Page 1

kwartaalbalans JAARGANG 22, NUMMER 2

energieke regio, dirksland

‘Wij helpen bedrijven verdienen aan duurzaamheid’ 6

Mensen laten groeien in hun potentie

Betere beheersing van risico’s

Duurzaam ondernemen met fiscaal voordeel

Pensioen in eigen beheer: Keuzemomenten

10

12

14

22


inhoud

voorwoord

12 Duurzaam ondernemen vraagt om betere beheersing van risico’s

6

10

14

‘Wij helpen bedrijven verdienen aan duurzaamheid’

Mensen laten groeien in hun potentie geeft vreugde

Terugblik

4

Duurzaam voorsorteren

8

Duurzaam ondernemen met fiscaal voordeel

Ik doe -met het hierna volgende verhaal- natuurlijk ontzettend tekort aan wat er allemaal onder duurzaamheid valt. Maar ach, in de eenvoud ligt de grootste kracht.

22

Het duurzame hotel van Nederland 20 Duurzaam ondernemen geeft energie! 24

Colofon De Kwartaalbalans is een uitgave van Visser & Visser Accountants-Belastingadviseurs en verschijnt viermaal per jaar. De Kwartaalbalans informeert over accountancy, personeel en organisatie, juridische en fiscale zaken, administratieve dienstverlening en over de activiteiten van Visser & Visser in het algemeen. Voor informatie over de in de Kwartaalbalans genoemde onderwerpen en over de regelmatige toezending kunt u contact opnemen met uw relatiemanager of mail naar communicatie@visser-visser.nl

Duurzaamheid: een duwtje in de rug zet in beweging

Pensioen in eigen beheer: keuzemomenten

Redactie André Rozendaal, Natasja Ververs, Marinda van Ekeren, Ellen de Koning, Steef Visser en Yuri Floris Concept, ontwerp en opmaak WebNL - webnl.nl

Begin van dit jaar zijn wij in de gemeente waar ik woon overgegaan naar het scheiden van plastic afval en restafval. Plastic afval wordt wekelijks gratis opgehaald, terwijl je voor het ledigen van het restafval een bedrag per keer moet betalen. Als je de restafvalcontainer net zo veel aan de straat zet als in 2016 gaan de kosten voor afvalstoffenheffing enorm omhoog (bestraffen). Door het goed scheiden van het plastic blijkt echter in de praktijk dat je lang zo veel restafval niet meer hebt en dus wordt het een sport om de container minder vaak te laten ledigen, hetgeen leidt tot een besparing (beloning). De resultaten blijken in korte tijd bijna ongeloofwaardig. Een enorme

reductie van het aangeboden restafval blijkt. Ook zelf merk ik dat het inmiddels ‘logisch’ is om me iets meer in te spannen en zelfs de plastic verpakking van de vleeswaren wordt gescheiden. Goed dat ook rondom duurzaamheid wel eens wordt gegrepen naar deze middelen uit de wetenschap van psychologie. Er is echter een belangrijke aanvulling. In 2007 is door de heren van der Pligt, Koomen en Harreveld een onderzoeksrapport uitgegeven met als titel bestraffen, belonen en beïnvloeden, een gedragswetenschappelijk perspectief op handhaving. Veel wijze woorden zijn in dit onderzoek gewijd aan het bepalen van het type beloning en bestraffing. Een van de conclusies uit het rapport valt mij echter in het bijzonder op rondom het thema duurzaamheid. Er wordt

namelijk geconcludeerd dat naast instrumentele beloningen zoals geld ook andere beloningen invloed kunnen uitoefenen op het gedrag. Denk hierbij aan ‘positieve labels’. Worden deze overgenomen dan ontstaat min of meer een norm waar mensen zich aan willen houden. Vrij vertaald: rondom duurzaamheid zou het toch zo moeten zijn dat duurzaam ondernemen de norm van anno 2017 is. Of het nu is vanuit godsdienstige motieven (rentmeesterschap) of vanuit humanistische, ecologische motieven. Als onderneming wil je toch iets betekenen voor de mensen en de wereld? Laten we dit tot norm verheffen!

Arie Plug aplug@visser-visser.nl

Hoewel bij de samenstelling van deze uitgave de nodige zorguldigheid wordt betracht, is niet uit te sluiten dat de informatie niet meer (geheel) actueel is als gevolg van gewijzigde wet- en regelgeving. Wij kunnen niet aansprakelijk worden gesteld voor eventueel voorkomende onjuistheden en de gevolgen hiervan. Wij adviseren u dan ook altijd advies bij ons in te winnen indien u overweegt op basis van de informatie uit de Kwartaalbalans actie te ondernemen. Het geheel of gedeeltelijk overnemen van artikelen is toegestaan, mits de bron wordt vermeld.

3


terugblik

Visser & Visser nu ook in Rotterdam

Ieder uur dat u als advocaat aan interne zaken besteedt, kost omzet en dus geld! Dirk Verheul Adviseur bij Visser & Visser

Geslaagde Zomerborrel GO 2017

Branchegroep advocatuur: inzicht in uren, omzet en kosten

Relatiemiddag Gorinchem

Sinds april heeft Visser & Visser ook een kantoor in Rotterdam. Naast de lokale Rotterdamse ondernemer vindt vanuit dit kantoor ook onze internationale dienstverlening plaats. Om ondernemers actief te kunnen ondersteunen bij internationaal zakendoen zijn we aangesloten bij PrimeGlobal. Dit is een internationaal netwerk met 350 leden in meer dan 90 landen. Regelmatig ontmoeten wij leden van dit netwerk op congressen en vaktechnische bijeenkomsten.  visser-visser.nl/kantoren/rotterdam

Bijna 300 ondernemers waren donderdag 22 juni aanwezig op de Zomerborrel GO georganiseerd door Adviesgroep De Vogel en Visser & Visser. Het doel achter dit evenement is bedrijven van het eiland GoereeOverflakkee samen te brengen. Grote bedrijven, kleine bedrijven, maar ook zzp’ers. Aan de sfeervolle haven van Middelharnis, in en om Brasserie ’t Vingerling, was het goed toeven. Even leek het weer roet in het eten te gooien, maar na wat bliksemflitsen en een korte hevige bui trok de lucht weer open en kon de Zomerborrel zich ontwikkelen tot een gezellig netwerkevenement.

