Page 1

RECEPT: 19E-EEUWSE “SLEMP”  > p. 46-47

Ontdek de echte oorsprong van laatmiddeleeuwse lakenloden

nr 6 • 2018

ARCHEOLOGIE

LEIDEN

nr 6 • 2018 • € 6,95

WIN

ONTDEKKINGSTOCHT LANGS DE ROMEINSE LIMES

ZIE P. 3

ROTTERDAMSEBAAN (DEN HAAG) Een archeologische goudmijn

PICO (AZOREN)

Geschiedenis van de walvisvaart #2

19 PAGINA’S

SPECIAL

LEIDEN

Een 17e-eeuwse Vinexwijk SPECIAL

De fascinerende

Goden van ETRUSKEN Egypte ROTTERDAMSEBAAN DEN HAAG Een archeologische goudmijn TRACÉ EN TECHNIEK

Infrastructureel megaproject toegelicht

T/M

31.03 2019

ARCHEOLOOG LEO VERHART OVER EEN BASILIEK DIE JE MÓET ZIEN • MEMOIRES VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG

AP

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK

Imposante vondsten uit Romeinse tijd en Middeleeuwen

DIGITALE TECHNIEKEN

‘Archeologie van de toekomst is snel en visueel supergaaf’


Metaaldetectors voor de archeologie

Detect is importeur en leverancier van Tesoro, Minelab en XP metaaldetectors en levert sinds 1985 de juisteapparatuur aan archeologische afdelingen van gemeenten, bedrijven en universiteiten. Tevens advies, onderdelen, accessoires en reparaties.

Handboek voor zoekers 3e druk Bijzonder fraai en rijk geïllustreerd boek. Zeer geschikt voor (amateur)archeologen, verzamelaars en geïnteresseerden in antieke metalen voorwerpen Er staan op 350 pag. meer dan 1000 metalen bodemvondsten in kleur afgebeeld en beschreven. Bij Detect of boekhandel te bestellen, zie onze website: www.detect.nl ISBN 978-90-800755-0-4 Prijs € 39,90

Hengelosestraat 298 7521 AM Enschede

Tel: 053-430 05 12 info@detect.nl www.detect.nl

TESORO en XP

Tesoro is het meest gebruikte merk metaaldetector in de archeologie. Hoge kwaliteit, hoge reactiesnelheid, makkelijke analoge bediening, kleine zoekschijven en prima service van de importeur: Detect. Sinds enkele jaren verkopen we ook de XP Deus aan detectiespecialisten in de archeologie, die niet bang zijn voor digitaal. (meest verkochte professionele metaaldetector ooit!)

TESORO MOJAVE

De Tesoro Mojave is zeer eenvoudig in gebruik en heeft een schakelaar voor makkelijke en moeilijke (gemineraliseerde grond). Makkelijk plaats bepalen door de 17,5 cm ronde zoekschijf. Bestelnummer TM1938 Incl. BTW € 395,00

TESORO LOBO SUPER TRAQ

De Tesoro Lobo Super TRAQ is al jaren de top analoge metaaldetector voor de professionele archeologie en wordt gebruikt door de universiteiten en archeologische teams die in Nijmegen en de Betuwe werken. Uiterst gevoelige hoog frequente detector die de kleinste voorwerpjes pakt. Bestelnummer TM1009. Incl. BTW € 999,00

VANAF 2 DECEMB 2 ER IN HET THE RMEN MUSEUM

TESORO CIBOLA HOLLANDIA

De Tesoro Cibola Hollandia komt met een elliptische DD zoekschijf en is door Detect speciaal voor de archeologie ontworpen. Kan zeer goed met gemineraliseerde grond overweg Bestelnummer TM1012 Incl. BTW € 599,00

XP DEUS 4.0

De absolute top in metaaldetectie is sinds enkele jaren de XP Deus 4.0 nl Bijzonder geavanceerde detector met vele mogelijkheden. Kan op hoge zowel als lage frequenties werken, lage en hoge reactiesnelheden etc. O.a. gebruikt voor de heropgraving van het Domplein in Utrecht. Bestelnummer XM1945 Incl. BTW € 1495,00

MI-6 PINPOINTER VAN XP

Handzame en uiterst professionele pinpointer met een lengte van 25 cm. Is waterdicht tot 6 meter onder water. Een pinpointer vergemakkelijkt het precies plaatsbepalen van een metalen object wanneer die door een metaaldetector is aangegeven. Werkt op een accu, geeft een akoestisch en/of een trilsignaal. Zeer interessant hulpmiddel in de archeologie! Bestelnummer XM1286 Incl. BTW € 195,00

www.detect.nl

De mooiste olielampjes vindt u gewoon online

Het badhuis dient beschermd te worden tegen het buitenklimaat. Daarom gaat het badhuis op zwart! De ramen zijn gedicht en geïsoleerd. De donkere basis die we met deze verandering hebben gecreëerd, zet het monument in een nieuw licht. Speciaal voor dit proces hebben we een nieuwe presentatie gekoppeld aan de werkzaamheden: ‘Een nieuw licht op het badhuis’. Een uniek monument dat (opnieuw) bezocht en gezien mag worden.

Natuurlijk bent u vanuit expertise of interesse altijd op zoek naar de meest unieke historische bodemvondsten. Toch is het zeker de moeite waard om eens de website van Celtic WebMerchant.com te bezoeken, waar ’s werelds grootste collectie replica’s van uiteenlopende perioden te vinden is. Onze reproducties zijn prachtige verzamelobjecten en lenen zich uitstekend voor gebruik bij voorlichtingen, presentaties en reconstructies.

Your one-stop histor y supplier


Archeologie Magazine en Historizon geven samen een prachtige dagtocht weg voor 2 personen! Win nu een dagtocht langs de sporen van de Romeinse Limes langs de Oude Rijn bij Woerden en De Meern. Resten van castella, een opgegraven schip en talloze archeologische vondsten verwijzen naar de Romeinen die hier tweeduizend jaar geleden rondliepen. De laatste jaren wordt er steeds meer duidelijk over deze periode en dat maakt het interessant om tijdens een dagtocht de stand van de huidige kennis eens op te nemen.

Winnen?

Ga dan snel naar Archeologie Online en lees hoe je kans maakt!

WWW.ARCHEOLOGIEONLINE.NL/WINNEN

Ontdek ARCHEOLOGIE MAGAZINE

NU MET 2 TICKETS VOOR HET HUNEBED­ CENTRUM Profiteer dan nu van de speciale introductieaanbieding: 1 jaar Archeologie Magazine van € 41,95 voor slechts € 19,95.

Ja, ik neem een jaarabonnement (6 nrs) op Archeologie Magazine. Ik profiteer van de introductie­ aanbieding en betaal het 1e jaar slechts € 19,95. Nú met 2 tickets voor het Hunebedcentrum. Mijn gegevens naam ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ adres ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ postcode ...................................................... plaats ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ e-mail ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Ik machtig Virtùmedia hierbij om de abonnementsbijdrage van mijn rekening af te schrijven (alleen in Nederland). IBAN-rekeningnummer���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� datum .........................................................................................handtekening ���������������������������������������������������������������������������������������������� Ik kies voor een acceptgiro (administratiekosten € 3,45)

Stuur deze bon in een envelop naar: Archeologie Magazine, Antwoordnummer 7086, 3700 TB Zeist, Nederland (Vanuit Nederland kan dit zonder postzegel.) Een abonnement wordt aangegaan voor de opgegeven periode en wordt daarna automatisch voortgezet voor onbepaalde tijd. Binnen de eerste abonnementstermijn kan het abonnement alleen tegen het einde van de overeen­gekomen abonnementstermijn worden beëindigd, met inachtneming van een opzegtermijn van twee maanden.

WWW.ARCHEOLOGIEONLINE.NL

FACEBOOK.COM/ARCHEOLOGIEONLINE


INHOUD

50 In dit nummer 12 Op zoek naar het Leids verleden  Eerste stadsuitbreidingswijk ontdekt

35 Digitale technieken bij onderzoek  ‘Archeologie van de t­ oekomst is snel en visueel supergaaf’

Special

22 Tracé en techniek Technisch hoogstandje en archeologische goudmijn

42 Langs sporen van de ­walvisvaartcultuur (2) Erfgoed van de walvisvaart op Pico (Azoren) 50 In het spoor van de ­Etrusken Parelduiken in Toscaans Etrurië

26 Archeologisch onderzoek Rotterdamsebaan Ter inleiding

56 Lakenloden uit het ­Verdronken Land Een oude collectie ontsloten

29 Interessante vondsten bij opgravingen Resultaten archeologisch onderzoek

Vaste rubrieken

19 Archeologie ­Rotterdamsebaan 21 Ten geleide

4

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

05 Voorwoord 06 Nieuws uit de Lage Landen

11 Column Han Mulder 16 Omzien Leo Verhart 39 Gastcolumn Wim Weijland 40 Memoires amateur-­ archeoloog Dick Roetman 46 Eten bij… Charlotte Kleyn 48 Nieuwe publicaties 49 Column Oudheden Onderzoekt! 60 Arabische Voetstappen Mia Dekeersmaeker 62 Tentoonstellingen 64 Benno Vranken 65 Agendatips 65 Sander Out 66 Vooruitblik


VOORWOORD

Het wonder van digitalisering

D 19

De Eerenpenning der Gemeente Leiden voor het Rijksmuseum van Oudheden. (FOTO: RMO)

39

e afdeling Archeologie van de gemeente Den Haag doet al jaren archeologisch onderzoek op de plaats waar de Rotterdamsebaan wordt aangelegd, de nieuwe verbindingsweg van bijna 4 km tussen knooppunt Ypenburg (A4/A13) en de Centrumring van Den Haag. Vooral het begin- en eindpunt van de tunnel hebben daarbij hun aandacht: in de Vlietzone nabij het familiepark Drievliet en op de Binckhorstlaan. In deze aflevering van Archeologie Magazine presenteren we een special waarin de Rotterdamsebaan en vooral de daarbij verrichte archeologische opgravingen uitvoerig ter sprake komen. Het onderzoek verkeert nu in de uitwerkingsfase, maar thans reeds kan worden vastgesteld dat de aanleg van dit technisch hoogstandje een archeologische goudmijn opleverde. Naast veel meer informatie over het verleden kwamen in het onderzoek indrukwekkende vondsten uit de Romeinse tijd – een zilverschat en opnieuw een onverklaarbare hoeveelheid dakpannen - en boeiende middeleeuwse restanten aan het licht. Maar wat het project Rotterdamsebaan extra bijzonder en boeiend maakt zijn de digitale middelen die de archeologen bij de opgravingen hebben kunnen inzetten. ’We zijn daar al aardig ver mee’, concludeert Corien Bakker, hoofd afdeling Archeologie (en Natuur- en Milieueducatie) van de gemeente Den Haag in de special. En dat blijkt. Bij de Rotterdamsebaan werden drones systematisch ingezet om digitale luchtfoto’s te maken. Die foto’s werden gekoppeld aan GPS-coördinaten en samengevoegd tot één grote foto van het hele opgraDe drone bij de opgravingen Rottervingsgebied. Vervolgens werden de luchtfoto’s damsebaan. (FOTO: AFDELING ARCHEO­ gecombineerd met tekeningen die bij de opgraLOGIE DEN HAAG) vingen van archeologische sporen nauwkeurig digitaal met een ‘robotic total station’ zijn vastgelegd. Daarmee krijg je een nauwkeurig overzicht van alle sporen en dat levert soms verrassende nieuwe inzichten op: zaken die je op de grond gemist hebt, kunnen vanuit de lucht wèl opvallen. Een andere digitale techniek die bij de opgravingen gebruikt is, is fotogrammetrie. Daarmee worden prachtige 3D-beelden gemaakt van immobiele objecten, maar ook van landschappen, die je ook van dichtbij en van alle kanten kunt bestuderen. Dat kan ook weer een meerwaarde hebben voor het aantrekkelijk presenteren van archeologische vondsten en projecten. Met een vitual realitybril kan je dingen meer zichtbaar, bijna tastbaar en levensechter maken. Zelfs een virtueel museum en reconstructies komen via deze digitale technieken dichterbij. Dat dit niet louter lucht­ spiegelingen zijn wordt wel duidelijk als je een bezoek brengt aan het Trefpunt, het informatiecentrum van de Rotterdamse­ baan (zie pag. 20 in dit nummer), waar je zelf ook van deze miraculeuze digitale technieken kunt proeven. Dat belooft wat voor de toekomst…

Lou Lichtenberg, hoofdredacteur Coverfoto: Albasten urnkist, Museum ­Guarnacci, Volterra.

loulichtenberg@gmail.com

(FOTO: HESTER VAN DELDEN)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

5


NIEUWS  LAGE LANDEN

Hoe vertel je geschiedenis?

