Franse missionaris, die haar naar een klooster bracht. Daar werd ze non en zag ze erop toe dat haar levensverhaal op schrift werd gesteld. 150 jaar geleden was haar verhaal beroemd, nu is het bijna vergeten.’


BOEKENSPECIAL » EN OOK NOG…

Fresco door Giacomo Jaquerio, vijftiende eeuw.

Rwandese genocide

Middeleeuwse vrouwen

Lof en Laster. Vrouwen in de vroege Middeleeuwen Luit van der Tuuk 320 p. Omniboek, € 21,99

Vaak vergeten, maar toch van betekenis

H

et bronnenmateriaal over de vroege Middeleeuwen is relatief schaars. Toch focust Luit van der Tuuk, specialist in de vroege Middeleeuwen van Noordwest-Europa, zich juist op deze periode. En hij koos voor zijn nieuwste boek een onderwerp waarover het materiaal nog schaarser is: vrouwen. Hij combineert zijn kennis over de Franken en de Vikingen om tot een beeld te komen. Hierbij zoomt hij in op de maatschappelijke positie van vrouwen. De wijze waarop vrouwen worden beschreven in verhalen, wetten en kronieken en opduiken in archeologisch materiaal, vormt de basis voor Van der Tuuks zoektocht. Hoewel deze bronnen het stempel van mannen dragen, vindt hij tussen de regels door informatie over vrouwen. Hij onderzoekt hun ondergeschikte positie in

Sterk dankzij het water De zeemogendheden. Hoe een maritieme mentaliteit de vrije wereld maakte Andrew Lambert 464 p. Omniboek, € 34,99

M

de kerk, hun rol in familie en gezin, hun seksualiteit en hun relatie tot magie. Daarbij heeft hij veel oog voor de historische omstandigheden. Door enerzijds het opkomend feodalisme en anderzijds de dwingende kerkhervormingen, veranderde de positie van vrouwen constant. Van der Tuuk laat zien dat vrouwen verschillend reageerden op de beperkingen die hen werden opgelegd door de maatschappij, hun familie en de kerk. Sommige vrouwen verzetten zich tegen opgelegde restricties en condities, terwijl anderen hun gedwongen identiteit accepteerden. Van der Tuuk beschrijft de variatie aan reacties in verschillende verhalen van bijzondere vrouwen. En hij laat zien dat er wel degelijk prominente en sterke vrouwen leefden in deze periode. (IvB)

ilitaire macht op zee alleen maakt een land nog niet tot een zeemogendheid, stelt Andrew Lambert. Een staat is pas een zeemogendheid als de zee, een oorlogsvloot én overzeese imperia de cultuur en identiteit bepalen. In De zeemogendheden onderzoekt hij vijf grootmach-

ten: Athene, Carthago, Venetië, de Nederlandse Republiek en Groot-Brittannië. Deze relatief zwakke staten kozen bewust voor een transformatie tot zeemogendheid. Daarbij namen ze een voorbeeld aan zeemogendheden uit een verder verleden. Lambert laat aan de hand van kaarten, illustraties en registers zien dat de nieuwe

De Canadese VN-commandant Roméo Dallaire beschrijft in zijn boek Oog in Oog met de Duivel het verschrikkelijke lot van 800.000 Rwandezen tijdens de Rwandese genocide in 1994. Een groot deel van de indringende beschrijvingen bestaan uit Dallaires eigen herinneringen als commandant van de VN-missie UNAMIR. Dallaire is kritisch over de rol van de VN tijdens het conflict en betoogt dat de oplaaiing van de burgeroorlog en de genocide had kunnen worden voorkomen. Hij stelt hierbij de vraag of de VN wel betrokken moet raken bij conflicten als die in Rwanda. En of de VN de levens van Rwandese volkeren wel evenveel waard vindt als die van westerlingen. (SW)

Ook in oog met de duivel. De genocide in Rwanda, 1994 Roméo Dallaire 640 p. Omniboek, € 29,99

zeegrootmachten dynamischer en opener waren dan hun continentale tegenhangers. Zeegrootmachten hebben de westerse liberale wereld en de overzeese handel vormgegeven. De huidige breuklijnen in de wereldpolitiek zijn te herleiden tot botsingen tussen vroegere land- en zeemogendheden. (TW)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 15


BOEKENSPECIAL Scene uit de beroemde film The Longest Day, 1962.

