__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

WATERBOUWKUNDIG MEESTERWERK IN BRABANT

De Zuiderwaterlinie

OVERZICHTSKAART ZUIDERWATERLINIE SCHAAL 1:500.000

De Zuiderwaterlinie is de oudste, langste ĂŠn meest gebruikte van alle Nederlandse waterlinies. Helemaal van Bergen op Zoom tot Grave. Een unieke ketting van 11 Brabantse vestingsteden en hun ommeland, verbonden door het typisch Nederlandse verhaal van verdedigen met het water. Waar vroeger de soldaten aan de grens stonden, vind je nu Brabantse gezelligheid tegen het decor van een rijke geschiedenis. Geniet van de gezellige historische vestingsteden, bezoek de stoere forten of ontspan in de bijzondere natuur.

INKIJKEXEMPLAAR Megen

Ravenstein

Grave

Geertruidenberg

Willemstad

Klundert

Steenbergen

Halsteren Bergen op Zoom

Zevenbergen

BREDA

Heusden

'S-HERTOGENBOSCH


EEN DUIK IN DE GESCHIEDENIS VAN DE ZUIDERWATERLINIE

DE ZUIDERWATERLINIE IN DE VORIGE EEUW “Wij zijn neutraal!” Dat is het standpunt van Nederland als in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Maar voor alle zekerheid komen er extra manschappen op strategische plekken in de Zuiderwaterlinie. “Wij zijn weer neutraal, hoor!”, klinkt het nog eens in 1940. Maar het mag niet baten. Nog één keer proberen de Nederlanders de vijand via het water tegen te houden, maar de Duitsers vliegen daar met hun gevechtsvliegtuigen vol bommen en parachutisten gewoon overheen. In 1952 wordt de Zuiderwaterlinie definitief opgeheven als militaire verdedigingslinie.

Water als bondgenoot en vijand Al sinds de Tachtigjarige oorlog - ruim 450 jaar geleden zette men in Brabant het water in als verdedigingsmiddel. De Zuiderwaterlinie is dan ook de oudste, langste en meest gebruikte waterlinie van Nederland. Na de strijd tegen de Spanjaarden deed deze linie dienst tegen de Fransen en Belgen, tot gevechtsvliegtuigen in de Tweede Wereldoorlog een eind maakten aan de Zuiderwaterlinie als militaire verdedigingslinie.

INUNDATIE ALS WAPEN

INKIJKEXEMPLAAR

Het is 1200, de middeleeuwen. De eerste vestingsteden verrijzen. Dikke muren moeten de bewoners tegen de vijand beschermen, maar wapens worden krachtiger en de vijand schiet steeds makkelijker over de muren heen. En zo begint water een belangrijke rol te spelen in het vergroten van de verdedigingszone. Met een sluis en beekjes zetten bewoners gecoördineerd grote stukken land onder water om de opmars van de Spanjaarden te stoppen. Deze techniek, inundatie genaamd, vormt later de basis voor de Nederlandse waterlinies.

HET GENIE VAN DE LINIE Na de Tachtigjarige Oorlog raken de verdedigingswerken in verval. Maar de dreiging uit het zuiden houdt aan. Daarom ontwerpt Menno van Coehoorn in de 17de eeuw één lange ketting van verdedigingspunten: de Zuiderwaterlinie. Het is de langste aaneengeschakelde linie van vestingsteden, forten en inundatiegebieden van Nederland.

Ga op pad en ontdek de Zuiderwaterlinie! Wandel het Zuiderwaterlinie wandelpad via het knooppuntennetwerk. Onderweg vind je op elk knooppunt een plaatje met het Zuiderwaterlinie-symbool en de richting die je moet volgen. Onderweg volg je de groen-gele bewegwijzering tot het volgende knooppunt. De knooppunten vind je terug in het routeboekje.

Achterin dit boekje lees je meer over het gebruik van het routeboekje, een verklarende woordenlijst en tips om te starten.


DEELKAART ZUIDERWATERLINIE SCHAAL 1:200.00

4

5

Willemstad Klundert

3

9

Geertruidenberg

Raamsdonksveer

6

7

Terheijden

8 Oosterhout

INKIJKEXEMPLAAR Teteringen

1

Halsteren

Bergen op Zoom

Steenbergen

Waalwijk

Sprang-Capelle

Zevenbergen

2

10

Etten-Leur

BREDA


DEELKAART ZUIDERWATERLINIE SCHAAL 1:200.00

15

14

16

Megen

Lith Ravenstein

13

11 10

INKIJKEXEMPLAAR 12

Empel

Heusden

Engelen

Waalwijk

Sprang-Capelle

Oss

Vlijmen

Drunen

Rosmalen

'S-HERTOGENBOSCH

17 Grave


0,5

E

0,4

E IN D AG

LA

1,9

W EG

ST E E

N - B E RG S E

45

46

Soms vergeet je in Bergen op Zoom dat je in Nederland bent, zo Vlaams doen het middeleeuwse centrum en alle monumentale bouwwerken van deze stad aan. Met zo’n 800 monumenten om je heen proef je er van het roemrijke verleden van de stad. Geniet van het bourgondische leven, de leuke winkeltjes én de historische schatten.

1,5

0,8

0,9

0,6

1,1

0,4 W EG

T I U S D I JK

0 99 0,4 97 ,2 96 98 95

A

79

AA

0,6

LIG

DE LAGE MEREN

EG

AA

N

1,8

1,4 D e Z oom

RUYT

ERSH

O VEW

EG

TIPS OM TE STARTEN

27 BERGEN OP ZOOM-CENTRUM

0,7

28 BERGEN OP ZOOM

0,6

NS STATION BERGEN OP ZOOM P+R PARALLELWEG 35, BERGEN OP ZOOM

DETAILKAART 1

2,8

0,8

34

0,7

38 0,2

E312

23 0,3 36 37

33

0,4

35 0,5

EN W E G

2,0

39 0,3

L A AN

2,6

Vijv er Zuid

N.

S EB

0,2

N JEL

T W EG

ELD

KAS T A

ZOOMLAND

31

02

1,0

ERV

1 2,

1,0

4 1,

1

03

RG

De Zeezuiper

R OOSEVELTL AA N

1,

BE

SE-

STR A A

Bergen op Zoom is het startpunt van het Zuiderwaterlinie wandelpad. Met haar grote historische rijkdom is de stad de perfecte plek voor een kennismaking met het rijke vestingverleden van de streek.

W

A4

GAG ELBOS-

W OU W

22

DE

H

0,7

Zanderijenvijver

2,6

K L AV

28

0,5

0,9

1,2

6

0,2

20 45 44 21 0,4 0,2

EI

0,8

0,6

NEW

EG

1,0

1,4

AN

SLA

1,0

AT

1,9

0,3

RA

AN

De maagd, zo noemden ze Bergen op Zoom ook wel. Die bijnaam verdient de stad aan haar bijzondere reputatie: van alle vestingsteden is zij het minst vaak ingenomen.

A AN

14

0,9

ST

NIL

5

1,

Binnenschelde

2

1

2,5

10

RA

T

L VE

42 41

0,8

11

5

AA

0,5

e

iten e Bu Oud aven h 7

N

43

NOORDLAND

er

EG

2,2

0,9

mm

ST

Z oo

ZA

TR

BA

EG

en

Bergen op Zoom G

AA

S ND

ES E

LW

WE

EL

40

MEILUST

RC O

RG

hav

TT

91 90

D

MA

BU

rus

DE POORT

OR

DE LINIE

WI

EN

odo

NO

E RL

R

27 BERGEN OP ZOOM-NOORD

E EN D R E F

R

The

EG -WE D- W

IJ N

WEG

RAN

ON

B

EG

HE

DE

G

E

EG

N ME L A

3,9

W

YW

R

E ES T E URG M E

RS

LE L

92 R A N D W

ST

N

0,2

N

KE

H A L ST ER SE

STA P E L AK

3

ER

2,3

1,0

MO

AA

7

Spinolaberg

THEODORUSHAVEN NK

Groote Melanen

EB TS

1,

N IEUW B

S I N T IG NA

- Ri jn

G

AN

E I J M O ER SE

G KWE

REE

ER K

1,6

RAA

E R ST

AT

0,2

E

al

N

1,2

G WE

SE ER

BEIJM O

OUD

ZUID

0,6

0,7

B

kana

44 G

1,4

1,2

e ld e

0,1

93

0,1

Sch

WE

4

0,3

0,5 82

STI C

VA

15,6

AN

67 0,6 68 0,7 010 69 88 ,3

94

2,3

WE

GE

PLA

0,5

0,7

Halsteren

1,0

84 83

RI

D SEW

EK

S CH

75

Nieuwe Molen

0,1

Lange Water

LAN

1,2

HO

1

Brabantse glorie aan het water

INKIJKEXEMPLAAR

0,2 Afstand in kilometers

N OO R D

IEN

NS

SE-

43

HA

EN

LU

ROD E SCHOUW

81

62

1,7

SC

OL

26 THOLEN

G

AG

TH

BERGEN OP ZOOM GWE

LA

EG

LA A

'T

20 Knooppunt

SEW

OUDE MOLEN

1,3

AT

EN

85

E

0,6

STRA

OL

BE

AA N KL

52

R PS

TH

Zuiderwaterlinie laarzenpad

RE

61

A

0,8

86

DE

0,8

Slikkenburg

DO

87 0,3

Zuiderwaterlinie onverhard

T

W

53 80

Zuiderwaterlinie verhard

OOS T

SB

1,6

DE

RANDWEG -

AN

Wandelnetwerk

65

G

51

0,7

RG M BE

M

E E LW

1,8

N286

EG

BRE

HE

63 0 60 ,4 0,7

W

Bezienswaardigheden

0,8

US

54

20-42-43-92-98-99-93-01-69-88-67

Tholen

SM

Kijkuit

55

50

RA

Lengte wandelroute 8,6 km

1

2,1

0,8

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

57

KAS T ANJELAA

56

0,9

11 32


ONNEEMBARE VERDEDIGINGSWERKEN AAN DE RAND VAN DE STAD Bij het verlaten van het centrum wandel je langs het Ravelijn op den Zoom, een verdedigings­werk uit de 18de eeuw. Vanuit dit ravelijn bewaakte Bergen op Zoom haar reputatie als onneembare vestingstad.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 1 2 3 4

Circa drie kilometer verderop ligt Fort Pinssen. Het fort dateert uit de 17de eeuw en beschermde de inundatievlakte rond Halsteren. Begin 19de eeuw verloor het fort haar functie en sindsdien is het een bolwerk waar het dynamische erfgoed en hoge natuurwaarden bij elkaar komen.

De Gevangenpoort, Bergen op Zoom

Vestingstad Bergen op Zoom Ravelijn op den Zoom Korneel Slootmanslaan 3, 4611 CR Bergen op Zoom Fort Pinssen Fort Pinsenweg, 4661 RW Halsteren Fort de Roovere Schansbaan 8, 4661 PN Halsteren

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND BERGEN OP ZOOM 5 6

Gevangenpoort Lievevrouwestraat 60, 4611 JL Bergen op Zoom Markiezenhof Steenbergsestraat 8, 4611 TE Bergen op Zoom Waterschans Calandweg 34-40, 4612 PG Bergen op Zoom

INKIJKEXEMPLAAR

KUIEREN IN HET HISTORISCHE STADSCENTRUM

In het centrum van Bergen op Zoom voel je de geschiedenis van de stad tot in elke hoek. Heb je zin in wat extra cultuur, bezoek dan de Lievevrouwepoort of het Markiezenhof. Deze trekpleisters liggen niet op de route maar zijn daarom niet minder de moeite. De Lievevrouwepoort, die ook wel bekend staat als de Gevangenpoort, is met 450 jaar het oudste monument van de stad. Tot 1931 deed het gebouw dienst als gevangenis.

Midden tussen de gezellige winkels en horecagelegenheden ligt het Markiezenhof, een van de mooiste stadspaleizen van West-Europa. Gebouwd door de heren van Bergen op Zoom is het Markiezenhof vandaag een museum en toeristenpoort. Je kan er terecht voor meer informatie over onder andere het vestigingsverleden en immaterieel erfgoed van de stad, een tijdelijke tentoonstelling of voorstelling.

OVER DE LINIEWAL NAAR STEENBERGEN

In West-Brabant lag de allereerste waterlinie van Nederland: de Linie van de Eendracht. Die werd later vervangen door de West Brabantse Waterlinie, die vandaag de dag deel uitmaakt van de Zuiderwaterlinie. De West Brabantse Waterlinie stamt uit 1628. Het doel van deze verdedigingslinie was helder: Bergen op Zoom, en daarmee de handelsroute van Zeeland naar Holland, beschermen tegen een aanval van de Spanjaarden. Menno van Coehoorn ontwierp in 1698 een liniewal van 5,5 kilometer tussen Bergen op Zoom en Fort de Roovere. Daarvan is nog één kilometer bewaard gebleven, tussen Fort Pinssen en Fort de Roovere. Altijd al met droge voeten door het water willen lopen? Dan is Fort De Roovere een must-see! Een van de grootste forten van de West Brabantse Waterlinie is intussen helemaal opgeknapt met de wereldberoemde Mozesbrug en theater-uitkijktoren Pompejus.

7

De Grote Markt, Bergen op Zoom

De Mozesbrug bij Fort De Roovere, Halsteren


EG SE W

RD OO

TE L

DIN

EGJE

WELBER GSW

OST WE

G- O

1,1

0,1

ND

RO

0,8

0,7

G JE

2,4

Steenbergen kreeg haar stadsrechten in 1272 en heeft een verrassend historisch hart. Ook buiten het centrum is het goed toeven in natuurgebieden met slikken, kreken, geulen en veel ruige vegetatie. Net als Bergen op Zoom maakt Steenbergen deel uit van de West Brabantse Waterlinie en dus de Zuiderwaterlinie.

STUIVERTJE WISSELEN TUSSEN SPAANSE EN STAATSE TROEPEN De vesting Steenbergen beheerste de landweg tussen de Zeeuwse en de Hollandse eilanden. De ligging en zwakke verdedigingswerken leidden tussen 1572 en 1622 tot de ene belegering, verovering en herovering na de andere.

NE

DIJ

K

Op 18 juli 1622 veroverden drie compagnieën Spanjaarden de vestingstad voor een laatste keer. Enkele maanden later kon Prins Maurits Steenbergen ontzetten en trok hij op zijn beurt met een enorme legermacht de vestingstad binnen. De herovering van

3 IJ

BUSSTATION RONDWEG, STEENBERGEN PARKEERPLAATS STEENBERGEN 2 RONDWEG OOST

DETAILKAART 2

K

G

G

HE

ER

1,8

GA

E E LW

LS E S TR

2,1

AAT

Moerstraten

2

Van zwak tot onneembaar

TIPS OM TE STARTEN

5

1,

DIJ

47

EG

0,4

SWE

OE

BE

AB

0,8

KR

BO

SW

SEW

1,9

1,

6

0,

2,3

GR

GE

RI N

SE

0,4

1,4

EG

EW

ERS LST HA

EG KW

LOK

OM

.

F

UI J T

T EN W

KD

E RE

AAT

LA G E M E

42

AAN

LEG

S TE

g

Z OE

g an

T

FB UR

N

10

EG

1,3

0,5

ate r

1,1

eW

NW

eek

en s

14

STR

61 1,8

OEVE

ZEG B

ER

EG

26 THOLEN

VIERH

MO

0,7

OOS T

ND

Kr uis b

e

oe v

0,2

L

rh

E

NHI

BO

E

63 0 60 ,4

RANDWEG -

Dassenplas

48

AP E

Vi

F R EE

1,8

KJ

0,3

KN

K

K L AD D

BOO

D IJ

3

DIJ

64

0,9

R T E D IJ K

KO

2,4 JK RD I

R U B EE

4,1

OS

BO O M

0,7

B e ek

10

JE

0,3 13

0,4

08

0,

DS

2,9

39 0,6 49 AN

9

EG

0,6

DL

0,5

HO

k

K R EN

11

SWEG

he

12

08

0,3 0,6

9

OU

EW

15

1,3

65

Nau w

G ROE N E D I J K

WIE L

1,5

1,5

L

te r wa

GS

0,6

1,9

c

W

EG

0,2

gs

US

UR

M

E LW

De Roode Weel

1,4

37

er

VU

AS

51

ER

RO M

36 0

fB

GE -

0,3

ER

M HE

B EN

DK

0,5

G

VA

E TW

0,8

0,8

ST

T R AA

eo

R

66

50

H OO G

Welberg

0,4

16

0,7

35

OU

33

EG

1,5

57

D

,4

Klutsdorp

0,4 58

O

Wiel aan de Drenkhoos

0,8

0,5

W

Lepelstraat

LE

2,0

17

ig n

N25

SE

1,2

0,2

31

0,4

LS

E

O

TE

EN

0,6

ERWEG OLD

2,1

I J CK

SEW

G

0,2

20 59

P

E VE L D

0,7

19 18

0,7

38

HA

RUIG

N257

0,7

0,6

Kladde

Waterkant SL

DW

30

A FGE S

12 BO

STEENBERGEN

INKIJKEXEMPLAAR Z OE KW E G

K LA

AD KL

1,8 26 27

EW EG

D E L I N IE

25

K RE E KS

32

WITT E RU I TE R WEG

A4

OR

AS

34

2,4 ZONNE

DO

09 78

F R A N S E WEG

20 Knooppunt

1 11,,1

0,7

NW

KJE

O U DL A ND S E S T R A A T

Zuiderwaterlinie laarzenpad

0,2 Afstand in kilometers

56

D R I E L I N D E K EN S W E G

Zuiderwaterlinie onverhard

AA

IJ NED

02

87

83

JK C HT E D I

91

GORS

IJ K

0,4

88

1,3

IL

N SD

Blauwe Sluis

NH

D R I E L I ND E K E

Zuiderwaterlinie verhard

8

0,4

76 77

Wandelnetwerk

0,1

11

2,0

Baa

11,8,8

79 Bezienswaardigheden 25 STEENBERGEN

Steenbergen

1,8

De

REINIERPOLDER

1

1

4,2

K E RK E

63-60-08-39-49-48-14-12-13-16-17Zwarte Ruiter 01 18-87-88-02-19-30-09-77-73 ,0

95

se berg S tee n av e n H 1,9

W E ST- GRO EN EW EG

1,5

1,1

1,5

Lengte wandelroute 1 3,2 km

92

13

A4

1,4

0,3 74 DETAILKAART SCHAAL751:40.000

1,8

72 73

N L AAN

1,6


bij het Sint Pieters en Elders redoute open en stroomde het water naar binnen. Zo stond Het Laag tijdens de Tachtigjarige Oorlog twintig jaar blank. Tegenwoordig biedt Het Laag een afwisselend landschap vol loofbos, weide, akkers, houtwallen en natte natuur.

Inundatiegebied Oudlands Laag, Steenbergen

Ook het gebied van de Cruijslandse Kreken maakte in de 17de en 18de eeuw onderdeel uit van de West Brabantse Waterlinie. De inundatiesluis bij De Blauwe Sluis zorgde voor de toevoer van het vloedwater van de Steenbergse Vliet naar deze inundatievlakte. De omgeving is tegenwoordig een waar paradijs voor vogelliefhebbers. Je spot onder meer de bruine kiekendief, waterral, watersnip en steenuil bij de vogelkijkhut bij de Roode Weel. Dit is een wiel (plas) ontstaan door een dijkdoorbraak vlakbij de Blauwe Sluis. Misschien niet op de route maar zeker een bezoekje waard.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 8 Vestingstad Steenbergen 9 Inundatiegebied Het Laag 10 Inundatiegebied Cruijslandse Kreken

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN GEMEENTE STEENBERGEN 11 Inundatiepunt Blauwe Sluis Kruislandsedijk 27, 4651 RH Steenbergen 12 Vogelkijkhut De Roode Weel Kruislandsedijk, 4651 RD Steenbergen

INKIJKEXEMPLAAR

Steenbergen werd in het hele land uitbundig gevierd. Na 1626 - dankzij de aanleg van Fort Henricus (dit fort vind je terug op deelkaart 3) - werd Steenbergen een echte onneembare vesting.

Steenbergen heeft een kleine gezellige binnenstad. De perfecte uitvalsbasis om het buitengebied te verkennen. De omgeving kenmerkt zich door polders, natuur, sluizencomplexen en verdedigingslinies. Het Zuiderwaterlinie wandelpad neemt je mee door het historische centrum, waar de meeste horecagelegenheden en winkels zich bevinden, en langs de jachthaven.

LANGSTE PICKNICKTAFEL VAN NEDERLAND

Heb je nog wat tijd over? Breng dan zeker een bezoek aan de langste picknicktafel van Brabant. Die ligt aan de Blauwe Sluis, aan de andere kant van het centrum van Steenbergen. De lange picknicktafel heeft een dubbel doel, het is namelijk ook een vissteiger en aanlegsteiger voor boten. Bovendien kun je er een leuke uitkijktoren beklimmen.