4

Onze specialisten van de branchegroep advocatuur adviseren advocaten met praktische oplossingen, kennis en adviezen. “Om kosten te besparen, is het belangrijk dat er gebruik wordt gemaakt van de meest optimale software”, vertelt adviseur Dirk Verheul. “Ieder uur dat u als advocaat aan interne zaken besteedt, kost omzet en dus geld!” Visser & Visser helpt advocaten graag kosten besparen. Daarnaast geven we innovatieve en verfrissende inzichten in hun praktijk.  visser-visser.nl/branches/advocatuur

Op 13 juni bezochten klanten en relaties de relatiemiddag van vestiging Gorinchem. Leon Tindemans van TTM Communcatie gaf een workshop over zakelijke social media kansen. Als afsluiting werd een RIB-vaart gemaakt door de Biesbosch gevolgd door een gezellige barbecue.

Visser & Visser kijkt terug op een geslaagd seminar ‘Familiebedrijven’

Prinsjesdagbijeenkomsten 2017

U bent van harte welkom op onze Prinsjesdagbijeenkomsten. Dit jaar organiseren we de bijeenkomsten op zeven locaties. U kunt zich aanmelden voor het ontbijt of de borrel waaraan u wilt deelnemen. Graag tot ziens! Maandag 3 juli organiseerde Visser & Visser samen met Port of Business, DVAN Advocatuur en Kooijman Autar Notarissen een seminar voor familiebedrijven in Hotel Van der Valk Ridderkerk. Ruim 140 ondernemers en relaties waren aanwezig. Ger Visser, panelspreker tijdens het seminar, gaf met zijn expertise en kennis interessante reacties op de panelvragen die moderator Cees Vingerling stelde. Het seminar werd afgesloten met een Live Cooking buffet. In een ongedwongen setting zijn oude contacten verstevigd en nieuwe contacten gelegd.

U vind u alle informatie op:  visser-visser.nl/ prinsjesdagbijeenkomsten

 visser-visser.nl/familiebedrijven

In een ongedwongen setting worden oude contacten verstevigd en nieuwe contacten gelegd. Ger Visser Panelspreker tijdens seminar ‘Familiebedrijven’

5


coverstory

Krijn Ratsma is elke dag met zijn passie bezig: energie besparen. “Haal je energie uit de dag en niet uit de nacht. Oftewel: zorg dat je elke dag met je passie bezig kunt zijn.”

Het is alsof je hoogzomer een koel kerkje in Zuid-Frankrijk binnenwandelt. Terwijl buiten de thermometer tropische temperaturen aangeeft, is het in het bedrijfspand van Energieke Regio aangenaam koel. “De vloerverkoeling en het vegetatiedak doen hun werk”, vertelt Krijn Ratsma als hij zijn gasten ontvangt in zijn energieneutrale kantoor in Dirksland, een klein dorpje op Goeree-Overflakkee. In 2004 richt Ratsma hier zijn eigen architectenbureau op. Met Casa Ratsma wil hij duurzame architectuur uitdragen en bewerkstelligen. “Het was in de tijd dat duurzaamheid meer kost dan dat het oplevert. En het is hier geen Zeeland, maar Goeree-Overflakkee bleek toch ook héél zuinig. Ik kon het idee van duurzaam bouwen totaal niet kwijt.” De geboren Rotterdammer en zijn vrouw besluiten hierop zelf te laten zien wat duurzaam en energieneutraal bouwen inhoudt. (‘Geen woorden, maar daden’) Midden in de crisistijd 2009 maken ze plannen voor een duurzaam pand waarin beiden hun bedrijven kunnen huisvesten: een fysiotherapiepraktijk en een architectenbureau.

energieke regio, dirksland

‘Wij helpen bedrijven verdienen aan duurzaamheid’ Een groen stipje dat zich als een olievlek over de kaart van Nederland verspreidt. Dat is het verhaal van Energieke Regio. Al spreekt oprichter en voorzitter Krijn Ratsma liever niet over een olievlek. “Olie is weinig duurzaam. Ik zie het liever als een vliegwiel dat steeds harder draait en de kaart langzaamaan groen kleurt.” 6

“In de bouw hadden we niet alle zaken goed genoeg doordacht. Hierdoor verbruikten we na oplevering veel meer energie dan verwacht. Dat kon ik als duurzame architect en ondernemer natuurlijk niet accepteren. Met een extra investering van 3.000 euro hebben we uiteindelijk ons energietekort van 50% omgebogen in een -overschot. Het ging hoofdzakelijk om het beter inregelen van installaties en het vervangen van lampen. Vooral in dit laatste deel van mijn verhaal waren ze geïnteresseerd.” Verdienen aan energiebesparing De duurzame architect krijgt vanwege zijn bijzondere besparingsverhaal vanuit het ministerie het verzoek om mee te denken over een project waarbij met zo weinig mogelijk overheidssteun grote energiebesparingen op Goeree-Overflakkee gerealiseerd kunnen worden. “Een plan om ondernemers te helpen verdienen aan energiebesparing dus”, legt Ratsma uit. De architect grijpt de kans met beide handen aan en bedenkt een proefproject waarbij tien bestaande panden energiezuiniger

We zitten op twintig Energieke Regio’s en vijfenzeventig deelnemende gemeenten. Een geweldig resultaat in zo’n korte tijd. Bezoek uit Den Haag Als het nieuwbouwpand begin 2012 krap een half jaar in gebruik is, bezoekt een delegatie uit Den Haag Dirksland. “Dat had te maken met de duurzame ambitie van Goeree-Overflakkee om in 2020 energieneutraal eiland te zijn. Dan wekken de 48.000 bewoners van het Zuid-Hollandse eiland minstens evenveel energie duurzaam op als ze verbruiken. Ook Casa Ratsma kreeg een bezoekje.” Ratsma vertelt de Haagse delegatie over de bouw van zijn duurzame pand en de hobbels die hij heeft moeten overwinnen om het pand écht energieneutraal te krijgen.

worden gemaakt met de hulp van onafhankelijke, lokale adviseurs. “Het werkte! Met weinig middelen realiseerden we -net als bij Casa Ratsma- grote besparingen. Ondernemers waren overtuigd van het nut van energie besparen en maakten anderen zelfs enthousiast.”