H

et Rijks Museum, de plek waar de geschiedenis van ons land verteld wordt, heeft een nieuwe standaard gezet met de tentoonstelling 80 Jaar Oorlog. De geboorte van Nederland, die daar tot het voorjaar van 2019 te zien is. Want doordat de samenstellers consequent de keuze hebben gemaakt om het verhaal te vertellen aan de hand van voorwerpen die zelf een rol speelden in dit conflict, krijgt het verhaal een ongekende dimensie. Doordat de bezoeker alleen maar objecten te zien krijgt die rechtstreeks ooggetuigen waren van dit conflict wordt hij het verhaal ingezogen. De geschiedenis gaat echt leven. Zo vertelt het met bloed doordrenkte hemd, dat Casimir van Oranje-Dietz droeg tijdens de slag om Hulst in 1640, van de persoonlijke offers die de Oranjes hebben gebracht. En de minutieuze kaart van de omgeving van Den Bosch uit 1626 maakt opeens duidelijk waar een groot deel van de opbrengst van de vlak daarvoor door Piet Hein op de Spanjaarden veroverde zilvervloot voor werd gebruikt. Frederik Hendrik had het nodig om de uiterst kostbare belegering van Den Bosch te kunnen betalen. De tientallen forten en kunstwerken die hij in de moerassige omgeving van de stad liet bouwen, staan allemaal ingetekend op deze kaart.

6

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Anoniem, De Spaanse Furie in Antwerpen in november 1576, ca. 1580. (COLLECTIE EN FOTO: ­MUSEUM AAN DE STROOM ­ANTWERPEN)

’80 Jaar Oorlog. De geboorte van Nederland’, t/m 20 ­januari 2019 in het Rijksmuseum, ­Museumstraat 1 te Amsterdam, www.rijksmuseum.nl

Anoniem, Juwelenkistje uit de Spaanse zilvervloot van 1628, ca. 1600−1625. (COLLECTIE EN FOTO: ROTTERDAM MUSEUM ROTTERDAM)

Elk voorwerp in deze schitterend ingerichte tentoonstelling vertelt een verhaal. Verhalen van overwinning en verlies, van vreugde en verdriet. Ze laten zien hoe de propaganda werkte, zowel van de kant van de opstandelingen als van de Spaanse overheersers. En samen vertellen de voorwerpen het verhaal van het veranderende Nederland. Hoe de Tachtigjarige Oorlog Nederland heeft veranderd en gevormd. Ook wordt duidelijk hoe het zuiden, nu België, door deze strijd een eigen karakter kreeg. Deze tentoonstelling in het Rijks is waarschijnlijk de eerste expo die het gehele conflict belicht en ook het internationale perspectief ervan laat zien. Want aan beide kante van de aarde, in West-Indië en in de gordel van Smaragd, streden de Spanjaarden en de Hollanders om de hegemonie. Gaande de gang door de tien zalen tellende tentoonstelling wordt het voor de bezoeker ook duidelijk dat wat begon als een strijd om vrijheid, tolerantie, identiteit en autonomie, op veel plekken ontaardde in wat je gerust een burgeroorlog kunt noemen met terreur, vluchtelingen en vervolging. En daarmee leggen de samenstellers van de tentoonstelling op subtiele wijze de link naar onze tijd. Want kwesties als godsdienstvrijheid, zelfbeschikkingsrecht, terreur en vervolging zijn ook vandaag de dag actueel. (Joost Vermeulen)


Inkijkjes in de adellijke familie Arenberg

D

e Vlaams-Brabantse stad Leuven pakt tot 20 januari 2019 extra uit met een unieke en exclusieve inkijk die het ‘gewone volk’ wordt gegund in het leven van een adellijke familie en wel van de Arenbergs. Al sinds de 16e eeuw kan de familie Arenberg zich tot de hoge Europese adel rekenen. Telgen van dit adellijke geslacht drukten in die ruim vijf eeuwen hun stempel niet alleen op Leuven, op de Lage Landen maar ook op Europa als veldheren en diplomaten en evenzeer als ondernemers en kunstliefhebbers. Leuven belicht het wel en wee van deze familie in een waar Festival bestaande uit meer dan 30 activiteiten waaronder twee prachtige en informatieve tentoonstellingen, rondleidingen door het Arenbergkasteel in Heverlee, deelgemeente ten zuiden van Leuven, en diverse natuur- en stadswandelingen. De eerste en tevens grootste tentoonstelling in M – Museum Leuven, genaamd ‘Macht en Schoonheid. De Arenbergs’ vertelt aan

Zaalimpressies van de t­ entoonstelling ‘Macht en Schoonheid. De Arenbergs’ in M – Museum Leuven. (FOTO: DIRK PAUWELS)

• ‘Macht en Schoonheid. De Arenbergs’, tot 20 januari 2019 in M – Museum Leuven, Leopold Vanderkelenstraat 28, Leuven; ‘Adellijk wonen. Het kasteel in Heverlee, van Croÿ tot Arenberg’, tot 20 januari 2019 in de Universiteitsbibliotheek KU Leuven, Mgr. Ladeuzeplein 21, Leuven. • Meer info over het programma van het Arenberg Festival: www.arenbergleuven.be. • De publicatie ‘Arenberg. Portret van een familie, verhaal van een verzameling’ is verschenen bij Brepols publishers in Turnhout, ISBN 978-2-503-58116-3, prijs € 49. • Meer toeristische info: www.visitleuven.be; www.toerismevlaanderen.nl; www.nsinternational.nl Het Arenbergkasteel te ­Heverlee. (FOTO: CORAL PRESS)

de hand van meer dan 230 kunstwerken en nooit eerder getoonde documenten het verhaal van deze roemrijke familie. Hun politieke en militaire lotgevallen, hun economische invloeden, hun kosmopolitische levensstijl en hun bijzondere belangstelling voor kunst en cultuur worden daarbij op imposante wijze geïllustreerd. Hun vermaarde kunstcollectie met werken bijvoorbeeld Rubens, Veronese, Dürer en Jordaens, archiefstukken en andere bijzondere documenten en voorwerpen raakten in de loop van de vorige eeuw wereldwijd verspreid, maar zijn voor deze gelegenheid uit allerlei privécollecties en musea in M samengebracht. Een prestatie en presentatie van formaat die je deze winter zeker niet mag missen. Nog zo’n adellijk snoepje wordt vlakbij M gepresenteerd in de Universiteitsbibliotheek van de KU Leuven en wel in de tentoonstelling ‘Adellijk wonen. Het kasteel in Heverlee, van Croÿ tot Arenberg’. Die belicht niet alleen de bouwgeschiedenis van het kasteel, maar ook de architecturale dromen van de kasteelheren. En dat allemaal met behulp van oude tekeningen, kaarten, documenten, manuscripten, schilderijtjes en foto’s. Het Arenbergkasteel in Heverlee werd door de familie tot de Eerste Wereldoorlog bewoond en kwam daarna in handen van de Leuvense universiteit. Exclusief voor het festival opent het kasteel elke zondag tot 20 januari 2019 zijn deuren voor bezoekers, die zich hiervoor via de website hebben aangemeld. Samen met een gids bezoek je dan de fraaie salons en (portret)galerijen en beleef de geschiedenis hiervan mee in allerlei boeiende verhalen. Een ware kers op de hertogelijke taart. Maar ook de wandelingen langs sporen van de Arenbergs die de stad Leuven biedt zijn niet te versmaden. En last but not least de imposante publicatie (van maar liefst 400 pagina’s) die voor deze gelegenheid over de Arenbergs verschenen is en die ook na het Festival beklijven zal. (Lou Lichtenberg)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

7


NIEUWS  UIT HET BRUSSELSE JUBELPARK

Restauratie Romemaquette Paar oorsieraden uit Peru, noordelijke kust, Chimu-beschaving, Late Tussenperiode 1100 – 1470 n.Chr., schelpen, steen, hout. (© LINDEN-MUSEUM STUTTGART, FOTO A. DREYER)

Pracht en praal uit de Andes

D

e Amerikaanse collecties van het Museum Kunst & Geschiedenis (de nieuwe naam voor de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, oftewel het Jubelparkmuseum) worden beschouwd als de mooiste en rijkste binnen Europa. De meeste mensen kennen de verschillende culturen van de Andes (Peru, Bolivië en Chili) meestal dankzij hun keramiek, smeedkunst en mummies. Hoe deze volken leefden of gekleed gingen is bij het brede publiek vaak minder bekend. Textiel bezat een bijzondere status omdat het gezien werd als een zeer waardevol product: de Inca’s gebruikten het niet enkel om zich te kleden, maar ook als symbool van macht en

identiteit, als offerande of als ruilmiddel. In het Museum Kunst & Geschiedenis besteedt hier in de expositie ‘INCA. Pracht en praal uit de Andes’ bijzondere aandacht aan. De tentoonstelling geeft de bezoeker de kans om de verfijning en beheersing van de weefkunst te bewonderen, naast de kleurenpracht van textiel en pluimen, evenals schitterende sieraden in goud, zilver en schelp. Naast hun garderobe (schoenen, kleren, hoofddeksels en juwelen) kan de bezoeker ook de mensen zelf in hun dagelijkse leven leren kennen aan de hand van ongeveer 200 voorwerpen uit de eigen museumcollectie, uit het Linden Museum van Stuttgart, het MAS in Antwerpen en uit Belgische privéverzamelingen.

INCA Dress Code. Pracht en praal uit de Andes, tot 24 maart 2019 in het Museum Kunst & Geschiedenis, Jubelpark 10, www.kmkg.be

8

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

E

en van de grote attracties in het Museum Kunst & Geschiedenis was (en is) een grote maquette van het oude Rome. Deze maquette toont de stad Rome aan het eind van de 4e eeuw op het toppunt van haar glorie en heeft een grote pedagogische meerwaarde voor scholieren, studenten architectuur en archeologen. Het schaalmodel op 1/400ste meet 11 x 4 meter en is het hoogtepunt van elk schoolbezoek aan het Museum Kunst & Geschiedenis. Maar ook hier heeft de tand des tijds toegeslagen. Hoewel opmerkelijk goed bewaard, werd het toch hoog tijd om dit schaalmodel en dan vooral de geluids- en lichtinstallatie te restaureren. Naast een grondige schoonmaakbeurt zullen vooral de verlichting en het projectiesysteem een volledige transformatie ondergaan, met de integratie van nieuwe technologische snufjes en interactieve ervaringen gebaseerd op film, apps en 3D-animaties over de stadsplanning van het oude Rome en de recentste archeologische ontdekkingen. Vanaf volgend schooljaar wacht bezoekers aan het museum dus deze vernieuwde en tevens interactieve presentatie van een imposante maquette.

Restauratiewerk aan de maquette van het oude Rome in het Museum Kunst & Geschiedenis. (FOTO: MUSEUM KUNST & GESCHIEDENIS)


UIT HET BRUSSELSE JUBELPARK  NIEUWS

In memoriam Dirk Huyge (1957 – 2018)

O Uitzicht op Mleiha, met op voorgrond lemen muren van paleis en op achtergrond de Jebel Fayah bergen. (© SHARJAH ARCHAEOLOGY AUTHORITY EN KMKG)

Mleiha

D

e oase Mleiha ligt in het binnenland van het Emiraat Sharjah (V.A.E.) en domineerde in de oudheid de Zuidoost-Arabische karavaanhandel. Sinds een tiental jaar hebben de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis er archeologische opgravingen uitgevoerd die het belang van de site aantonen voor de internationale handelsnetwerken van de Hellenistische en Romeinse periode. Luxe goederen uit de Mediterrane wereld, het Indische subcontinent en het Midden-Oosten kwamen er samen, vanaf de 3e eeuw v.Chr. tot de 3e eeuw n.Chr. De Belgische expeditie heeft er verschillende monumentale graven opgegraven en in 2015 werd een tweetalige funeraire inscriptie ontdekt met de oudste vermelding van het Koninkrijk Oman. In hetzelfde graf werden uitzonderlijke luxegoederen aangetroffen zoals een geglazuurde wijnamfora uit Rhodos en een bronzen drinkkom met exotische versieringen. Tevens presenteert de expo een selectie van architectonische ornamenten, stenen en bronzen vaatwerk, bewapening, paardentuig, figurines en munten. Een Engelstalige catalogus van de tentoonstelling is online beschikbaar (www.kmkg-mrah.be/nl/expositions/ mleiha).