De sfeervolle haven, Steenbergen

INUNDATIEGEBIEDEN ONDER STEENBERGEN Onderweg naar Steenbergen doorkruis je twee verschillende inundatiegebieden, waar je kunt wandelen en fietsen. Het Laag is een natuurgebied ten zuiden van Steenbergen dat bestaat uit twee delen: het Halsters Laag en het Oudlands Laag. Toen de vijand naderde, gingen de sluizen

Markt, Steenbergen

De Blauwe Sluis, Steenbergen


DINTELOORD

V olkerak

Landschappen gevormd door het water

SC

HE

NK

17 AN

NA

EL

K DIJ

DI

JK

Dinteloord

0,5

LLE

ND

IJK

52

DE

V LIE

0,9

JK

48

45

ETD

IJK

MARIADIJK

DIJK

0,2

72 73

2,0 13

BIJLA

A4

SCHANS

85

82

rgse Vliet

be onverhard Zuiderwaterlinie een

St

G

1,9

EWE

1,1

NDS

1,5

4,2

BUSSTATION PROVINCIALEWEG, DE HEEN PARKEERPLAATS NATUURPOORT BENEDENSAS, DE HEEN

DETAILKAART 3

Zuiderwaterlinie laarzenpad

92

20 Knooppunt 0,2 Afstand in kilometers

WEST-GROENEWEG

TIPS OM TE STARTEN 1,4

IJK

1,4

74

2,0

1,0

SD

0,3

2,1

AR

75

JK

BER

ERG

ENB

STE

T

71 P O LDERDI

Bezienswaardigheden N2 59 Wandelnetwerk 80 ZUIDZ EE DIJ 0,7 Zuiderwaterlinie verhard K 81

1,2

-

DW

1,6

1,8

Het Zuiderwaterlinie wandelpad neemt je mee van Fort Henricus naar Dinteloord. Dit dorp is vernoemd naar De Heense Polder waarin het is gelegen. Deze polder is op zijn beurt weer vernoemd naar een waterloop. Je wandelt langs een aantal bijzondere natuurgebieden. Zo passeer je de Dintelse Gorzen, de Steenbergse Vliet, de Slikken van De Heen en het Volkerak-Zoommeer.

Lengte wandelroute 1 4,6 km De Barend P73-72-48-47-99-98-66-65-62-61otm ark 46-51-50 ree 2,0 k 1

VLI

1,0

OU

70

DI

IJK

0,4

SD

SE

1,1

47

2,9

EG

2,8

IJK

EG

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

PJE

H EEN

DORPEN, JACHTHAVENS EN MOERASGEBIED

S TE E N

A SM

OM

HEE

IJK

BO

0,6

GEW

SEW

LEN

MO

TD

1,1

De Heen

98 99

LAN

BLOEMENDIJK

K L E I NED

1,8 EG

N257

6

0,1

GEW

60

1,2

ING

46

VLIE

NSE

5,3 5,3

Boompjesdijk

2,5

LAN

97

ORD

51

0,4

WEG

JK

SOO

RD

e

66

DI

DIJK

MA R I A W E G

Ste

1,3

0,8

NO

32

In het buitengebied, tussen de vestingsteden, liggen de échte verborgen parels. Ooit waren dit de essentiële schakels in de inundatiegebieden. Allemaal perfect op elkaar afgestemd om zo kilometers land onder water te kunnen zetten.

INKIJKEXEMPLAAR KLEINE

0,9 61 0,6 nb e rgs e Vlie t 18

1 0,

65

64 63 62

KON

0,8

14

16

Dintelse Gorzen

ANNAWEG

1,2

15

G

50

IJK

WE

D

LA

STOOFD

K DIJ SE

GSE

OU

2,3 ND

3

2,0


SLUIZEN VAN BENEDENSAS Aan de monding van de Steenbergse Vliet is het sluizencomplex Benedensas de perfecte plek om even uit te blazen. Sinds 1824 beschermden de sluizen het achterliggende land tegen hoog water uit het Volkerak en voor de scheepvaart om het hoogteverschil te overbruggen tussen eb en vloed. Toen de Philipsdam het Volkerak afsloot van de Oosterschelde, verloren de sluizen van Benedensas hun functie. Maar de sfeer is er gezellig, de historische waarde groot en in het schippershuis staat de thee klaar. Naast de sluizen vind je het gelijknamige buurtschap, waar ruige schippers vroeger wachtten totdat ze door de sluis konden varen.

Fort Henricus, Steenbergen

VOLKERAK-ZOOMMEER

FORT HENRICUS

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 13 Fort Henricus Schansdijk, 4655 TE Steenbergen 14 Sluizencomplex Benedensas en Peilhuis Benedensasweg 2, 4655 ST De Heen 15 Dinteloord Steenbergseweg, 4671 Dinteloord

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND DINTELOORD 16 Dintelse Gorzen 17 Volkerak-Zoommeer 18 Steenbergse Vliet en Heense Slikken

INKIJKEXEMPLAAR

Zodra je Steenbergen uitwandelt, word je verrast door de mooie natuur in het buitengebied. Verscholen tussen de polders en het Vliet ligt het voormalige Fort Henricus. Vanaf 1627 beschermde het fort de haven en sluis en maakte zo een einde aan de belegeringen van Steenbergen. Fort Henricus kon maar liefst 450 soldaten huisvesten. Het fort is opgeknapt. Loop over de brug naar het fort, beklim de uitkijktoren en kijk uit over het landschap van polders en kerktorens.

DE STEENBERGSE VLIET De Steenbergse Vliet is een natuurgebied dat vooral bestaat uit rietmoeras. Het gebied staat tegenwoordig opnieuw in open verbinding met het Volkerak, na het openzetten van het sluizencomplex bij Benedensas. Het natuurgebied is een paradijs voor watervogels en een ideale paaiplaats voor vissen, waaronder de karper en snoekbaars. Vanaf de jaren negentig is het gebied een paradijs geworden voor de (water) recreatie.

Het landschap rondom het Volkerak-Zoommeer kent een bewogen geschiedenis. In de eeuwenlange ontwikkeling van dit gebied is water de bepalende factor geweest. Enerzijds was er de strijd tegen het water, anderzijds was water bondgenoot in de strijd tegen vijandelijke troepen. Lang geleden bestond het gebied grotendeels uit veen. Vanaf de vroege middeleeuwen erodeerde het veen door binnendringend zeewater en ontwatering na de aanleg van greppels en slootjes. Door de afwisseling van bedijkingen, verbindingen en stormvloeden blijft de delta steeds in verandering.

Dintelse Gorzen, Steenbergen

DINTELOORD Dinteloord heeft alle kenmerken van een polderplaats. De geschiedenis van het dorp begint kort na de inpoldering van het Prinsenland, het gebied tussen de rivieren Vliet en Dintel, in het jaar 1605. Het was het grootste inpolderingproject van West-Brabant. Dit gebied behoorde toe aan prins Filips Willem van Oranje, de oudste zoon van prins Willem I van Oranje. In hetzelfde jaar, 1605, is ook Dinteloord gesticht. De bebouwing was naar Flakkees model en bestond slechts uit twee voorstraten en twee achterstraten aan weerszijden van De Kreek.

Sluizencomplex Benedensas, Steenbergen


0,5

9 0,

G

VAN RUIGENHIL NAAR WILLEMSTAD

1,9 ZU

ID

LA

Waar het Hollands Diep het Volkerak kruist, stond vroeger een vesting genaamd ‘Ruigenhil’. Vernoemd naar het ruige, moerasachtige landschap. Willem van Oranje maakte van Ruigenhil een versterking. Nadat hij in 1584 vermoord werd, kreeg de stad haar definitieve naam ‘Willemstad’. Nog steeds hoor je hier verhalen van beide plaatsnamen: van Willem én van ruig.

TUS S E N W

IEN

AA

KR

5

SAB

DD

2,2

21

SE

DI

JK

HE

SL

D

OB

OR

12

MI

OO

1,7 OU

IJN

ING

SE

DI J

DE

MO

TIPS OM TE STARTEN LE

NS

K

BE

Zevenhuizen

RS

0,8

GO

1,7

8

0,

ED

Driehoek

ED

IJK

IJK

O EM

LEN

WE

1,8

NE

ELISAB

ETHWE

G

G

10

Nieuwemolen 26

SE

K DIJ

23

DETAILKAART 4

2,5

8

0,

24

0,2

OE

tel

GR

Din

27

1,1

BUSSTATION STEENPAD, WILLEMSTAD PARKEERPLAATS LANTAARNKADE, WILLEMSTAD

Oudemolen

24 FIJNAART

11

Het Zuiderwaterlinie wandelpad loopt langs een aantal indrukwekkende vestingwerken. Zo wandel je langs Fort de Hel en Fort Sabina. Voorbij de forten ontvouwt vestingstad Willemstad zich met goed bewaarde vestingwallen en het Mauritshuis.

ST

JK DI

SE

AD ST DE

9

NO

1,3

o

EG

G

AD

B van

ELW

EG

2,7

SEW

ING

HE EG

0,7

BLO

NG

N BA A

OU

TEN

EG

P O ST

13

PO

KW

RK

OR

TI

UID M A R

VE

ST

I JN

G

0,8

1, 4

GZ

30

WE

DE

Vleij

G

WE

WE N

UK

at

OU

14

K

EW

DIJ

KS

SE

3,0

SAB

NG

KREEKWEG

PO

1,5

t s l us

DD

1,

G

IWE UAR

EBR

INA

IJ

1-F

MI

93

K

HE

NI

Heijningen

AA STB

KR

0,9

DE

RK

IJK

EG

EG

DI J

SABINA

OU

MA

SD VE

NW

EW

Roo Kreedke

WE

EG

NG

ST

1,0

DI

G

82

1,5

DS E

INA

81 80

Oranjeoord

G

15

SA HA

60

WE

EG

Helwijk

STA

JK

G

32

GE

1,5

WE

WE

15

AN

85

0,1

UIS

IJK

DL

Stadse Dijk

2,4

Dinteloord STOOFD

OR

OUD

E SL

V OL KERAKW E

Dintelsas

2,3

NO

A5

ROD

V

k era cht Vlu ven ha

90

INKIJKEXEMPLAAR

0,2 Afstand in kilometers

olk

In de gemeente Moerdijk wandel je langs twee vestingsteden. Als eerste ontdek je Willemstad, daarna volgt Klundert. Willemstad, genoemd naar Willem van Oranje, is van de twee het meest bekend. Beide vestingsteden worden beschermd door vijf forten aan het water, langs het Hollandsch Diep.

IJK

ELW

MALTA W E G

2,1

STD

Willemstad D

N T A N TONIE

1,9

OO

1,6

MALTAWEG

EG

1,0

86 1,0

84

0,8 EG

Zuiderwaterlinie laarzenpad

20 Knooppunt

0,7

20

SI

G

IJK

54

23 WILLEMSTAD

F ORT W E G

9

W

71

A5

WE

D

Zuiderwaterlinie onverhard

9

21

87 WES T

Zuiderwaterlinie verhard

0,8

A2

SW

9 0,

i Zu 1

AT

GE

PA

D

H

EG

AN

4

Forten in het groen

EN

OR

rV de ,0

L EL

DL

50 89 88 19

0,5

NO

en av h r 70 oo

OR

22

STE

AD

Bezienswaardigheden Wandelnetwerk

8

0,

53

NO

WILLEMSTAD

51 23 1 0,

SP

1

0,6

Zwanen Meer 1, 4

0,5

52

1,8

1,7

UI

32-30-15-82-80-81-86-54-84-71-7053-55-52-88-89-50-51-50-89-90

HE

1,4

o No 55

SL

Lengte wandelroute 21,7 km

e rd

o rV

en av LLEGATSWEG

0,9

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

h or

0,2

HELLEGATSPLEIN

0,8

1,4

Fijnaart

1

1,


forten. In Willemstad zelf breng je een bezoekje aan het Mauritshuis. Maurits van Oranje bouwde het in 1623 als jachtslot en buitenverblijf. En dan zijn er natuurlijk nog de vestingwallen van Willemstad. Bovenop de verdedigingsmuren kun je je gemakkelijk inbeelden hoe het gebied er vroeger heeft uitgezien. Heb je nog tijd over in Willemstad? Bezoek dan de overige twee forten: Fort Prins Frederik en Fort Buitensluis. Zij liggen in Zuid-Holland aan de overkant van het water. Tijdens het toeristisch seizoen kan je ze bezoeken met de deltapontjes. Fort Bovensluis ligt op de volgende deelkaart van het Zuiderwaterlinie wandelpad.

Mauritshuis, Willemstad

VEEL ONGENODE GASTEN

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 19 Vestingstad Willemstad 20 Fort Sabina / Sabina sluis Fortweg 1, 4794 SC Heijningen • Fort De Hel Fabrieksstraat 13, 4754 AD Stampersgat 21 Vestingwallen Willemstad Lantaarndijk, 4797 Willemstad 22 Mauritshuis Hofstraat 1, 4797 AC Willemstad 23 Inundatiesluis en westbeer Achter de Groenestraat Willemstad

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND WILLEMSTAD

INKIJKEXEMPLAAR •

Door de eeuwen heen heeft het ruige moerasachtige landschap in de Stelling van Willemstad veel ongenode gasten aangetrokken, van de Spanjaarden tot de Fransen en de Duitsers. Gelegen aan het Hollandsch Diep was dit een uitstekende plek om de scheepvaart tussen Holland, Zeeland en Antwerpen te beheersen. Willem van Oranje maakte van Ruigenhil in 1583 een versterking. Doel: het verdedigen van de zeearmen die toegang boden tot Holland. Zelfs Napoleon bouwde er verdedigingswerken zoals Fort Sabina.

Fort Sabina, Heijningen

VIJF FORTEN MET ÉÉN GEMEENSCHAPPELIJK DOEL Rondom Willemstad liggen vijf forten die samen de strategische vestingstad en de zeearmen moesten verdedigen. Als eerste kom je langs Fort de Hel. De Fransen bouwden het in 1811 onder de naam Fort l’Enfer, ter verdediging van Willemstad tegen de Engelsen. Het vierkante fort gaf rugdekking aan Fort Sabina Henrica, dat verder op de route ligt. Dit fort, de ‘grande dame’ van de Zuiderwaterlinie, is een van de grootste en meest intacte Brabantse

Fort Prins Frederik Havendijk 16, 3257 LH Oolgtensplaat Fort Buitensluis Fortlaan 10, 3281 KA Numansdorp

Fort De Hel, Willemstad


1,8

0,5

52

Holl ands D

2,1 IJK

27

G

EG

EG

ELW

DD

MI

EW

IJ K

ED

OG

1,7 OUD

DR

0,8

3,4

14

EG

2,6 D

DIJ

K

TIPS OM TE STARTEN

De Druif

BUSSTATION ZEVENBERGSEWEG, KLUNDERT

DETAILKAART 5

UN

ER

E TS

KL NO

K

9

13 L

W

A5

0,4

TO

SE

UI

7

SW EG

1

1,

IJK

Oude Stoof

1,

0,8

KR

Nieuwemolen

26

Fijnaart

34 0,4

31

DE

10

28

AN

SED

3

EG

JK

EE

0,2 Afstand 27 in kilometers

5 2,

1,4

DL

AN

TW

24 FIJNAART

N

0,2

1,1

20 Knooppunt 24

R OO

W GE

PA

32 1,

23

O EM

ELS

12

0,5

RG

E

K DIJ

ING

0,2 75

0,4

BE

IJK

8 0, Zuiderwaterlinie laarzenpad 8 , 0

ZW

EG

MO

S Zuiderwaterlinie onverhard LEN

Driehoek

1,3

24

36

I

NG

0,8

ST

OO

LA

OO

Rood e Kreek

DI

ID

Klundert

35

82

EN

ST

JK

MI

DD

ELW

EG

ZU

Zwingelspaan

LE Zuiderwaterlinie verhard N S Oudemolen

ED

Bo 0,3 Kre tte ek

2,2

T onnekreek

ELW

G

2,0

21

10

ZEV

SE

33

81

0,5

AD

G

0,6

1,1

ST

WE

ek

0,8

GE

0,2 01

80

0,6

AN

SCHANSDIJK

0,5

DE

DL

Kleine Ton

Wandelnetwerk OU

OR

skr e

WEG

Bezienswaardigheden

Klundert is in de 13de eeuw ontstaan en kreeg in 1357 haar stadsrechten. De stad werd meerdere keren vernield door branden en een watersnoodramp. De vestingwerken rondom de stad zijn gelukkig goed bewaard gebleven of gerestaureerd, waardoor je nog steeds een blik op het verleden kunt werpen.

0,8

83

0,5

NO

Aal

OEFS

AD 52-88-89-50-51-50-89-90-92-74-73SE DI JK 72-70-83-01-80-81-10-75-36-14-12-

GROENEWEG

2,1

K

ST

1

26

INKIJKEXEMPLAAR

st o slu an B v t Lengte awandelroute 16,9 km

13

72 0,4 70 71

Noordschans

WE H

DI J

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

2,7

Tonnekreek

73

T O N S E D I JK

DS E

1,5

Stadse Dijk

BUITENDIJK WEST

0,8

BLAU

STA

93

1,7

74

1,6

EG

1,4

1,4

EW

WE

NG

DD

LA

1,5

MI

ID

0,9

28

0,6

Helwijk

0,1

81 80

ZU

25

Bovensluis

ST

0,5

85

92 0,6

FD

WE

IJK

OO

GE

STD

ST

AN

OO

2,0

DL

1,5

1,9

OR

DIJ

D STE

EN

PA

NO

Klundert was een belangrijke schakel van de zuidelijke verdedigingslinie tegen de Spanjaarden. Nog steeds kun je zien hoe dat werkte. De gerestaureerde vestingwerken liggen in een mooi, groen gebied. Je kunt er heerlijk wandelen rondom de resten van de grachten.

0,2

90

1,6

0, 9

Willemstad

iep

EN

STD

ER

0,2

OO

5

Een goed beschermd stadje

OR

DH

OE

K

30

BO

0,5

50 89 88 19

1 0,

1 ,7

1,4

22

21

87

KLUNDERT

51 23

9 0,

42

Noordhoek

1,5

GRO ENEW

EG

2,4

19


Fort Hollandia, ook wel Noordschans genoemd, werd rond 1639 gebouwd om de sluis in de Aalskreek en de toegangen tot de dijk te verdedigen. Het was een vierkant verdedigingswerk met bastions op de hoekpunten. Daaromheen lag een gracht. De naam is eigenlijk het enige wat nog rest van Noordschans, want er is een buurtschap naar vernoemd. Buurtschap Noordschans is een rustig dorpje waar vrijwel niets meer herinnert aan de oorlogs onrust van weleer.

BESCHERMD STADSGEZICHT IN HET CENTRUM Linie Stenen Poppen, Klundert

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 24 Vestingstad Klundert 25 Fort en sluis Bovensluis Oostdijk 22, 4797 SC Willemstad 26 Buurtschap Noordschans (Fort Hollandia) Noordschans, 4791 RE Klundert 27 Limietpalen Oostdijk 22, 4797 SC Willemstad 28 Fort Carolina kruising Tonsedijk / Buitendijk, Klundert

Via de route wandel je door het centrum van Klundert met het beschermde stadsgezicht. Daarna loop je rond de linie Stenen Poppen. Dat is een gemetselde dam met een spitse rand waar bovenop nog eens stenen ‘monniken’ of ‘poppen’ kwamen. Die maakten het onmogelijk om de gracht over te steken. Zo beschermden de poppen Klundert en daarmee ook de Republiek. Naast de Stenen Poppen is ook het kroonwerk de Suikerbergh bewaard gebleven.

INKIJKEXEMPLAAR

Klundert lag tijdens de Tachtigjarige Oorlog op een strategische plek: precies op de grens van Holland en Brabant. Willem van Oranje omwalde het in 1583 met vestingwerken: bastions, een aarden wal en een gracht. Klundert was daarmee een belangrijke schakel van de zuidelijke verdedigingslinie tegen de Spanjaarden. Uiteindelijk bleef het stadje gespaard: de Spanjaarden belegerden het nooit. Eind 18de eeuw was Klundert een lastige hindernis voor de oprukkende Fransen.

TWEE FORTEN, MAAR SLECHTS EENTJE BEWAARD Onderweg van Willemstad naar Klundert kom je langs twee forten. Fort Bovensluis is het laatste fort van de fortengordel rondom vesting Willemstad. Langs de andere vier wandelde je al op de vorige deelkaart. Fort Bovensluis werd aangelegd in 1861-1862. Niet erg oud dus, maar waarschijnlijk lag op deze plaats al in 1673 een batterij voor het geschut van Fort Haaren. In 1952 kreeg het fort een heel andere invulling: door de dikke muren was het een perfect koelhuis voor aardappelen.

De Vestingswallen, Klundert

Fort Bovensluis, Willemstad


70 EG

N285

ND

LE

UI

0,5

N285

20 Knooppunt

2, 2

DI

ID

DE

1,6

AN

GE

AF

IJK

96 0,4

JK

DI

Zwartenberg

60

IJK

TIPS OM TE STARTEN ZWA

89

EG

W

N3

EG

G

ER

1,6

EWE

G M

26

RGS

WE G

WE

EM

NS STATION ZEVENBERGEN P+R STATIONSLAAN 1, ZEVENBERGEN

NBE

K SE

1,7

KS

0,9

EG

RTE

ON

SE W

ND

ERG

LLE

3,0

ENB

BO

LA

EG MSW

2,2

G

ZEV

WE

EG

G

H OGE Z I J W EG

ARS

GEW

Zandwiel

1,3 LEN D W

LAN

0,1

68 61

WE

S

Hazeldonk

UT

ZEED

ZEE D I J K

2,2

BO

ER

ZWARTEBERG

2,7

EN

ING

K UR

ZU

0,4

I ST

KR

0,3

K

1,0

DIJ

RS

I ZE

HU

2

1,

EG

0,5

at

2,3

KDIJK

DW

EG

LD

JK

95

AN

50

MAR

In de naam ‘Zevenbergen’ duiden de ‘bergen’ op kleine verhevenheden in het landschap, bijvoorbeeld donken. Het betrof waarschijnlijk drie van zulke verhogingen. In 1964 en 1965 werden twee van deze donken onderzocht, waarbij resten uit de bronstijd werden gevonden.

Zwaneng

Zevenbergen

1,1

0,2 Afstand in kilometers

A

EG

DE HILL

ST R

EZ

RKD

OO

W

04

55

KS

MA

25 0,3

OT

03

ZWANENGAT

ND

26

0 AL Ro ,7 L od eV aa 0,8 rt

28

BR

N

AA

LIK PE

0,4

9 0,

2,3

PO

1,3

N.