Grootse invasie Een legendarisch verslag van D-day

H

oewel de beslissende veldslagen van de Tweede Wereldoorlog plaatsvonden aan het Oostfront, waar het Rode Leger de Duitsers helemaal terugdreef naar Berlijn, denken velen nog altijd dat de invasie van Normandië het keerpunt van de oorlog vormde. ‘D-day’ zou immers ‘Decision Day’ betekenen, de dag die beslissend moest zijn. In werkelijkheid is het een militaire term voor de dag waarop een bepaalde operatie begint. Voor de landingen op de kust van Normandië (Operation Neptune), die deel uitmaakten van de invasie van Frankrijk (Operation Overlord), was 6 juni 1944 de D-day. De historische betekenis van deze D-day mag dan vaak worden overdreven, onbelangrijk was de invasie natuurlijk niet.

16 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

Het was de grootste amfibische operatie ooit, uitgevoerd door 200.000 militairen uit twaalf verschillende landen, met behulp van ruim 11.000 vliegtuigen en 5000 schepen. Bovendien zorgde de invasie ervoor dat Adolf Hitler aan het Oostfront minder troepen kon inzetten en luidde ze de bevrijding van Frankrijk, België en Nederland in. Al in 1959 publiceerde Cornelius Ryan, een Iers-Amerikaanse journalist die als oorlogscorrespondent de opmars van

Aan de enorme amfibische operatie doen 200.000 militairen, 11.000 vliegtuigen en 5000 schepen mee

De langste dag Cornelius Ryan 304 p. Lannoo, € 29,99 het Amerikaanse Derde Leger onder leiding van generaal Patton had verslagen, het boek The Longest Day. Op basis van bronnenstudie en 1144 interviews met militairen en burgers uit alle betrokken landen beschrijft hij op minutieuze en meeslepende wijze de invasie. Het boek begint op 4 juni 1944 in het Normandische dorpje La Roche-Guyon, waar veldmaarschalk Erwin Rommel zijn hoofdkwartier heeft en zich opmaakt op met verlof naar Duitsland te gaan. De ervaren journalist Ryan beschrijft beeldend het zwaar bewaakte hoofdkwartier, het wachten van de geallieerde troepen, de

eerste landingen van parachutisten en luchtlandingstroepen in zweefvliegtuigen, en de zware gevechten die uitbreken als de landingsvaartuigen op de verschillende stranden de eerste infanteristen aan land zetten. Het boek, waarvan nu een prachtig geïllustreerde vertaling is verschenen, was onmiddellijk een bestseller en omdat het de belevenissen van een groot aantal personen beschreef, leende het zich uitstekend voor een verfilming. De film The Longest Day, waarvoor Ryan het grootste deel van het script schreef, verscheen al in 1962, met filmsterren als John Wayne, Henry Fonda, Robert Mitchum en Sean Connery in belangrijke rollen. Doordat de film in zwart-wit was opgenomen had hij veel weg van een documentaire en heeft hij het beeld van de invasie in hoge mate beïnvloed. (RH)


Plattegrond van het Binnenhof, 1717.