MLEIHA. Een Arabisch Koninkrijk op de Karavaanroutes, tot 30 december 2018 in het Museum Kunst & Geschiedenis, Jubelpark 10, www.kmkg.be

p 31 juli j.l. is op 61-jarige leeftijd dr. Dirk Huyge, conservator Prehistorisch en Vroegdynastisch Egypte van het Museum Kunst & Geschiedenis plotseling overleden. Dirk was tevens directeur van de Belgische archeologische campagnes in Elkab, Qurta en el-Hosh in Egypte. Per toeval raakte hij betrokken bij de studie van de talloze rotstekeningen en honderden hiëroglifische rotsinscripties in het woestijngebied ten oosten van Elkab, op rotsen in en langs de bedding van de Wadi Hilâl. Daarbij ontwikkelde hij zich steeds meer als een expert van wereldfaam op het gebied van rotskunstonderzoek. Maar ook nam hij deel

aan het onderzoek naar het nederzettingsgebied van Elkab waar de mensen die die rotskunst hadden vervaardigd ooit leefden. Over zijn werk publiceerden wij in Archeologie Magazine nr 4 van 2015 een uitvoerig interview met hem. Daarbij leerden we hem kennen als een sympathieke, betrokken en bescheiden expert. Tekenend voor Dirk Huyge waren zijn laatste woorden in dat interview: ‘We hebben altijd kleinschalig gewerkt, met beperkte logistiek en beperkte financiële middelen, maar daarmee hebben we toch hele originele dingen kunnen doen omdat we steeds doelgericht werkten en ook af en toe geluk hadden’. (Lou Lichtenberg)

Dr. Dirk Huyge, conservator Prehistorisch en Vroegdynastisch Egypte van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (thans Museum Kunst & Geschiedenis), in 2015 in het Brusselse museum naast de portretbuste van Amenhotep II (Nieuwe Rijk, 1428-1397 v.Chr.). (FOTO: CORAL PRESS)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

9


NIEUWS  LAGE LANDEN

O

Archeologie in de etalage

p 10 oktober j.l. opende de Vondst, centrum voor archeologie in Limburg, haar deuren. Wethouder Jordy Clemens van Heerlen: ‘De Vondst zet archeologie letterlijk en figuurlijk in de etalage. Een unieke samenwerking op een bijzondere locatie in het Romeins kwartier te Heerlen. Kortom, de plek voor jong en oud om het proces van bodemvondst tot museumvoorwerp te beleven en het Limburgs verleden te ontdekken’. Dit centrum is een samenwerkingsproject tussen de gemeente Heerlen, het Restauratieatelier Restaura en de Provincie Limburg. In het bouwwerk van de vroegere bibliotheek aan het Raadhuisplein in Heerlen, vlakbij het Thermenmuseum en het Raadhuis, waren onlangs al het Provinciale Archeologisch Depot en het restauratieatelier Restaura gehuisvest. Nu is daarin ook de nieuwste – 11e - ArcheoHotspot ondergebracht. ArcheoHotspots zijn plekken waar je zelf kennis kan maken met archeologie. Je kan er gratis binnenlopen en meehelpen met (de uitwerking van) archeologisch onderzoek. Op sommige locaties kunnen bezoekers materiaal uit opgravingen sorteren of mee helpen puzzelen met scherven uit bijvoorbeeld een beerput. De bezoekers komen letterlijk in contact met het verleden.

10

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Restauratieatelier Restaura in het souterrain van De Vondst is gespecialiseerd in het conserveren en restaureren van ­archeologische voorwerpen. ‘Bij ons kan het publiek de ­restauratoren aan het werk zien met eeuwenoude vondsten. Door grote ramen is het hele proces tot in detail te volgen’, aldus Ton Lupak, voorzitter van Stichting Restaura. Bezoekers kunnen in de Vondst ook de permanente expositie over archeologie bekijken. Tevens is een rondleiding door het provinciaal depot mogelijk en kunnen bezoekers zelf ervaren hoe het is om archeologische werkzaamheden uit te voeren. Ten slotte worden er in het centrum voor archeologie in Limburg diverse lezingen en workshops georganiseerd rondom recente opgravingen. Gedeputeerde Hans Teunissen: ‘De Vondst is hiermee een verbindingsplatform in de breedste zin van het woord. Het is dé plek in Limburg waar iedereen met zijn of haar vragen over en nieuwsgierigheid naar archeologie terecht kan’. Voor de jeugd is een spel gemaakt, waarmee ze op een interactieve wijze leren over archeologie. Zo beoogt De Vondst onderwijs-, ontmoetings- en educatieve functies te combineren. Meer info over programma en openingstijden De Vondst: www.devondst.nl. Over ArcheoHotspots: www.archeohotspots.nl ‘De Vondst’ in Heerlen: ‘archeologie in de etalage’. (FOTO’S: CORAL PRESS)


HAN MULDER  COLUMN

Vele tinten groen Het is een eeuw geleden dat de Eerste Wereldoorlog eindigde, dat bloedbad zonder weerga. Op de elfde van de elfde maand op het elfde uur van 1918 zwegen eindelijk de kanonnen en alle ander hooggekwalificeerd wapentuig. Ook in die branche had de vooruitgang niet stilgestaan. Op de 11e november van 2018 vertoonde de BBC de documentaire They shall not grow old. Maker is Peter Jackson, de gelauwerde regisseur van ‘The Lord of the Rings’. De grootvader van Jackson had nog als vrijwilliger uit Nieuw-Zeeland gevochten in die verschrikkelijke oorlog. De titel is ontleend aan een beroemd gedicht van Laurence Binyon uit die tijd. Er zijn toen trouwens heel veel gedichten geschreven. Vaak door soldaten in de loopgraaf. Overigens luiden de versregels net iets anders: ‘They shall grow not old’. Dat woordje ‘not’ komt dus pas later. Misschien was het wel de bedoeling van Jackson, want hij is een zorgvuldig filmmaker.

Kleur en geluid Wat het zo bijzonder maakt is dat het oorspronkelijke filmmateriaal van de eerste tot de laatste meter is voorzien van kleur en geluid, via hedendaagse gedigitaliseerde techniek. Ook de beeldsnelheid is aangepast. Er kwamen 24 beeldjes per seconde, in plaats van de rond 16 beeldjes huppelende handcamera’s van die vroege jaren van de film. Alles ook nog eens in 3D. Vooral kleur komt knalhard binnen. We zijn vertrouwd met korrelige en rammelende beelden in zwart-wit. Soldaten en paarden in de modder, alles grijs en grauw. Alleen de laarzen van de hoge officieren op veilige afstand van elke hevige loopgraaf blijven glimmen alle jaren door, of de beelden nu over de Marne, de Somme dan wel Passchendaele verhalen. Peter Jackson geeft het slagveld, de bestormingen, de schaarse momenten van vertier,

van zang en vermaak de kleur terug. ‘De jongemannen hebben de oorlog in kleur beleefd, niet in zwart-wit’, legt hij uit. En ook nog eens en vooral de vele kleuren groen in zijn documentaire. Natuurlijk is ook in de prille filmjaren al geëxperimenteerd met kleur. Dat betekende toen vaak beeldje voor beeldje aanbrengen van tinten vol fondant, voortbouwend op romantische prentbriefkaarten uit diezelfde vroege tijd van de fotografie met romantische geliefden, zacht bijgekleurd. Jackson en zijn staf maken van die voornamelijk naamloze mannen echte mensen. Ze voegen geroezemoes toe, daarin bijgestaan door bedreven liplezers, die de mannen in dialect laten praten, dialecten van het Engels, want de hoofdrol – of kan ik beter van de figuranten spreken? – wordt vertolkt door de troepen namens het Britse Empire. Het was geen stille oorlog. Ook dat zou je gauw vergeten bij het oermateriaal van stomme film. Of liever zwijgende film van een stomme oorlog. Maar toch.

HAN MULDER (1935) is journalist en columnist (op website Haagse Columnisten) en dol op sporen van het verleden. Hij was onder meer hoofdredacteur Leidsch Dagblad, hoofd voorlichting Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en werkte voor omroep en andere dagbladen.

Verbeelding De Grote Oorlog, met hoofdletters, heeft lang veel meer tot onze morbide verbeelding gesproken dan de nummer twee die nog geen kwart eeuw later volgde en qua slachtoffers niet onderdeed voor nummer één. Daarvoor zorgden de immobiele stinkende loopgraven met drek en volgevreten ratten, maar dus ook die slonzige beelden in pokdalig zwart en wit. Dat nu allemaal te zien en te horen via de meest geavanceerde digitale technieken is fascinerend, maar tilt het echt het uitzichtloze abattoir naar een nog indringender niveau? Ik twijfel. De gezichten krijgen inderdaad kleur. Het rood rond neus en oog suggereert de angst en de opwinding, maar het komt uit een digitaal potje. De mannen met hun groene puttees om de modderige benen ogen mij te netjes. Uiteindelijk laat geschiedenis zich niet digitaliseren. Ze zullen niet oud worden, dichtte Laurence Binyon.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

11


NEDERLAND  LEIDEN

Tekst en overige foto’s: Evelyne Lammerding

Eerste stadsuitbreidingswijk ontdekt

Op zoek naar het

Leids verleden Archeologen hebben deze zomer de eerste Leidse wijk met een moderne opzet ontdekt. Deze wijk stamt uit de 17e eeuw. Volgens archeoloog en projectleider Sander Hakvoort moet het er vreselijk hebben gestonken. In het vergane buurtje bij de Leidse Meelfabriek was een leerlooierij gevestigd.

‘W

e hebben hier een put gevonden waarvan het deksel direct weer moest worden teruggeschoven toen hij werd opgetild. Zoiets heb ik in de 20 jaar waarin ik dit werk doe, nog niet meegemaakt’, zegt Hakvoort in de keet aan de rand van het bouwterrein aan de Oosterkerkstraat. In de hete weken van deze zomer graven Hakvoorts

12

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Het onderzoeksterrein van de archeologen in Leiden waar vroeger een leerlooierij was gelegen en later het complex van een meelfabriek verrees.

team van vier archeologen en een stagiair van de universiteit van Leiden deze 3200 vierkante meter bouwterrein af. Eromheen staan studentenappartementen en het onderzoeksterrein van de archeologen biedt straks ruimte aan een parkeergarage. De aangrenzende Meelfabriek – industrieel erfgoed - wordt getransformeerd tot een flat met dure appartementen. Voordat de parkeergarage wordt aangelegd, gaat Hakvoort op zoek naar het Leidse verleden.


LEIDEN  NEDERLAND

Stadsuitbreiding

Leer- en zeemlooierij

Tijdens het onderzoek heeft het team de eerste stadsuitbreiding van Leiden gevonden. Vlak naast de Meelfabriek treffen de archeologen de overblijfselen van een leerlooierij aan. De stadsuitbreiding van Leiden begon zich vanaf 1659 in verschillende fasen te voltrekken. Net zoals Amsterdam groeide Leiden uit zijn voegen. En net als in Amsterdam zijn de fasen van stadsuitbreiding zichtbaar in de uiteenlopende grachten om het centrum. Met elke nieuwe uitbreiding werd ter bescherming een nieuwe singel om de stad aangelegd. Het 17e-eeuwse wijkje dat dit jaar werd ontdekt, ligt aan de rand van Leiden, achter de Oosterkerk. Volgens Hakvoort gaat het om de eerste wijk die op last van hogerhand is gebouwd. ‘Dat kan je zien doordat deze wijk gestructureerd van opzet is en meer uniformiteit laat zien dan de bebouwing in het oude centrum’, legt hij uit bij de zonovergoten vindplaats. ‘Tot deze wijk er kwam, werden woningen altijd op particulier initiatief gebouwd. Daardoor verschillen alle panden van voor 1659 van elkaar’. Het team van archeologen werkt zorgvuldig aan het blootleggen van de kleine, oude, rode stenen die samen de funderingen van de afgebroken huisjes vormen, terwijl ­Hakvoort een rondleiding over het bouw­ terrein geeft.

‘Dit was een arbeiderskwartier. Op deze locatie werd ook een leer- en zeemlooierij gevestigd waar de arbeiders werkten’, zegt de archeoloog. Hij wijst naar de vindplaats die is gemarkeerd met witte emmers. Het onderzoeksteam heeft er zes grote, houten bakken gevonden met afmetingen van anderhalf bij drie meter. ‘Er stonden drie bakken op een rij, er waren twee rijen met bakken. Je moet je voorstellen dat ruwe runderhuid nog met de kop van het beest eraan werd aangevoerd’, zegt Hakvoort. ‘De huid moest worden schoongemaakt en gelooid met een mengsel van urine, kalk en mest’. Dat mengsel was de reden om de looierij aan de buitenste rand van de stad te vestigen en niet in hartje Leiden. De geur van de mix verspreidde een enorme stank. Bij de keuze van de locatie voor de looierij werd ook rekening gehouden met de windrichting, legt Hakvoort uit. Aangezien de wind het vaakst vanaf zee, uit westelijke richting komt, was de plaats achter de Oosterkerk aan de oostkant van Leiden, de meest logische. ‘De stank zou vanaf deze locatie over de velden worden afgevoerd en niet over de stad waaien’, aldus de onderzoeker.

Afvalbak Ook het schoonmaken van de huiden bracht een vieze geur met zich mee. Resten vlees en vet die nog aan de huiden kleefden, moesten

Het team van archeologen werkt zorgvuldig aan het blootleggen van de kleine, oude, rode stenen die tot de funderingen van de afgebroken 17e-eeuwse huisjes behoorden. Grote aantallen hoornpitten (kernen van hoornen) herinneren nog aan het proces van leerlooien.

De stads­ uitbreiding van Leiden begon zich vanaf 1659 in ­verschillende fasen te ­voltrekken. Met elke nieuwe ­uitbreiding werd ter bescherming een nieuwe ­singel om de stad aangelegd. 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

13


worden verwijderd. Het afval werd gedumpt in een grote afvalbak. Hakvoort heeft hoogstwaarschijnlijk bij de vondst en het openen van deze bak direct en dringend verzocht het deksel terug te schuiven. ‘Er kwam een lucht uit die ik nooit eerder heb geroken’. Gezond kon het niet zijn. Wat betreft Hakvoort wordt deze put nooit meer geopend. Hoe de 17e-eeuwers het in de constant aanwezige stank van de wijk hebben uitgehouden, is bewonderenswaardig. Hakvoort relativeert deze veronderstelling: ‘De armen hadden vroeger niets in te brengen of te kiezen. Aan de huisjes die hier hebben gestaan, kunnen we zien dat de armsten van de armen hier hebben gewoond. De woningen zijn zeer basaal. Gemetselde muren hebben de vooren achterkant van de woningen enigszins afgescheiden, maar dan houdt het wel op’.