0,4

9

KO

2,1

LANGEW

EG

0,3

1,

70

94

Zuiderwaterlinie laarzenpad

ON

EW

PO

MO

1,9

EW

WE G

29

53

52

0,8

HANS

57

44

MS

L EN

2

D E L AN G E W E G

23

Van Klundert wandel je verder naar Terheijden, waarbij je door Zevenbergen wandelt. De historie van deze stad getuigt van een grote veerkracht. Ooit een welvarende Hollandse stad, werd Zevenbergen zwaar getroffen door overstromingen en oorlogsgeweld. Maar de stad kwam erbovenop en groeide uit tot een bloeiende suikerstad. Het stratenpatroon van de middeleeuwse stad is nog grotendeels aanwezig.

Zuiderwaterlinie verhard Zuiderwaterlinie onverhard

24

0,

1,3

Wandelnetwerk

LD

K

Bezienswaardigheden

1

22

51

2,1

31

ZE

1,4

42 SC WOLVER

30

3,2

27

EL

24-25-55-50-96-60-68-63-62

HA

0,2

IJK

U

IJZ

L

GO

IJ

BU

MO

D EN

O

05

0,8

54

2,0

K

0,6

0,8

KD

41

L DB

ED I J

0,5

0,3

D

AR

liet

M

0,7

MARK D I J K

1,8 S EM

06

98

40

DIJ K

NK

GE

INKIJKEXEMPLAAR N TRA

eV

EG

liet

GJE

a ls

W

stv

99

1,3

d

a

NE

Oo

DE M E E R E N

56

0,6 WES

MERENSWE

me n

OE

4

GR

NOORDHOEK

G

0,4

EW

2,

2,4

RT

18

SEWE

EG

Bloe

KO

0,5

N

DERT

ACHTER

TRAAT

0,5

7

19

Z EES

21

0,7

A1

1,5

EG

AA

0,3

S

GRO ENEW

KLUN

0,3 17

IK

20 2,0

Pelikaan

15 16 L PE

JK DI

I N C I AL E W EG

DE KOEKOEK

Achterdijk

HE

HA

1 D IK K E N

PROV

G

RG

EG

JK

SC

DI 13-15-16-17-18-56-99-29-28-27-26JK

MO

,9

WE

BE EW

EN

EN

WEG

0,7

LG

IALE

NSDI

GA

ZEV

INC

SCHA

ED km,8 Lengte wandelroute 17,6 1 ZE

1,9

29

65

0,3 0,1

0,3 64 63 0,362 70 S T R IJ PE NSE WEG

6

Historie van zout, turf en suiker

IJK

32

0,8

3,4 OV

E

91

25 ZEVENBERGEN PR

KK

JK

KO EKOEKSEDIJK

IJK

3 ,6

DI

I ND

ZEVENBERGEN

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

HO

NDW

EF

DIJK

E RA

HO

ZUI

IJK DEL

WE W E G

WEN

NIEU

NIEU

3,6

0,4

13

0,7

82

DETAILKAART 6


VAN VERVAL NAAR EEN BLOEIENDE SUIKERSTAD Na een aanvankelijke bloei raakte het stadje na de grote Sint-Elisabethsvloed in 1421 in verval. Alle ingedijkte polders werden in dat rampjaar vernield en Zevenbergen was plotsklaps een eilandje. In het begin van de 16de eeuw begon Cornelis van Bergen opnieuw met de inpoldering rond Zevenbergen. Daardoor kreeg de landbouw een nieuwe kans met vooral een belangrijke rol voor de suikerbietenteelt. Van 1858 tot 1987 was Zevenbergen bekend als suikerstad met op het hoogtepunt vier suikerfabrieken.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 29 Zwartenbergse Molen 4871 NJ, Etten-Leur

OORLOGSGEWELD EN WATERSNOOD

Markt, Zevenbergen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Zevenbergen zwaar getroffen door oorlogsgeweld. In 1940 bombardeerden de Duitsers de stad, waarbij veel slachtoffers vielen. In november 1944 werd Zevenbergen door de Amerikanen bevrijd na een dagenlang spervuur van de artillerie. Ook nu vielen er talloze doden en gewonden en werden veel woningen, winkels en landbouwschuren vernield. Ook de watersnoodramp van 1953 trof het grondgebied van Zevenbergen. Ongeveer twee derde deel van de gemeente stond onder water, al bleef de stad zelf bewaard.

INKIJKEXEMPLAAR

Zevenbergen komt al voor in oorkonden uit de 13de eeuw. Eerst als een afsplitsing van de Heerlijkheid Strijen, later als afzonderlijk leen van het graafschap Holland. Zevenbergen was tot 21 december 1805 een Hollandse stad. Op die datum werd een nieuwe scheiding gemaakt tussen Holland en Bataafs-Brabant. Voortaan liep deze van Willemstad door het Hollands Diep en de Biesbosch naar Heusden.

TURF- EN ZOUTWINNING Door bedijkingen vanuit het noorden en zuiden werd het gebied van Zevenbergen met het vaste land van Zuid-Holland (Strijen) verbonden. Er was veel veen aanwezig dat werd gebruikt voor de turfproductie. Gedurende de 13de eeuw overstroomde het veen vanuit de zee steeds vaker, mede door de turfwinning. Verzilting was het resultaat. De bewoners gingen daarom over op moernering: het afgraven van moer om daaruit - door verbranding - zout te winnen. Het zout werd onder andere naar Engeland geĂŤxporteerd en leverde veel geld op.

Suikerpad, Zevenbergen

Kasteelpad, Zevenbergen


JE

0,2

AAT

ESTR

0, 7

ZEGG

E

1,0

GS

1,4

SSTR.

UI

0,9

TH WI

BA AN

AN

0,1

0,5 0,2

Natuurparel boven Breda

DRIE MIJLEN OF DRUMLIN?

0,4

0,1

0,7

0,7

ER ZEG G E L A

BREDEWEG

ENB

1,1

0,5

T AA TR

ES

BR

1,5

ED

S EWE G

O NK

0,8

H OO

EF RE

.

1,7

0,3

4,5

A AN

MOER RUDON K

KL AR

0,

8

Emerput

De naam Drimmelen is mogelijk afkomstig van ‘drie mijlen’, de afstand tot Geertruidenberg. Een andere verklaring is het Keltische woord ‘drumlin’, wat verhoging (een rivierduin of donk) betekent. Het lieflijke dorp Terheijden ligt er vandaag de dag rustig bij. Maar schijn bedriegt. De plaats kent immers een heftig oorlogsverleden. Spanjaarden en Staatsen voerden ooit zware gevechten bij Terheijden. Om de oprukkende vijand tegen te houden, lieten de machthebbers om de haverklap de polders rond de vele schansen en linies onder water lopen.

18 37 0,20,

3 31

32

TIPS OM TE STARTEN BUSSTATION ZEGGELAAN, TERHEIJDEN PARKEERPLAATS A59, ZEGGELAAN 200 TERHEIJDEN

DETAILKAART 7

EF

1,5

ST R

T

3,0

BREDA

E RP

N

AA

TB

P OS

B U R G S T S E- D R E

DD

ACHTEREMER

EM

F

EE

DR AN TL

AS M

42

60

35

32

0,3

AL

I JD

GRINTWEG

F EE DR

GIN

N

TT

Asterdplas

BAAN

1,5

SPINOLA SCHANS

ASE

KE

DIJK

BRED

64

EN

11

1,1

SD

17

0,3

WESTERHAGE

RG

1,0

NIEU WE

BO

BE

1,0

0,9

'T SPIJK

EG

2,7

N285

SEW

RIET

63

MUIZENBERG

66

BR E

DA

L

61

65

12

13

D ANGE BUNDERPA

1,9

Prinsenbeek DE LIND

1,1

62

0,5

AA

3,4

IJK

34 35

0,4

F

ED

32

15

0,3

1,0

W AG

EG

N285

1,2

EW G

2, 2

0,6 A59

WE

1

EE

BE E K S E

2,4

TR

Verloren Hoek 75

V ES

0,8

0,8

72

71

0,4 82 1,3

17 ,1 0

7

Hoewel in de gemeente Drimmelen geen vestingstad ligt, vind je er wel voormalige verdedigingswerken. Bij Terheijden liggen de natuurgebieden De Kleine Schans en de Linie van de Munnikenhof, twee natuurparels waar je heerlijk kunt ontspannen. Beide natuurgebieden maakten ooit deel uit van de verdedigingslinie van Breda.

KOOIBOSJE

3 1,

EF

ER

DR

EG

RE

OV

DS

T R IJ PE NSE WEG

1,0

0,7 0,6

86

83

Terheijden

IELLAA

SE

2,

EL

64 63 0,362 0,3 70 0,3 71 S

70

NW

ER

KS

KSE

M

RW

2,1

ED

0,3 0,1

1,1

EI

1,1

W

LS

AT

IE

RA

BR

EST

0,30 5 0,5 72

0,6

HE

De Kuil

0,5 KLUISSTR.

VEE

L

RS

36

UW

OG

AA

1,3

3 14 0,4 31 1,1

EG

E19 A16

NIE

HO

51

SEWEG

25 1 0,

WERFTS EW

MEN

22

21 0,5

2,3

1,6

65

DA M

W

EG

1,0

ER

REEF

9

0,5

ESSEND

WE G

0,

LD

EG

26

0,8

2,5

0,9

27

PO

Zandwiel

TERHEIJDEN 85

16

74 73 50 0,

33

V E L DDON

EG

LSE EW

31 TERHEIJDEN

L AG

24

23

HA L ANG

AD

93

4

EN

IJK

0,5

RKW

68 61

D AA K

1,6

W EG

1,

2,8

L

1,1

MA

DE HILL

FST

SE

SEW E G

1,4

0,1

k

JK

EG

ZEE D I J K

Mar

HO

R

SCHU

ORD IVENO

EW

0,2 Afstand in kilometers 3,4

76

03 02 1,0

INKIJKEXEMPLAAR

RK MA

BER K EN G

0,6

2,6

ED

K HO

Wagenberg

77

75

BR

20 Knooppunt

L

1,2

at

Zuiderwaterlinie laarzenpad

DKUI

DI

92 ZONZEEL

ZA N

MOERDIJKSEWEG

1,7

01

78

MO E

DS

N Zuiderwaterlinie onverhard

t

1,5

OOR

G EWE

79

EG

EG

1,3

EW

Zwaneng

Zuiderwaterlinie verhard

2 0,

1,4

MS

Wandelnetwerk Langeweg

94

vlie

Drie Hoefijzers

Bezienswaardigheden

1

Ree

SEW

HA

68-63-62-70-26-51-25-23-24-27-9392-75-74-73-50-70-14-15-12-13-1783-82

ST

EN

EER

90

G

N

92

EV

Lengte wandelroute 20,4 km

30

E EW

5

8

1,

LA DE

2,5

GEW

EG

HO

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000 N28

G

E EZ

ED

1,4

HO

91 IJK

LAKEN

KROGTEN HINTELAKEN

Krouwelaar Haven


LINIE VAN DEN MUNNIKENHOF De Linie van de Munnikenhof is een stelsel van aarden wallen en grachten, middenin de natuur bij Breda en Drimmelen. De linie is aangelegd in 1701 als onderdeel van het Zuiderfrontier om het gebied tussen Breda en Geertruidenberg te beschermen. Ze vormt een geheel met de Linie van Den Hout en de Spinolaschans. Meer informatie hierover op de volgende deelkaart.

De Kleine Schans, Terheijden

DE KLEINE SCHANS

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 30 Kleine Schans Markschans, 4844 BR Terheijden 31 Linie van de Munnikenhof (op deelkaart 8) Munnikenhof 14, 4844 PK Terheijden

Hoewel de Linie van de Munnikenhof tot 1952 een officieel vestingwerk was, is er nooit echt gevochten. Slechts heel kort: in 1944 hadden een paar Duitse troepen zich hier ingegraven. Poolse troepen uit Breda verjoegen hen meteen met vlammenwerpers.

INKIJKEXEMPLAAR

De Spanjaarden bouwden de Kleine Schans in 1639 om de scheepvaart op rivier de Mark en de verbinding Breda-Moerdijk te beschermen. De polders rond Terheijden konden onder water worden gezet. Na de Tachtigjarige Oorlog werd de schans verwijderd, om in 1830 weer te herrijzen als bolwerk tegen de Belgische opstandelingen.

Begin deze eeuw is de Linie van de Munnikenhof hersteld en nu liggen de oorspronkelijke grachten er weer. Samen met de Linie van Den Hout en de Spinolaschans is dit nu een prachtig natuurgebied van 42 hectare groot waar je heerlijk kunt wandelen. Ook kan je er ‘paalkamperen’: gratis en zonder voorzieningen overnachten in je tentje, middenin de natuur.

In 2013 is de Kleine Schans deels gerenoveerd en zijn de bastions hersteld, onder meer door de inzet van de Stichting West Brabantse Verdedigingslinies. Rondom de Kleine Schans ligt een mooi wandelpad met een kleine speeltuin. Bij de haven kun je even op adem komen.

De Linie van de Munnikenhof, Terheijden

Haven, Terheijden


G

2,1

HE

EW E

H O OF S

0,9

76

00,3,3

0,3

WEG

-

N D AM

S TA TE

0,2

1,5

19 OOSTERHOUT

0,

74 752

1,5

0,2

0,6

80

1,0

0,8

EG

Bezienswaardigheden 17 OOSTERHOUT-ZUID VIJF 1

XW

RL

AA

N

E3

0,4

1,7

0,5

1,0

61

TETERINGSE 1,3 HEIDE

TIPS OM TE STARTEN BUSSTATION DE WARANDE, OOSTERHOUT PARKEERPLAATS WILHELMINAKANAAL ZUID 66, OOSTERHOUT

Zuiderwaterlinie verhard

LU

TE

NE

MA

EIKEN

BE

ER

EG

Wandelnetwerk

0,4

Zuiderwaterlinie onverhard 1,5 Zuiderwaterlinie laarzenpad

A2 7 11

09 20 Knooppunt 1,2

ST

STEIN

DE

0,8

62

63 0,2 Afstand in kilometers 1,3

1,4

S L O T L A AN

0,7

EW AS

BR G

0,3

AT RA

IS T

0, 4

HE

WE TSE OU RH

12

STE OO

EE

TE

0,8

0,1

1,0

ND

0,8

H O E V E N EI

0,2

1,3

WEG

ED

0,9

1,1

RS

85

Seters

DETAILKAART 8

12 0,6

0,8

EM

36

08 0,5

HEIKANT

N

EG

06

L AA

Lengte wandelroute 26,9 km

NW

7

Breda was een belangrijke garnizoens- en vestingstad en speelt nog steeds een zichtbare rol binnen de Nederlandse krijgsmacht. De Nederlandse Defensie Academie heeft er namelijk haar thuishaven.

IKE

55

0,3

03

0,7

RG

MILITAIR VERLEDEN ÉN HEDEN

FE

Teteringen 0,6

07

11

70

VIJ

0,7

A N DE

0,8

0,

1,6

18 OOSTERHOUTOOST 83-82-85-07-06-89-87-84-81-80-1915-11-60-35-37-18-37-31-33-34-4301-54-03-55-52-01-20-25-26-28-39EUR O PA W HOEVE38-72-71-70-74-75-76-77 EG

3,7

OOSTERHEIDE

0,7

0,6

0,7

1,4

G

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

Ho ha utven

EG

3

G r oo t e K r u is va a r t

R UIT E R S POO R

0,5

0,4

1, 0

0,2

1,0

WE

1,1

E L-

STE

1,6

AR T

VEN

1,6

U

0,7H

BO

71

BU

0,4

POL DE R WE G

1,4

3,4

E LS K E N S WE G

RW

BU

51

0,3

0,

1,1

Hoeveneind 54

L

S TI D

W AR

20

01 52 0,4 02

STR AAT

72

PO

0,1

53 09

0,5 ,6

1,1

EF B L A U W H O E F SE DR E

AN

0,2 38

VRACHELSE HEIDE

7

01 44 0

ALA

EN OL

JE

DE

0,

IJK

34

0,9

70

ER D

1,2

ELMIN

39

37

t

33

43 0,6

0,5

MO

26

21

0,8

9 0,

2,1

oo

0,8

0,225

1,1

0,3

0,6

24

0,6

La urenssl

37

In de bourgondische binnenstad van Breda vind je overal erfenissen van het militaire verleden. Jarenlang was de vestingstad het strijdtoneel tussen de Noordelijke Nederlanden en de Spanjaarden. Tegenwoordig is de voormalige vestingstad een toeristische trekpleister, met de historische Duiven- en Granaattoren en het Spanjaardsgat. Het buitengebied is ideaal voor een rustgevende wandeling langs de Spinolaschans of de redoutes aan de Zwarte Dijk.

1,6

S T E R R EN L A A N

8

Schuilplaatsen in het buitengebied

2,8

77

0,8

BERG

W ILH

27 L A GE M 28

1,3

MEER

33 34

32

AN

3 31

0,2

BA

0,5

0,6

BAAN

0,20,

SE

ASE

18 37

Strikberg

23

2,2

36 0,2

1,3

1,8

8

16

M I D D E NW E G

BRED

1,1

0,

41 0,7

NIEUW E

4 35 0,

32

1,3

BE R GS E PAD

0,6

1,0 SPINOLA SCHANS

0,2

RG

0,4 60

ES

90

Ter Aalst 36 22 l aa

EF DRE

0,4

78

DE WIJSTERD

99

28 0,3 0,3 91 61

7

SAL

an

.

BE

11

1,0

M

k ark

BREDA EN OOSTERHOUT

O O S T P O L D E RW E G D O MMEL B E R G E N WE G

73

0,

EN

1,0

17

15

0,8

Vrachelen

0,9

RG

31

EG

NT

BE

N I K E NHO F

STATENDAM

79

HE T GO ORKE

EG

0,8

T EW

MUN

N285

1,7

1,4

0,6

13

0,8

G

INKIJKEXEMPLAAR

0,6

80 BA NK ENW 19

I nste ek have n

1,8 HE RSTR AAT

1,2

EN K A

WIT

EG

LA G E W E

RENDAM

Oosterhout

E P AD

HU LT

0,6

81

Den Hout

93 0,3 92

0,7

S

G E ST EE

WESTSTAD

2,4

EI N D S

H OUT

EG

29

T S EW

87 0,4

0,7

- ST R A A T

Eind van den Hout

96

97

RECH

SE

E LSEW

94

AAT

0,8

84 0,4

1,3 M SCHIM

MOE R STR

H E SPE L AAR

DORD

ND

LINIE VAN DEN HOUT

0,7

KOOIBOSJE

89

EI

07

85

0,4 82

UT

35

0,7 0,6

86

0,7

95 0,6

WE STSTADW

7

Hespelaar

IJK

05 06

HO

03 02

32 MADE

0,

0,2

7

H AASD

0,3

1,

83 17 ,1 0

04

O T T E R W EG

1,4

1,3

2,8

Made


STRIJDTONEEL WORDT GEZELLIGE BINNENSTAD Heb je nog wat tijd over? In de binnenstad van Breda kun je het Spanjaardsgat bezoeken, een waterpoort tussen de Duiventoren en Granaattoren van het Kasteel van Breda. De Waterpoort wordt onterecht gezien als de plaats waar in 1590 het Turfschip het kasteel binnenvoer. Een schipper uit Leur smokkelde toen in zijn turfschip een aantal soldaten het Kasteel van Breda binnen, waarna zij de Spaanse bezetter konden overmeesteren.

OOSTERHOUT: ZIGZAGGEN DOOR HET LANDSCHAP Spinolaschans, Breda

Ook in Oosterhout zijn de bossen en velden vaak het strijdtoneel geweest van oorlogen. Het wandelpad voert langs enkele verdedigingswerken die nog zichtbaar zijn in het landschap, zoals de Linie van den Hout, de Ruïne van Strijen en de Schans bij het Pannenhuis.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 32 Strikberg en Spinolaschans Hartelweg / Terheijdenseweg, 4825 BZ Breda 33 Redoutes aan de Zwarte Dijk Lage Vughtpolder, 4826 Breda 34 Lage Vuchtpolder Lage Vughtpolder, 4826 Breda 35 Linie van den Hout Liniestraat, 4911 Den Hout 36 Schans bij het Pannenhuis Pannenhuisstraat, 4911 BS Den Hout 37 Ruïne van Strijen Kasteeldreef 32, 4907 EA Oosterhout

INKIJKEXEMPLAAR

MILITAIRE SPOREN IN HET BUITENGEBIED

In het buitengebied van Breda wandel je langs de Strikberg en de Spinolaschans, allebei voormalige verdedigingswerken. De Strikberg lag altijd iets hoger dan de polder eromheen. Tijdens het beleg van 1637 was het de locatie van een schansje. Vlakbij ligt de Spinolaschans. Dit voormalige vestingwerk werd in 1624 aangelegd door de Spaanse veldheer Ambrosius Spinola om Breda af te sluiten. Met succes, want na elf maanden gaf de stad zich gewonnen. In 1637 gebruikte Frederik Hendrik de schans op zijn beurt om de stad te heroveren op de Spanjaarden. De Spinolaschans is overdag vrij toegankelijk. Iets verderop wandel je door de Lage Vuchtpolder. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog kon dit natuurgebied onder water worden gezet om de vijand weg te houden uit Breda. Het was bovendien de locatie van redoutes langs de Zwarte Dijk: schuilplaatsen voor soldaten die linies bewaakten.

De Linie van den Hout is een zigzaggende linie en voormalig inundatiegebied gelegen in Oosterhout en Breda. In het gebied vind je een stelsel van aarden wallen en grachten, in het begin van de 18de eeuw aangelegd door Menno van Coehoorn. Vandaag de dag is de linie een prachtig recreatiegebied. Het grootste deel is vrij toegankelijk als wandelgebied, een klein deel is afgesloten als natuurkern. Je vindt er ook een libellenbiotoop. Kasteel Strijen, ook wel de Slotbosse Toren genoemd, is gebouwd in 1288. Een indrukwekkende toren van 25 meter hoog is het enige overblijfsel. Deze ruïne staat op een eilandje met sloten eromheen. Een brug verbindt de toren met de omgeving.