In de vorm van een stichting en met ondersteuning vanuit de overheid. Het voelde voor mij heel goed om meer mensen te helpen bij energie besparen. Zo werd in 2014 de Energieke Regio geboren.” Dat Ratsma aan de wieg stond van de stichting vindt de 51-jarige ondernemer zelf eigenlijk geen verrassing. “Als jongetje van 8 was ik al begaan met de Club van Rome die hun bezorgdheid uitte over de toekomst van de wereld als we niet samen zouden waken over onze grondstoffen en energiebronnen. Daar waar ik energie kan besparen, zal ik het dus zeker niet laten.” Een groene kaart van Nederland Dat de landkaart van Nederland intussen aardig groen kleurt van alle deelnemende regio’s doet Ratsma erg goed. “We zitten op twintig Energieke Regio’s en vijfenzeventig deelnemende gemeenten. Een geweldig resultaat in zo’n korte tijd. Uiteindelijk willen we in 2020 een landelijk dekkend netwerk hebben, zodat elke ondernemer die interesse heeft zich kan aansluiten bij een Energieke Regio in de buurt. Van dat vooruitzicht krijg ik uiteraard veel energie.” Ratsma noemt zichzelf ‘een gelukkig man’. “Ik vind het bijzonder dat ik anno 2017 dagelijks anderen kan helpen geld verdienen aan energie besparen en zelf ook nog eens met m’n passie bezig kan zijn. Zowel voor de Energieke Regio die bijna fulltime mijn aandacht vraagt, als voor Casa Ratsma waarmee ik al in 2004 duurzaamheid op de kaart wilde zetten. Ik zal mijn boodschap altijd met enthousiasme uitdragen.”

 energiekeregio.nl

De staatssecretaris op bezoek Staatssecretaris Mansveld brengt na de geslaagde proef persoonlijk een bezoekje aan Casa Ratsma. “Ze vroeg me of ik betrokken zou willen zijn als we het besparingsproject in het land zouden gaan uitrollen.

7


achtergrond

woon-werkverkeer

Duurzaam voorsorteren Woon-werkverkeer kost tijd. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) kost woon-werkverkeer een half uur per dag. Van de woon-werkafstand wordt 77% per auto afgelegd, 10% met de trein en 6% met de fiets. Mannen zijn op een doordeweekse dag gemiddel 40 minuten onderweg naar en van het werk, vrouwen 12 minuten minder. Wie slim onderneemt, doet aan duurzaam voorsorteren en bespaart zo op het woon-werkverkeer. Hoe gaat het eigenlijk in zijn werk dat duurzaam voorsorteren? Voorsorteren gaat in 5 stappen, die we graag toelichten.

1. Omkijken Welke mogelijkheden zijn er als het gaat om duurzaam vervoer van uw medewerkers? Met de komst van de elektrische fiets is de actieradius van fietsend Nederland behoorlijk toegenomen. Het bijkomend voordeel is dat de inspanning die geleverd moet worden nagenoeg gelijk is, zo niet minder dan voorheen. Het excuus van ‘al zwetend aankomen’ op het werk is hiermee ook opgelost. Het weerbeeld is in Nederland behoorlijk wisselvallig en dit speelt fietsend Nederland niet in de kaart. Daartegenover staat echter een portie fileleed als gevolg van de tegenvallende weersomstandigheden. Wanneer werkend Nederland immers slecht weer krijgt voorspeld, kan het zo maar zijn dat een file al een feit is voordat nog maar één kilometer is gereden. Ook de eventuele tijdswinst die er nog te behalen zou zijn door te kiezen voor de auto is met de komst van de speed pedelec, met een maximumsnelheid van 45 kilometer per uur, achterhaald. Wat de opmars van de speed pedelec in de weg kan staan, is de hoge aanschafwaarde. Met de afschaffing van het fietsplan zijn de fiscale mogelijkheden beperkt. Er is echter nog wel een alternatief voor de medewerker om de speed pedelec via de werkgever onbelast aan te schaffen. Werkgever verstrekt werknemer een lening voor de aanschaf van de speed pedelec en medewerker lost deze lening af door de inzet van zijn reiskostenvergoeding. Wanneer iemand bijvoorbeeld dagelijks 40 kilometer moet overbruggen voor woon-werkverkeer, kan er een onbelaste reiskostenvergoeding worden gegeven van € 0,19 per kilometer. Op jaarbasis bedraagt dit 40 km x 214 dagen x € 0,19 = € 1.626,40. Deze onbelaste reiskostenvergoeding kan gebruikt worden om de lening af te lossen die werkgever aan de werknemer heeft verstrekt voor de aanschaf van de speed pedelec. Wanneer we uitgaan van een aanschafwaarde van € 5.500,- is de speed pedelec binnen 3,5 jaar afgelost. Naast de fiscale stimulans is het plaatsen van bijvoorbeeld een goede fietsenstalling met de mogelijkheid voor het opladen van een elektrische fiets een extra stimulans om de auto te laten staan en over te stappen op de speed pedelec. Een andere mogelijkheid om op het werk te komen, is het openbaar vervoer. Wanneer er voor de medewerker een goede verbinding is tussen thuis- en werkadres is het openbaar vervoer een uitstekend duurzame oplossing en fiscaal nog altijd onbelast. Naast de fiets en het openbaar vervoer hebben we, zoals voorgaande percentages ook aangeven, te maken met de auto. Een stuk blik, maar wel veel besproken. De fiscale stimulans voor milieuvriendelijke auto’s, door een korting te geven op het bijtellingspercentage, is het afgelopen jaar behoorlijk uitgekleed.