Rioolstelsel Een andere opvallende ontdekking op het terrein is de vondst van het 17e-eeuwse - en daarmee oudste - rioolstelsel van Leiden. Voordien kende de stad uitsluitend beerputten. Tijdens het veldwerk kwamen kleine, smalle, overkoepelde gootjes tevoorschijn, blikt de archeoloog terug. Deze gootjes lopen langs de achterkant van de funderingen van de huisjes die op het rioolstelsel waren aangesloten. Het betekent dat de oudste nieuwbouwwijk ook de eerste buurt was met riool. Hoewel de huizen op het riool waren aangesloten, maakten de oude bewoners ook nog gebruik van beerputten; ook deze zijn bij de opgravingen ontdekt. Langs de Oosterkerkstraat stroomt vandaag aan weerszijden water. Voor de komst van de Meelfabriek liep deze gracht aaneengesloten door. Dat bewijst een stuk kademuur

14

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Een van de waterputten die bij het archeologisch onderzoek werden ontdekt. Verschillende bodemlagen kwamen bij de opgravingen aan het licht: funderingen van kleine, 19e-eeuwse woninkjes liggen over 17e-eeuwse funderingen.

waarop de archeologen tot hun verrassing midden op het terrein stuitten.

19e eeuw ‘De leerlooierij heeft 200 jaar op dezelfde locatie gestaan’, zegt Hakvoort. Tussentijdse verbouwingen of renovaties zijn volgens hem mogelijk geweest, maar het fenomeen was goed voor twee eeuwen Leids ambachtswerk. De Looierstraat in Leiden werd aangelegd in 1835. Aan deze inmiddels verdwenen straat werden in de 19e eeuw aan weerszijden 33 huisjes onder een kap gebouwd. Ook voor de bouw van deze 19e-eeuwse huisjes kwam de opdracht van hogerhand, zegt Hakvoort. In de 19e eeuw brak een cholera-epidemie uit in de stad. ‘Door middel van goede huisvesting dacht het stadsbestuur het probleem te kunnen aanpakken’. De funderingen van de kleine, 19e-eeuwse woninkjes liggen over de 17e-eeuwse funderingen heen. ‘Ze hebben er destijds dwars doorheen gehakt. Dat is zichtbaar in de diepte’, wijst Hakvoort naar de verschillende blootgelegde bodemlagen. De verkleuringen in de bodem geven de tijdslagen weer. Onder de 19e-eeuwse huizen is ruimte te vinden die volgens de archeoloog duidt op de aanwezigheid van ondiepe voorraadkelders voor materiaalopslag. Boven de kelder bevond zich op een verhoogd deel van het huis de bedstee. De vloer van de 19e-eeuwse woningen bestond uit kleine, geglazuurde, vierkante plavuizen. ‘Die zijn waterafstotend en daardoor gemakkelijk in het onderhoud’, aldus Hakvoort. Het team heeft oranje en zwarte plavuizen gevonden.

Putten Twee archeologen zijn bij mijn bezoek net bezig een put bloot te leggen. Deze is onder


een 19e-eeuwse muur aangetroffen. Volgens Hakvoort moet nog blijken of het om een water- of een beerput gaat. ‘Is het een beerput, dan vinden we waarschijnlijk ook nog stukken aardewerk of serviesgoed. Dat kwam ook in de beerput terecht. Mensen gooiden de etensresten van de borden ook in de beerput. Daarbij lieten ze per ongeluk het servies of bestek wel eens in de put vallen’. De put moest nog worden gecoupeerd – doormidden worden gezaagd - om te bekijken om wat voor soort put het gaat. Nader onderzoek heeft inmiddels overigens uitgewezen dat de put die tijdens dit bezoek aan het bouwterrein werd blootgelegd, een waterput is. Hakvoort laat weten dat onder de bakstenen bovenbouw die ter plaatse was te zien, nog een houten (wijn-)ton was ingegraven. Deze reikte tot het eigenlijke grondwater dat op meer dan twee meter diepte ligt. In de ton hebben de archeologen aardewerk gevonden. Roodbakkend en geglazuurd, kenmerkend voor de laat 18e en 19e eeuw. Onder het aardewerk bevonden zich enkele schenkkannen. Daarnaast zijn tinnen lepels in de vulling van de ton terecht gekomen. De archeologen hebben tijdens het veldwerk in totaal 24 putten ontdekt. Tien typeren zij als afvalputten. Enkele daarvan zullen bij de leerlooierij hebben behoord. Daarnaast zijn veertien echte waterputten ontdekt. Sommige waren twee meter diep ingegraven.

Pre-stedelijke fase Naast de vondsten uit de 19e en 17e eeuw heeft de groep archeologen ook de pre-stedelijke fase van dit gebied van Leiden ontdekt. Het gaat dan om de periode van voor 1659, voor de stadsuitbreidingen plaats hadden. Het bouwterrein was toen

Voor- en achterzijde van de rekenpenning uit 1582 met afbeeldingen van de mislukte aanslag op Willem van Oranje in Antwerpen (voorzijde) en van de opdrachtgever tot de aanslag Filips II (achterzijde). (FOTO: RAAP)

landbouwterrein. ‘We hebben sporen van akkers en sloten gevonden. Ook hebben we vroeg 17e- en 16e-eeuws stadsafval teruggevonden. Afval werd buiten de stad op het veld gedumpt’. Het landbouwgebied was efficiënt ingericht. De archeologen volgden de sloten die in rechte lijnen door de grond liepen. Met kruisende lijnen en afwatering vormde het stelsel een efficiënte inrichting waar de gewassen goed konden groeien.

Objecten

Een opvallende ontdekking op het terrein is de vondst van het 17e-eeuwse - en daarmee oudste - rioolstelsel van Leiden. ­Voordien kende de stad uitsluitend ­beerputten.

De objecten die de archeologen hebben aangetroffen, zijn gevarieerd. Door de oude leerlooierij hebben zij vele hoornpitten gevonden. Een hoornpit is de kern van de hoorns van koeien waarvan de buitenste hoorn al was verwijderd. Van de hoorn werden bijvoorbeeld knoopjes gemaakt. Ook is een rekenpenning uit 1582 gevonden, zo laat Hakvoort zien. ‘De verrader zal altijd boeten’ luidt het opschrift. Een afbeelding van een man die een pistool tegen het hoofd van een andere man aanhoudt, is aan de voorzijde van de munt te zien: de mislukte aanslag op Willem van Oranje in Antwerpen in 1582. Op de achterkant staat Filips II afgebeeld die door hagel en onweer wordt getroffen. Daarnaast is er een duit uit 1786 gevonden, een die uit Utrecht komt, zo valt te lezen. En de archeologen hebben kwartjes uit 1925 met de afbeelding van koningin Wilhelmina erop gevonden. ‘De munten geven heel helder de doorloop in de tijd weer’, aldus Hakvoort. De huizen uit 1835 die op deze locatie van Leiden hebben gestaan, werden in 1970 afgebroken. Verschillende bouwwerken en een loods verrezen op het terrein waar straks weer nieuwbouw is te zien. 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

15


OMZIEN

Door Leo Verhart

De hoek om Het was me ook een ambitieus plan om op de fiets vanuit Leiden naar Zuid-Frankrijk te op vakantie te gaan. Mijn zus woonde toen in een klein dorpje bij Dax in Les Landes en we dachten het wel in drie weken te halen.

H

emelsbreed, en over de snelweg, is het een kleine 1200 kilometer, maar wij besloten door Oost-Frankrijk te gaan, dan naar het zuiden af te dalen en westwaarts weer door te steken. Een omweg van meer dan 800 kilometer en flink doortrappend zouden we Dax in 20 dagen kunnen halen.

De ontdekking Die vakantie was heel bijzonder omdat ik toen iets ontdekte dat een belangrijke les voor de rest van mijn leven zou worden. Meestal bereidde ik vakanties tot in grote details voor. Ik las allerlei boekjes, gidsen, vergeelde krantenknipsels en bestudeerde kaarten. Dat kon goed als je naar een bepaald gebied ging, maar voor bijna geheel Frankrijk was dat een ondoenlijke zaak. We gingen dus maar op de ­bonnefooi. Daardoor

16

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

leerde ik dat je je moet laten verrassen door hetgeen je tegenkomt of je overkomt. Alles wat je zelf ontdekt, ook al is het minder dan de gidsjes je doen geloven, windt je op, blijft je veel beter bij en brandt in op je netvlies. Hoe vaak is er toch enige teleurstelling als je oog in oog staat met het object van hoge cultuurhistorische waarde, dat zo lyrisch is omschreven in de toeristengids, voorzien van 5 sterren, de prachtigste kleurenfoto’s en dat je gezien moet hebben. Mij viel het vaak wat tegen. De Mona Lisa zag ik in een flits omdat iedereen eromheen stond en de geweldige vroegchristelijke mozaïeken uit Ravenna die ik van kunstgeschiedenis kende, bleken hoog in een halfdonkere kerk te zitten, enkel even verlicht door degene die een muntje in de automaat gooide. Nee zelf iets ontdekken, dat blijft je bij.

Eindeloos geel Neem de schoonheid van het landschap. In 1977 moesten we het voor de beschrijvingen nog doen met tekst en een enkele kleurenfoto. De oneindige mogelijkheden van internet, Google earth en wat niet meer, bestonden nog niet. Maar wat is mooi, wat is schoonheid? Toen wij door het noordelijke deel van Oost-Frankrijk over smalle landweggetjes reden kwamen we er al snel achter dat het kruisen van grote riviersystemen mooie uitzichten opleverde, maar ook dat het een uiterst vermoeiende bezigheid was iedere keer weer een heuvelrug op te fietsen. We besloten de rivier meer te volgen en zo zakten we de Maas af, door een brede dalvlakte de Bourgogne in. Drie dagen lang geen wijngaard te zien die je daar toch zou verwachten, maar wel korenvelden, eindeloze korenvelden

De romaanse basiliek Sainte-­ Marie-Madeleine op de heuvel van Vézelay.

met goudgeel golvend graan tot aan de horizon. Van een ongekende saaiheid, maar daardoor juist weer met een grote schoonheid. Geel graan, af en toe doorspekt met rode klaprozen of paarsblauwe korenbloemen. Levendig staat me nog het moment voor de geest dat er voor het eerst aan de horizon het silhouet van een grote kerk - mogelijk een kathedraal opdoemde. Een uur later bleek het een van die grote coöperatieve graansilo’s te zijn. Die dagen zouden er nog meer volgen. Ik zie het nog steeds voor me en vaak heb ik het erover, ondanks dat veel graan tegenwoordig plaats heeft gemaakt voor mais en koolzaad.

Pelgrims achterna Kort daarna kwam een echte kerk in zicht en van heel ver al waar te nemen. Laat ik het maar even op de traditionele manier presenteren in de niet zo sterke stijl van het gidsje: ‘Het dorp Vézelay, heuvel van de pelgrims. Het is een belangrijke plaats van het christendom aan de rand van de Avallonais. Vézelay is ook een sfeervol hooggelegen dorp. De helling naar de basiliek is een belevenis. In de loop der eeuwen hebben tal van kunstenaars en schilders hier inspiratie gevonden. Spiritueel, literair of dichterlijk. Hier ademt de sfeer van romaanse kunst…’.


OMZIEN Archeoloog Leo Verhart was 30 jaar conservator van de collectie Nederlandse prehistorie bij het Rijksmuseum van Oudheden, beter bekend als presentator van de TELEAC-serie ‘Nederland in de prehistorie’. In deze rubriek vertelt hij over wat hij heeft meegemaakt in de archeologie, wat hem raakte, fascineerde en verbaasde. In Nederland of daarbuiten en vaak over zijn grote liefde: de prehistorie.

De romaanse basiliek Sainte-­Marie-Madeleine behoort inderdaad tot een van de hoogtepunten van de Franse kerkbouwkunst. De abdijkerk ligt op de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella en het is zowel pleisterplaats als startpunt. Een steile straat met toeristenwinkeltjes en restaurants leidt naar het kerkplein. Met bepakte fiets kom je er niet op en lopend moesten we dus naar boven. Daar lag voor ons inderdaad een magistrale kerk en we waren niet de enigen die er een kijkje kwamen nemen. Het was er een gekrioel van jewelste. Rechts voor de kerk was een herbergachtige ruimte waar de pelgrims konden overnachten. De kerk kende ik goed want tijdens mijn middelbareschooltijd, bij het vak

bouwkunde, was die uitgebreid aan de orde geweest.

Een kerk klassieker Hoog torent de façade van de kerk boven je uit als je op het voorplein staat. Breed is de kerk ook, met wel drie toegangen met grote ronde bogen, waarvan de middelste de beroemdste is. Die is namelijk versierd met een voorstelling van Christus bij het laatste oordeel. Het is prachtig gebeeldhouwd, maar helaas niet origineel. Tijdens de enorme restauratie in het midden van de negentiende eeuw werd het in 1856 opnieuw aangebracht omdat het oude beeldhouwwerk tijdens de Franse revolutie was gesloopt. Het ziet er eerlijk gezegd allemaal een beetje grauw en grijs uit met overal veel mos en vochtplekken.

Het stille bijna verlaten voorplein van de basiliek in 2018.