Complexe militaire manoeuvres in beeld

TWEEDE WERELDOORLOG IN PLATTEGRONDEN

Wegwijs in Nederland 100 historische kaarten tonen belangrijke ontwikkelingen

‘D

e verhalen die deze kaarten kunnen overbrengen zijn onuitputtelijk.’ Zo nodigen Marieke van Delft en Reinder Storm lezers in hun voorwoord uit om te verdwalen in een verzameling kunstige kaarten. Kaarten bieden inzicht. Ze helpen de wereld te verkennen en overzichtelijk te maken. In De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten tonen de auteurs kleurrijke kaarten uit het verleden. Maar het is geen overzicht van de bekendste cartografische werken geworden. In plaats daarvan koppelen zij kaarten aan belangrijke gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis. Niet alleen politieke ontwikkelingen en veranderende landgrenzen staan centraal, ook transport, economie, onderwijs, religie en vrije tijd komen aan bod. Aan de hand van topografische kaarten, nieuwskaarten, wandkaarten en wegwijzers plaatsen ze belangrijke gebeurtenissen in een historische context en brengen ze het verleden tot leven. De auteurs beginnen met het oudste Nederlandse kaartje uit 1307, waarop de bouw van een kerk staat afgebeeld, en op de laatste bladzijden prijkt een stormvloedkaart van de Watersnoodramp in 1953. In de pagina’s daartussen komen naast politieke

omwentelingen ook sociale onderwerpen aan bod. Zo bracht een cartograaf in 1667 de Surinaamse plantages in beeld en legde een ander vast hoeveel Nederlandse kinderen in 1887 geen lager onderwijs genoten. Het boek vertelt grote en kleine verhalen: van de uitbreiding van de grachtengordel in 1663 tot de eerste Elfstedentocht in 1909. Rijke illustraties sieren de kaarten, zoals die over de haringvisserij in zestiende-eeuws Nederland, waarop in één oogopslag te zien is waar het best op haring kon worden gevist. Of de wegwijzer van de Wereldtentoonstelling in Amsterdam in 1883, die bezoekers liet zien waar zij de ‘Surinaamsche inboorlingen’ konden vinden. Iedere kaart is over twee pagina’s afgebeeld en voorzien van twee bladzijden aanvullende tekst en afbeeldingen. De kaarten zijn voor het merendeel afkomstig uit het Allard Pierson Museum, en de collecties van de Universiteit van Amsterdam en de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Het boek behandelt ook beroemde kaartenmakers als Ortelius, Mercator en Blaeu. (TW) De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten Marieke van Delft en Reinder Storm 400 p. Lannoo, € 79

Atlas van WOII van Richard Overy en Peter Snow geeft een uniek beeld van de oorlog. De auteurs hebben veldslagen en militaire operaties op zee en in de lucht op meer dan 100 grote, gekleurde overzichtskaarten gedetailleerd weergegeven. Ook tonen ze complexe militaire manoeuvres overzichtelijk op verschillende kaarten. Van de vredesconferenties na afloop van de Eerste Wereldoorlog in 1918 tot de Amerikaanse bevrijding tijdens Operatie Overlord, zowel de militaire strategieën als de historische context worden grondig beschreven. Dat maakt de tactische keuzes van zowel de geallieerden, nazi-Duitsland als het Japanse keizerrijk heel inzichtelijk. Aangevuld met prachtige zwart wit-foto’s en enkele historische militaire kaarten geeft dit overzichtswerk een levensecht beeld van het verloop van een van de grootste wereldwijde conflicten. De atlas laat zien hoe groot het strijdtoneel was door ook uitgebreid in te gaan op de gevechten in Azië. Richard Overy is al meer dan dertig jaar specialist op het gebied van de militaire geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Eerder schreef hij The Air War, 1939-1945 (1980), Bomber Command, 1939-45 (1997) en The Morbid Age: Britain Between the Wars (2009). Peter Snow is journalist voor de BBC. (SZ) Atlas van WOII. De Tweede Wereldoorlog in meer dan 100 kaarten Richard Overy, Peter Snow e.a. 288 p. Lannoo, € 34,99

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 17


BOEKENSPECIAL Op de voorste rij Reinbert de Leeuw (rechts, met bril), links naast hem Peter Schat, 22 april 1970.