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN BREDA

• •

Duiventoren en Granaattoren Kasteelplein 10, 4811 XC Breda Kasteel van Breda Kasteelplein 10, 4811 XC Breda

Spanjaardsgat, Breda

Ruïne van Strijen, Oosterhout


40 1,3 JK

DI AS

MA JK

DI AS L A AN

MA

2,0 AA N T W E E RL

EE

0,4

1,8

DE

1,4

RS D

EW LAG

EG

0,4

76 90

EG

78

IJK

0,3

OU

0,9

LLELW

70

30

e Vaa

BUSSTATION STATENLAAN, GEERTRUIDENBERG PARKEERPLAATS, STATENLAAN 15, GEERTRUIDENBERG

AAT

rtje

LST R

0,8

1,1

0,2

Zuiderwaterlinie onverhard 94

69 Zuiderwaterlinie laarzenpad 1,2

's Gravenmoer

0,3

20 Knooppunt 0,7 68

MOLEN

D IJK

0,5 0,2 Afstand in kilometers 0,8

1,6

0,5

66

0,8

Groenendijk Wandelnetwerk

Ou d

WIE

Bezienswaardigheden

TIPS OM TE STARTEN

67 Zuiderwaterlinie verhard

0,6

0,1

1,0

0,1

0,6

WEG

OUTSE

0,4

0,4

0,2

PARA

73 0,2 19 74

1,3

IJK

0,9

1,4

2,1

1,3

TS ED

AT

1,2

ENDIJK

CHO

K S T RA

STA

TRA AT

DH

77-40-41-44-45-10-11-70-14-09-1517-72-71-72-17-18-86-87-39-38-4983 52-51-53-54-64-63-56-60-72-76-90 IJK

KRA A N S

KE R

72

naal

ge

RIJSD

2,8

DEN

0,6

WIELS

ringska

OOSTERH

TR

0,7

ES

KO

0,5

0,5

LINDON K

AN

Geertruidenberg heeft de oudste stadsrechten in het Graafschap Holland. Gelegen aan belangrijke vaarroutes beschermt de stad zich al sinds 1319.

0,5

0,2

60

afwate

D on

Waspik

B E NE

GROEN

G

61

1,6

-

R.

Lengte wandelroute 18,1 km 0,7

EW E

AL LANGE TIJD BESCHERMD

71

TRAAT

0,7

OUDES

62

0,6

HTST

Zuider

WEG

47

0,7

0,8

S T E R R ENL A A N

1,6

1,0

55

1

77

1,1

1,1 L A G E

50

54 53

EG

HOO F S

WE

EG

0,9

51

0,5

G

DSI

1,3

DONGEW

HE

ZI JL

0,7

RAA

W

WEG

SCHARLO

1,1

G

AT

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000 K I JL D I J K 84

POL DERWEG

N DAM

De Zandput

Geertruidenberg is een stad vol indrukwekkende monumenten. Het wandelpad leidt door het centrum waar je sporen van de geschiedenis vindt achter iedere hoek. En je wandelt langs Fort Lunet aan de Donge, een van de jongste forten in de Zuiderwaterlinie.

35 WASPIK

TRA ADES

K LUIT E N A M BAC

0,1

3,4

S TATE

21 K

Raamsdonk

0,2 57 64 63 56

EL

AT

WEG

O O S T P O L D E RW E G

E R G ENWE

EKSTR A

OUDE VEERSE

G

LAN

RO GE B

2,3

EWEG

O T T E R WEG

D O MME L B

WE

0,9

ELSK E N S WEG

0,2

1,0 IJ A CH T E R S T E D

A59

M-

1,0

NG

EU

2,2

39 52 38 0 49 ,6

L A E R T S WEG

LA G E W E

NI

C H T SWEG

42 BEE

2,8

1,5

POLANENWEG

WEG

0,5 20

0,1

HEE

2,2

G

NSE

G

2,6

EG

0,9

Kerkvaart

1,0

MPE

WE

1,3

K E R K L AA N

EG

G

FKA

SE

De Laan

HOOIPOLDER

87

1,0

O OST ERHOU TS

INW E G

akanaal l m in

37

IND

3

R

0,2

VISS E RSWEG

ME

lhe

79 DE WIJSTERD

0,4

59 58

0,6

E E ND R A

PA

K 41 rom g at 40

DO

Wi

78

0,

.

A59 HET G OOR KE

STATENDAM

89

0,6

W

K

43

RENDAM

Oosterhout 1,8

3,3 00,

M ON N I K E N

ak

E I N W EG

IDE

0,7

0,3

WE G ER

ert

0,8

D OM

I nste ekhaven

88

MAASOEVER

HOOIWEG

9

Eerst Hollands, dan Brabants

7,5

Maa sje

22

DWARSWEG

GEERTRUIDENBERG

INKIJKEXEMPLAAR 48

1,2 Zandput

1,0

ZU

AM

Am

45

85

0,7

A KL

34 RAAMSDONK

45 0,3 33 OOSTERHOUT 44

WESTSTAD

BR

1,0

23

EG

ALWE

K EG

ON

KILW

WER

DIJ NDW

ND

Oude

ZIJLW

NSE BR A

LA

G

1,6

KANA

AZE

A

1,1

K L OO S T E R W E G

ND

1,1

86

1,2

I NSE

19

8 0,

1,1

Zuidergat

Raamsdonksveer

3,3

SCH

0,1

STAT

10

46

44

0,8

71 43 72 14 0,4 09 15 0,3 17 18 I O NSW E G

.

E311

S WE

2,8

DH

36

11 12 0,3

T

40

16

0,4

39 13 70

37 STADSWEG

G- OO S AA LWE

0,9

0,1

0,6

41 42

38

1,3 KAN

39

2,3

STAN

MAA

0,8

Geertruidenberg

0,1

24 25

A ANW A S S E N W E G

GRAAFSEWE

DOMBOSCH

E.P.Z. AMERCENTRALE

20 GEERTRUIDENBERG A27

F RIESEW

D o nge

33 34

DETAILKAART 9


KLEINE OMWEG, GROTE BEZIENSWAARDIGHEDEN Met een kleine omweg ontdek je in het centrum van Geertruidenberg veel rijksmonumenten. Wandel bijvoorbeeld bij knooppunt 14 via de Hoofdwacht en langs het Arsenaal naar de haven, richting het Staatenbolwerk. In het Staatenbolwerk staat het Kruithuis, waar vroeger kruit werd opgeslagen. Wandel je verder richting de Waterpoortstraat, dan passeer je ook nog de Oude Wacht, een oud wachthuis uit 1836.

VESTINGSTAD AAN DE BIESBOSCH De Geertruidskerk, Geertruidenberg

GEZELLIG GEERTRUIDENBERG

Geertruidenberg wordt ook wel ‘Vestingstad aan de Biesbosch’ genoemd, vanwege de eeuwenlange relaties met het natuurgebied. Wanneer je het stadscentrum verlaat, vind je Fort Lunet aan de overkant van de Donge, een nieuw stukje Zuiderwaterlinie. Het fort werd pas gebouwd na de Belgische opstand in 1830. Willem I liet toen het Noord-Brabantse deel van de 17de eeuwse Zuiderwaterlinie, waaronder het vestingstelsel van Geertruidenberg, weer in staat van paraatheid brengen. Bovendien werd de linie in 1837-1839 versterkt met Fort Lunet. Dit nieuwe fort bewaakte de Donge en de Straatweg Breda-Gorinchem.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 39 Vestingstad Geertruidenberg 40 Hoofdwacht Venestraat 1, 4931 BM Geertruidenberg 41 Staatenbolwerk / Kruithuis Haven 121, 4931 AG Geertruidenberg 42 Fort St Gertrudis / Arsenaal Haven 54, 4931 AH Geertruidenberg 43 Garnizoensbakkerij Haven 18, 4931 AG Geertruidenberg 44 Oude Wacht W. Muldersplein 1, 4931 AK Geertruidenberg 45 Fort Lunet Lunet 2, 4941 GG Raamdonksveer 46 Duikersluis aan de Donge 47 Uitmondingsconstructie Melkhaven Lageweg, Raamsdonk

INKIJKEXEMPLAAR

Geertruidenberg is oorspronkelijk Hollands: het kreeg in 1213 stadsrechten van het Graafschap Holland. Echte vestingwerken verschenen aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog, toen Willem van Oranje de stad innam. Hij liet er nieuwe wallen en drie bastions bouwen. In de 16de, 17de en 18de eeuw kregen de vestingwerken steeds meer bastions. Vestingbouwer Menno van Coehoorn maakte van deze ‘Sleutel van Holland’ een strategische plaats in de Zuiderwaterlinie om de Fransen te weren. De stad kwam in 1813, bij de eenwording van het Verenigd Koninkrijk, onder Lodewijk Napoleon bij Noord-Brabant.

De terrasjes aan de historische markt met leilindes bieden uitzicht op monumentale panden en cultuur­historische bezienswaardigheden zoals de Geertruidskerk. De bij­behorende kernen Raamsdonksveer en Raamsdonk hebben prachtige buitengebieden.

Oude Wacht, Geertruidenberg

Het Kruithuis, Geertruidenberg

Staatenbolwerk, Geertruidenberg


DE

ZOMERDIJK

4,6

A59

0,2

0,5

J ULIANALA A N

0,6

Kaatsheuvel

46

0,8

1,0

54

SWE

G WE GS IN D J I R BEV VAA RTS T R A AT

G

DE KETS

0,3

52

58 53 56 57G 0,7 0,6 0,3 AS 0,2

H I L S E S T RA AT

55 0,6 1,1

0,9

DE R O E I

1,0

0,2

0,2

6 0,

94

U I N S T R A AT

TH

UIS

TIPS OM TE STARTEN BUSSTATION FLORIS V LAAN, WAALWIJK PARKEERTERREIN TWEE STEDEN ZIEKENHUIS, KASTEELLAAN 2 WAALWIJK

2,1

C H EL

1,2

RD

0,9 STR

.

51

50

DETAILKAART 10 0,5

05 1,6

0,9

DS

DE

H OR ST

2,9

0,6

0,4 REEF CAPELSED

0,4

0,4

0,4

1,6 W E N D E LN E S S E W E G- W E S T N IEUWEVAART

45

ZAN

VAN

E IK E N D I J K

0,7

BERKHAAG

B E V R I J D I NG

47 H OGE

ZANDDONK

Sprang-Capelle

13

2,9

TIL BURGSEWEG

0,1

T

44

R AA

0,5

EG

NOOR DER ALLE E

IJ K

1,2

TW

1 E WITT E D

Een wiel is een plas water in het landschap die ontstaat door een dijkdoorbraak. Waalwijk telde 27 van deze kleine wateroppervlakten, ook wel kolk, waai, waal of weel genoemd. Veel Waalwijkse wielen zijn ondertussen gedempt.

ST TUIN

2,2

ANWEG

AT

0,3

16 SPOORBA

AN

AAT

0,5

G

AB

STR

11

RNWE

26

BR

0,3

BE SOY ENSESTRA

POELEN IN HET LANDSCHAP

-

HEI

O MEIDO

EG

43

0,3

12

25

DEN

1,3

0,5

1,1

41

R

40

G

AR T

24

M A RKT S TRAAT

Zuiderwaterlinie laarzenpad Le i j

35 0,2 Afstand in kilometers 36

ISVA

0,3

EN W

Zuiderwaterlinie onverhard

1,4 BOSWEG 20 Knooppunt N E V A

KRU

21

MID

0,8

WE

1,4

0,8

65 64 47 0,6 62 0,4 80 0,6

KER

Zuiderwaterlinie verhard

0,8

0,5

E AK

17 14

34

RAF

0,3

CA PELS E WEG

's Graven- 34 moer

H OG

Z A N D S CHEL

Wandelnetwerk

C ART O G

EG

33

0,6

W E S TEI ND E

KO E S T E E G

SE W

rtje

VOGELENZ

1,1

0,8

0,5

LAGE

SPIK

e Vaa

0,7 42 1,2 38 1 Bezienswaardigheden ANGWEG

S BOS W EG

INKIJKEXEMPLAAR

LS 76-90-77-18-75-31-10-22-20-23-25EW EG

26

37 WAALWIJK BIE

1,0

0,4 23

0,4

0,3 15

22

0,3 20

0,6

WA

GE

In Waalwijk moet je niet zijn voor de drukte van de grote stad. Dankzij haar natuur en de verschillende wielen (plassen) is de gemeente wél de perfecte uitvalsbasis voor een heerlijk dagje natuur. Strik de veters van je wandelschoenen en vervolg je tocht over het Zuiderwaterlinie wandelpad.

LANGSTRAATPLEIN

0,3

1,8

Ou d

EN

IJK

1,0

0,9

1,2

0,5

PERSTEEG

33

DE DULLAARD

0,6

W IN TERD

10

0,9

32

P 39 K LO Lengte wandelroute E10,8 E N D E N Nkm ESTWEG

1,2

1,2

31

STEE G JUFFROUW

79 DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

HOOFDSTRAAT

JES

0,4

Waspik-Zuid

VIER HEULT

D U L L A E R T - W EG

70

77

35

NE S S E WEG - O O S T

0,9

DE DULVER

0,3

WEN DEL

0,7

G

18

0,5

1,2

STIC HTINGSWE

76 90 78

0,4

0,5

0,9

1,3

2,0 VROUWKENSVAARTSESTR.

Waspik

73 0,2 19 74

75

30

TOLWEG

' T VA ART JE

JK

0,4

DI WASPIKSE

1,7

0,7

71

WEG

BANTWE G

35 WASPIK

DELLEN

HAVEN

10

Vreedzaam buitengebied

Haven

36 DUSSEN

SLUI SWEG

G

MIDDEN-BRA

DELLENWE

Waalwijk

SASWEG

Waalwijkse

V EERWEG

TWI JKWEG

Capelsche Haven

NASSAUWEG

SASWEG NEDERVEENWEG

V AN CLOO

WAALWIJK

Zuiderkanaal

1,8

ASK A

SWEENSSTRAAT

MA

L ABBE G A T SE V A AR T W E G

DE

OUDE MOLENWEG

Kerkvaart

POLANENWEG

BOVENKERKWEG

7,5

EKA

H OGE VAART

OV E R D I E P S

07 04


de Overlaat als inundatiegebied. Door de strenge winter bevroor het water en vormde zo geen barrière meer. De bewoners van de Langstraat hakten daarom het ijs kapot en slechtte de dijken. Dit zorgde voor een grote dijkdoorbraak waarbij het Nieuwe Wiel in de Overlaat in ontstaan.

NATUURGEBIED

De Baardwijkse Overlaat, Waalwijk

De Westelijke Langstraat is een natuurgebied waarin het historische landschap nog goed zichtbaar is. Het landschap wordt gekenmerkt door lange kavels, zogenoemde slagen, die langs de wandelroute te zien zijn. Deze slagen zijn het restant van de veenontginningen die hier vanaf de Middeleeuwen hebben plaatsgevonden. Veenbodems zijn erg nat waardoor het gebied drassig en moerasachtig was. Door het afgraven van het veen is het land steeds lager komen te liggen en werd daardoor kwetsbaar voor hoog water. De Winterdijk die dit gebied beschermde is een aantal keer doorgebroken met verschillende wielen als gevolg. Een aantal van deze wielen ligt nog in het gebied. Ook ligt er in het gebied nog een 19de eeuwse eendenkooi. Dit is het eerste stukje natuurreservaat in de Westelijke Langstraat.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE (VINDBAAR OP DEELKAART 11) 48 Baardwijkse Overlaat Kanaalweg 9, 5151 RA Drunen 49 Wielen bij Waalwijk Hoefsven, Kikkerwiel, Vlooienwiel, Galgenwiel. (rond de Meerdijk in de streek Plantsloon) 50 Duikersluis onder de Winterdijk

INKIJKEXEMPLAAR

VERGEET JE WATERDICHTE SCHOENEN NIET

Hoewel de wielen van Waalwijk niet langs de route liggen, zijn ze wel de moeite om eens te bezoeken. Hoefsven, Kikkerwiel, Vlooienwiel en Galgenwiel zijn de meest bekende en toegankelijke van de overgebleven wielen. Ze liggen alle vier rond de Meerdijk in de streek Plantsloon. Het Galgenwiel dankt zijn naam aan de galg die Dirk van Haestrecht, heer van Venloon, begin 15de eeuw oprichtte. Dat was zijn manier om zijn rechten op het gebied duidelijk te maken. Foijke Foijkens, heer van Waalwijk, was hier niet van gediend. Hij liet de galg afbreken. Dit leidde tot een lokaal oorlogje.

WATER VAN VIJAND TOT VRIEND Aan het einde van deze wandeltocht loop je richting het natuurgebied de Baardwijkse Overlaat, dat tussen Waalwijk en Drunen ligt. Het bos- en waterrijk natuurgebied van 48 hectare is in 1766 gerealiseerd en werd oorspronkelijk gebruikt om water van de Maas door middel van dijken tijdelijk vast te houden bij hoogwater. Toen in 1794 de Fransen door de Langstraat trokken, diende

Baardwijkse Overlaat, Waalwijk Winterdijk, Waalwijk


0,4

0,1

0,9

ESTRA

BERNS

0,6

G.

TERW

ACH

T R A AT

GS

0,2 0 ,2

0,4

TR

TES

0,8

E RS

ST

GRO

67 N2

je

90

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000 88

1,3

Lengte wandelroute 26,8 km Koningsvliet

Heusden liep eeuwenlang voorop. De vestingstad ontstond rondom een van de oudste waterburchten van Noordwest-Europa en kreeg als een van de eerste Hollandse steden een stadsmuur. Dankzij prachtige restauraties is veel van het oude Heusden bewaard gebleven. Maar de stad is meer dan een openluchtmuseum. Achter de historische gevels schuilen leuke winkeltjes, restaurants en kunstgaleries.

EG

99

T

AA

0

1,

K

3,2 G

LIPSS T R A A T

RO DOO R TES Kuiksche Heide TR

METAL

AN 0,6

69

42

43

Nieuwkuijk 15

G CHEWE

1,4

Lange10 Recreatie- 39 Wiel plas 38 0,5 48 46 47 1,3 2,2 48

BEETHOVENLA

T

1,6

65 12 BOSS

L

0,4

RDIJ

0,8

TIPS OM TE STARTEN

44

0,4 14

0,7

16 17

K

45 MEE

0,6

0,6

0,7 S TATIO0, NS6ST R.

1, 5

0,5

61

AA

0,4

49

EG

0,3

ZEE D I J

42 HEUSDEN

MEEUWAERT

IK

OV ERSTORTWEG

loop ekkers 0,2 Afstand inDkilometers

1KO O I W E G 0,4 0, 0,5 0,5

TESTR.

EW

KANAALWEG

0,5

56

1,0

GRO

G HO

1,2 0,6

0,6

11

0,9

58

AN LA

0,5

AAN

0,8

37

92

ME R

S P OOR L

0,9

AT

Drunen 57

Galgenwiel

55

T

VIM

EG

1 1,

EN

0,4

65

A K KE RLA AN

G LAAT WE

ST A T

0,8

59

1,

3 G GR OENEWOURDOLTAAN EST RA

KANAALWEG

63

0,9

A K KE RLA AN

0,3

OVE R

76 64

0,1

S TR

20 Knooppunt 1,7

1,3 PR WEG DE COUBER TINLAA N DRUNENS98 E W . I N S H E NDRI VE RLAAT VALLEY K S T R A AO LAA N T GROENEWOUD SPOOR

1,0

0,6

2,9

Elshout

A59

0,6

0,9

ONK

Wolfshoek

1,2

Waalwijk

S WEG

62

EW

0,9

WEG

Zuiderwaterlinie laarzenpad 1,4 AA

ND R IË

K

EG

NAU

SE LA N D

38

KERKSTR A AT

SHOE

TW

KAPE L S T R

EL S H OUT S

OR

30

0,5

VO

31

Wandelnetwerk 0,7

MA

WOLF

EN

W EG

58 0,3

0,6

EG

FORTW

LK

GRAAF

40 DRUNEN-WEST

.

Bezienswaardigheden

1

In 1680 schrok Heusden op van enorme knallen; de bliksem was in de Kruittoren geslagen. De explosie verwoestte niet alleen het kasteel zelf, maar ook een groot deel van de zuidwesthoek van de stad. Na 1968 werd de vestingstad compleet gerestaureerd. Het leverde Heusden de prestigieuze Europa Nostra-restauratieprijs op.

1,3

91

Zuiderwaterlinie onverhard

1,3

2,2

OVERSTORTWEG

VA

K AMP

LO EF FSTRAA T

GR OENEWOUDLAAN

G

EEMDWEG

50

Waalwijk

NSEW

EG

26-75-63-38-39-65-64-76-31-70OOSTERSEWEG 74-76-75-86-85-80-57-52-50-51-53IDE E 57-80-40-82-41-43-42 W E S OR

OP

2,8

GERESTAUREERDE PRACHT

Zuiderwaterlinie verhard

0,6

Koppelwiel

O

HOOIBROEKEN

N

0,4

AA

DUINWEG

OIL

0,6

SW

VALK ENV OOR TWEG

EG

aa s

O u de M

W

S

L TO

1, 3

SE

O

1,3

EN

66

WEG

G

SD

E-

2,0

Z

AARS EGGEL

EE

EU

R.

83 ST

A

PU TS TRAA T

ST

ELSDIJK

O

7

ER

DE O

GR

0,

AT

2,8

0,2

42 43

EN

ERPTSEWE G

W

KO

75 AM

H

Herpt

Oud-Heusden

2,4

70

39 WAALWIJK-OOST

U BROSI

54

0,1

11

Meer dan een openluchtmuseum

1,4

81

82 41 0 ,7 40

.