Het schip van de basiliek Sainte-Marie-Madeleine tijdens de sext.

Met de bouw van de kerk is men in de 12e eeuw begonnen en zoals gebruikelijk telkens verbouwd en uitgebreid, maar vanwege het hoge werktempo en de restauraties toch erg zuiver van stijl. Boven het timpaan is een geheel uit beeldhouwwerk bestaande gevel met een ronde boog als bekroning gebouwd. Rechts is een toren te zien en links ontbreekt die. Is de buitenkant al hoog, dat geldt ook voor de binnenzijde. Het is een geweldig hoog schip, bijna 20 meter hoog, ongewoon licht voor een romaanse kerk en de bogen zijn opgebouwd uit stenen die om en om van kleur verspringen, grijs en roze. De pijlers kunnen de druk van de bogen

nauwelijks weerstaan. Ze wijken wat naar buiten. Boven op de pijlers zitten fraai bewerkte kapitelen, steeds van een andere detaillering, maar eigenlijk zitten ze te hoog om het beeldhouwwerk goed te zien. Daarvoor moest je bij de stalletjes zijn waar toen boekjes te koop waren en dia’s.

Een dorpje verderop Toch wat teleurgesteld, maar ook opgelucht om de mensenmassa te kunnen ontvluchten, reden we, met af ten toe piepende remmen, de steile helling af en sloegen onderaan rechtsaf om de vallei van de Cure te volgen in zuidelijke richting. Deze rivier meandert door het glooiende landschap en even later fietsten

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

17


OMZIEN

we een lieflijk plattelandsdorpje binnen met wat lage huizen met afbladderende verf op de eiken of grenen raamkozijnen. Het was er precies zoals de Franse dorpjes moeten zijn en dit heette St. Père, ook wel als Saint-Père sous Vézelay. De niet zo drukke en wat smalle rommelige weg slingerde een beetje en we reden tot aan de stenen brug over de Cure, vlak voor de brug rechtsaf een nog smallere weg in tussen de huizen door. Verder kronkelde de weg, om een blok huizen heen, de hoek om. Mijn mond viel open. Voor ons stond, midden in dat kleine, rustige, stille dorpje en midden tussen de huizen een enorme gotische kerk. Gebouwd in kalksteen, gebroken wit van kleur, met donkere en mossige vlekken, want de tand des tijds had

zijn werk gedaan. De voorgevel zit vol met beelden en de entree is een overdekte voorruimte. De kerk is gewijd aan de maagd Maria.

Een groots begin Toch heeft de kerk iets vreemds. Imposant bij de eerste aanblik, maar bij nadere beschouwing valt daar toch wat op af te dingen. Het is nooit geworden wat men beoogde. Misschien was het de intentie om de kerk uit de buurplaats Vézelay, zo hoog en magistraal op de heuvel, te overtreffen. De kerk van Saint-Père is jonger en in de flamboyante gotische stijl gebouwd. Dat men indruk wil maken, laat de façade wel zien. Hoog, vol versieringselementen en beeldhouwwerk, doet het heel wat vermoeden. Er is echter maar één toren aan de linkerkant. Ongetwijfeld

De gotische kerk Notre Dame in Saint-Père sous Vézelay.

18

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

De achterzijde van de kerk in Saint-Père sous Vézelay met de belendende huizen in 2018.

had er rechts een tweede moeten komen. Ook de entree, een ware voorhal, schept de verwachting achter de entreedeuren een geweldig, groot en hoog schip aan te treffen. Dat is niet het geval. Achter die gigantische gevel gaat een relatief kleine en lage kerk schuil. Mooi stijlzuiver, dat wel, maar je verwacht toch een hoog schip met ijle glas in lood ramen, bekroond met spitsbogen. Niets van dat geval, blijkbaar was het geld op. De voordeur is dicht, maar rond de kerk kan je wel lopen. Een smal pad is er tussen de huizen en de kerk en zie je de verhoudingen goed. Het schip van de kerk is niet hoger dan de huizen ernaast.

Steeds weer terug Wat een ontdekking toch, zo maar in dat kleine Franse dorpje en dan ook nog de grootse plannen en de bescheiden afloop van de bouw van de kerk. Dat moet je zien en ervaren. Vaak neem ik dan ook vrienden er mee naar toe, helaas vaker met de auto. Om het effect zo sterk mogelijk te laten voelen, stel ik dan vlak voor de brug voor om even te stoppen en iets te drinken. Niets vermoedend wandelen we dan daarna door het kronkelende ­straatje het dorp binnen, laat ik mijn gasten weer die hoek omslaan en hun steeds weer terugkerende opwinding en verbazing is mijn beloning.


SPECIAL

ROTTERDAMSEBAAN DEN HAAG Een archeologische goudmijn TRACÉ EN TECHNIEK

Infrastructureel megaproject toegelicht

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK

Imposante vondsten uit Romeinse tijd en Middeleeuwen

DIGITALE TECHNIEKEN

‘Archeologie van de toekomst is snel en visueel supergaaf’


Trefpunt Rotterdamsebaan Het Trefpunt in de Binckhorst is de plek waar u algemene informatie krijgt over het project Rotterdamsebaan. U vindt er: • informatie over de aanleg van de Rotterdamsebaan • informatie over het boren van de tunnel • een maquette met het hele tunneltracé op een luchtfoto • informatie over de benodigde aanpassingen van de ­wegenstructuur in de Binckhorst • informatie over de veranderingen in de Vlietzone • een virtual reality van de Rotterdamsebaan • enkele archeologische vondsten en bijbehorende ­informatie

• een virtueel archeologisch museum • kinderen kunnen onder begeleiding proefjes doen Het Trefpunt Rotterdamsebaan is gevestigd aan de Binckhorstlaan 340 in Den Haag. Het informatiecentrum is van woensdag tot en met vrijdag geopend van 12.00 uur tot 17.00 uur. En op zaterdag van 12.00 uur tot 16.00 uur. Ook is het mogelijk het Trefpunt met een groep te bezoeken (maximaal 25 personen). U kunt hiervoor een afspraak maken door een e-mail te sturen naar rotterdamsebaan@denhaag.nl

Gemeente Den Haag - www.rotterdamsebaan.nl


ARCHEOLOGIE  ROTTERDAMSEBAAN

SPECIAL

mogelijkheid om het onderzoek goed in te vlechten in de complexe projectstructuur en voorkom je eventuele verrassingen tijdens de uitvoering.

Vondsten

Ten geleide

D

e Rotterdamsebaan is voor de stad Den Haag een mooi project. Enerzijds maakt het de toegang tot de stad makkelijker als je met de auto komt en anderzijds biedt het voor onze archeologen een kans bij uitstek weer meer info te vergaren over de landschaps- en bewoningsgeschiedenis van ons gebied. Bij de Rotterdamsebaan is een groot deel van de tunnel geboord. Daardoor konden we alleen het begin- en eindpunt onderzoeken. Archeologen van de gemeente Den Haag hebben onderzoek gedaan in de Vlietzone, in de buurt van familiepark Drievliet, en op de Binckhorstlaan waar de tunnel weer boven komt. De vondsten liegen er niet om: prachtige overblijfselen uit de Romeinse tijd en de Late Middeleeuwen.

Wethouder Van Asten in actie. (FOTO: JURRIAAN BROBBEL)

En nu

Onderzoek Archeologie is al vanaf het prille begin in het project Rotterdamsebaan meegenomen. Al bij de eerste plannen in 2005 was duidelijk dat het tracé van de weg en de tunnel door een goed geconserveerd archeologisch landschap zou lopen. Sinds 2010 doen Haagse archeologen onderzoek op de plaats waar de nieuwe weg wordt aangelegd. Door zo vroeg mogelijk in het project te stappen heb je de

In de afgelopen jaren is veel nieuwe informatie over het verleden naar boven gekomen. Heel belangrijk is de nabijheid van de enige Romeinse stad in het westen van Nederland: Forum Hadriani. Deze stad werd rond 122 door keizer Hadrianus gesticht. Het onderzoek in de Vlietzone heeft duidelijk gemaakt wat er in de directe omgeving van die stad gebeurde. Dit leverde tienduizenden vondsten op, variërend van aardewerk en steen tot metalen voorwerpen en botresten. Tijdens het onderzoek stuitte één van de archeologen met de metaaldetector bovendien op een grote klomp roest in een geverfde Romeinse beker. Bij het schoonmaken van de vondst bleek de klomp roest een zilverschat met 107 munten, zes armbanden en een broche te zijn! In een aantal greppels werden bovendien honderden complete Romeinse dakpannen gevonden die vermoedelijk wijzen op een stenen gebouw ter plaatse. Aan het eind van de 13e eeuw is er weer volop activiteit in het gebied. In die periode werd het gebied opnieuw ontgonnen en zijn tenminste drie omgrachte huizen gebouwd. Aan de Binckhorstkant zijn vooral resten uit de veertiende eeuw en later gevonden, die een relatie hebben met het kasteel de ­Binckhorst dat nog steeds in deze wijk te bewonderen is.

Archeo­logisch ­onderzoek ­leverde tienduizenden vondsten op

Veel archeologische informatie kunt u met eigen ogen aanschouwen in het Trefpunt, het informatiecentrum van de Rotterdamsebaan. Op dit moment wordt al dat onderzoek uitgewerkt. Ik verwacht nog boeiende ­publicaties, mooie tentoonstellingen en allerlei Virtual-Reality en 3D-toepassingen van de archeologen en een prachtige tunnel natuurlijk! Robert van Asten, wethouder Mobiliteit, ­Cultuur en Strategie van de gemeente Den Haag 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

21


ROTTERDAMSEBAAN  TRACÉ EN TECHNIEK

Tekst: Gemeente Den Haag, projectorganisatie Rotterdamsebaan en Esdor van Elten Overige foto’s: Jurriaan Brobbel

Megaproject is technisch hoogstandje SPECIAL

De Rotterdamsebaan Op 1 juli 2020 moet hij opengaan voor het verkeer: de Rotterdamsebaan. De nieuwe weg die knooppunt Ypenburg vanuit het zuiden verbindt met de Centrumring van Den Haag. Een technisch hoogstandje en niet te vergeten: een archeologische goudmijn die prachtige vondsten opleverde. In deze special besteden we aandacht aan doel, opzet en vondsten van het archeologisch onderzoek, waarbij ook nieuwe (digitale) veldtechnieken zijn toegepast. Maar eerst staan we hier stil bij de doelstelling en inhoud van dit infrastructureel megaproject. Overzicht wegennet Den Haag met tracé van de Rotterdamsebaan.

22

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

L

ia Bos-Van Aalst is senior communicatieadviseur bij de Rotterdamsebaan. Met een team van vier mensen verzorgt zij alle communicatie rondom het megaproject. ‘We zorgen voor de informatievoorziening naar met name bewoners en ondernemers in Den Haag, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg die op de een of andere manier te maken hebben met de Rotterdamsebaan. In samenwerking met de aannemer houden we onze omgeving zo goed mogelijk op de hoogte van alle werkzaamheden en eventuele hinder die er kan ontstaan. Daarnaast bestaat een belangrijk deel van ons werk uit publieksvoorlichting. Er is veel belangstelling voor dit project, zowel voor de technische kant als voor het archeologisch onderzoek dat gedaan is. Ons bezoekerscentrum, het Trefpunt Rotterdamsebaan, heeft inmiddels al ruim 12.000 bezoekers mogen verwelkomen’. De Rotterdamsebaan is in totaal vier kilometer lang, waarvan 1,6 kilometer ondergronds loopt. ‘De nieuwe weg verbindt de snelwegen A4 en A13 vanaf het knooppunt Ypenburg met de Haagse Centrumring met elkaar. Hierdoor zal het verkeer van en naar de snelwegen zich meer verdelen en wordt de druk op de Utrechtsebaan minder’, legt Lia uit. ‘Wie straks vanuit het zuiden komt; Rotterdam, Delft, Westland – en in Den Haag moet zijn, buigt eerder af en kan direct doorrijden naar de Centrumring’. In de toekomst kan het verkeer vanaf knooppunt Ypenburg de Rotterdamsebaan oprijden. Vanaf daar loopt de weg onder het knooppunt door richting de Vlietzone. Bij het parkeerterrein van familiepark Drievliet verdwijnt de weg onder de grond. In de Binckhorst komt de Rotterdamsebaan weer boven de grond en sluit aan op de Binckhorstlaan en de Mercuriusweg.


TRACÉ EN TECHNIEK  ROTTERDAMSEBAAN

SPECIAL

De Rotterdamsebaan is begroot op 640 miljoen euro. De helft daarvan wordt betaald door het Rijk, de andere helft komt voor rekening van de Metropoolregio en de gemeente Den Haag. Ook Rijkswaterstaat en het Hoogheemraadschap Delfland zijn partners in het project. Het bouwproces is in handen van de Combinatie Rotterdamsebaan, die bestaat uit BAM en VolkerWessels.