8

Er zijn nog 2 mogelijkheden als het gaat om de bijtelling van auto’s met een tenaamstelling op of na 1 januari 2017: - Geen CO2-uitstoot > 4% bijtelling - CO2-uitstoot > 22% bijtelling Wanneer we deze 2 percentages met elkaar vergelijken, is er fiscaal gezien zeker een stimulans aanwezig om voor een volledig elektrische auto te kiezen. Naast deze fiscale stimulans is het, net als bij de elektrische fiets, goed om de randvoorwaarden voor het gebruik van een elektrische auto te optimaliseren. Bijvoorbeeld het plaatsen van een oplaadpaal of het verhogen van het leasebudget wanneer er gekozen wordt voor een volledig elektrische auto. 2. Linkerhand uitsteken Langzamerhand gaan we beseffen dat we echt een andere kant op moeten. We gaan niet rechtdoor, we slaan niet rechtsaf, maar we steken onze linkerhand uit en we kiezen ervoor om als onderneming een andere weg in te slaan. Op strategisch niveau zijn de grote lijnen uitgezet en kan de organisatie gaan voortbewegen naar het voorsorteervak. 3. Naar het midden Het voorsorteervak is nodig om de (fiscale) mogelijkheden van het duurzame vervoer te verkennen. De organisatie bekijkt welke mogelijkheden aansluiten bij de grote lijnen die zijn uitgezet en vertaalt dit in duidelijke bewoordingen in het personeelshandboek van de organisatie. Hier kunnen de genoemde stimulerende maatregelen in worden vastgelegd. Mocht er in de toekomst een wijziging komen als het gaat om technologische ontwikkelingen of hebben we te maken met fiscale wijzigingen? Dan zijn de wijzigingen redelijk eenvoudig door te voeren door een aanpassing in het personeelshandboek. 4. Op het kruispunt Stoppen als het licht rood is, altijd verstandig! Zeker als het gaat om uw personeel. Merkt u dat nog niet iedereen eraan toe is binnen uw organisatie? Het is dan goed om even een pas op de plaats te maken en het even de tijd te geven. Na even wachten springt het stoplicht weer op groen en kunt u op het kruispunt, door goed uit te kijken en sommige zaken voorrang te geven, een aanrijding voorkomen. 5. Linksaf slaan met een grote bocht Daar gaan we! Alle hobbels en bobbels zijn genomen en we zijn duurzaam onderweg. Het is dus zaak, afgezien van de fiscale mogelijkheden, om alvast voor te sorteren op de mogelijke ontwikkelingen. Vanaf 2019 wil fabrikant Volvo alleen nog modellen op de markt brengen die op elektriciteit rijden en Frankrijk wil dat er in 2040 in het land geen benzine- of dieselauto’s meer worden verkocht en in Noorwegen moet het zelfs al in 2025 zo ver zijn. Tijd om voor te sorteren!

9


referentie

Hoe bent u in Afrika terechtgekomen? “Het is een uit de hand gelopen hobby na vele reizen naar Afrika. Ik voelde me geroepen om er op duurzame wijze een bijdrage te leveren aan de economische ontwikkeling. Vanuit mijn geloof wil ik bovendien op de bres staan voor anderen en vechten tegen onrecht. Ik zet me in voor lokale ondernemers. Voorheen als aandeelhouder van hun bedrijven, nu werken we samen en ondersteunen we hen. Met dezelfde passie, vreugde en slagkracht.”

lokale werkgelegenheid en eerlijke handel

‘Mensen laten groeien in hun potentie geeft vreugde’ Gerard Klijn uit Sliedrecht levert met zijn Trade & Development Group een duurzame bijdrage aan de ontwikkeling van de allerarmsten in Afrika. Met zijn bedrijf in noten en gedroogde vruchten stimuleert hij lokale werkgelegenheid en eerlijke handel.

10

TDG investeert elke verdiende euro in een volgend project. Waarin zit voor u als ondernemer de winst? “De winst zit vooral in de ontwikkeling van mensen en projecten. We willen dat elk project financieel winstgevend is. Soms duurt het 10 jaar voordat alle puzzelstukjes op z’n plek vallen. Neem Benin. In 1995 was ik daar voor het eerst. Werken met cashewnoot boeren, hun product opkopen en doorverkopen, de winst (financieel) terugploegen in de gemeenschap. Het project viel in 2000 om, omdat de keten niet compleet was. We waren in 2004 weer terug, in een meer stabiele structuur. Begin 2007 openden we de fabriek, die intussen weer drie keer is gesloten en geopend door managementproblemen, verliezen, maar ook diefstal van geld en goederen. Dan vraag je je weleens af: Moet ik dit project loslaten? Maar ik ben geroepen voor dit werk totdat ik teruggeroepen wordt. Die gedachte geeft rust. En winst is dan als uiteindelijk de projecten zichzelf financieel en qua management in de lucht kunnen houden. We hebben altijd met lokale managers willen werken. Dat bleek soms nog te vroeg. Nu werken we met vooral Westerse managers, die mensen trainen en laten groeien in hun potentie. Dat geeft echt vreugde.”

Heeft u tips voor ondernemers met dezelfde internationale aspiraties? “Je moet een roeping ervaren. Wees overtuigd van wat je moet doen. Weet dat je op de goede plek bent ondanks tegenslagen. Heb vertrouwen in God. Zelfs in een storm is Hij in control. Werk ook samen, zoek gelijkgestemde partners en vrienden van het project. Alleen ga je meestal sneller, maar

geroofd worden. Zowel mensen, als grondstoffen. Diepte-investeringen zijn nodig om de potentie van Afrika tot ontplooiing te laten komen. Maar dan moet de hele keten -van boer tot consument- meegenomen worden. Zoals we dat nu doen met cashewnoten, doen we dat ook voor andere notensoorten. We hopen dat ons werk elders navolging krijgt.

samen kom je vaak verder. Het is van belang om er zelf te zijn. Of dat jouw mensen er hands-on zijn. Werken in een project met een remote control gaat niet. Als je investeert, houd dan een potje achter voor onverwachtse zaken. Je loopt altijd wel ergens tegenaan. Zorg ook dat je goede banden hebt met financiers. Zorg tot slot voor stabiliteit in je dagelijkse leven en houd je woonhuis en Nederlands bedrijf altijd veilig.”

Dus voor andere producten en door andere bedrijven. De wereld is vol van termen als sustainable, traceable en fair trade. Dat blijven echter maar termen totdat de betekenis ingebed wordt in een echte waardeketen van passie en kennis, bewogenheid en handelsdrift en samenwerken. Zo komen het rijke Westen en het vooral arme Zuiden goed bij elkaar.”

 tradedevelopment.nl

Wat is nodig voor de duurzame ontwikkeling van Afrika? “Afrika is al eeuwenlang een continent waar de schatten van

11


referentie

refine-it maakte dashboards op maat voor afvalinzamelaar saver uit roosendaal

Duurzaam ondernemen vraagt om betere beheersing van risico’s Afvalverwerker Saver uit Roosendaal zoekt continu naar manieren om afval beter te verwerken. Om meer zicht te krijgen op de eigen werkprocessen werkt het bedrijf voortaan met dashboards met stuurinformatie. Dashboards op maat Refine-IT hielp Saver om beter gebruik te maken van hun data en richtte dashboards op maat in. De dashboards zijn ontwikkeld in de tool Qlik Sense en kenmerken zich door een consistente opbouw en duidelijke verhaallijn. “Deze bieden veel mogelijkheden om rapportages

Als regionale afvalinzamelaar beschikt Saver over veel waardevolle data: aantal geleegde containers per dag, recyclebare hoeveelheden, ophaalfrequenties, etc. De afvalverwerker zocht naar een manier om deze data beter te benutten, zodat ze inzicht heeft in de verschillende afvalstromen en werkprocessen kan verbeteren. Het bedrijf koos in het verleden al voor een analyse- en rapportagetool. De dashboards die daarin gebouwd waren misten echter aansluiting bij de eindgebruikers. “Het was voor ons aanvankelijk een wirwar van cijfers. Cijfermatig klopte het wel, maar onze mensen konden niet veel met de wijze van presenteren. Het nodigde in elk geval niet uit om ermee aan de slag te gaan”, vertelt Frans Mol, manager financiën en automatisering bij Saver. “Duurzaam ondernemen vinden we bij Saver belangrijk. Dat vraagt om een betere beheersing van risico’s. En dus beter inzicht in onze eigen data.”