M

S C HUTSK O OI W E G

EG

0,8

85

1,0

SD HEU

HEUS DE

DE

SESTEEG

Haven

NDRIA W

59

HEUSDEN

INKIJKEXEMPLAAR

GWE G

1,5

52

0,6

51

EG

0,6

1,0

LGW

HOOFDKORFWEG

OU A

SBA

80

2,1

0,6

A BLA

53 57

0,4

86 0,4

78

GANSOYEN

Waalwijkse

XA TA

77

G

53

W

WE

0,5 54

SE

ER OLD

55

TI N

57

EN

LE W

EG

Doeveren

56

0,6

Heesbeen

CIA

I N CIA

75

0,4

50 51

0,6 1,0

73

AT

76

0,2

RA TE S T RO

1,0

P RO V

DE COUBER TINLAA N DRUNENSEW

2,9

HEESBEEN

G LE W E

3,8

26

1,0

VIN

4,5

MANNENB

38 WAALWIJKCENTRUM ALTEN

74

G

IJK

W ETE RIN

G AWE

N

ASDIJK WE M A -. I EU

1,0

BAKKERSDAM

Rijksvluch0thaven ,6

PRO

0,5

H

Heusden

0,1

0,5

0,7

1,3 1,5

RD

NS

P

Drongelen

ME

B

E UIT

51

52

ZO

0,7

R.

L TO 81 AT A R T

1,2

L TO

1,3

22 23

ST

60

32 31

FD

VE

1,2

52

50

MOLENST E E G

HO O

0,6

0,

53 0,2

Eethen

3

V

N28

PRO

A INCI

Genderen 82 7

ID -ZU IJK END NOT STEEG UWE 2,0 N I E

EG LEW

AT

55 61 66

0,6

13

BUSSTATION VESTINGSTRAAT, OUD HEUSDEN PARKEERPLAATS HEUSDEN CENTRUM ZUID

DETAILKAART 11


eeuw een frontiervesting werd van de Republiek der Nederlanden, ging ook de Zeedijk deel uitmaken van de Stelling van Heusden. De Zeedijk zorgde dus niet alleen voor droge voeten, maar ook voor verdediging tegen de vijand in oorlogstijden.

ALLES OP WANDELAFSTAND

Luchtfoto Heusden

INKIJKEXEMPLAAR

De vestingstad Heusden ontstond rond 1200 bij de burcht van de Heeren van Heusden. Strategisch gelegen aan de Maas was de vesting een belangrijke schakel tussen de Biesbosch en ’s-Hertogenbosch. Het vesting­verleden van Heusden is in bijna elke steen voelbaar. Je waant je in de 17de eeuw, al wandelend door de historische straten.

ELSHOUTSE ZEEDIJK EN SLUISJES

In het sfeervolle Heusden liggen alle vestingmonumenten op wandelafstand van elkaar. De Bromsluis, uit het begin van de 17de eeuw, deed dienst als uitvalsbasis bij een tegenaanval vanuit deze vestingstad. Deze plaats staat bekend als een natte ‘sortie’, een tunnel onder de verdedigingswal. Via een geheime, doorwaadbare plaats konden de verdedigers - ondanks de diepe gracht - bij een vijandelijke aanval de vesting verlaten.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 51 Sluisje Elshoutse Zeedijk Polderweg, 5256 Heusden 52 Schans bij Doeveren Valkenvoortweg 1, 5256 PG Heusden 53 Vestingstad Heusden 54 Vestingwallen rondom Heusden 55 Bromsluis Bromsluis, 5256 EN Heusden 56 Wijkse poort Wijkse Poort, 5256 AX Heusden 57 Veerpoort Waterpoort 2, 5256 AX Heusden 58 Grenspalen Zeedijk 5, 5154 PA Elshout

Verderop kom je de Wijkse Poort en de Veerpoort tegen. Vestingstad Heusden had oorspronkelijk vier stadspoorten, één in elke richting. Twee daarvan zijn overgebleven en eind 20ste eeuw gerestaureerd. Langs de oude stadsgracht (Demer) zie je het Demerrondeel, een verdedigingstoren nog uit de tijd dat stenen stadsmuren werden gebouwd.

Haven, Heusden

Van Waalwijk naar Heusden wandel je door de Baardwijkse Overlaat. Dat gebied werd oorspronkelijk gebruikt om water van de Maas op te vangen bij overstromingen. Het bestond al in de 15de eeuw als een enorm gesloten complex van dijken. Wie bij een dijk denkt aan een lange, rechte wal, staat verbaasd te kijken als hij langs de Elshoutse Zeedijk wandelt. Deze dijk zoekt slingerend zijn weg door de rechtlijnige polders. Door dijkdoorbraken liggen er zestien wielen (plassen) achter. Eeuwen geleden beschermde de Elshoutse Zeedijk de mensen tegen het wassende water van de rivieren en de zee. Toen Heusden eind zestiende

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND HEUSDEN

59 Gouverneurshuis Putterstraat 14, 5256 AN Heusden

Winkelstraat, Heusden

Vestingswallen, Heusden


1,3

AA R D

2,1

NW

AR

0,9

Engelen

EG

AA

N

VO

LA G EL

G

R

TE

UT

NSE

WE

DE V

ELE

ENG

,0

N

50

ME

44 VLIJMEN

EG

W

EG

HE

ILL CH

DE MOERPUTTEN

KO

AN

RT

LA

CH

45 RING 'S-HERTOGENBOSCH-WEST

RIE

LW

RS

VE

9

KE

ZE

0,3

OI

EU

KO

TH

0,7 A5

LF

30

LA

G TW E

AN

0,7

Ertveld Plas

DE RIETVELDEN

RIJ

AT

0,6 77 2,8

22

UR

6 0,

9

0,

D E GE

0,5

0,9

34

0,3 0,1 0,2

I HE

46 ENGELEN

T

NASSAULAAN NOORD 1

N

0,7 33 SER T BIES R AA 35 T 0,7 S A N A 0,2 32 JULI 36 39 20 31 37 38 A STR

60

1,7

0,8

0,2

0,9

Den Bosch, ’s-Hertogenbosch, Silva Ducis, Oeteldonk, De Moerasdraak: de hoofdstad van Noord-Brabant heeft veel verschillende namen. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog had de vestingstad bovendien de reputatie onneembaar te zijn, dankzij het omliggende moeras (vandaag de Moerputten en de Bossche Broek).

4

DE VUTTER

IN

28

PAS OP VOOR DE DRAAK

55

1,

RLIJ

K HO VI J F

AA

TREURENBURG

AN

HA V E

1,4

Engelermeer

72 0,3 NL EVE

Engelse Gat

54

DE

RD

0,3

0,3

BEL

LA

N

4

L AA

25

1,

OP

RG

DE

WEG

O

NBU

EM

VEN

E NASSAULAAN

26

1

0,6

BE

HOE

0,5

1,1

0,5

SRO U T

OR

24

VO

1,1

EN

AAS

M AA

UT

AA

2,

LEU

'S-HERTOGENBOSCH

Meliestraat

G

0,2

1,1

29

EE

J

0,4

IK

TEEL

22

ER

WOLP

0,5

16

ST

DI

Voordijk

ELWEG

43 NIEUWKUIJK

Nieuwkuijk23

M

ME R

KAS

MID

LAAN

EG DELW

G

M

VIM

SPOOR

MORT

I

WE

27 0,4

Vlijmen

2,3

'T HOOG

0,4

EG TEEG

42 HEUSDEN

3 1,

EMS

EG

TU

UW NB O

MO

PRI

UWW

Onsenoort

3,2

96

LL

1,2 GW

SE

D

E EB

D

KR

IJK

LIN

STE EG

T STRAA

se W broek

g eterin

VE

0,5

1,1

Buitenwiel

KA

Haarsteeg

ZOOISLAGEN

IN L A A G D

0,5

.

VEN

EG

15

0,8 ,1 0 73 0,7

AN

O TUIN B

OU WW

DOO R L

ERSLA

HAAR

93

oop kkersl TU INB

1,6

0,3

ENSE W

0,6

De

AMP BRUGK

71

SLEG

1,0

21

DE M

0,9

HEU SD

0,6 DE HOE

92

Hedikhuizense Maas

95

1,3 1,4

Luis

Haarsteegs Wiel 70 0,6

94

OP

74

INKIJKEXEMPLAAR 0,2 Afstand in kilometers

0,3

1,3

20 Knooppunt

MLO

DE OM LOOP

97

G ELDWE

HET ZAND

91

0,3 64

0,4

90

65

DE O

Wie vandaag de dag door ’s-Hertogenbosch loopt, ziet gezellige terrasjes in de schaduw van historische gebouwen. Je zou bijna vergeten dat de stad veelvuldig onder vuur heeft gelegen. In de 17de eeuw is ’s-Hertogenbosch maandenlang belegerd door Staatse troepen. De stad lag dan ook strategisch én was een van de sterkste schakels in de Spaanse verdedigingslinie tegen de Republiek. Het beleg eindigde op 14 september 1629.

62

1,4

BO

SC

OI

KE

HM

RS

EE

WE

RS

IN

G

GE

L

TIPS OM TE STARTEN BUSSTATION TREURENBURG, ’S HERTOGENBOSCH PARKEERTERREIN TREURENBURG, ’S HERTOGENBOSCH

TV

EL

12

De onneembare Moerasdraak

COEUR

Oude Dieze

Zuiderwaterlinie onverhard Zuiderwaterlinie laarzenpad

EVE

Crevecoeur

ST E

0,5

2,0

1,3

67

V

61

CR

DE

R.

66 0,8

WEG

ARSE-

TV

WEG EN

’S-HERTOGENBOSCH

G

2,3

ST

RIE

D EL

s

URE

EN

7

LA ZEGGE

Zuiderwaterlinie verhard

WE

't Werdje

75

B U I T E N W A A R D ENW E

O

0,

EW E G

aa

G

GR

RT

AT

R E NS

ENT

TRE

LAM B E

RA

1,5

0,2

42 43

ST US

HA

Bokhoven

Wandelnetwerk

0,6

1

K

Bezienswaardigheden 63

1

Hedikhuizen

1,4

2 41 0 ,7

61

0,6

0,9

O P H OV E N S E W E G

DIJ

3,0

BAR

1,5

0,3

2,1

43-42-67-66-65-64-70-73-72-34-30AN DER A A W EG 22-21-54-74 ON V

AS

M

62

MA

GEM

Hedel

DE

55

SE WEG

Ammerzoden

Well Lengte wandelroute 17,0 km

1,5

A MM E R Z O D E N

S T R A AT

H E N RIËTTEW

WELLS

-

0,3

BERG

M SE

A

AS

HAAR

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000 EDAM

JK DI

ASDIJK MA

N831

Bern

DE

NW

DETAILKAART 12 EG


Op weg naar Empel en Gewande wandel je ook nog langs Fort Crèvecoeur. Over dit interessante fort vind je op deelkaart 13 meer informatie.

HISTORISCHE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN ’S-HERTOGENBOSCH

Diezenmonding, ‘s Hertogenbosch

Als je even tijd hebt, is een omweg door het centrum van ’s-Hertogenbosch aan te raden. Niet ver van de binnenstad vind je Fort Orthen en Fort Willem Maria. Laatstgenoemd fort had een dubbel doel: de stad beschermen, maar ook haar inwoners in de gaten houden in opdracht van de Nederlandse Republiek. Sinds die tijd staat het bouwwerk bekend als ‘de Citadel’ of ‘de Papenbril’. In het Bastionder verderop vind je een bezoekerscentrum met uitleg over de Bossche vestingwerken. Het is de ideale vertrekplaats voor een tochtje over de vestingwallen of langere wandelingen door natuurgebied de Bossche Broek en de Pettelaarse Schans.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 60 Natuurgebied Diezemonding Engelsedijk 5, 5231 EH ’s-Hertogenbosch 61 Fort Hedikhuizen Rietveldenweg 2, 5256 TG Heusden 62 Fort Crèvecoeur Crèvecoeur 4, 5221 CE ’s-Hertogenbosch

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND ’S-HERTOGENBOSCH • •

De vestingwallen van ’s-Hertogenbosch Balie Parade 12, 5211 JK ’s-Hertogenbosch Bolwerk Sint-Jan Sint Janssingel, 25 5211 DA ’s-Hertogenbosch Bastionder Bastion Oranje 1, 5211 JE ’s-Hertogenbosch Natuurgebied Bossche Broek 5211 GX Den Bosch Citadel / Fort Willem Maria Zuid Willemsvaart 2, 5211 NW ’s-Hertogenbosch Fort Orthen Ketsheuvel 56, 5231 PT ’s-Hertogenbosch Pettelaarse Schans 5216 CG ‘s Hertogenbosch

INKIJKEXEMPLAAR

VAN STOER NAAR KNUS: FORT HEDIKHUIZEN

Ben je in een romantische bui? Wandel dan zeker eens langs Fort Hedikhuizen. Het voormalige fort hoort eigenlijk bij de vestingwerken van vestingstad Heusden, en niet bij die van ‘s-Hertogenbosch. Het fort moest vroeger de nabijgelegen coupure (een gat in de dijk voor inundatie) beschermen. Als je tegenwoordig bij het fort wilt komen, moet je nog steeds letterlijk door dat gat. Je vindt er gelukkig geen soldaten meer. Recentelijk is het gebouw omgetoverd tot een sfeervolle locatie voor trouwpartijen of andere feesten. De sluis is begin deze eeuw gerestaureerd en heeft de status van rijksmonument. Het gebouw uit de 19de eeuw bevindt zich nog in nagenoeg originele staat. Via het Zuiderwaterlinie wandelpad wandel je bovenlangs ’s-Hertogenbosch door natuurgebied de Diezemonding. Dit is een voormalig inundatiegebied dat onder water gezet kon worden ter bescherming van ’s-Hertogenbosch. Tegenwoordig is het een plek voor bijzondere dieren, zoals konikpaarden en een kudde rode geuzen (runderen).

• • •

Tip: ontdek ook de opmerkelijke vestingwerken in de nabijgelegen plaatsen Vught en Sint-Michielsgestel. Achterin dit boekje bij ‘Extra bezienswaardigheden buiten de route’ lees je er meer over.

• •

Gezelligheid bij de Bossche Broek, ’s-Hertogenbosch

Citadel, ’s-Hertogenbosch Fort Orthen, ’s-Hertogenbosch


Berm RM

LS

E

1,3

2,0

EG

DE RW PAAL

1,6

E DIJ

I E LS

VITSH

DR

KIE

NH

ERS

I

H UST EN

EFW

Gr o o t

e

e le Wi

np

N AA

3,1

E GR O O T

3,6

PO

O

G

55 1,4

EMPEL

EMPEL ZUID

EM P EL S EW EG

HET H O O G G

EPTE

A H EM

Rosmalense Plas

DE GROOTE VLIET

AL

LA

AG

HE

M

AA

Vandaag de dag is het polderlandschap achter de dijk, natuurgebied de Maasuiterwaarden, een ideale plek voor fauna en flora. Om de rivier weer aantrekkelijk te maken voor planten en dieren, worden de oevers en uiterwaarden op veel plekken langs de Maas opnieuw natuurlijker gemaakt. Zo ontstaat er weer een geleidelijke overgang van water naar land: een beter leefgebied voor planten, vissen en ander waterleven.

l as

Rosmalen IJK

DI

EG

DE

EG

2,6

IS

DREEF EL

AS

2,3

WE

EN

66

SW EG

A KK

W

EG

EL

RT

ST

EH O

ZE

ST

E

g

G WE

E TD

UV

MAASINDUSTRIE

EE

64

Empel

MA

71

EN L

Oud-Empel

'S-HERTOGENBOSCH

HU

SLUI DE BL AUWE

BR

e te ri n

IEL

73

KA

AA R D

2,1

MAASUITERWAARDEN: EEN NATUURPARADIJS

ELS EMP

VLI

HE

H E N RIËT TEW

EN

TREURENBURG

4,5

He r togs w

65

5

L A R E NW

UD

Engelen

RG

EG

Engelse Gat 0,6

NW

54

NBU

1

URE

2, LEU

GO

1,0

D IJK

74 TR E

1,4

LSE

ME

1,5

Groote Wiel

l

PE

62

Oude Dieze

21

63 E2

67

Gewande

naa

EM

COEUR

Crevecoeur

38

N625

ak a

ASDIJK MA

E VE

36

0,2

W

N

R IE

Má x i m

E HO

D ZA

L

L MAA

HE

AT

70

JK DI

AG

ST R A

OM

0,6 99

LA

E N SE O OIJ

A2

M a as

KR

DE B L AU WE SL UI S WE

DIJ K

EN

Hoenzadriel

G

R

G

HO

2,5

V EL DW E

't Werdje

CR

K

AM

T

RAA

HAMST

D RI EL SE

SE W

MA A S WE

ZA

13

Laat de drukte van de stad achter je en wandel door het rustgevende landschap langs de Maas. Vanaf de dijken geniet je van mooie vergezichten over het water aan de ene kant en van de rijke landschappen aan de andere kant. Maar laat je niet misleiden door de kalme sfeer. Het leven aan de Maas was niet altijd zo sereen.

INKIJKEXEMPLAAR

EG

ENT

35

34

De Zandmeren

0,5

EG

GEM

EG

EG

Hedel

EL AD

STE

W

EG

O U D E R IJ KS W

LD

WER T

DE GEERDEN

19 KERKDRIEL

0,2 Afstand in kilometers VE

VE L W

20 Knooppunt

IHEU

K OO

Zuiderwaterlinie laarzenpad

DE KAMPEN

32 33

0,4

E EG

TR.

29 31

Het Wild

Zuiderwaterlinie onverhard EKH E U V E LS E S B RO

30 W

A AT

R A AT

WEG

RS T R

RST

Zuiderwaterlinie verhard

PA

ZANDST

EMPEL EN GEWANDE

Wandelen met de Maas als gids

0,5

LAA

AT TE RS T RA

GEE

Velddriel

1,9

EG

Wandelnetwerk

De n De Zand- Bol meren 0,2

SEW

EG LW

BU AT STRA K ER K

G

Bezienswaardigheden

1

Kerkdriel

LK

LLE

SE WE

DIJK AN

RA

R DEN

A SB

PA

WO

21-54-74-73-70-99-29

E R S D I JK

G KR O MST EE

75

5

0,5 0,2

PI

ET

Lengte wandelroute 11,3 km

N62

MA

Hoorzik

0,7

,2

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

74 BE

OEK 1

N831

4,7

TIPS OM TE STARTEN BUSSTATION TREURENBURG, ’S HERTOGENBOSCH PARKEERTERREIN TREURENBURG, ’S HERTOGENBOSCH

DETAILKAART 13


BELANGRIJKE ROL VOOR GEWANDE Bij het dorp Gewande komt een groot aantal waterlopen bij elkaar die via de laaggelegen polders uitwateren op de Maas. De eerste polders zijn zelfs al in de middeleeuwen door monniken aangelegd. Na de Sint-Elisabethsvloed van 1421 verdween - door het ontstaan van de Biesbosch de open verbinding van de Maas naar zee. Afwatering op de Waal was geen alternatief, aangezien het waterpeil van deze rivier hoger lag. Reeds in de 15de en 16de eeuw werden door de wind aangedreven poldermolens gebouwd om de polders uit te wateren. Het graven van de Bergsche Maas (nabij Heusden), geopend in 1909, maakte een einde aan deze problemen en herstelde de verbinding met zee.

Fort Crevecoeur, ’s-Hertogenbosch

VERBORGEN FORT NAAST DE MAAS

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 62 Fort Crèvecoeur Crèvecoeur 4, 5221 CE ’s-Hertogenbosch 63 Natuurgebied Maasuiterwaarden 64 Sluis van Empel Empelsedijk, ’s-Hertogenbosch 65 Groote Wiel bij Empel Empelsedijk, ’s-Hertogenbosch 66 Archeologisch en Paleontologisch Museum Hertogsgemaal Rosmalensedijk, 5236 BD ’s-Hertogenbosch 67 Museumgemaal Caners Krommenhoek 12A, 5236 BE Gewande

INKIJKEXEMPLAAR

Aan het begin van deze tocht passeer je Fort Crèvecoeur, een 16de-eeuws fort verborgen in de natuur. Hoewel het fort er vandaag verwilderd bij ligt, speelde het een belangrijke rol in de militaire geschiedenis van ‘s-Hertogenbosch. Het fort werd eeuwenlang veroverd en weer heroverd. Zo kwam het in Hollandse, Franse, Spaanse én Duitse handen. Schrik niet als je er nog soldaten ziet rondlopen: tegenwoordig gebruikt de Genie het voormalige fort als militair depot en oefenterrein. Via de Empelsedijk wandel je naast de kronkelende en slingerende Maas. Je loopt nog voorbij het idyllische dorpje Oud-Empel, waarna je opnieuw terechtkomt in de Maas­uiterwaarden richting Gewande. Hier kun je goed zien dat de Empelsedijk wat hoger ligt dan de rest van het landschap. Wat later kom je bij de sluis van Empel. Wandel verder op de Empelsedijk. Na een tijdje krijg je af en toe zicht op de Groote Wiel.

Als je bij het verlaten van Gewande nog zin hebt in extra historische informatie over de geschiedenis van de regio, kun je het museum van het Hertogsgemaal bezoeken. Volg hiervoor een klein stukje de Rosmalensedijk. Let wel, het museum is niet altijd geopend dus kijk op voorhand even de openingstijden na. Voor de rest van het Zuider­ waterlinie wandelpad volg je Krommenhoek, dat je opnieuw langs de Maas leidt richting Lith.

SLINGERRIVIER MET GROTE BOCHTEN De Maas tussen ’s-Hertogenbosch en Grave was vóór 1900 een rivier met veel grote bochten. Het landschap was er zeer vlak, waardoor de rivier breed uitwaaierde en er grote bochten ontstonden. Bij hoge waterstanden overstroomden grote gebieden. Het lichte en fijne slib in het Maaswater bezonk in de overstroomde gebieden, waardoor de zware rivierkleibodems ontstonden. De polders in deze streek bestaan dan ook overwegend uit kleigrond, de zogenoemde komgronden. Direct langs de rivier bezonken de zwaardere zanddeeltjes. Daar ontstonden de oeverwallen, de hogere delen in het landschap waarop in latere tijden bewoning ontstond.