Voorbereidend werk In 2013 werd begonnen met de voorbereidende werkzaamheden. ‘Dan moet je denken aan het verleggen van leidingen en kabels, maar ook het aanpassen van wegen, met name in de Binckhorst’. In die vroege fase van het project kwamen de Haagse archeologen ook al ‘aan boord’ bij het project. ‘Vaak komen de archeologen er in zo’n project pas later bij. Doordat ze hier al heel vroeg aan tafel schoven, konden hun werkzaamheden veel beter worden gepland’, vertelt Lia. ‘Op grond van de archeologische verwachtingskaart werd al aangenomen dat hier veel te vinden zou zijn. De werkelijke vondsten hebben die verwachtingen overtroffen. Door goed overleg en door de tijdige start was er ruimte voor de archeologen om uitgebreid veldonderzoek te doen zonder dat de planning van de aanleg van de Rotterdamsebaan in het geding kwam’.

Tunnel Verreweg het meest besproken onderdeel van het project is de tunnel, die de naam Victory Boogie Woogietunnel krijgt, naar het allerlaatste schilderij dat Piet Mondriaan maakte. Een originele naam voor een tunnel. ‘Dat is een initiatief van het Gemeentemuseum Den Haag’, vertelt Lia. ‘De Victory Boogie Woogie is wereldberoemd en een ode aan de dynamische stad. Een betere naam voor de nieuwe entree van Den Haag is haast niet denkbaar. Het staat voor het internationale karakter van Den Haag’. De tunnel bestaat uit twee tunnelbuizen. Begin 2018 werd met het boren van de eerste buis begonnen en in juli was deze klaar. De aanleg van de tweede tunnelbuis is inmiddels vergevorderd. ‘Dat gaat echt

in een razend tempo’, aldus Lia. ‘Het boren van een tunnel gaat 24 uur per dag, 7 dagen per week door. Gemiddeld legt een boor­ machine zo’n tien tot vijftien meter af in een etmaal. Dit zagen we ook bij het boren van de eerste tunnelbuis. Maar met de ervaring van het boren van de eerste buis op zak en verbeteringen in het logistieke proces weet de aannemer nu met regelmaat 28 á 30 meter tunnel te bouwen in een etmaal’. De geboorde tunnel start ter hoogte van familiepark Drievliet in Den Haag en

Rotterdamsebaan - impressie tunnelingang en omgeving zijde Vlietzone. De tunnelboormachine.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

23


ROTTERDAMSEBAAN  TRACÉ EN TECHNIEK

SPECIAL

verzakkingen op dan kan het boorproces bijgesteld worden. Hierdoor wordt het risico op schade aan gebouwen in de buurt van de Victory Boogie Woogietunnel zoveel mogelijk beperkt. ‘Uit de monitoring blijkt dat er nauwelijks verzakkingen zijn geweest tijdens het boren van de eerste tunnelbuis. Ook bij de tweede tunnelbuis zien we terug dat er heel beheerst geboord wordt en er slechts enkele millimeters zakking is.’

TBM

De tunnelboormachine wordt opgebouwd. Plaatsen tunnelring werk op de boormachine. (FOTO: FRANK JANSEN)

INFO Meer informatie over de Rotterdamsebaan is te vinden op www.rotterdamsebaan.nl.

24

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

loopt vervolgens onder de Westvlietweg, de archeologische vindplaats Forum Hadriani, Voorburg-West en de Binckhorsthaven door. In de Binckhorst komt de Rotterdamsebaan weer boven de grond bij de Zonweg. Het diepste punt van de tunnel ligt vlakbij Forum Hadriani, op 33 meter onder NAP. Het boren van de tunnel heeft invloed op de bovengrond. Die invloed wordt gedurende het boorproces zorgvuldig gemonitord. Dat gebeurt met automatische landmeetapparatuur. Deze apparatuur meet elk uur de positie van honderden meetpunten op gebouwen langs het boortracé, maar ook op wegen en open land dat gekruist wordt. Deze metingen worden gedaan om de invloed van het boren op de omgeving te bewaken. Treden er in de ondergrond

De tunnel wordt geboord door een tunnelboormachine (TBM). Met een lengte van 80 meter en een doorsnede van 11,3 meter is de TBM een fabriek op zich. Want niet alleen bóórt de machine de tunnel, zij bouwt hem ook: Dat gaat in stappen van 2 meter. Als de TBM zich 2 meter vooruit geboord heeft, is er ruimte ontstaan om een deel van de tunnelwand te bouwen. De tunnel wordt opgebouwd uit tunnelringen van elk 2 meter. Zodra een tunnelbuis klaar is, begint de afwerking. Er wordt een zogenoemde kabelkoker in elke tunnelbuis aangelegd. Een manshoge mini-tunnel waarin alle kabels en leidingen komen voor de technische installaties in de tunnel. Vervolgens wordt de tunnel tot circa 3 meter aangevuld met zandcement, zodat een stevige ondergrond ontstaat voor de weg in de tunnel. Ook worden de twee tunnelbuizen met 6 dwarsverbindingen met elkaar verbonden. Deze dwarsverbindingen functioneren later als vluchtwegen. Normaal gesproken wordt voor iedere tunnel een TBM gebouwd, afgestemd op het formaat van de tunnel en de ondergrond waarin geboord moet worden. Maar voor de Victory Boogie Woogietunnel kon de TBM die eerder bij de aanleg van de Sluiskiltunnel in Zeeland werd gebruikt, ingezet worden. ‘De Combinatie Rotterdamsebaan kon doordat de specificaties van beide tunnels overeenkwamen de TBM opnieuw gebruiken. Uiteraard na een volledige revisie. Gekscherend wordt de TBM wel een ‘tweedehandsje’ genoemd’.


TRACÉ EN TECHNIEK  ROTTERDAMSEBAAN

Grote infrastructurele projecten als de Rotterdamsebaan mogen op warme belangstelling van het publiek rekenen. In de publieksvoorlichting, met name via social media, wordt veel aandacht besteedt aan uitleg over de bouw van de Rotterdamsebaan en de mensen die aan de nieuwe weg werken. Dat zie je ook terug in het Trefpunt Rotterdamsebaan, gelegen in de Binckhorst. Hier komen bezoekers niet allen meer te weten over de Rotterdamsebaan zelf, maar ook over bijvoorbeeld de gebruikte boortechniek. In het Trefpunt hebben het archeologisch onderzoek en de vondsten die gedaan zijn in het tracé van de Rotterdamsebaan, een belangrijke plek: ‘Er is uitgebreide informatie over de meest bijzondere vondsten die gedaan zijn. En natuurlijk zijn er ook vondsten te zien’, aldus Lia. ‘De afgelopen twee jaar hebben we samen met de collega’s van de Haagse afdeling Archeologie gewerkt aan een moderne en toegankelijke manier om te vertellen over het archeologisch onderzoek bij de Rotterdamsebaan. Het resultaat daarvan is een virtueel archeologisch museum, waarin niet alleen de vondsten, maar ook het opgravingsgebied zelf, dus de hele context van de vondsten, te bekijken is. Dit kan je doen achter een groot scherm, maar ook met een virtual­realitybril op. Dan wordt

SPECIAL

Trefpunt

In de tunnel van de ­Rotterdamsebaan.

In het Trefpunt Rotterdamsebaan - archeologie met VRbril.

het wel heel erg leuk en makkelijk om meer te weten te komen over archeologie. Met name de VR-bril is een groot succes, vooral bij de jongere bezoekers’. Voor Lia en haar team is de archeologie een soort van kers op de communicatietaart: ‘De archeologie geeft het project extra glans. Niet alleen omdat er heel bijzondere vondsten zijn gedaan, waardoor we veel meer te weten komen over de geschiedenis van het gebied. Maar ook omdat we samen met de Haagse archeologen nieuwe manieren van v­ oorlichting kunnen neerzetten, met de virtual reality als bijzonder mooie ­uitkomst’.

Zichtbaar erfgoed Ook nadat de Rotterdamsebaan voltooid is, zal de belangstelling voor de archeologie niet verdwijnen, verwacht Lia. ‘We zijn aan het nadenken over een overzichtstentoonstelling van de vondsten, als in 2020 de Rotterdamsebaan klaar is. En we gaan ervoor zorgen dat het archeologisch erfgoed straks zichtbaar blijft, door een kunstwerk te realiseren dat refereert aan de bijzondere vondsten. Het plan is om vanaf dat kunstwerk een verbinding te maken met Forum Hadriani, bijvoorbeeld met een fiets- of wandelroute.’ 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

25


ROTTERDAMSEBAAN  ARCHEOLOGISCHE OPGRAVINGEN

Tekst: Lou Lichtenberg | foto’s: afdeling Archeologie gemeente Den Haag

Ter inleiding SPECIAL

Archeologisch onderzoek Rotterdamsebaan

De afdeling Archeologie van de gemeente Den Haag doet al jaren archeologisch onderzoek op de plaats waar de Rotterdamsebaan wordt aangelegd. Vooral het begin- en eindpunt van de tunnel hebben daarbij hun aandacht: in de Vlietzone nabij het familiepark Drievliet en op de Binckhorstlaan. We staken hierover ons licht op bij enkele bij het project betrokken archeologen van deze afdeling.

C

Corien Bakker, hoofd afdeling Archeologie (en Natuur- en ­Milieueducatie) van de gemeente Den Haag.

26

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

orien Bakker, hoofd afdeling Archeologie (en Natuur- en Milieu­educatie) van de gemeente Den Haag, twijfelt geen moment. ‘Dit is een van de grootste projecten waarbij ik in mijn loopbaan werd betrokken. Toen ik hier 23 jaar geleden kwam, viel ik met mijn neus meteen in de boter. Onze afdeling was op dat moment volop bezig met het grote opgravingsproject Ockenburg, een belangrijke Romeinse vindplaats. In die Haagse wijk bevond zich twee millennia geleden een Romeinse nederzetting met een klein fort waar Romeinse militairen waren gehuisvest. Er werden grote hoeveelheden vondsten gedaan die in veel gevallen ook militair van aard waren. Daarbij werden eveneens de stoffelijke resten van een paar paarden aangetroffen. Nog zo’n groot project was het Wateringse Veld, waar al sinds de steentijd mensen hebben gewoond. We brachten hier resten uit

de prehistorie, de Romeinse tijd en de Late Middeleeuwen aan het licht. Heel bijzonder was daarbij de vondst van vier Romeinse mijlpalen, waaraan ter plekke nog replica’s herinneren. En de Uithofslaan zou ik ook als een groots project willen aanduiden. Daar troffen we resten uit de midden-ijzertijd – ongeveer 400 v.Chr. – aan, sporen van bewoning en boerenerven uit de Romeinse tijd, alsmede fundamenten, afvalkuilen en waterputten van een laatmiddeleeuwse boerderij, behorend bij het cisterciënzerinnenklooster Leeuwenhorst. Tot deze grootse projecten reken ik nu zeker ook het project van de Rotterdamsebaan’.

Ritssluiting Ze noemt voor deze conclusie een aantal redenen. ‘Allereerst is het uiteraard een technisch en organisatorisch hoogstandje, zo’n tracé met een bijna twee kilometer lange boortunnel die onder Voorburg-West doorloopt. Daarmee gaat de Rotterdamsebaan door het gebied waar zich in de Romeinse tijd Forum Hadriani bevond. Met het aanleggen van zo’n tunnel wordt als het ware een ritssluiting door een gebied getrokken. Dat is voor ons als archeologen heel interessant. De boortunnel wordt op grote diepte aangelegd, maar bij het begin- en het eindpunt van de tunnel kan zich wel degelijk archeologisch materiaal bevinden. Daarom hebben wij ons onderzoek gericht op die twee plaatsen, te weten bij de ene toegang in de Vlietzone, in de buurt van familiepark Drievliet, en de andere op de Binckhorstlaan. Met indrukwekkende resultaten, niet alleen in de vorm van talrijke overblijfselen


SPECIAL uit de Romeinse en laatmiddeleeuwse ­perioden, maar ook belangrijke nieuwe historische informatie van deze regio!’

Onderzoeken ‘In de Vlietzone omvatte het onderzoeksterrein zo’n 27 hectaren en op de Binckhorstlaan ging het om een terrein van ongeveer 1800 m2’, voegt Everhard Bulten, hoofd Uitvoering en Onderzoek, hieraan toe. ‘Archeologie was al vanaf het prille begin in het project Rotterdamsebaan een belangrijke factor waarmee rekening werd gehouden. Het werd in 2005 reeds onderkend dat het tracé van de weg en de tunnel door een archeologisch landschap zouden gaan lopen. In 2009 begonnen we het onderzoek met een inventarisatie, bureauonderzoek en booronderzoeken. Een jaar later gingen we proefsleuven graven. Het eigenlijke fulltime veldwerk, te onderscheiden in een tiental deelprojecten, ging in 2014 van start en duurde tot 2016. Daarna werd het veldwerk nog parttime voortgezet, tot december 2018, dan verwachten we de laatste restjes te hebben onderzocht. Daarna beperkt het

onderzoek zich nog tot het verder uitwerken van de resultaten’. In het volgende onderdeel van deze special worden de (deel)onderzoeken, de resultaten en de vondsten nader toegelicht.