Duurzaam ondernemen vinden we bij Saver belangrijk. Dat vraagt om een betere beheersing van risico’s. En dus beter inzicht in onze eigen data. en analyses uit te voeren op de gegevens in de database”, vertelt Bartjan Boer, BI developer van Refine-IT. “De dashboards maken het mogelijk om gericht te sturen op elke bedrijfsactiviteit die Saver wenst.”

Meetbare bedrijfsdoelen Om de gewenste kpi’s van Saver in beeld te krijgen, interviewde Monique Smeding, interim business analist, vele medewerkers. “Ik ben begonnen bij de directie en ben steeds lager de organisatie ingegaan. Het bleek nog best lastig om de bedrijfsvisie van Saver te vertalen naar concrete en meetbare doelen. Ze waren zo gewend om te sturen op gevoel. Het vroeg een aardige omslag in denken om nu te gaan sturen op data. Want op welke informatie wil je dan eigenlijk sturen?” Bartjan Boer vertelt dat hij dit vaker ziet. “Wil je strategische en tactische kpi’s voor je bedrijf goed in beeld brengen, dan moet je dit proces zorgvuldig doorlopen. Het voorwerk van Monique maakte het voor mij eenvoudig om snel met een concrete resultaten te komen. Groot voordeel was ook dat de werkvloer de eigen kpi’s terugzag en dus de nieuwe manier van werken met dashboards beter accepteerde.” IT’ers met verstand van cijfers Frans Mol benadrukt de rol van zijn collega Benno Elsenaar, informatiemanager, die alle kpi’s in Excel uitwerkte voordat Refine-IT deze doorzette naar Qlik Sense. Verder prijst hij Refine-IT voor de werkbare en professionele werkhouding. “De dashboards brengen informatie uit het hele bedrijf samen. Hierdoor zijn we in staat om gericht te sturen op onderdelen die we belangrijk vinden. Refine-IT is een professionele en toegankelijke partner. Ze weten waar ze over praten. Het zijn niet alleen IT’ers, ze hebben een duidelijke achtergrond met cijfers. Deze combinatie is een groot voordeel.”

12

“ Verbeter uw zicht en resultaten met een set van uitgekiende prestatieindicatoren” Refine-IT is een business unit van Visser & Visser die zich gespecialiseerd heeft op het gebied van informatiemanagement. Zij leveren oplossingen voor onder meer Data Warehousing, Business Intelligence en Self-Service Analytics vraagstukken. Arnoud van der Heiden, adviseur bij Refine-IT en tevens projectmanager bij Saver: “Data verzamelen is één ding, waar het echter om gaat is dat je deze data om weet te vormen tot betrouwbare stuurinformatie. Je moet hiervoor een vertaling maken van strategische doelen naar meetbare prestatie-indicatoren, ofwel key performance indicators (KPI’s). Het vinden van de juiste set aan KPI’s is vaak niet eenvoudig. Eén van de belangrijkste elementen hierbij is het vaststellen en concreet meetbaar maken van de juiste informatie afgestemd op de doelgroep. Graag helpen wij uw organisatie bij het definiëren en realiseren van de juiste stuurinformatie en indicatoren in interactieve dashboards.”

Arnoud van der Heiden avanderheiden@refine-it.nl

13


achtergrond

1. Zonnepanelen

fiscaliteit

Duurzaam ondernemen met fiscaal voordeel 1. Zonnepanelen 2. Auto’s 3. Investeringssubsidie 4. Teruggaafregeling

14

Recht op btw-teruggave Als u als particulier zonnepanelen koopt, heeft u recht op teruggaaf van de betaalde btw. Dit is het gevolg van een uitspraak van de hoogste Europese rechter. In het Fuchsarrest (20 juni 2013) heeft het Hof van Justitie EU namelijk beslist dat eigenaren van zonnepanelen die duurzaam en tegen vergoeding opgewekte elektriciteit leveren aan de energieleverancier btwondernemer zijn. Vaststaat dat u recht heeft op btw-teruggaaf bij aanschaf van zonnepanelen, ongeacht het soort elektriciteitsmeter dat gebruikt wordt. Hiertegenover staat dat slechts een gering btw-bedrag afgedragen moet worden vanwege de geleverde stroom (forfaitair te bepalen). Eventueel kan het verschuldigde bedrag aan btw bepaald worden aan de hand van de werkelijk geleverde stroom. Particulieren Voor particulieren is het recht op btwteruggave bij de aanschaf van zonnepanelen erg interessant. Omdat het af te dragen bedrag in latere jaren ruim onder de grens van de kleineondernemersregeling (KOR) blijft, hoeven zij in latere jaren geen btw af te dragen. Particulieren hebben dus in het jaar van investering een btw-voordeel en in de daaropvolgende jaren geen btw-nadeel.