Hertogsgemaal, Gewande

Maas, Gewande


GE ER W

10 0,5 41

OR

B

KD

E OL

NS

TR

MO L

0,4

Lith

35

36

IJK E ND

De Maas ligt er vredig bij tijdens je wandeling van Kessel naar Lith, maar schijn bedriegt. Van een offerplaats uit de ijzertijd tot een Romeinse tempel: het kalme wateroppervlak kent een roerige geschiedenis. Het hele gebied is duidelijk getekend door water. Overal herken je de sporen van water, zolang je maar weet waar je moet kijken.

32

Lithoijen

38 39 60 60

0,5

14

Verhalen uit de ijzertijd en Romeinse tijd

AA

1,4 0,5

0,5

De dijken die in de 13e eeuw langs de Maas werden aangelegd, moesten het rivierwater beteugelen om de binnendijkse grond bruikbaar te houden. Maar vijandig water liet zich daar niet altijd door verslaan. Paden op hoge zandruggen boden een vluchtroute voor mens en dier. In 1855 vond bij Lith een ramp plaats. Na een winterse periode viel eind februari de dooi in. Een vloed van smeltwater en kruiend ijs zette een groot gedeelte van het rivierengebied onder water. Bij Kessel doorsneden ijsschotsen de dijk, zodat het water de polder instroomde. Maar de grootste ramp voltrok zich bij Lith. De dijk bezweek en zeven Lithenaren kwamen om.

T

0,7

91

Lengte wandelroute 12,3 km

1,5

29-13-05-02-06-40-90-24-41-42-2525 43-42-49-51-30-31-32-61-62-97-9694

89

1

STR AA

1,2

G JAN

1,9

E ST E R S M I

T S W EG

Lithse Kooi

15

1,5

1,3

41

TIPS OM TE STARTEN

Zuiderwaterlinie verhard

BUSSTATION STUW, LITHOIJEN PARKEERPLAATS MAXIMASLUIZEN, LITHOIJEN

Zuiderwaterlinie onverhard

DETAILKAART 14

Zuiderwaterlinie laarzenpad

27

I

39

23

40 Bezienswaardigheden Wandelnetwerk

H E RTO

Eendenkooi BURGEM E

0,5

90

0,5

H UTS TRAA

0,4

0,5

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

0,7

0,5

1,7

93

69

0,5

0,5 86 13 T 87 IE NDW EG

0,5

0,7

0,5

0,4

0,3

G R A AF

12

0,6

0,5

0,5

0,1

1,0

H ER TO G J AN ST R AA T

85

T

M I D DE L W EG

G WE

Het Wild

LITH

T T

M

IJK

20 Knooppunt 0,2 Afstand in kilometers

32 33

L

AA

61 62 64 0, 97 63 66 3 0,4 95 96 98 67 0,6 68 0,4 99 1,4 11 DORPSBOS 94 L IT H ER -

VA

N

0,6

1,1

0,7

0,7

0,9

VE L M E R

10

EG

W

EG

DE HUL

T

AA

TR

NS

GE

0,3

0,7

W.

N IN

0, 3

52 MOLENS 34 TR.

53 0,3

0,2

0,4

0,5

0,6

MAA

0,3

JK SDI

1,1 0,8 0,6

JK

SE DI W IL D

54

88

1,8

EG

59 58 0,1

56

82 0,5

SW

DE RW

DO

A RA

70 49 0,3 0,4 ,5 48 47 31 33 50 51 30 0,5 46

40 55 0,5

R.

EG

IT

PAAL

29

OT

0,8

V OR S TW E G

1,8

SM

2,0

ST

1,4

1,2

1,3

ER

1,1

L SE W

0,1

G

0,4

81

ER

0,2

I S W EG

0,5 0,3

AT

1

.

JA

AT

TRA E RS

NK DO

IZ

VE

R ST

Maas

30

29 31

SL U

0,2

CO

1,

TR

AF

KE SSE

0,8

EW E

0,5

ST E

PL

57

83

0,6 0,6 76

EG

G

Maren-Kessel

0,6

WI JLS

72 71 KO EL TJES W . 73

GO RTE NW

GR A

0,9

LA

WE N KE R

EE

S LD

HU

27 42 28 0

HS

0,8

25

1,0

0,5 80

48 0,5 47

0,6

EM

5

0,5

R A AT

EWEG

75 0,7

RG

De n De Zand- Bol meren

LE W

46

0,6

G

74

PR

0,8

70

BU

N62

0,6

HOG E WE

13 14

M ARENS

45 09 03 08 344 41 43 0, 42

CI A

0,1

05

IN OV

0,6

es

0,9 0,9

EG

0,8

dr i

EG ERW

ZANDST

49

0,1

An

E S T ER VAN

Alphen

EG

INKIJKEXEMPLAAR 0,4

02 40

0,6

VE

nt

N6

Sint Andries

E L SE

06 10

ME

K E SS

DE HOGE WAARD

Kanaal van Si

12 21 0,5 11 22 0,7 13

26

HET WARGAREN

42

40 90 Soldatenwiel 24 23 41 68

1,7

RD

OIW

HEU

0,3

6 0,

LD

O

1,1

0,7

AA

M

0,3

44 43 25

0,2 45

W

KO

69

0,3

AT

RA RE

ST

1,2

De Lithse Ham

I JK

JK

22

Heerewaarden

Strang

DI

EN

GE

AS

O

L MO E NDI

J

N3

K

MA

Voorne

Varik


CAESAR AAN DE MAAS Caesar? Ja, Caesar! Er is bewijs gevonden dat de Romeinse veldheer Julius Caesar rond het jaar 55 aanwezig was bij Empel en Lith. Er zijn Romeinse resten gevonden die duiden op een strijd tussen het Romeinse leger en een aantal Germaanse stammen. Tot nu toe was in Nederland geen enkele locatie in verband gebracht met de aan­wezigheid van Caesar.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 68 Soldatenwiel Lithse Dijk, Lith 69 Recreatiegebied de Lithse Ham De Lithse Ham, 5397 GL Lith 70 Sluizencomplex Lith Lithoijensedijk 4 A, 5396 NE Lithoijen

STUW- EN SLUIZENCOMPLEX LITH Recreatiegebied Lithse Ham, Lith

INKIJKEXEMPLAAR

Aan de polderkant van de dijk ligt het Soldatenwiel. Deze diepe plas is in 1795 ontstaan na een dijkdoorbraak. Het wiel dankt zijn naam aan de Franse soldaten die erin verdronken zouden zijn.

RIVIER ALS OFFERPLEK

Bij Lith passeer je een imposant stuw- en sluizencomplex. De eerste sluizen bij Lith werden in 1936 geopend. In 2002 werd de tweede sluis officieel ingehuldigd onder de naam Prinses Máxima Sluizen. Vanaf de wal is de nieuwe sluis niet zichtbaar. De oude oorspronkelijke sluis is wel goed te zien. Dankzij een aantal restauraties ziet deze er nog steeds zo uit als in de beginperiode. Voorbij de sluis ligt de stuw van Lith, die het water vier meter opstuwt.

Rivieren hadden een bijzondere betekenis in de late ijzertijd en de Romeinse tijd. Mogelijk waren ze verbonden met een god. In ieder geval werden er regelmatig voorwerpen in rivieren gegooid, zoals in de Maas tussen Lith en Kessel. Bij het uitbaggeren van de Lithse Ham in de jaren ‘70 en ‘80 is dan ook een enorm aantal archeologische voorwerpen gevonden. Bronzen ketels, zwaarden, gordelhaken en kledingspelden wijzen erop dat dit een bijzondere plek was in de late ijzertijd. De menselijke skeletresten wijzen bovendien op mensenoffers. Op dezelfde plaats als de cultusplaats uit de ijzertijd werd in de Romeinse tijd een grote tempel gebouwd.

Soldatenwiel Lith, Lith

Sluizencomplex, Lith


AT RA

0,8

0,7

R D - ZUID

I JK

ND

B O VE

0,5

NOO

1,2

R AA T

B ER G S E S TR AA T

KA P ELS T

0,6STR .

7

TR

AA

TURBULENT VESTINGVERLEDEN

T

HA

N329

EG

69

57

H

0

TR

S ER

AA

DI

JK

59

0,6

T

60 61

1,

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

Buiten Megen stroomt de Maas en binnen de stadspoorten komt de indrukwekkende vestinggeschiedenis heel dichtbij. In de 16de eeuw werd de vesting vooral geteisterd door brand en oorlog. Jarenlang is er gevochten over de soevereiniteit van Megen. Gedurende eeuwen was het een zelfstandig graafschap dat ook geen deel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was. Pas in 1800 ging Megen weer echt onderdeel uitmaken van Brabant en later, in 1814, ook van het Koninkrijk der Nederlanden.

Haren 32-61-62-97-96-94-21-80-48-47-111,6 09-15-16-18-38-53-30-22-23-07-09BOSSE KAMP STRA 08-10-11-52-06-54-49-53 AT

84

EW EG

Bezienswaardigheden 29

Wandelnetwerk TU

TIPS OM TE STARTEN

HEMS

1

N3

20

SSEN

BUSSTATION STUW, LITHOIJEN PARKEERPLAATS MAXIMASLUIZEN, LITHOIJEN

BERG

STR

3,6

62

Lengte wandelroute km DO RPE NW17,5 EG

Zuiderwaterlinie verhard

DETAILKAART 15

Zuiderwaterlinie onverhard ELZENBURG

Zuiderwaterlinie laarzenpad

0,3 23

0,8

MAC HARENS

0,6

E-

0,8

21

81

80

0,3

W

0,9

OSSE-

0,7 Ossermeer 82 0,5

68 0,4

0,7

0,9

SE

0,4

S T R A AT

ORD-

HOOGO

0,7

R. ST E W EG

R ROT TE NST .

63

i

0,8

62

LE

58

0,8

TRA

0,3

0,2

0,9

EG

R EN

AT

Oss

W

29 0,3 0, 1 28

0,3 Macharen 22 23 0,3 24 25 AAT 0,7 Burge 0,7 m. D elenk anaa l

.

STR

ER

0,6

HA

0,2

0,6 T

AA

5

74

1, LS

RA

0,

0,2 71

Megen

RU

EKST R A A T

O I J EN S

0,8

0,3

DI H OI J K JENS E TR

49 56

TS T

FS

Megen in de gemeente Oss is het kleinste vestingstadje van de Zuiderwaterlinie. Vandaag de dag is het een schilderachtige plek, maar dat was niet altijd het geval. Je wandelt er letterlijk in de voetsporen van het verleden, want het middeleeuwse stratenpatroon ligt er nog.

53

RI J

J

55

06

BRO

LEI

MS

S

T

GR EF F E L IN IN G GS E DI JK

F F EL GRE

Pittoreske vestingstad

R.

1,2

0,5

54

15

0,5

RAAT

75

2

E RS T

52

0,4

50 51

1,

5

1,0

UT

3 NST R AA T Her t og sw et e 66 r

98

0,1

1,1

1,3

R. INS ES T

0,8

0,2

2 N6

OE

0,6

95

1,7

0,7

G

0,4

1,

W

O

U GD

08 09 07

2,0

WE

HO

0,6

1,2

NK

96

1,2

K

61

0,8

G

P EN

EG

LAK

E ERW

DOR

ng

AN DO

SE

HO

KAS T E E L D I JK

31 32

0,9

T

0,7 0,5

EL

77 ,2 0

0,6

0,8

94 BA

K MI

L KE

1

T

G AN

30

B U L K S T RAA T

0,8

GS

A RA

TR.

0,7

L UTT

KS T

Appeltern

AN D

0,3 10

0,5

EG

RIN

PAA

59

E L D S ES

39

AR DW

W

E ET

0,5

0,6

0,5

EL

0,3 0,7

1,

PE P

EG

W RS

AA EL GG

MEGEN K ER

0,1

0,

IJ K

E D IJ K

H A M S E STR AA T

05 04

5

K

T

75

Y-

IJK

AA

T

Maasbommel

DIJ

AA ED

1,3

ST R

AA

S T R AAT

EN

T

SE

TR

TL

O

ZE

GR

IJK

LS

EN

T

TR

0,9

1V

B ERNH

AA

ES

0,5

DO

1,0

58

0,6

EG

HOOG- 1,

78

76

0,6

NN

4

0,

PO L D E R D

EN

HE

T

G AN

SE D

Moringerwaarden

Recreatiegebied de Gouden Ham

73

L

S TR

1,2

7

0,5

L

G AN

53

34 0,5 33

EF

0,

TS

1,0

41

92

W NK

L

11

HO

74 71 72 0,1 73

24

OF

OV

We

KE

23

0,4

NH

EB

lse

t e r in g

F.

1,5

T

R A A D H U I S D I JK

37 38

0,1

EG

HN

A

AT

45 36 0,2 35

EG

0,3

70 JO

A GR

EG

ER W

fe T ee

0,5

TI E N D W EG

U IZ

DW

TR

IX W

TT

RO

93

AT

0,6

0,7

8 80 0, 0,7 21

A STR

Teeffelen

LIT

RA

AR

AT

as 1,0

1,1

VE

N NIJ

LU

BEA

48

0,5

1,6

T

0,5

61 62 64 97 63 95 96 98 99 1,4 94

STRAA

EN D I J K

Ma

Lithoijen

DE

42

46 47 0,2

de

8 39 60 60

0,5

6

4 2,

Ou

32

48

44

1

TST

AA

EN

INKIJKEXEMPLAAR

0,7

1,4

1,6

HEMELRIJKSE WAARD

LE

1,

NH

TRA

LLELRA

O IJE NSE B E N E D

0,6

GH

DS

72

FE

BE R

EM

11 12

JK

OR

GE

NS

.

STO

HO

JE

STR

PA

0,8

ND I

IE R

PA

E MO L

VL

3

0,7

0,5

AA

0,6

13

1,

40 Oijen

OI

Benedeneind

BE

OL

EN

R ST

17 18 14 19

1,3

0,7

16 0,3

PE

15

KA

2 0,2

De Helluw 09

T

H O O GS T R A A T

TR

NK U TE A M

MUN

Het Binnenmeer

T PS

DD

0,

1,5

RS HEE

VE L

TR

WEG

AA

BER

N M

ED

OE D

NL

VE

NH

DE

Alphen

HEU

NS

WEG

LI N

AA

T LS

A CH

EG

EG

IJK

O I J E N S EV E ER

SW

TW

EL

S SE

A RA

DE

G

V IE

IN

KI E

BER

20 Knooppunt DE GEER

2,3

0,2 Afstand 0,7 0,4in kilometers

88

89

0,7

26


GEVANGENTOREN MEGEN Als je de vestingstad Megen binnenwandelt, word je begroet door de Gevangentoren, een laatste restant van de vestingwerken ĂŠn een voormalige gevangenis. In de Clarastraat vind je ook het klooster St. Josephsberg, het oudste nog bestaande clarissenklooster van Nederland. Het authentieke middeleeuwse stratenplan met een plaveisel van kinderkopjes en historische woonhuizen is nog intact. Megen heeft daarmee een beschermd dorpsgezicht. Ook bezit Megen nog een actief franciscanenklooster, met een unieke tuin: de Hof van Lof.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 71 Vestingstad Megen 72 Uitkijktoren natuurgebied Hemelrijkse Waard Oijense Benedendijk, Oijen 73 Kasteel van Ooijen Oijense Bovendijk 34, 5394 LB Oijen 74 Gevangentoren in Megen Torenstraat 27, 5366 BK Megen 75 Clarissenklooster St. Josephsberg Clarastraat 2, 5366 BK Megen

Clarissenklooster St. Josephsberg, Megen

INKIJKEXEMPLAAR

NATUURGEBIED HEMELRIJKSE WAARD

Het Zuiderwaterlinie wandelpad voert je langs het unieke riviernatuurgebied Hemelrijkse Waard. Dat jonge natuurgebied - het bestaat nog maar sinds 2017 - is een thuis voor bevers, dassen en tientallen soorten vogels. Vanaf de uitkijktoren heb je een weids uitzicht over de maar liefst 450 voetbalvelden aan riviernatuur bij Oss. Spot honderden vogels en zoek naar hazen- en reeĂŤnsporen in de rivierklei.

KASTEEL VAN OIJEN Ten oosten van het dorpje Oijen (vlak bij Oss), tussen de fraaie Lindenlaan, de uiterwaarden en de Maas, ligt het Kasteel van Oijen. Ooit was dit een gigantisch kasteel met gebouwen tot buiten de dijken. Maria van Brabant gaf in 1361 opdracht om het Kasteel van Oijen te bouwen. Als voorpost aan de Maas moest het Brabant beschermen tegen invallen van de Geldersen. Het kasteel is daarna enkele keren gesloopt en herbouwd. Wat nu resteert zijn twee voorgebouwen. Tot voor kort kon je het domein niet bezoeken, maar Natuurmonumenten maakt de heerlijkheid weer aantrekkelijk.

Dijk bij Megen

Gevangentoren, Megen


STRA ENSE AN

KEN

AA

HERNENSE BOS 31-30-32-33-89-12-20-75-73-72-76-

EN

S

G

Bezienswaardigheden

1

FL

GO

JK

RD

Batenburg

AT

MAASDI

R AA

EG

RA

3,2

Den Hoef

VI

NG

53

Behalve Megen ligt er nog een vestingstad in de gemeente Oss: het prachtige Ravenstein. Elk gebouw in het historische centrum is een schat op zich. Stellingmolen ‘De Nijverheid’, geplaveide straten, kerken, de stadspomp, een gerenoveerd weeshuis: genoeg moois om van te genieten in Ravenstein. Onderweg passeer je ook nog het pittoreske dorpje Dieden.

EG

DENW

2,3

ELS

FF

0,2

0,7

0,3

ER DA

M

79

FS

E

AA

T AA

GE LA

0,8 ASD

15

T

1

1,

MA

RP

BU

LK

0,5

78

KALFSHEUVEL

1,3

E

17 RAVENSTEIN

DE BULK

I JK

0,6

0,1 80 DO

R ST

S TR

GE

VEE R S

0,3

DE

L

0,9

RA

ST

SE

EL

NG

49

Loonse Waard

77

EG

BEEM

AR

45

0,9

Niftrik

0,5

Ravenstein ontstond in de 14de eeuw in het grensgebied tussen Brabant, Gelre en Kleef. Een leenman van de hertog van Brabant bouwde bij de Maas een kasteel om tol te heffen. Ravenstein was lange tijd niet Hollands maar ook niet Brabants: het hoorde bij het Hertogdom Kleef. Steeds weer wisselde het stadje van eigenaar. Ravenstein hoorde niet tot de protestantse Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en was een vrijplaats voor katholieke kloosters.

LOONSEWAARD

50 51 52

MAASD

Neerloon

B

N RO

K

TIPS OM TE STARTEN NS STATION RAVENSTEIN P+R STATIONSSINGEL, RAVENSTEIN

DETAILKAART 16

IJK

1,5

LA

70 14

0,3

0

JK

NZ ENW

SE

44

DE KOLK

DI

GA

AT

NS

AN

.

WA

TIO

71 0,4 77 0,8

STA

Huisseling 48

Heuveleind

1,6

EG

N845

2,3

BE

OSSENDONK

3,2

LA

43

1,0

R

AT

1,1

0,8

Ravenstein 1,9

W

0,5

1,2

EN

AM

VL

0,2 0 ,3

D ORPEN

0,3

AA

41

0, 74 1 20 80 75 1,1 73 69 81 76 79 ING 68 - S EL

1,0

1,4

AT

TRA

OSS

0,9 EL

IJT

A5

IN

0,2

AAT

STR

JEN

WEI

P

AM AT

RA

ND

DE R

22 18

78

40

RAAT

BANKHOEF

V L I E R B O S S T R AAT

BR E DEST

EG

1,9

T RAA

1,1

EST

NG LA

0,6 LEK

HIL

AT

RA

EW

1

0,6

0,6

9 0, TST

39

0,8

0,5

21

REINLAND

0,1

NS

0,8

19 0,3

iet

NW

HE

0,2

0,6 0,5

0,3

T

AA RT

1,

ES

TR

0,7 KO

A -

AS MA

0,7

0,2

R. NGST

0,6

LI E TI

66 0,1 0 93 0,5 35 94 ,3

Neerlangel

NESTR.

17

U GROE in kilometers 0,2 RAfstand NEST

SB

0,5

G RO E

20 Knooppunt

MAA

0,5

G

LIE T

EWEG

WE B A N K HOE V E

U I TV

H EM S

SE

IJK

1,2

RG

T

SED

BERG

BE

AA

DEN

36

37 BE

r i k se U itvl

0,3

03

14

Nift

0,8

26

0,3

0,7

0,9

0,8

AT

1,1

0,7

T

RA

TRA A T

ST

D ONKS

AA

38

0,1

TER

EL

64

S TR

16

0,2

WA

89

SS

EN

15

0,9

23

02 TE

T

22

DE

Leur Zuiderwaterlinie laarzenpad

Lienden

MAA S DIJK

T R AA T

Demen

0,1

0,7

0,4

1,0

B R EBITS

LG

0,6 RAA

0,6

13

Zuiderwaterlinie onverhard

4

STST

10 11

IJ K

0,2

DeursenDennenburg

6 GAR

A ASD

0,4

84

GA

1,4

21

0,7

Niet Brabants, niet Hollands

INKIJKEXEMPLAAR 0,

8

63

0,5

92M

12

0,

1,6

20

AAT

39

0,6

0,

EG

Haren

OSSTR

Dieden

1,4

Zuiderwaterlinie verhard S

2,9

0,4

M a as

90 91 76

9 0,

62 DO RPENW

36

37 60 65 0 61 ,3 71 0,5 ELZENB

68

4

0,3

35

0,

AT

6 0,

30 31

32

0,2

LUISTENSTRA

T

0,4

0,3

59

AA

0,9

58 0,6

TR

ARD

KK

S ER

EN

TR

T

ND

L IEN

AA

0,5 89

WA

TR

34

LIE

ES

LS

0,1

JK

ND

7

MOLENDI

0,6

RIJS

RU

33

0,6

ZA

Wandelnetwerk

1,

16

EW

ST

T

77-78-50

T

E NS

ST R

SE

DE TUU

Lengte wandelroute 1 1,4 km

DE DREEF

E

RB

W

DE

DE

OU

ER

TH

HAR

T

Spekswiel

IJ K

WE

BERG

Laak

A

AK

M AAS D

RA

HER N

AAT

LST

LA

Appeltern

WA

ELD

KST R

RAVENSTEIN

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000 Hernen

V ER

EG

KER

NE

AT

VISSERSW

EL BE RSEW EG

4,3


van Ravenstein. Het is in de 14de eeuw neergezet op een hoge afzetting aan de Maas. Je kon en kunt vandaag nog steeds door de kasteelpoort van Ravenstein wandelen. De oorspronkelijke binnenplaats van het kasteelterrein is herschapen tot een klein stadsparkje.