Digitale middelen ‘Wat het project Rotterdamsebaan ook zo bijzonder en boeiend maakt zijn de digitale middelen die we bij de opgravingen hebben kunnen inzetten’, vertelt Bakker verder. ‘We zijn daar al aardig ver mee. Allereerst zijn het de drones die verfijnder en digitaal fotomateriaal kunnen aanleveren en die prachtige informatieve aanvullingen geven op de tekeningen die bij de opgravingen worden gemaakt. Als je die drones vergelijkt met wat we bij vroegere opgravingen aan mogelijkheden beschikbaar hadden om opnamen van bovenaf te maken, dan maken we nu toch een geweldige vooruitgang mee. Vroeger zaten we vaak met ladders en vliegers of vanuit de bak van een graafmachine of fototoren wat te haspelen om overzichtsfoto’s van opgravingsterreinen te maken, met alle risico’s van dien’.

Actiefoto gemaakt met een drone: overzicht van het archeo­ logisch onderzoek in de Vliet­zone, met rechts op de achtergrond het familiepark Drievliet. Dronefoto: overzicht van de opgravingen in de sector Binckhorstlaan.

Archeoloog Robert van der Mijle Meijer aan het werk met een drone bij de opgravingen. (FOTO: JURRIAAN BROBBEL)

De archeologische ploeg bij de opgravingen in de Vlietzone. In het midden: Peter Stokkel, projectleider.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

27


SPECIAL

‘Voorafgaand aan het veldwerk was besloten om bij dit onderzoek nieuwe (digitale) veldtechnieken meer systematisch toe te passen’, voegt projectleider Peter Stokkel hieraan toe. ‘Van de drones hebben we veelvuldig en consequent gebruikgemaakt waardoor van alle opgravingsvlakken gedetailleerde luchtfoto’s beschikbaar zijn. Deze foto’s zijn in een computerprogramma aan elkaar geplakt. Ook is een groot aantal opgravingscontexten 3D vastgelegd door middel van fotogrammetrie. Door een groot aantal foto’s te maken van één object kun je in een speciaal computerprogramma het object driedimensionaal opbouwen. Zo is dat object voor altijd ’virtueel’ behouden. Een groot aantal van deze objecten en contexten is in een virtueel museum te bekijken in het Trefpunt, het informatiecentrum van de Rotterdamsebaan. Dat geldt ook voor de presentatie van de opgravingsresultaten en de rest van de digitale resultaten van het onderzoek. Je kan zelfs met een virtual reality-bril op over de opgraving lopen, vondsten bekijken in het virtuele museum en door een Romeins huis heen wandelen’.

Dakpannen ‘Wat ook groots is aan dit project is de grote hoeveelheid Romeinse dakpannen die we in de Vlietzone aantroffen’, vervolgt Corien Bakker. ‘In het weiland naast familiepark Drievliet, niet ver van een eerdere Rijswijkse vindplaats, kwamen ongeveer driehonderd complete Romeinse dakpannen aan het licht. Nooit eerder is zo’n enorme hoeveelheid van dit bouwmateriaal gevonden. Op één van de dakpannen heeft iemand, toen deze nog nat was, “NIIMO” geschreven, lees Nemo, vertaald “niemand”. Of dit de naam van de maker was of dat het aangaf dat deze partij dakpannen door niemand vooraf besteld was, zullen we nooit weten’. ‘Alle gevonden dakpannen hebben ongeveer dezelfde afmetingen’, voegt Peter Stokkel

28

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

toe. ‘Wat betekent dat je er een passend dak van kunt maken en dat wijst weer op een netjes afgebroken pannendak. Het lijkt er dan ook op, dat er bij die vindplaatsen een gebouw heeft gestaan met een monumentale uitstraling. Want voor zover bekend kregen alleen de belangrijkste gebouwen in de Romeinse tijd zo’n dakbedekking. Misschien stond hier een villa, een tempel of een grote herberg. Alle dakpannen zijn inmiddels verzameld en opgeslagen en worden nog nader onderzocht’.

Archeologie-vitrines in het ­Trefpunt Rotterdamsebaan. (FOTO: FRANK JANSEN)

Wethouder Van Asten krijgt uitleg van Ties (vrijwilligster en houtspecialist bij de afdeling Archeologie) over een zeldzame klomp van elzenhout uit de late 14e eeuw die bij de Binckhorstlaan werd gevonden. Tijdens het schoon­maken van de klomp bleek deze nog puntgaaf te zijn.

Verdere vondsten Meer dan tien Romeinse boerderijen en één gebouw van vakwerk met een pannendak zijn opgegraven. Er zijn tienduizenden vondsten gedaan uit deze periode. ‘Naast de dakpannen gaat het om allerlei vondsten van verschillende materialen variërend van aardewerk, metaal, leer, hout tot dierlijk en menselijk bot’, signaleert Everhard Bulten. ‘En een ware zilverschat van onder meer zilveren munten en armbanden. Waarom die schat is verborgen, blijft nog een mysterie. De uitwerking van het onderzoek waarmee we inmiddels zijn begonnen kan hopelijk ook dat mysterie ontrafelen’. ‘Na de Romeinse tijd was het terrein in de Vlietzone ongeveer duizend jaar onbewoond’, vervolgt hij. ‘In de 13e eeuw hebben boeren drie grote erven ontgonnen en voor akkerbouw en veeteelt ingericht, waarvan allerlei vondsten getuigen. Ook kwamen aan de Binckhorstkant van de tunnel overblijfselen uit de late 14e eeuw aan het licht. Hier werden eveneens onder meer de bewoningsresten van een boerderij uit de nieuwe tijd blootgelegd’. ‘We hebben ons werk als archeologen vooral kunnen realiseren mede dankzij de goede samenwerking met de opdrachtgever, de projectorganisatie Rotterdamsebaan’, besluit Peter Stokkel. ‘Dat mag best ook wel eens gezegd worden’.

De vondst van de Romeinse dakpannen.


Teksten: afdeling Archeologie gemeente Den Haag (Andjelko Pavlovic, projectleider opgravingen Binckhorstlaan en Peter Stokkel, projectleider opgravingen Vlietzone) en Lou Lichtenberg

ROTTERDAMSEBAAN   ARCHEOLOGISCHE OPGRAVINGEN

Resultaten archeologisch onderzoek nader beschouwd SPECIAL

Interessante vondsten bij aanleg Rotterdamsebaan

Zoals in deze special al werd aangestipt, werd het archeologische onderzoek bij de aanleg van de ­Rotterdamsebaan in de periode 2009-2018 ­uitgevoerd. Er werd op twee plaatsen ­onderzoek gedaan, te weten op een kleinere locatie bij de ingang van de tunnel op de Binckhorstlaan en op een g­ rotere locatie bij de ­tunnelingang in de Vlietzone, in de buurt van ­familiepark Drievliet. Deze twee onderzoekslocaties worden hier ­achtereenvolgens besproken.

O

m de plangebieden van de Binckhorstlaan en de Vlietzone in kaart te brengen werd in 2009 allereerst een bureauonderzoek uitgevoerd door de afdeling Archeologie. In 2010 gingen de Haagse archeologen in de plangebieden aan het werk met een boor- en proefsleuvencampagne. Op basis van de resultaten van die vooronderzoeken werd besloten tot vlakdekkende archeologische opgravingen in de periode 2014-2018.

De locatie Binckhorstlaan Onderzoeksfasen Dit plangebied ligt op het (voormalig) kasteelterrein van kasteel De Binckhorst, waar in ieder geval vanaf de 17e eeuw een boerderij heeft gestaan. Om vast te stellen wat er

van het boerderijcomplex in de grond behouden is gebleven en wat de begrenzing en archeologische waarde daarvan is, werd in 2014 een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Resten van een bijgebouw van het kasteel werden daarbij onderzocht en een deel van het plangebied is vervolgens opgegraven. Die opgraving vond plaats in de periode 10 januari tot 7 februari 2017.

Kasteel de Binckhorst in 1727. (COLLECTIE EN FOTO: HAAGS GEMEENTEARCHIEF)

Drone-opname van het ­opgravingsgebied ­Binckhorstlaan, met links in het midden het ­kasteel De Binckhorst.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

29


ROTTERDAMSEBAAN  ARCHEOLOGISCHE OPGRAVINGEN

SPECIAL

Resultaten veldwerk

Context Het plangebied is op een smalle strandwal gelegen, behorend tot het brede complex van de strandwal van Rijswijk-Voorburg-Leidschendam. Op deze strandwal is in theorie bewoning mogelijk vanaf het moment van ontstaan in het neolithicum. Het terrein van kasteel De Binckhorst dat in het plangebied ligt, staat op de nationale Archeologische Monumentenkaart (AMK) aangegeven als een terrein van hoge archeologische waarde. De eerste vermelding van het kasteel dateert uit 1308. Op een kaart uit 1638 is een boerderijgebouw aangegeven. Op een kaart uit 1712 en op diverse militaire topografische kaarten zijn er tot 1924 drie gebouwen te onderscheiden, een hoofdgebouw en twee bijgebouwen. Een kadastraal plan uit begin 19e eeuw laat drie bijgebouwen van redelijke omvang zien. Ongeveer 1 km ten zuidoosten van het plangebied bevinden zich de resten van de Romeinse stad Forum Hadriani. Rondom deze stad liepen diverse wegen, waarvan de aanwezigheid met zekerheid is aangetoond in het Wateringse Veld en op diverse andere locaties in Den Haag. Het is goed mogelijk dat er vanuit Forum Hadriani een weg heeft gelopen naar de Romeinse vindplaats aan de Scheveningseweg, waar resten van een vicus zijn gevonden met onder andere vondsten die wijzen op metaalbewerking en geassocieerd worden met militaire aanwezigheid. Bovendien zijn in de nabijheid van het plangebied eerder Romeinse scherven aangetroffen. Deze scherven kunnen met de aanwezigheid van een Romeinse weg tussen Forum Hadriani en de vindplaats aan de Scheveningseweg te maken hebben. De Binckhorstlaan, waaraan het kasteel De Binckhorst werd gebouwd, zou een voortzetting of opvolger kunnen zijn van de hierboven genoemde Romeinse weg.

30

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Het opgravingsgebied Binckhorstlaan in detail, begin 2017.

Andjelko Pavlovic, projectleider opgravingen Binckhorstlaan.

Opgraving Binckhorstlaan januari 2017, dwarsdoorsnede van een laatmiddeleeuwse gracht.

Bij de start van de opgravingen werd verwacht dat er muurwerk, funderingen en andere aan het boerenbedrijf gerelateerde zaken aangetroffen zouden worden uit de 17e eeuw of eerder. Van het hoofdgebouw van de boerderij werden geen sporen gevonden, terwijl er van de bijgebouwen alleen sporen uit de late 18e- 19e eeuw aan het licht kwamen. Van eerdere fasen werden geen sporen aangetroffen. De sporen van het hoofdgebouw van de boerderij bevinden zich waarschijnlijk ten zuidwesten van het onderzoeksgebied. Wat de relatie tussen het boerderijcomplex en het kasteel precies is geweest, is uit het onderzoek niet duidelijk geworden aangezien daarbij alleen 18e-19eeeuwse sporen van het boerderijcomplex zijn aangetroffen. Mogelijk was de boerderij in deze periode niet meer gerelateerd aan het kasteel. Ook van een Romeinse weg of een voorloper van de Binckhorstlaan zijn geen sporen aan het licht gekomen. De gevonden sporen betreffen voornamelijk palen en kuilen. Daarnaast werden waterputten, gierputten, beerputten, een sloot en een gracht aangetroffen. De gracht is het oudste spoor dat van noordwest naar zuidoost loopt en afbuigt in de richting van het kasteel De Binckhorst. Op basis van gevonden aardewerk werd de gracht gedateerd uit de late 14e eeuw en deze was mogelijk tot aan het einde van de 17e eeuw in gebruik. Het


ROTTERDAMSEBAAN ARCHEOLOGISCHE OPGRAVINGEN

SPECIAL

merendeel van de overige sporen kan voorlopig in de nieuwe tijd gedateerd worden.

De locatie Vlietzone Onderzoeksfasen Het plangebied van de Vlietzone omvat terreinen nabij het familiepark Drievliet, de golfbaan Leeuwenberg en het Molenslootpad. In de afgelopen decennia is veel onderzoek gedaan door andere partijen rondom en binnen dit plangebied, die echter niet volledig zijn uitgewerkt. De grootste daarvan is het onderzoek dat op de golfbaan Leeuwenbergh heeft plaatsgevonden, uitgevoerd door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (tegenwoordig RCE). In dit onderzoek werd een aantal aaneengeschakelde inheems Romeinse erven blootgelegd, verbonden met een doorlopende greppel in een oude kreek. Verder is er op en ten zuiden van het plangebied eerder onderzoek gedaan door de gemeente Rijswijk. Vanaf 2014 tot december 2018 volgden in het plangebied diverse archeologische onderzoeken. Daarin kunnen tien opgravingsprojecten worden onderscheiden. Op een aantal plekken volgden aanvullende onderzoeken. Aan de noordoostzijde van het plangebied zijn de proefsleuven tot ongeveer 3,5 m onder maaiveld verdiept om een eventueel neolithisch niveau te onderzoeken (dat overigens niet is aangetroffen). Daarbij zijn vaak aanvullende

Deel van de opgravingen van de Vlietzone.

boringen gezet om lokaal een beter beeld te krijgen van de bodemopbouw.

Context

Dronefoto met overzicht van de locatie Vlietzone.