Weg met Bach Atonalen op de vuist met de gevestigde orde

1

7 november 1969. Op het moment dat Bernard Haitink in het Concertgebouw zijn baton voor het Fluitconcert in G-majeur van Johann Joachim Quantz opheft, zet een actiegroep van een man of veertig met knijpkikkers hun ‘Notenkrakersuite’ in. De ludieke kakofonie is ‘één van de beste stukken die ik in tijden gehoord heb’, aldus Reinbert de Leeuw, voorman van de Notenkrakers. Het publiek keert zich massaal tegen de actievoerders. Harry Mulisch gaat op het balkon met een aantal concertgangers op de vuist, een suppoost achtervolgt Peter Schat met een tafelpoot en de vrouw van Louis Andriessen wordt aan haar haren door het middenpad getrokken. Eigenlijk waren de Notenkrakers van plan geweest

18 | HISTORISCH NIEUWSBLAD

het abonnementsconcert van zondagavond te verstoren, maar dat was al uitverkocht. Daarom weken ze uit naar het goedkopere volksconcert op maandag. Het publiek aldaar riep om ‘Hollandse muziek’ en ‘Ouwe cultuur’ volgens Bob Bouma, woordvoerder van Haitink. De actie in het Concertgebouw hoorde bij de jaren zestig en de protestcultuur, aldus Loes Dommering-van Rongen in De Notenkrakers. Het politieke klimaat werd gedomineerd door de oorlog in Vietnam, het culturele door de strijd tegen het establishment en zijn benepen programmabeleid. Een maand vóór de Notenkrakersactie verstoorden studenten van de toneelacademie tijdens Aktie Tomaat verschillende voorstellingen van de Nederlandse Comedie. Beeldende kunstenaars hadden op 11 juni

1969 de Nachtwachtzaal van het Rijksmuseum bezet en trachtten drie maanden later hetzelfde te doen met het Stedelijk, om het ‘vrij te maken van de kapitalistische promotiesfeer waarin het geleid wordt’. Kortom, reuring alom. Volgens de Notenkrakers werd de muziekpraktijk gedomineerd door ingedutte regenten en toondove muziekcritici, die de composities van avantgardisten als Anton Webern en Arnold Schönberg ‘piep-knormuziek’ noemden en alleen ontroerd raakten door wat ze al kenden: het ‘ijzeren repertoire’ van Beethoven, Bach en Mozart. Naast De Leeuw vormden Peter Schat, Louis Andriessen, Misha Mengelberg en Jan van Vlijmen de harde kern van de actiegroep. De Vijf hadden zich al in 1966 sterk gemaakt voor de aanstelling van Bruno Maderna naast

De Notenkrakers. Rebellie in het concertgebouw Loes Dommering-van Rongen 304 p. Boom Uitgevers, € 29,50 Bernard Haitink als dirigent van het Concertgebouworkest, want die had wel oren naar de twaalftoonsmuziek van de verfoeide ‘Atonalen’. Uiteindelijk was het de Vijf om een radicale hervorming van het hele bestel te doen: openbaarheid van bestuur, meer ruimte voor hedendaagse muziek, ‘democratisering en politisering van de kunstwereld’. Dommeringvan Rongen bestrijdt overigens de opvatting dat we aan de Notenkrakers de geroemde ensemblecultuur hier te lande te danken hebben. Al met al is zij kritisch over het optreden van de Notenkrakers en hun betekenis voor de Nederlandse muziekcultuur in de twintigste en eenentwintigste eeuw. (EP)


Soldaten ingekwartierd bij een gezin. Schilderij door Jacob Duck, tweede helft jaren 1640.