Ondernemers Bij ondernemers is het echter de vraag of in hun situatie de KOR van toepassing is. Deze wordt namelijk toegepast op het totale bedrag dat de ondernemer op jaarbasis aan btw verschuldigd is. Als u naast de zonnepanelen nog een eenmanszaak heeft (u bent al btw-ondernemer), dan moet u de btw bij elkaar tellen. Zet daarom -indien mogelijk en wenselijk- het energiecontract en de factuur van de zonnepanelen tijdig op naam van uw partner (die nog geen btw-ondernemer is). Op deze manier wordt het btw-nadeel in de jaren na de investering voorkomen. Als (mede)-eigenaar van een vof/ maatschap bent u zelf nog geen btwondernemer. Om de btw op uw in privé aangeschafte zonnepanelen terug te vragen, dient u zich als btw-ondernemer te melden bij de Belastingdienst. De directeur-grootaandeelhouder (dga) van een vennootschap wordt op dit punt behandeld als elke andere particulier die zonnepanelen aanschaft. Investeringsaftrek Bent u ondernemer en wilt u fiscaal voordelig investeren in milieuvriendelijke en duurzame bedrijfsmiddelen? Dan kunt

u hierbij denken aan een investering in zonnepanelen. Deze investering wordt fiscaal gestimuleerd door extra aftrekposten. Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) Zonnepanelen kwalificeren als bedrijfsmiddelen waarop de KIA van toepassing is wanneer zij bestemd zijn voor gebruik binnen de eigen onderneming. De aftrekpost kan 28% van de investering bedragen. De KIA is overigens ook mogelijk op andere -niet zozeer duurzame- bedrijfsmiddelen. Energie-investeringsaftrek (EIA) Een andere aftrekpost die van toepassing kan zijn op de investering in zonnepanelen is de EIA. Deze aftrek kan ook gelden voor systemen die niet zijn aangesloten op het elektriciteitsnet (bijvoorbeeld op transportmiddelen). Om van de EIA gebruik te kunnen maken, dient het bedrijfsmiddel veelal binnen drie maanden na opdracht tot levering gemeld te zijn bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Zij geven dan een beschikking af die ‘toegang verleent’ tot de aftrekpost. De energie-investeringsaftrek bedraagt 55%.

15


achtergrond

2. Auto’s Bent u van plan om te investeren in een elektrische of hybride auto met een eventueel oplaadpunt? Dan komt u mogelijk in aanmerking voor een fiscaal voordeel. Met name volledig elektrisch aangedreven auto’s van de zaak worden fiscaal gestimuleerd door de overheid. Bijtelling Wanneer een auto van de zaak voor meer dan 500 kilometer per kalenderjaar privé wordt gebruikt, dient er bijtelling te worden berekend. Bijtelling is het bedrag dat bij het loon wordt opgeteld en waarover dus loonheffing/ inkomstenbelasting verschuldigd is. Het bijtellingspercentage bedraagt in 2017 22% van de cataloguswaarde (inclusief bpm en btw) van de auto. Voor volledig elektrische auto’s is er echter een uitzondering gemaakt. Voor deze auto’s bedraagt de bijtelling geen 22% maar 4% van de cataloguswaarde. Investeringsaftrek Ook auto’s kunnen voor investeringsaftrek in aanmerking komen. De auto moet dan wel tot het ondernemingsvermogen behoren. Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) Auto’s met een grijs kenteken komen in aanmerking voor de KIA wanneer zij bestemd zijn voor gebruik binnen de eigen onderneming. De aftrekpost kan 28% van de investering bedragen. Personenauto’s komen in beginsel niet in aanmerking voor de KIA. Milieu-investeringsaftrek (MIA) De MIA geldt als fiscale maatregel die de investering in nieuwe, milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen voor ondernemers stimuleert. De MIA kan zowel van toepassing zijn op personenauto’s als op bedrijfsauto’s die binnen de onderneming worden aangeschaft en is met name van toepassing op volledig elektrisch aangedreven voertuigen.

16

In bepaalde gevallen kwalificeert ook een plugin-hybride personenauto voor de MIA. Om in aanmerking te komen voor de MIA dient het investeringsbedrag van het bedrijfsmiddel minimaal € 2.500 te bedragen. Vrije Afschrijving Milieu-investeringen (Vamil) Bepaalde bedrijfsmiddelen die kwalificeren voor de MIA, kunt u willekeurig afschrijven. Door sneller af te schrijven vermindert u de fiscale winst en betaalt u minder belasting in dat jaar. In bepaalde gevallen (bijvoorbeeld verliessituaties) kan juist minder afschrijven gewenst zijn. Ook dat is mogelijk onder de Vamil-regeling. Een voorbeeld van een bedrijfsmiddel dat zowel kan kwalificeren voor de MIA als voor de VAMIL is een elektrische bestelauto. Oplaadpunten Het oplaadpunt voor elektrische voertuigen kan in aanmerking komen voor de KIA, MIA en Vamil-regeling. Voor de MIA en de Vamilregeling is vereist dat het oplaadpunt is opgesteld op het eigen bedrijfsterrein. Houd hier dus rekening mee bij uw investering! Inmiddels is helder dat het plaatsen van een laadpaal bij de woning van de ondernemer of werknemer met een auto van de zaak geen invloed hoeft te hebben op de bijtelling. Wanneer er sprake is van een bijtelling voor het privégebruik, dan wordt (het plaatsen van) de laadpaal geacht deel uit te maken van de gebruikskosten die door middel van de bijtelling in de heffing worden betrokken. Er hoeft dan niet nog eens een extra bijtelling te worden berekend. De elektriciteitskosten die de werknemer heeft vanwege het opladen van de auto van de zaak bij de woning van de werknemer, mag hij tegen kostprijs doorberekenen aan de werkgever. Ook dit vormt geen te belasten loon.

17


achtergrond

3. Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) Het ministerie van Economische Zaken heeft voor het jaar 2017 een Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) beschikbaar gesteld. Deze subsidieregeling geldt voor zowel particulieren als ondernemers. De overheid stimuleert met deze subsidie dat huizen en bedrijfspanden minder door gas en meer door duurzame warmte worden verwarmd. Hiermee wordt energie bespaard en de CO2uitstoot teruggedrongen.

Deze subsidie geldt als tegemoetkoming bij de aanschaf van zonneboilers, warmtepompen, biomassaketels en pelletkachels. Het totaalbudget voor de ISDE bedraagt in 2017 € 90 miljoen. De hoogte van het subsidiebedrag hangt af van het soort apparaat en de energieprestatie. Het is mogelijk dat het subsidiebudget voor het jaar op is. U kunt dan binnen 12 maanden opnieuw de aanvraag indienen, waarop u vervolgens aanspraak maakt op het beschikbare budget van het opvolgende jaar.

4. Teruggaafregeling energiebelasting instellingen Scriba’s en bestuurders opgelet! Bepaalde instellingen kunnen in aanmerking komen voor teruggaaf van een deel van de energiebelasting. Instellingen die voor teruggaaf in aanmerking kunnen komen zijn: • Instellingen van levensbeschouwelijke of religieuze aard • Charitatieve, culturele of wetenschappelijke instellingen • Algemeen nut beogende instellingen (ANBI) • Sociale instellingen • Multifunctionele centra zoals dorpshuizen De teruggaaf bedraagt 50% van de energiebelasting die de energieleverancier in rekening heeft gebracht, verminderd met een heffingskorting.