ONTDEKKING VAN EEN VESTINGWERK

Bolwerk Philips van Kleef, Ravenstein

KASTEELPLAATS DIEDEN

Iedere inwoner van Ravenstein kan je vertellen over de ontdekking van professor Van Mourik, eind vorige eeuw. Hij legde toevallig een oude vestingwal bloot tijdens graafwerken in zijn tuin. De professor noemde zijn vondst naar de vroegere heerser van Megen: het Philips van Kleefbolwerck. Jaren later volgde nog een tweede verrassing: archeologen groeven verder en ontdekten onder het vestingwerk nog een bolwerk uit 1509. Beide werken zijn zichtbaar gemaakt.

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 76 Dieden 5371 KB, Oss 77 Vestingstad Ravenstein 78 Philips van Kleefbolwerck Van Coothweg 1, 5371 AB Ravenstein 79 Waterfront Ravenstein langs de Maas Loswal, 5371 Ravenstein 80 Kasteelse Poort Kasteelseplaats, 5371 AR, Ravenstein

INKIJKEXEMPLAAR

Dieden ligt aan de oever van de Maas. Het was oorspronkelijk een zelfstandige heerlijkheid, die deel uitmaakte van het Land van Maas en Waal. In 1369 verrees hier een kasteel. De hertog van Gelre veroverde het in 1399. Hij kon immers wel een voorpost gebruiken, tussen de kastelen van Batenburg en Appeltern aan de overkant van de Maas. Dieden was voor hem de perfecte plek om de doorwaadbare plaats in de Maas te verdedigen tegen de Brabanders. Later werd het een buitenplaats voor de elite.

In Ravenstein is ieder huis en gebouw een schat op zich. Wandel door het stadscentrum langs de vele historische bezienswaardigheden en blaas uit in een cafeetje. Of zoek de rust op van Waterfront Ravenstein, een groen gebied langs de Maas waar je heerlijk kunt ontspannen en picknicken.

Het kasteel is rond 1876 gesloopt, maar de slotgracht van ‘ut kesteelske’ ligt er nog steeds. Ook de brokkelige, stenen stukken muur, vlak achter de Maasdijk, herinneren aan vroegere tijden. Ook mooi: de ronde stenen stellingmolen uit 1865, de Stella Polaris.

Het Gilde van Ravenstein

KASTEELSEPLAATS RAVENSTEIN De Kasteelseplaats in Ravenstein bestaat uit de Kasteelse Poort met bijhorende woning en het Kasteel van Ravenstein. De Kasteelse Poort is het oudste gebouw

Maasuiterwaarden, Ravenstein

Markt, Ravenstein


52 2,3

T

8

LAA

0,

1

0,2

62

1,0

JK

0,8

1,2

66

0,3

Vestingstad Grave ligt op een strategisch punt in het landschap. De heren van Cuijk kozen in de 12de eeuw de monding van de Raam in de Maas uit als dé perfecte plek voor hun kasteel. Grave groeide uit tot een echt handelsstadje. De strategische ligging bracht echter ook nadelen met zich mee: de inwoners van Grave leden onder oorlogen en belegeringen. Geen enkele vestingstad is zo vaak veroverd en bestookt als Grave: maar liefst zeven keer werd de vestingstad belegerd. De Gravenaars hielden zich sterk: Spanjaarden en Fransen verwoestten de stad, maar zij werd telkens opnieuw opgebouwd.

EG

C

ST

E

88

0,2

89

0,9

67

ED

IJK

16 0,3

0,3

03

0,5 35

H ON

I DSD

CU

S YK

60

61

TIPS OM TE STARTEN

0,6

TR ES

CH ES SK

1,2

VO

0,5

33

65

HE

EG

7

T

1,2

AA

A AT

DE HEIHOEK

34

G

0,2 't Meulengat 1,0

De Bolt

Escharen

64 63

0,6

,0

1,4

BU

E SW

0,6

02

32

0,5

85 0,3

0,4

1

0,2

ELF

0,

30 31

0,2

41

TW

0,4

0,5

1,6

0,2

0,4

DE BONS

1,5

1,0

CH

1,6

AN

IJK

G

WE G

Grave

KD

1,

ER

0,4 83 81 82

UY

WE

UI Z

EB A

NC

1,7

REEKSCHE HEIDE

IEH

Driehuis

SCH

VA

HE

DR

75 42

De Elft

84

15 1,6

84

1,2

SE

AN

82 0,8

TSC

0,5

G

91

21

FS

1,6

BOS

0,6

0,8

1,0

G

0,5

KOPE

0,2

20

RO

1,3

R

15

O R GE N

WE IJKS

45

76 01

HEIJTM

78

0,6

0,9

S TR

Reek

SMI T SW E

Rusven

0,2

0,6

14

Velp

H EI

21

20

88 1,5

0,4

0,5

1,2

0,5

R S TR

AAT

77

81

23 22 0,6

0,8

AA

83

AT

ER

1,3

0,3

1,0

RA

75

AV

0,8

D E S TE EG

HE

0,9

DORPENWEG

BAR

ON E LD

GV

VEL P S

EWEG

0,3

RWE G

R I CH TE

EG

D U S WE G

13

1 0, 76

74

79 80

G

GR

E VERAR

T SC

WE

0,4

W

H ertogsweteri n g

ST-

0,6

0,6

O VER

ON

BR

0,3

0, 2

0,2

S C H E ENENWEG

1,4

HO

H OR

0,6

N324

0,6

85

NK

HO O GE WEG

0,8

AT

BRO

2 0,

EST E RS V ELDLAAN

KER KWE G

S D IJK

WEG

61 0 0,6 69 ,2

0,7

0,3

AAT

60

58

J

IS E STR

MAA

a am

SC HE

87

0,9

0,9

NEDERASSELT

IS W E

G r a a f s c h eR 0,9

B L O EM ST R .

73

HOO G EWEG

HEI-

0,8

90 72

0,6

GAALSE HEIDE

Vestingstad Grave heeft heel wat te bieden: van indrukwekkend UNESCO-werelderfgoed tot gezellige straatjes. Binnen en buiten de stad vind je sporen van gevechten tussen soldaten én van de strijd met het water. Nabij Grave ligt Reek, een klein dorpje met een heftige geschiedenis.

.

STANDVASTIG GRAVE

4

0,8

JK

1,9

S T R A A T JE

0,2

1,0

86

H E M E L RI

96

86

DE

1,3

CO RR I D O R W E G

0,2

61 0,6 25

0,7

E RS MA P ANNES T A A RT -

0,5

RIJKSWEG

0,3

1,7

0,8

10

SE

I NW

J TH

RS

SLU

71

89

STR

Molenhoek

Nederasselt

0,2

1,2 GA A L

STR A

0,8 7 N27

R

N32

B RO KS TEE G

E R S TR A A T

AT

K L E IN

1,4

JK DI

ST

RA

1,2

97 26

N BR A K E L

INKIJKEXEMPLAAR

WA T

KST

DE LOUWSTRAAT

0,7

Gaal 1,2

70

SC

OE

1,7

A G S TRAAT 0,1

che

1,1

TR

3

TB R

95

HA

H EL

1,3

VA

afs

17

Belegerd maar herrezen

45

2,2

0,

RIE

0 2,

OU

12

N277

0,3 08

REEK EN GRAVE

Lunen

AAT

Gr a

AT

57 0,7

59

06 in kilometers 0,2 Afstand 07

4

0,7

2,6

SES TR

0,6

20 Knooppunt

S

ES

A TR

MA

0,3

N32 AT

m

8

NWEG

1,1

Zuiderwaterlinie laarzenpad

RA

aa

0,

Zuiderwaterlinie onverhard

62

E IND

H OO

S

0,5

B EER

DE

0,3

G

EG

8

1,1

P

L S-

0,

1,7

DORPE

HAME

MAA S-

DIJK

R A AT Wandelnetwerk 63 00,4,4 96 2 04 0, W E G verhard 0,4 Zuiderwaterlinie OEL

EST

WE

1,4

0,7

n

T

EN S T

SW

wiele

AA

MOL

Herpen

AA OUD E M

Pu t

Bezienswaardigheden 1,0 STR

25

1,0

60

OIJ

4

Keent

55

38

N8

Balgoij

K

1,5 HERTO 0, Overlangel GS T 53-54-55-57-58-59-12-13-21-20-010,5 53 3 K RA AT 7 7 N2 0,8 36 76-91-41-02-03-34-33-62-63-64-3254 EENTS EW 1,2 31-30-78-77-74-69-61-60-70-72-73EG 0,5 37 WO 79-80-20-21-22 35 0,5 1

DT S

SE

29 0,4 32 0,4 28

LK

3

31

RI J

EN

BLengte wandelroute 28,3 km U

4,

0,5

G

UT

DE BULK

79

M

WE

1,5

DA

R RE

DR

0,8

DETAILKAART SCHAAL 1:40.000

DE

27

HE

Neerloon

G

48

BUSSTATION, GRAVE PARKEERTERREIN KONINGINNEDIJK, GRAVE

11

DETAILKAART 17


de kaartenmaker Van Berkenrode de ligging van het kampement in op een kaart. Haastig, maar tot in detail. Dankzij hem weten we nu nog precies waar het kampement in Reek lag. Zijn schetsboek werd pas in 1971 ontdekt en ligt nu in het British Museum in London.

HAMPOORT Van de vier oude vestingpoorten in Grave bleef alleen de Hampoort uit 1688 bewaard. In de poortruimten pasten wel twee bataljons militairen. In het begin van de 19de eeuw was er voor de soldaten zelfs een militaire bakkerij en een ziekenhuis. De Hampoort is UNESCO werelderfgoed en dé trekpleister van Grave.

Vestingswallen, Grave

HISTORISCHE LINIE BIJ REEK

BEZIENSWAARDIGHEDEN LANGS DE ROUTE 81 Vestingstad Grave 82 De Hampoort Sint Elisabethstraat 10, 5361 Grave 83 Kampement Frederik Hendrik 1639 Rijksweg 76, 5375 KZ Reek 84 Mineursberg en Reekse Bossen Parkeerplaats Corridorweg, 5375 KP Reek 85 Hertogswetering 86 Natuurgebied de Beerse Overlaat Oude Maasdijk, 5357 KZ Reek

ANDERE BEZIENSWAARDIGHEDEN IN EN ROND GRAVE 87 Kroonwerk Coehoorn 6582 AA Heumen 88 Reekse molen Rijksweg 76, 5375 KZ Reek 89 Gemaal Van Sasse Mars van Wijthdijk 1, 5361 MA Grave 90 Drie-eenheid Grave

INKIJKEXEMPLAAR

Vlakbij Grave ligt Reek, een klein dorpje in de gemeente Landerd met een boeiende geschiedenis. Tijdens het beleg van Grave (1674) belegerden Staatse legers de Franse bezettingsmacht. In die tijd zijn in de omgeving diverse vestingwerken aangelegd. De naam Landerd slaat op een historische verdedigingslinie, oftewel landweer. De linie lag strategisch – op de grens van Schaijk en Reek − en liep helemaal door tot Zeeland. De oplettende wandelaar herkent de oude verdedigingswallen nog steeds in het landschap. Ten zuiden van het dorp liggen de Mineursberg en een oude landweer. Waar vroeger mijnen knalden, liggen nu wandelroutes door het hele gebied.

‘DEN 9 AUGUSTI 1639 TE REECK’ Vlakbij de Reekse molen ligt de locatie van een historisch kampement van Frederik Hendrik. Het was zomer 1639, middenin de Tachtigjarige Oorlog. Stadhouder Frederik Hendrik trok met zijn leger van Zeeuws-Vlaanderen naar Rheinberg, in Duitsland. Zo wilde hij de stad Gelder op de Spanjaarden veroveren. Zoals gebruikelijk tekende

DRIE-EENHEID

Bij knooppunt 72 passeer je de drie­-eenheid, drie religieuze objecten. De drie-eenheid verhaalt eeuwen religieuze geschiedenis: het Vincentiuskerkje als middeleeuwse dorpskerk, het refugieklooster Emmaüs uit de 17e en 18e eeuw en het voormalig redemptoristinnenklooster (kasteelklooster Bronckhorst) uit de 19e en 20e eeuw, de periode van het Rijke Roomse Leven.

KROON OP HET WERK VAN DE VORST DER INGENIEURS Aan de overkant van de Maas ligt Kroonwerk Coehoorn. De naam van dit kroonwerk verwijst natuurlijk naar de beroemde vestingbouwer Menno van Coehoorn. Hij legde het Kroonwerk Coehoorn rond 1700 aan in de Nederasseltse uiterwaarden, om Grave te kunnen verdedigen. Het Kroonwerk Coehoorn bestond uit drie bastions: twee (half) bastions met een heel bastion ertussen. Vandaag de dag zijn er alleen nog wat muurresten en grensstenen over als schaduw van vervlogen tijden. Maar gelukkig kun je de contouren nog goed zien: er staan struiken precies op de plaats waar vroeger het kroonwerk stond.

Reekse Bossen nabij Mineursberg

De Hampoort, Grave


EXTRA BEZIENSWAARDIGHEDEN BUITEN DE ROUTE

Kasteel Maurick, Vught

INKIJKEXEMPLAAR Grachten en lunetten VUGHT

Hoewel het wandelpad de gemeente Vught niet doorkruist, is een bezoek een aanrader. Je vindt er veel opmerkelijke vestingwerken uit de Zuiderwaterlinie. Bijvoorbeeld Fort Isabella. Ooit was het een militaire kazerne, nu een zelfstandige gemeenschap. Daarnaast ligt vlak buiten ‘s-Hertogenbosch het oude Kasteel Maurick met landgoed. Ten slotte liggen hier de Vughtse Lunetten, onderdeel van het verdedigingswerk van ’s-Hertogenbosch.


Het poortgebouw van Fort Isabella, Vught

INKIJKEXEMPLAAR GEEN KANONSCHOTEN BIJ ETENSTIJD

Toen Frederik Hendrik in 1629 ’s-Hertogenbosch belegerde, nam hij zijn intrek in Kasteel Maurick. Volgens de legende wilde hij net beginnen aan het avondeten, toen er vanuit Fort Isabella een kanonskogel werd afgevuurd op het kasteel. Alles lag aan gruzelementen. Boos stuurde hij een brief naar de bevelhebber van ’s-Hertogenbosch: graag voortaan tijdens etenstijd geen vuurgeschut meer richten op Maurick!

VAN FORT NAAR UNIEKE SAMENLEVING Fort Isabella is gebouwd in 1617 tijdens het Twaalfjarig Bestand. Doel: de zuidkant van ‘s-Hertogenbosch beschermen en indringers wegjagen uit de rivier de Dommel. Vanaf 1621 voerde Isabelle Clara Eugenie van Arragon, de dochter van koning Philips II, het bestuur over de Zuidelijke Nederlanden. Na de Spaanse tijd werd het fort een kazerne. Op een opvallend 18de-eeuws poortgebouwtje ‘De Puist’ na, is het fort zelf verdwenen. Maar in de oude kazerne bruist het. Recreatie, wonen, werken, educatie en natuur komen hier samen. Bezoek het bakke-


rijtje of drink een kop koffie in het café. Het fort ligt op ruim een half uur wandelen van het centrum van ’s-Hertogenbosch.

KASTEEL VERSCHOLEN IN DE NATUUR Met zijn indrukwekkende torens, ophaalbrug, trapgevels en binnenplaats is Kasteel Maurick een écht kasteel. Het werd gebouwd in 1257 en sindsdien bewoond door kasteelheren en adellijke families. Prins Maurits van Oranje richtte hier in 1601 zijn legerhoofdkwartier in, een latere bewoner was prins Frederik Hendrik. Naast het kasteel ligt Landgoed Maurick. Het vormt een overgang van wat hogere gronden (met een iepenbos) naar het Dommeldal. Trek waterdichte schoenen aan en maak een mooie wandeling!

INKIJKEXEMPLAAR HALVE MAANTJES BIJ VUGHT

Ook kun je een leuke wandeling maken door het natuurgebied rond de Vughtse Lunetten. Een lunet is een klein verdedigings­werk in de vorm van een halve maan. De naam komt uit het Frans: ‘lune’ betekent maan. Om een lunet ligt altijd een gracht en daar lopen vaak smalle paadjes langs. Je kunt de lunetten dus het beste lopend gaan bekijken. Drie van de acht lunetten liggen op de Vughtse heide, omgeven door water.

Paardrijden door de Vughtse Lunetten, Vught


EXTRA BEZIENSWAARDIGHEDEN BUITEN DE ROUTE

Redoute Heksenberg, Boxtel

INKIJKEXEMPLAAR

SINT-MICHIELSGESTEL

Twee voor twaalf

Het Zuiderwaterlinie wandelpad loopt niet door SintMichielsgestel. Toch is het de moeite om een bezoek te brengen aan de gemeente. Wie goed zoekt, vindt er tal van sporen van de belegering van Frederik Hendrik in 1629. Ook zijn er nog twee redoutes ofwel miniforten. Als je zin hebt in sportieve afwisseling, kun je de fietsroute Linie 1629 volgen.

BESTEMMING: HET VERLEDEN In het voorjaar van 1629 belegerde Frederik Hendrik de vesting ‘s-Hertogenbosch. Hij liet in enkele weken tijd rond de stad twee dijken aanleggen van bijna twee meter hoog. De buitenste was gericht op aanvallen van buitenaf, de binnenste diende voor aanvallen richting stad. Er begon een lange belegering van vijf maanden waarbij ’s-Hertogenbosch onophoudelijk werd bestookt. Op 14 september 1629 moest het Bossche garnizoen de strijd opgeven.


FIETSROUTE LINIE 1629 De fietsroute Linie 1629 volgt de restanten van de aangelegde dijken. Over een lengte van 49 kilometer wisselen prachtige natuur en indrukwekkende cultuurhistorie elkaar af. Voor de route, die ook door Vught loopt, volg je de borden ‘Linie 1629’.

BIJZONDERE VERWIJZINGEN Neem bij je bezoek aan gemeente Sint-Michelsgestel zeker een kijkje bij Theater La Damoiselle, langs de N617 (Bosschebaan) nabij de kruising Keerdijk/Pettelaarseweg. Op deze plek lag vroeger de Jufferschans, die deel uitmaakte van de linie van Frederik Hendrik in 1629. Bezoek ook de uitkijktoren Onverflout aan de Keerdijk. Vanuit de toren heb je een leuk uitzicht op de toren van de Sint-Jan én op de Jacobuskerk in Den Dungen. Verderop aan de Keerdijk vind je de markeringsplek van het voormalige Fort De Brederode, één van de belangrijke forten in de Linie van Frederik Hendrik. Samen met het kwartier van Brederode stond het fort onder gezag van de heer Johan Wolfert van Brederode.

INKIJKEXEMPLAAR BESCHERMING TEGEN BELGISCHE OPSTAND De lokale Heemkundekring Boxtel deed in 2008 een grote ontdekking. Uit 19de-eeuwse kaarten bleek dat Boxtel in 1839 maar liefst twaalf redoutes kreeg om het land te beschermen tegen de Belgische Opstand, en niet twee (zoals eerder werd gedacht). Redoutes zijn eigenlijk kleine forten: aarden wallen met een gracht. Achter de wal konden soldaten zich verschansen met geweren en kanonnen. Maar gelukkig zijn ze nooit nodig geweest. Twee maanden na de aanleg, op 19 april 1839, tekenden Belgie en Nederland de vrede.


BEZIENSWAARDIGHEDEN VUGHT EN SINT-MICHIELSGESTEL

• • • • • • •

Vughtse Lunetten Lunettenlaan 600, 5263 NT, Vught Kasteel Maurick Maurick 3, 5261 NA, Vught Fort Isabella Reutsedijk 7, 5264 PC, Vught Redoutes bij Boxtel Redoutestraat, 5282 SE Boxtel Uitkijktoren Onverflout Keerdijk, Sint-Michielsgestel Markering Fort De Brederode Keerdijk, Sint-Michielsgestel Theater La Damoiselle langs de N617 (Boscchebaan) nabij kruissing Keerdijk / Pattelaarseweg, Sint-Michielsgestel

INKIJKEXEMPLAAR


EXTRA BEZIENSWAARDIGHEDEN BUITEN DE ROUTE

Maas bij Lithse veer

INKIJKEXEMPLAAR WATERSCHAPPEN: ONONTBEERLIJK VOOR HET BEHEER VAN DE ZUIDERWATERLINIE

Het verhaal van het water

In Nederland is water al eeuwen onze vriend, niet alleen onze vijand. Om het water goed te beheren, wordt al in 1255 het allereerste Waterschap opgericht. Het doel? Zorgen voor schoon drinkwater, droge voeten en het algemeen beheer van water. Naarmate de tijd verstreek, ontstonden meer en meer waterschappen die elk hun eigen verantwoordelijkheid hadden over hun eigen gebied. Ooit waren er meer dan 2.600 waterschappen. In 1980 zijn deze teruggebracht naar 260 en inmiddels zijn er nog 21 over.