Een soldaat in de logeerkamer Burgers en militairen in de Republiek leefden nauw samen

I

n Utrecht produceerden in de tweede helft van de zeventiende eeuw 92 geweermakers, 60 loopsmeden, 130 vuurslotenmakers en hun personeelsleden tienduizenden wapens voor het Nederlandse leger. Ze verdienden er goed aan. Net als de makers van lonten, kruit en munitie, en de handelaren die hout, kalk en bakstenen leverden voor de fortificaties. Ook ambachtslieden als bakkers, slagers en kleermakers pikten een graantje mee. Krijgsmacht en handelsgeest laat zien hoe nauw verweven het leger en de vloot ten tijde van de Republiek waren met het leven van gewone mensen. De auteurs zijn alle drie werkzaam aan het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Ze beschrijven de opkomst en ondergang van de Republiek

vanuit militair perspectief. In 1667, het jaar van de fameuze Tocht naar Chatham, verkeerde het land op het toppunt van zijn macht. Anderhalve eeuw later was er niets meer van over en werd het door Napoleon van de kaart geveegd. Krijgsmacht en handelsgeest verklaart het militaire succes van de Republiek vanuit haar rijkdom. Als een van de weinige naties kon ons land zowel in een sterke vloot als een sterk leger investeren. Toen in de achttiende eeuw de economische neergang inzette, had dat gevolgen voor de krijgsmacht: de schaarste werd verdeeld over vloot en leger, die daardoor beide verzwakten. Het interessantste aspect aan dit rijk geïllustreerde boek vormen de uitvoerige beschrijvingen van de relatie tussen matrozen en soldaten en de gewone burgers. Beide groepen

konden elkaar niet ontlopen. Matrozen en soldaten waren zeer aanwezig in de steden. Niet alleen als klanten van de middenstand, maar bijvoorbeeld ook tijdens militaire parades. Bovendien werden soldaten lange tijd ondergebracht bij gewone gezinnen, al werd daarbij wel rekening gehouden met hun draagkracht. Families werden ontzien als ze geen extra kamer beschikbaar hadden, of als er sprake was van alleenstaande of zwangere vrouwen. De soldaten hadden recht op een pond brood, een kwart pond boter en een kan bier. Als ze meer wilden, moesten ze er gewoon voor betalen, het was niet de bedoeling dat ze een familie kaalvraten. De verhouding was zo innig dat er veelvuldig huwelijken werden gesloten tussen militairen en burgervrouwen. Pas in de loop van de achttiende eeuw

Krijgsmacht en handelsgeest. Om het machtsevenwicht in Europa (1648-1813) Marc van Alphen, Alan Lemmers en Christiaan van der Spek  521 p. Boom Uitgevers, € 51,90 nam de afstand toe en werden militairen ondergebracht in barakken buiten de stad. Dat zal voor sommige burgers een opluchting zijn geweest, want het leger betekende niet alleen inkomsten. De soldaten veroorzaakten soms epidemieën. En veel burgers werden verplicht ingezet voor het versterken van fortificaties. En daar voelden ze dan weer niets voor. (MJ)

HISTORISCH NIEUWSBLAD | 19


GESCHIEDENISBOEKEN BESTEL JE BIJ HISTORISCH NIEUWSBLAD

Wie van geschiedenisboeken houdt, koopt zijn boeken op www.historischnieuwsblad.nl/shop. Altijd de laatste titels, met zorg geselecteerd door de redactie.

BESTEL ZE NU VIA HISTORISCHNIEUWSBLAD.NL/SHOP

BESTEL ZE NU VIA HISTORISCHNIEUWSBLAD.NL/SHOP

Profile for Veen Media Algemeen

Historische Boekenspecial 2019  

De Historische Boekenspecial 2019 biedt een uniek overzicht van de mooiste geschiedenisboeken uit binnen- en buitenland, gesignaleerd en bes...

Historische Boekenspecial 2019  

De Historische Boekenspecial 2019 biedt een uniek overzicht van de mooiste geschiedenisboeken uit binnen- en buitenland, gesignaleerd en bes...

Profile for vmadmin