18

Overige teruggaafregelingen (bijv. voor woningcorporaties) Naast de teruggaafregeling energiebelasting instellingen zijn er diverse andere teruggaafregelingen. Woningcorporaties hebben vaak meerdere onroerende zaken ‘achter één aansluiting’ voor elektriciteit zitten. Hierdoor ontstaan mogelijkheden om een substantieel deel van de betaalde energiebelasting terug te vragen. Ook grootverbruikers die meer dan 10 miljoen kWh verbruiken en een meerjarenafspraak met de overheid hebben afgesloten ter verbetering van de energie-efficiëntie kunnen de teruggaaf van energiebelasting aanvragen.

19


referentie

breeam excellent gecertificeerd

Het meest duurzame hotel van Nederland Innovatieve warmtepompen, Kitchen Air Technology en een bijenhotel. Het is een greep uit de vele duurzame initiatieven in Van der Valk Hotel Nijmegen-Lent. Ondernemers Thijs Boomkens en Marije van der Valk vertellen hoe hun hotel een van de meest duurzame hotels van Nederland is geworden en waarom generatie-overschrijdend ondernemen zo belangrijk is. Welke stappen heeft u doorlopen bij het duurzaam maken van uw hotel? “Tijdens de eerste gesprekken met de architect kwam duurzaamheid al aan de orde. We hebben samen besloten om te bouwen volgens de BREAAM-richtlijnen voor nieuwe gebouwen. Binnen deze certificering kozen we voor BREEAM Excellent. Dat betekent dat we de lat hoog hebben gelegd en hebben geïnvesteerd in een breed spectrum aan categorieën en criteria, uiteenlopend van energie tot ecologie. Denk aan: energie- en waterverbruik, de interne omgeving (gezondheid en welzijn), vervuiling, transport, materialen, afval, ecologie en beheersprocessen. Ook hebben we gekozen om te werken volgens de normen van Green Globe; een

wereldwijd certificeringsprogramma voor duurzaam reizen en toerisme. Dit draait om economisch-, sociaalen milieuverantwoord beheer. Bijvoorbeeld: een goed functionerend milieuzorgsysteem, naleving van de lokale milieuwetgeving, een bijdrage leveren aan lokale

20

natuur- en milieubescherming en werkgelegenheid verschaffen aan de lokale bevolking.”

Kijk niet alleen naar vandaag en morgen, maar ook naar overmorgen.

Welke belangrijkste, milieuvriendelijke ontwerpmaatregelen zijn er genomen in het gebouw? “Enorm veel maatregelen zijn er genomen. Onder andere: Innovatieve warmtepompen, Kitchen Air Technologie, lage temperatuur verwarming en koeling (WKO), luchtbehandeling met warmteterugwinning en CO2-sturing, koppeling warm tapwater op restwarmte uit de koel- en vriestechniek, daglichten aanwezigheidsschakelingen in verlichting, energiezuinige LED, een groendak om een bijdrage te leveren aan CO2 vermindering, afwatering op de wadi van de gemeente, een bijenhotel, nestkasten voor gierzwaluwen en kraamkamers voor dwergvleermuizen.”

Waarom vindt u duurzaam ondernemen zo belangrijk? “We kunnen onze ogen niet meer sluiten voor de milieubelasting die we met zijn allen veroorzaken. Duurzamer ondernemen is een must-do. Onze grootste drijfveer is dat we een echt familiebedrijf zijn. Onze ouders maken

het mogelijk om met ons gezin een nieuw hotel te kunnen ontwikkelen en wij nemen de gedachte mee dat wij het uiteindelijk weer bouwen voor onze twee zonen. Generatieoverschrijdend ondernemen betekent dat je niet per se kijkt naar wat het je oplevert op korte termijn, maar dat je ook denkt aan de waarde van het bedrijf over 10 jaar, 20 jaar of langer.”

“ Visser & Visser: Specialist horeca en leisure” Visser & Visser bouwt al jaren kennis en ervaring op met en bij klanten in de horeca en het hotelwezen. Onze dienstverlening voor deze branche is breed. Zo ondersteunen wij in het administratieve proces. Wij weten waar de knelpunten liggen in de administratie en kennen de specifieke boekingsgangen. Gegevens uit de administratie, het reserveringssysteem en de kassa voor het restaurant verzamelen en analyseren we. De resultaten geven we weer in krachtige visualisaties. In één dashboard ziet de ondernemer reserveringen, personeelskosten, klantbeeld en (zaal)opbrengsten. Door onze kennis van de branche en via data-analyse pakken wij ook de controle van de jaarrekening efficiënt aan. Wij geven het management tips en adviezen om hun organisatie nog beter in te richten.

Wat zijn de belangrijkste tips die jullie andere ondernemers kunnen geven? “Kijk niet alleen naar vandaag en morgen, maar ook naar overmorgen.” Welke doelen heeft het meest duurzame hotel van NL zichzelf gesteld voor de toekomst? “Vooropgesteld past de titel meest duurzame ondernemer of meest duurzame hotel niet per se bij ons. Het is een eer dat menigeen dit aan ons geeft, echter vinden wij dat iedereen die op zijn of haar manier een steentje bijdraagt aan maatschappelijk verantwoord ondernemen deze titel mag krijgen. Wel vinden wij het erg mooi dat we het eerste operationele hotel zijn met het BREEAM Excellent certificaat! Voor de toekomst geldt dat je op de hoogte moet blijven van de mogelijkheden die er zijn om maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Zo krijgen we een jaarlijkse keuring van Green Globe die toetst of we nog voldoen aan alle eisen. Tevens zullen we bij elke investering en verbouwing blijven kijken naar de toekomst met in gedachten ‘generatie overschrijdend-ondernemen’.

Zo kunnen we verder gaan: wat te denken van financieringsbegeleiding, fiscale advisering. Het mag duidelijk zijn: Visser & Visser is dé specialist voor horeca en leisure!

Arjan Heijns jdheijns@visser-visser.nl

21


achtergrond

pensioen

Pensioen in eigen beheer: keuzemomenten Op 1 april jongstleden is de Wet uitfasering pensioen in eigen beheer (en overige fiscale pensioenmaatregelen) in werking getreden. Nu bent u als directeur-grootaandeelhouder (DGA) aan zet. Wat gaat u doen met uw eigen beheer pensioen? Hier volgen twee keuzes die u moet maken.