Blauwe sluis, Steenbergen

INKIJKEXEMPLAAR In Noord-Brabant zijn drie waterschappen verantwoordelijk voor het waterbeheer in en rond de Zuiderwaterlinie: waterschappen Brabantse Delta, Aa en Maas en De Dommel. Samen zijn ze verantwoordelijk voor het beheer van het water over een oppervlak van meer dan 400.000 voetbalvelden. Een grote hoeveelheid aan water dus, waarin elk gebied zijn eigen unieke kenmerken en uitdagingen heeft. De drie waterschappen zorgen samen voor veilige dijken en kades, zuiveren rioolwater, verbeteren en bewaken de kwaliteit van het oppervlaktewater en regelen de hoogte van het water in en rond de Zuiderwaterlinie. Elk van de drie waterschappen heeft een eigen werkgebied: • Waterschap Brabantse Delta beheert het water in Midden- en West-Brabant. • Waterschap Aa en Maas beheert het water in het Oosten van Brabant. • Waterschap De Dommel beheert het water in Midden-Brabant.


Sluisje bij de Zoom, Bergen op Zoom

INKIJKEXEMPLAAR WATER ALS HOOFDROLSPELER BIJ DE VERDEDIGING

Een belangrijke taak van de waterschappen (polderbesturen) was het realiseren en behouden van het inundatiepeil, in geval van vijandelijke dreiging. Inundatie betekent letterlijk: overstroming. Die overstromingen vonden plaats met water uit rivieren zoals de Mark, de Dommel en de Zoom. Bij inundatie laat je een poldergebied expres onder water lopen. De stuw (een vaste waterkering) openzetten. Een simpel idee, maar wel heel planmatig en met militaire precisie uitgevoerd. Er mag immers niet te veel water binnenkomen want dan vaart de vijand eroverheen. En ook niet te weinig want dan loopt het vijandelijke leger gewoon naar de overkant. Inundatie verloopt niet altijd zonder problemen. Want wat doe je als de vijand onderdelen van jouw inundatiesysteem in handen heeft? Zoals een belangrijke stuw. Soms was er echter alleen water uit de zee beschikbaar. En zeewater is zout – een ramp voor de landbouwgrond. Boze boeren maakten de sluizen dan ook soms expres kapot om hun akkers te beschermen.


In het buitengebied, tussen de vestingsteden in, vind je tal van duidelijke sporen van inundatie. Tussen de bomen en de wandelpaden liggen verstopte stuwtjes, sluisjes, dijkjes, verhogingen en watertjes. Ooit waren dit de essentiĂŤle schakels in de inundatiegebieden. Allemaal perfect op elkaar afgestemd om zo kilometers land onder water te kunnen zetten. Vandaag hebben de flora en fauna het gebied teruggenomen.

INKIJKEXEMPLAAR


GEBRUIK VAN HET ROUTEBOEKJE

Het wandelpad

Op de overzichtskaart is de gehele Zuiderwaterlinie in beeld gebracht. De linie is onderverdeeld in 17 deelkaarten. Op deze kaarten zie je het complete wandelknooppuntennetwerk. Het wandelroutenetwerk is een netwerk van mooie bewegwijzerde wandelpaden, uitgestippeld over heel Brabant. Ieder knooppunt van wandelpaden heeft een nummer. Door van het ene knooppunt naar het volgende te lopen, creĂŤer je jouw eigen wandelroute. Het Zuiderwaterlinie wandelpad loopt over het knooppuntennetwerk en is met een blauwe lijn op de kaart aangegeven. De route is in beide richtingen te wandelen. In dit routeboekje is de route beschreven van Oost naar West; van Bergen op Zoom naar Grave. De route voert grotendeels over gemakkelijk begaanbare paden en wegen. Op de wandelkaarten is zichtbaar welke trajecten verhard en welke onverhard zijn.

INKIJKEXEMPLAAR HOE WERKT HET?

Onthoud het nummer van de startplaats waar je wandeltocht begint. Op de plattegrond zie je een aantal nummers, dit zijn de zogenoemde knooppunten. De afstanden tussen de diverse knooppunten zijn op de plattegrond aangegeven. Je volgt de groen-met-gele bewegwijzering in de richting van de pijl van knooppunt naar knooppunt. Op elk knooppunt vind je een Zuiderwaterlinie-symbool met de richting waarin je verder dient te wandelen om op de route te blijven.


GEBRUIK VAN DE ROUTE Op elke deelkaart staat informatie over de bereikbaarheid van de route met het openbaar vervoer en de mogelijkheid om je auto te parkeren. Op de kaarten zijn parkeerplaatsen, bushaltes en NS-stations aangegeven. Bushaltes zijn met een rode stip op de kaarten aangegeven. Je hebt legio mogelijkheden om te starten en je eigen route samen te stellen. Achterin dit wandelboekje zijn enkele etappesuggesties voor je uitgewerkt. Op routesinbrabant.nl vind je onze handige routeplanner. Hiermee kun je je eigen route uitstippelen en uitprinten.

DEEL JOUW ERVARINGEN Zie je iets moois onderweg of maak je iets bijzonders mee? Deel jouw foto’s van het Zuiderwaterlinie wandelpad op Instagram of Facebook met de hashtag #Zuiderwaterlinie.

INKIJKEXEMPLAAR MELDPUNT

Klopt er iets niet aan de bewegwijzering van de route? Is het routebordje slecht leesbaar geworden? Opmerkingen of suggesties over de bewegwijzering, paden of het routeboekje worden zeer op prijs gesteld. Gebruik hiervoor het meldpunt op routesinbrabant.nl. Je kunt ook bellen naar 0800-4050050. Samen maken we het Brabantse routenetwerk nog beter.

VISIT BRABANT OP ZOEK NAAR MEER INSPIRATIE? Combineer jouw wandeling met een stedentrip of dagje cultuursnuiven en maak er een afwisselende vakantie van! In Brabant is veel te doen. De provincie barst van gezelligheid met festivals en events, steden en shopping, cultuur, erfgoed, kunst en attractieparken. Kijk voor overnachtingsadressen, leuke uitjes en inspiratie op visitbrabant.com.


VERKLARENDE WOORDENLIJST

Uitleg over verdedigingswerken

De Zuiderwaterlinie is een aaneenschakeling van verschillende soorten vestingwerken. Lees hieronder de betekenis van de begrippen linie, inundatie, overlaat, wiel, fort, schans, bastion, kroonwerk, redoute, ravelijn, sortie, lunet en kazemat.

LINIE Een linie is een verdedigingslijn die bestaat uit een aaneengesloten geheel van versterkte punten in het landschap. Een waterlinie is een aaneengesloten geheel van versterkingen op land en gebieden die men onder water kan zetten. Menno van Coehoorn heeft de Zuiderwaterlinie deels opgebouwd uit al bestaande kleinere linies, zoals de West Brabantse Waterlinie en Linie 1629 rond ‘s-Hertogenbosch. Daarnaast liet hij nieuwe versterkingen en inundatiegebieden aanleggen om de Zuiderwaterlinie tot één geheel te maken.

INKIJKEXEMPLAAR INUNDATIE Inundatie betekent letterlijk: overstroming. Nederland werkt al eeuwenlang met het water. Daardoor leerden we onder andere om water te gebruiken bij militaire verdediging. Bij inundatie laat men een laaggelegen gebied expres onder water lopen. Een simpel idee, maar in de loop van de tijd steeds meer planmatig en met militaire precisie uitgevoerd. Er mag immers niet te veel water binnenkomen, want dan vaart de vijand eroverheen. En ook niet te weinig, anders loopt het vijandelijke leger gewoon naar de overkant. Meestal werd er vanuit rivieren en beken geïnundeerd maar soms was er alleen water uit de zee beschikbaar.


OVERLAAT Een overlaat is een gebied dat gebruikt wordt om een overschot aan water op te vangen. Om plotselinge dijkdoorbraken en overstromingen van dichtbevolkte gebieden te voorkomen, kreeg bijvoorbeeld de Maas bij hoog water een uitstroomgebied dat dwars door het Brabantse land liep. In de Zuiderwaterlinie konden overlaten ook strategisch als inundatiegebied ingezet worden, om de vijand op afstand te houden. Bekende overlaten in de Zuiderwaterlinie zijn de Beerse overlaat en de Baardwijkse overlaat

WIEL Een wiel, ook wel kolk, waai, waal of weel genoemd, is een waterplas, die is ontstaan door een dijkdoorbraak. Bij een dijkdoorbraak kan zoveel kracht vrijkomen, dat er een stuk grond wegslaat. In het gat dat werd geslagen, blijft vervolgens water staan. In de Zuiderwaterlinie vind je een groot aantal wielen; Waalwijk telde er maar liefst 27, maar veel zijn er gedempt. Hoefsven, Kikkerwiel, Vlooienwiel en Galgenwiel zijn de meest bekende en best bezoekbare.

INKIJKEXEMPLAAR FORT Het woord fort komt van het Latijnse woord fortis (sterk). Een fort is een zelfstandig, gesloten, aan alle kanten verdedigbaar militair bouwwerk dat is ingericht om een eenheid militairen te herbergen. Het is gewoonlijk voorzien van onder andere muren, wallen en grachten. Forten werden gebouwd ter verdediging van strategische gelegen gebieden. In een fort verbleven in de regel alleen militairen. Forten kunnen ook in een ring rond een stad worden aangelegd zoals in de Stelling van Willemstad. In de Zuiderwaterlinie vind je zowel forten gemaakt van aarde, zoals Fort De Roovere bij Halsteren (Bergen op Zoom), als van steen gebouwde forten. Drie van de vijf forten rond Willemstad zijn uniek in Nederland: het zijn namelijk de enige torenforten (Tour Modèle) die Napoleon hier liet bouwen.


SCHANS Een schans is een verhoogd aarden verdedigingswerk, om strategisch belangrijke plaatsen te beschermen. Een schans heeft een vier-, vijf- of zeshoekige stervorm en werd vaak extra versterkt met bastions. Schansen zijn vaak groter dan redoutes, maar kleiner dan forten. Verspreid over de Zuiderwaterlinie liggen verschillende schansen. Bezoek bijvoorbeeld de Pettelaarse Schans bij ‘s-Hertogenbosch of de Spinolaschans bij Breda.

BASTION Een bastion is een vijfhoekige uitbouw aan de muur of wal van een versterking, speciaal ter verdediging van een dode hoek. In de Zuiderwaterlinie zijn verschillende bastions gebouwd, waarvan sommige later weer zijn afgebroken. Vandaag kun je bij Fort Henricus nog steeds bastions ontdekken, net zoals bij het Bastionder en de opgegraven bastions bij het Philips van Kleefbolwerck in Ravenstein.

INKIJKEXEMPLAAR KROONWERK

Een kroonwerk is het buitenwerk van een vesting. Het bestaat meestal uit twee aaneensluitende gebastioneerde fronten en twee lange, enigszins naar elkaar toelopende flanken die meestal aansluiten op de vestinggracht. In de Zuiderwaterlinie ligt in Heumen, vlakbij Grave, het Kroonwerk Coehoorn. Hoewel het bouwwerk er vandaag niet meer staat, kun je de contouren ervan nog goed zien: er staan struiken precies op de plaats waar vroeger het kroonwerk stond.

REDOUTE Een redoute is een kleine, geheel omsloten veldschans (aarden fort) met alleen uitspringende en geen inspringende hoeken. Redoutes herken je aan hun aarden wallen met daar omheen een gracht. Achter zo’n wal konden soldaten zich verschansen met geweren en kanonnen. In de Zuiderwaterlinie vind je onder andere redoutes bij Boxtel en langs de Zwarte Dijk bij Breda.


RAVELIJN Een ravelijn is een verdedigbaar eilandje in een vestinggracht, ter verdediging van een achterliggende vestingwal. Het eilandje is zelf met aarden wallen en gedeeltelijk met stenen muren omringd. In de Zuiderwaterlinie vind je bijvoorbeeld in Bergen op Zoom het Ravelijn op den Zoom met drie kanonskelders en schietgaten.

SORTIE Een sortie is een tunnel onder de verdedigingswal. Via een geheime, doorwaadbare plaats konden verdedigers, ondanks de diepe gracht, bij een vijandelijke aanval de vesting verlaten. In de Zuiderwaterlinie vind je bijvoorbeeld een sortie bij de Bromsluis in vestingstad Heusden.

INKIJKEXEMPLAAR LUNET

Een lunet is een klein vestingwerk met twee schuine, naar buiten gerichte zijden (facen genoemd) en twee naar achteren gerichte zijden (flanken). De open achterzijde, die van de vijandelijke zijde was afgekeerd, werd op een eenvoudige wijze afgesloten door een borstwering of muur met schietgaten. De term komt uit het Frans: ‘lune’ betekent maan. Als je van bovenaf naar het verdedigingswerk kijkt, zie je de vorm van een halve maan. Rond een lunet ligt altijd een gracht. Lunetten kwamen vaak voor als buitenwerken van een vesting. In de Zuiderwaterlinie vind je negen lunetten bij Vught, ter verdediging van de vesting ’s-Hertogenbosch.

KAZEMAT Een kazemat is een tegen vijandelijk vuur gedekte ruimte met schietgaten, waarin vuurwapens werden opgesteld. Ze maakten aanvankelijk deel uit van een vesting maar later werden ook vrijstaande, bomvrije, stenen of betonnen gebouwen neergezet. Kazematten worden zowel voor verdediging gebruikt als voor het bewaren van voorraden munitie en eten. In oorlogstijd dienen ze tevens als woonruimte voor de militairen.


TIPS OM TE STARTEN

Dagtochten

Op elke deelkaart vind je tips om te starten. Start je wandeling bij een parkeerplaats of OV-uitstappunt. Natuurlijk kun je zelf je route plannen. Maar om het je makkelijk te maken, hebben wij hieronder enkele etappesuggesties voor je uitgewerkt. De gemiddelde afstand van deze routes ligt tussen de 17 en 27 km. Kijk voor informatie over het openbaar vervoer op www.9292ov.nl of bel naar telefoonnummer 0900-9292.

ETAPPESUGGESTIES

INKIJKEXEMPLAAR BERGEN OP ZOOM - STEENBERGEN | KAART

1

EN

2

Lengte wandeling 19 km Startpunt knooppunt 20 Startpunt OV NS Station Bergen op Zoom Startpunt auto P+R Parallelweg 35, Bergen op Zoom Eindpunt knooppunt 87 Eindpunt OV Busstation Rondweg, Steenbergen Eindpunt auto Parkeerplaats Steenbergen 2 Rondweg Oost

STEENBERGEN - DINTELOORD | KAART

2

EN

3

Lengte wandeling 22 km Startpunt knooppunt 87 Startpunt OV Busstation Rondweg, Steenbergen Startpunt auto Parkeerplaats Steenbergen 2 Rondweg Oost Eindpunt knooppunt 32 Eindpunt OV Busstation Zuideinde Dinteloord Eindpunt auto Parkeerterrein Westvoortstraat in Dinteloord


DINTELOORD - WILLEMSTAD | KAART

EN

3

4

Lengte wandeling 19,5 km Startpunt knooppunt 32 Startpunt OV: Busstation Zuideinde Dinteloord Startpunt auto: Parkeerterrein Westvoortstraat in Dinteloord Eindpunt knooppunt 89 Eindpunt OV: Busstation Steenpad, Willemstad Eindpunt auto: Parkeerplaats Lantaarnkade, Willemstad

WILLEMSTAD - ZEVENBERGEN | KAART Lengte wandeling Startpunt Startpunt OV Startpunt auto Eindpunt Eindpunt OV Eindpunt auto

5

EN

6

20,5 km knooppunt 89 Busstation Steenpad, Willemstad Parkeerplaats Lantaarnkade, Willemstad knooppunt 25 NS Station Zevenbergen P+R Stationslaan 1, Zevenbergen

INKIJKEXEMPLAAR ZEVENBERGEN - TERHEIJDEN | KAART

6

EN

7

Lengte wandeling 26,5 km Startpunt knooppunt 25 Startpunt OV NS Station Zevenbergen Startpunt auto P+R Stationslaan 1, Zevenbergen Eindpunt knooppunt 17 Eindpunt OV Busstation Zeggelaan, Terheijden Eindpunt auto Parkeerplaats A59, Zeggelaan 200 Terheijden


TERHEIJDEN - OOSTERHOUT | KAART

7

EN

8

Lengte wandeling 21 km Startpunt knooppunt 17 Startpunt OV Busstation Zeggelaan, Terheijden Startpunt auto Parkeerplaats A59, Zeggelaan 200 Terheijden Eindpunt knooppunt 38 Eindpunt OV Busstation De Warande, Oosterhout Eindpunt auto: Parkeerplaats Wilhelminakanaal Zuid 66, Oosterhout

OOSTERHOUT - RAAMSDONKSVEER | KAART

8

EN

9

Lengte wandeling 17 km Startpunt knooppunt 38 Startpunt OV Busstation De Warande, Oosterhout Startpunt auto Parkeerplaats Wilhelminakanaal Zuid 66, Oosterhout Eindpunt knooppunt 39 Eindpunt OV Busstation Oosterhoutseweg, Raamsdonksveer Eindpunt auto Parkeerplaats Raamsdonksveer A59 N  oord, Oosterhoutseweg 18 Raamsdonksveer

INKIJKEXEMPLAAR RAAMSDONKSVEER - WAALWIJK | KAART

9

EN

10

Lengte wandeling 18 km Startpunt knooppunt 39 Startpunt OV Busstation Oosterhoutseweg, Raamsdonksveer Startpunt auto Parkeerplaats Raamsdonksveer A59 Noord, Oosterhoutseweg 18 Raamsdonksveer Eindpunt knooppunt 26 Eindpunt OV Busstation Floris V Laan, Waalwijk Eindpunt auto Parkeerterrein Twee Steden Ziekenhuis, Kasteellaan 2 Waalwijk


WAALWIJK - HEUSDEN | KAART

10

EN

11

Lengte wandeling 21,5 km Startpunt knooppunt 26 Startpunt OV Busstation Floris V Laan, Waalwijk Startpunt auto Parkeerterrein Twee Steden Ziekenhuis, Kasteellaan 2 Waalwijk Eindpunt knooppunt 80 Eindpunt OV: Bussstation Bakkersdam, Heusden Eindpunt auto: Parkeerterrein Heusdenseweg, Heusden

HEUSDEN - ’S-HERTOGENBOSCH | KAART

11

EN

12

Lengte wandeling 19,5 km Startpunt knooppunt 80 Startpunt OV Bussstation Bakkersdam, Heusden Startpunt auto Parkeerterrein Heusdenseweg, Heusden Eindpunt knooppunt 74 Eindpunt OV Busstation Treurenburg, ’s-Hertogenbosch Eindpunt auto Parkeerterrein Treurenburg, ’s-Hertogenbosch  

INKIJKEXEMPLAAR ’S-HERTOGENBOSCH - LITH | KAART

13

EN

14

Lengte wandeling 21 km Startpunt knooppunt 74 Startpunt OV: Busstation Treurenburg, ’s-Hertogenbosch Startpunt auto: Parkeerterrein Treurenburg, ’s Hertogenbosch Eindpunt knooppunt 31 Eindpunt OV: Busstation Stuw, Lithoijen Eindpunt auto: Parkeerterrein Maximasluizen, Lithoijen


LITH - MEGEN | KAART Lengte wandeling Startpunt Startpunt OV: Startpunt auto: Eindpunt Eindpunt OV: Eindpunt auto:

14

EN

15

18,5 km knooppunt 31 Busstation Stuw, Lithoijen Parkeerplaats Maximasluizen, Lithoijen knooppunt 49 Busstation W. Kippstraat, Megen Parkeerterrein W. Kippstraat, Megen

MEGEN - REEK | KAART

15

16

EN

17

Lengte wandeling 24,5 km Startpunt knooppunt 49 Startpunt OV: Busstation W. Kippstraat, Megen Startpunt auto: Parkeerterrein W. Kippstraat, Megen Eindpunt knooppunt 21 Eindpunt OV: Busstation Mgr. Suijsstraat, Reek Eindpunt auto: Onder Ons, Noordhoek 13 in Reek

INKIJKEXEMPLAAR REEK - GRAVE | KAART

17

Lengte wandeling 22,5 km Startpunt knooppunt 21 Startpunt OV: Busstation Mgr. Suijsstraat, Reek Startpunt auto: Onder Ons, Noordhoek 13 in Reek Eindpunt knooppunt 23 Eindpunt OV: Busstation, Grave Eindpunt auto: Parkeerterrein Koninginnedijk, Grave


INKIJKEXEMPLAAR


INKIJKEXEMPLAAR COLOFON Eerste druk juli 2018 Route: Routebureau Brabant Tekst: Connect Foto’s: Lieske Meima Kartografie: Reijers Kaartproducties bv Kaartbasis: MapCreator.eu / ŠAndes Ontwerp/vormgeving: Tomas concept & creation AANSPRAKELIJKHEID De route en deze wandelgids zijn met de grootst mogelijke zorg samengesteld. VisitBrabant aanvaart geen aansprakelijkheid voor schade die wandelaars op enigerlei wijze kunnen ondervinden door gebruik van deze gids of door het wandelen van de route. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk of fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van VisitBrabant.


INKIJKEXEMPLAAR

Profile for VisitBrabant

Zuiderwaterlinie wandelboek - Inkijkexemplaar  

Blader digitaal door het Zuiderwaterlinie wandelboek, dat officieel verkrijgbaar is vanaf 16 september 2018. Een luxe map met 17 gedetaillee...

Zuiderwaterlinie wandelboek - Inkijkexemplaar  

Blader digitaal door het Zuiderwaterlinie wandelboek, dat officieel verkrijgbaar is vanaf 16 september 2018. Een luxe map met 17 gedetaillee...

Advertisement