KEUZE 1

KEUZE 2

EXTRA MOGELIJKHEID

Afkopen of niet?

Pensioen in eigen beheer

Oudedagsverplichting geheel

omzetten in oudedagsverplichting?

of gedeeltelijk afstorten op een lijfrenteproduct?

Deadline

Deadline

31

31

31

dec

dec

dec

2017

2019

2019

Als u uw pensioen in eigen beheer wenst af te kopen dan kunt u dat het beste doen in 2017. De belastingkorting die u kunt krijgen is dan het hoogst, namelijk 34,5%. Bij een afkoop in 2018 of 2019 bedraagt de korting 25% resp. 19,5%. In het algemeen is afkoop voordelig als uw box 1 inkomen na AOW/ pensioendatum voor een substantieel deel in de 52%-schijf wordt belast dan wel uw pensioenaanspraken juist heel erg beperkt zijn en u bijvoorbeeld van de B.V. af wenst. Uiteraard moet u over voldoende middelen beschikken om het pensioen af te kopen en de loonheffing direct te betalen. Voor de afkoop is van belang dat er een afkoop-/afstandsovereenkomst wordt getekend door u, uw partner (!) en de B.V. Ook moeten de formulieren van de belastingdienst worden ingevuld en binnen een maand door de belastingdienst ontvangen zijn. Voor de partner dient een goede informatievoorziening te zijn en een (voorwaardelijke) compensatieregeling te worden getroffen. Let op: afkoop van uw pensioen in eigen beheer is fiscaal niet altijd de beste optie! Door afkoop zullen sommige DGA’s forse fiscale voordelen mis lopen. Laat u hierover goed adviseren door uw adviseur. U kunt er altijd voor kiezen om eventuele fiscale voordelen te laten lopen omdat u meer flexibiliteit wenst, maar dan is het raadzaam om bewust hiervoor te kiezen en te weten wat u eventueel misloopt.

22

Deadline

Tot 31 december 2019 kunt u ervoor kiezen om uw pensioen in eigen beheer om te zetten in een oudedagsverplichting (ODV). Het is daarbij wel alles of niets. In het algemeen is omzetting fiscaal pas voordelig als uw geschatte box 1 inkomen na AOW-datum hoger is dan circa € 35.000. Daarbij moet u rekening houden met hypotheekrenteaftrek e.d. U benut dan optimaal de fiscale tariefschijven. Als u op lange termijn echter per saldo (tegenvallende) resultaten verwacht en/of onvoldoende liquide middelen, dan is omzetting bij een lager verwacht box 1 inkomen misschien ook al zinvol.

De oudedagsverplichting kunt u geheel of gedeeltelijk afstorten op een bancaire lijfrente of een lijfrenteverzekering. Daarmee kunt u een deel van uw pensioengeld uit de risicosfeer van de onderneming halen. U moet goed nagaan welk lijfrenteproduct voor u het meest geschikt is (beleggen of sparen en in het geval van het laatste: variabele of vaste rente). Afstorting hoeft niet per se voordelig te zijn, vooral niet als u zelf een beter rendement maakt binnen uw onderneming c.q. met uw beleggingen in de B.V. Gezien de historisch lage rentestand lijkt het voor lange termijn wegzetten tegen een lage rente niet voordelig. Na afstorting bent u overigens de ‘vrije’ beschikkingsmacht over de middelen kwijt.

Voor de omzetting is van belang dat er een ODV, omzettings- / afstandsovereenkomst wordt getekend door u, uw partner (!) en de B.V. Tevens moeten de formulieren van de belastingdienst worden ingevuld en binnen een maand door de belastingdienst ontvangen zijn. Voor de partner dient een goede informatievoorziening te zijn en een (voorwaardelijke) compensatieregeling te worden getroffen.

Niet kiezen is ook kiezen! Als u niet kiest voor afkoop of omzetting van uw eigen beheer pensioen, dan blijft het pensioen zoals u dat gewend bent in stand. Niet kiezen is derhalve ook kiezen; u kiest voor duurzaamheid, handhaving van de bestaande situatie. Dat zou heel goed de beste keuze voor u kunnen zijn, maar als u dan toch in feite kiest, dan kunt u dat het beste bewust doen. Misschien laat u anders wel een mooie kans liggen.

23


column

Duurzaam ondernemen geeft energie! Duurzaamheid. Het is een veel gehoord woord als het gaat om milieuvriendelijkheid. Maar mijns inziens valt er veel meer onder. Voorop denk ik inderdaad aan energietransitie. Het streven van de overheid om van fossiele brandstoffen over te stappen naar volledige duurzame energiebronnen, zoals zonne- en windenergie. Naast oog hebben voor milieu, denk ik ook aan de duurzame inzet van medewerkers. De 3 p’s: people, planet, profit. Eigenlijk valt er heel veel onder de paraplu van het woord duurzaamheid. Wist u dat duurzaam ondernemen energie geeft? Dat kan letterlijk zijn als u zonnepanelen op uw dak legt en hiermee uw eigen energie opwekt. Maar ook in wat minder direct voor de hand liggende zaken. Denk eens aan een familiebedrijf. In het familiebedrijf is het een belangrijke waarde dat duurzaam ingezet wordt op relaties. Dat geldt

voor medewerkers, maar ook klanten en leveranciers. Dit uit zich in langdurige relaties, waarin niet alleen prijs bepalend is, maar juist ook het van elkaar op aankunnen. Kortom: oog hebben voor de wereld om ons heen. De energie die dit geeft, komt de stabiliteit en energie van uw onderneming ten goede. Een tweede dat belangrijk is, is dat bezig zijn met duurzaamheid alleen lukt alleen als u vanuit uw innerlijk hiervoor kiest. Dat is met alles in ons leven en ondernemen zo. Als je de dingen vanuit passie en overtuiging doet, dan gaat u door ook als het even tegenzit. Dit voelt heel anders dan dat het verplicht wordt opgelegd om duurzaam bezig te zijn. Krijgt u al energie van duurzaam ondernemen?

Jaap van Beek jvanbeek@visser-visser.nl

Visser & Visser kwartaalbalans september 2017  

De kwartaalbalans is het relatiemagazine van Visser & Visser Accountants-Belastingadviseurs

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you