De bodemopbouw is over het hele terrein opvallend uniform. Op ongeveer -3,30 m NAP ligt de top van het duin/strandzand. In en op het zand, dat behoort tot de laag van Voorburg/Ypenburg/Rijswijk, is in theorie neolithische bewoning mogelijk. Met boringen en proefsleuven is echter aangetoond dat dit op de onderzoekslocatie niet het geval is. Deze afzettingen lagen hier namelijk te laag en waren daarom te nat om menselijke activiteiten mogelijk te maken. De landschapsinrichting is vanaf de Romeinse tijd (vanaf de tweede helft van de 2e eeuw) tot op heden gelijk gebleven. In de Romeinse tijd werd in de 1e eeuw na Christus het terrein voor het eerst ontgonnen. Ze gebruikten een hoge kwelderwal als locatie voor hun huizen. De huisplaatsen werden individueel omgreppeld en met elkaar verbonden met een lange lineaire greppel. In de 4e eeuw wordt het terrein verlaten en pas aan het eind van de 13e eeuw zijn er weer activiteiten binnen het plangebied. Er werden drie grote erven ingericht die flink omgracht waren. Ergens in de 15e eeuw is de bewoning afgebroken en werden de grachten gedempt. Hierna wordt het terrein niet meer bewoond maar blijven de sloten en de (deels dichtgegooide) grachten nog steeds in gebruik. Nadat de nederzetting verlaten was, is de Hoge Broekpolder door molens bemaald.

Resultaten veldwerk: Romeinse sporen In totaal werden ruim vierduizend sporen aangetroffen die afgezien van een paar honderd recente verstoringen alle dateren uit de Romeinse tijd en de Late Middeleeuwen. Een groot deel van de archeologische 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

31


SPECIAL

sporen dateren uit de Romeinse tijd. Vanaf de 1e tot en met de 4e eeuw maakte het plangebied deel uit van een Romeinse bewoningsas die de hogere kwelderwal volgde. Op basis van de nu al beschikbare gegevens kunnen de grove contouren van de Romeinse bewoning geschetst worden. De vroegste sporen op het plangebied worden gevormd door een lange kaarsrechte greppel met aan weerszijden drie ovale (vermoedelijke) huisgreppels. De greppel volgt min of meer de kwelderwal en verbindt de verschillende huisplaatsen met

Uitsnede van luchtfoto’s van de opgravingen Vlietzone. Opgravingen Vlietzone in 2014.

ROMEINSE ZILVERSCHAT Bij het aanleggen van een vlak voor het archeologisch onderzoek stuitte de metaaldetector op een grote klomp roest in een geverfde Romeinse beker. De conservator van de afdeling Archeologie maakte de vondst schoon. Al snel bleek het een zilverschat te zijn. In totaal zijn 107 denarii (munten), 6 armbanden, een

32

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

grote verzilverde fibula (mantelspeld) en de restanten van een ketting in de beker gestopt. Waarom de schat is verborgen, blijft nog een mysterie. Zijn de waardevolle spullen verstopt tegen rovers of moet dit meer als een ritueel offer aan de goden gezien worden? De Romeinse zilverschat in volle glorie.

elkaar. Een 2e-eeuwse verkaveling deelt het terrein op in stroken die vervolgens met dwarsgreppels met elkaar worden verbonden. De stroken staan haaks op het kanaal van Corbulo, dat ter hoogte van Forum Hadriani gelijkloopt met de Vliet. Opvallend is dat de huidige verkaveling nog steeds deze oriëntatie heeft. Deze 2e-eeuwse verkaveling verdeelt het plangebied in verschillende erven die samen zones vormen. De eerste zone, het westelijke deel van het onderzoeksgebied, wordt in deze fase gekenmerkt door 13 (mogelijke) inheemse huisplattegronden, wat bijgebouwen, veel greppels met verschillende oriëntaties en veel rijke vondsten waaronder een zilveren ring met opschrift: ‘Amo te Vita’ en een zilverschat die verborgen was in een geverfde beker (zie kaders). Aan de oostzijde van het plangebied lagen zes huizen in twee rijen van drie tegenover elkaar aan weerszijden van een Romeinse greppel. Ten zuiden van de zes huizen bevond zich een greppeltje waarin fragmenten Romeins beton zijn aangetroffen. Dit zou een aanwijzing kunnen zijn voor Romeinse steenbouw hier. Daarnaast is aan de zuidhoek van het terrein een vierkant omgreppeld terreintje van 20m bij 20m gevonden. Mogelijk betreft dit een grote opslagplaats. De tweede zone, het oostelijke deel van het plangebied, wordt gedomineerd door twee parallel lopende greppels waarin ongeveer 350 grote dakpanfragmenten zijn aangetroffen waarvan 210 complete dakpannen (zie kader). Deze greppels vormen, samen met de greppel die in de jaren ‘90 door de gemeente Rijswijk is opgegraven, drie kanten van een erf. In deze zuidelijke greppel zijn ook 40 dakpannen aangetroffen. De noordelijke erfgreppel is


in de Late Middeleeuwen opnieuw opengegraven en daardoor volledig verstoord. Deze vier greppels vormen de begrenzing van een 70m bij 60m groot erf. Naast de dakpannen lagen ook grote stukken natuursteen, Romeins beton en stukjes pleister dat beschilderd is met rode verf. Al deze sporen en vondsten duiden op de aanwezigheid van een (deels) versteend gebouw. Het terrein waar deze bebouwing vermoed wordt was ook in de Late Middeleeuwen een populaire vestigingsplaats. De Romeinse gebouwsporen zijn daardoor helaas grotendeels weggegraven. De gevonden grote hoeveelheid dakpannen was ruim voldoende voor een relatief klein dak. Dit betekent dat een deel van de pannen weg is of dat alleen een klein deel van het dak met pannen bedekt was.

Resultaten veldwerk: ­laatmiddeleeuwse sporen Omdat men zowel in de Romeinse tijd als in de Late Middeleeuwen op de hoge kwelderwal ging wonen zijn veel Romeinse sporen in de Middeleeuwen verspit. Zeker de brede grachten hebben veel Romeinse contexten verstoord. De laatmiddeleeuwse bewoning begint (op basis van een grove aardewerkscan) rond het einde van de 13e eeuw. Veruit het meeste materiaal is echter afkomstig uit de 14e eeuw. De vondst van slechts enkele scherven uit de 15e eeuw duidt erop dat de nederzettingen in die eeuw verlaten zijn. De laatmiddeleeuwse resten liggen overal in het plangebied. Wederom is de hoge rug uitgekozen om de gebouwen neer te zetten en enkele Romeinse verkavelingsgreppels worden opnieuw opengemaakt om het land te ontwateren. Ook worden nieuwe sloten gegraven, soms zijn deze zo breed dat ze zelfs grachten genoemd mogen worden. In totaal zijn drie grote laatmiddeleeuwse erven onderscheiden, alle omringd door water en ook de bijgebouwen zijn apart omgracht. In de sloten/grachten zijn grote hoeveelheden vondsten gedaan waaronder enorme hoeveelheden kloostermoppen. De meeste laatmiddeleeuwse vondsten

SPECIAL

ROTTERDAMSEBAAN ARCHEOLOGISCHE OPGRAVINGEN

zijn afkomstig uit de grachten. Een groot aantal vondsten onderstreept het agrarische karakter van de vindplaats, zoals een ijzeren ploegschaar, een ijzeren zeis en grote hoeveelheden verkoolde granen. En verder ook dierbegravingen. Dat er veeteelt bedreven werd, is hiermee ook bevestigd. In de grachten zijn in totaal drie fuiken of resten daarvan aangetroffen. Tenslotte is in de grachten ook een aantal vrijwel complete fruitbomen gevonden. Vele vondsten hebben betrekking op het reilen en zeilen van het middeleeuwse huishouden. Het meeste aardewerk bijvoorbeeld betreft tafel-, drinkof kookgerei. Tussen het aardewerk bevindt zich ook een grote cluster van vuurdovers die allemaal op min of meer dezelfde plek in de gracht zijn gegooid. Andere vondsten die het dagelijks leven illustreren zijn leren

Vlietzone, het bergen van de Romeinse dakpannen.

PELGRIMSINSIGNES Bij de Rotterdamsebaan zijn veel pelgrimsinsignes gevonden. Dit waren kleine speldjes die men in de Late Middeleeuwen op kleding droeg. Pelgrims kochten ze bij bedevaartsoorden en daardoor waren de insignes bij thuiskomst een souvenir en statussymbool.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

33


SPECIAL

Een bijzondere en leuke vondst in de Vlietzone: drie visfuiken in de gracht. Dat de van twijgen gevlochten fuiken goed functioneerden, blijkt uit de vissenbotjes die in de fuik teruggevonden zijn. Een 14e-eeuwse veldfles opgegraven in een van de grachten in de Vlietzone. Na een grondige schoonmaak bleek deze verzilverd te zijn. Dergelijke vondsten zijn zeldzaam en verzilverde exemplaren zijn nog nooit gevonden. Het geeft aan dat de bewoner van dit erf veel geld te besteden had. Zelfs een deel van de leren riem waar de fles aan hing is teruggevonden. Op een aantal plaatsen is te zien dat men destijds kleine gaatjes in de veldfles heeft gerepareerd.

schoenen, houten trippen, een houten klomp en een puntgave houten kam. Een grote en bijzondere vondst­categorie vormen de pelgrimsinsignes. Een groot aantal van deze speldjes is teruggevonden en voor het buitengebied is dit vrij zeldzaam. Vondsten tonen ook aan dat de bewoners van dit terrein rijk waren. Er is geld gevonden, zelfs een gouden munt, een verzilverde veldfles, een zegelstempel en diverse sieraden. Verder veel paardentuig zoals stijgbeugels en bitten, objecten die tot in deze periode alleen door de adel werden gebruikt. Daarnaast is een netjes begraven en beslagen relatief groot paard teruggevonden. Dit in tegenstelling tot de tientallen andere

dierbegravingen die in een kuil of greppel gedumpt waren.

Uitwerking Thans is het archeologisch onderzoek bij de aanleg van de Rotterdamsebaan in de uitwerkingsfase beland. Daarbij worden vondsten, monsters en sporen beoordeeld op hun mogelijke bijdragen aan het beantwoorden van vragen die bij of na het onderzoek zijn gerezen. Op basis van deze beoordeling wordt besloten welke grondsporen, vondsten en monsters worden uitgewerkt. De resultaten van dit alles zullen worden verwerkt in een eindrapportage.

ROMEINSE DAKPANNEN In de zomer van 1997 werd tijdens de aanleg van bedrijventerrein Hoornwijck in Rijswijk een bijzondere vondst gedaan: ruim 40 Romeinse dakpannen. Dit was sensationeel omdat zoiets nooit eerder was gevonden. Maar dat beeld is met de opgravingen in het tracé van de Rotterdamsebaan veranderd. In juni 2015 vonden de archeologen van de gemeente Den Haag namelijk in het weiland naast familiepark Drievliet een vergelijkbare verzameling Romeinse dakpannen, niet ver van de Rijswijkse vindplaats. Het gaat om twee soorten: platte dakpannen (tegulae) en halfronde (imbrices). De platte dakpannen werden tegen elkaar aan gelegd. De halfronde werden gebruikt om de ruimte ertussen te bedekken. Zo ontstond een waterdicht dak. Op deze manier worden in landen rond de Middellandse zee ook nu nog de daken bedekt.

34

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Op een van de dakpannen heeft iemand, toen de dakpan nog nat was, NIIMO geschreven (lees Nemo, vertaald ‘niemand’). Of dit de naam van de maker was of dat het aangaf dat deze partij dakpannen door niemand vooraf besteld was, is niet te achterhalen. De gevonden dakpannen waren vermoedelijk voldoende voor een dak van ongeveer 22,5m2. Een standaard inheems Romeinse boerderij kan het gewicht van zo’n dak niet dragen zonder extra verstevigende maatregelen. Een pannendak impliceert dus een speciale bouw, vaak wordt gedacht aan steenbouw. De resten (veelal hergebruikt) bouwmateriaal ondersteunen deze hypothese. De Romeinse dakpannen op hun vondstlocatie. (FOTO’S: JURRIAAN BROBBEL)


Tekst: Esdor van Elten | foto’s: afdeling Archeologie gemeente Den Haag

ROTTERDAMSEBAAN   DIGITALE TECHNIEKEN

‘De archeologie van de toekomst is snel en visueel supergaaf’ SPECIAL

Digitale technieken bij archeologie Rotterdamsebaan

Digitale techniek wordt steeds belangrijker, óók in de archeologie. Toepassing van nieuwe technieken kan het wetenschappelijke werk niet alleen sneller, goedkoper en nauwkeuriger maken, maar ook inzichtelijker. Archeoloog Robert van de Mijle Meijer gaat nog een stapje verder: ‘het wordt gewoon ook leuker’.

R

obert van der Mijle Meijer is archeoloog in dienst van de gemeente Den Haag. Hij was betrokken bij alle opgravingen die tot dusver op en rond de Rotterdamsebaan zijn gedaan. ‘We hadden als Haagse archeologen het geluk dat we al snel bij het project werden betrokken. Vooraf waren er hoge verwachtingen, want we wisten op grond van eerdere vondsten in het gebied dat er “‘wel wat moest zitten”’. Zelfs de resultaten uit de eerste proefsleuven overtroffen onze verwachtingen. De Rotterdamsebaan heeft zich ontpopt tot een fantastisch archeologisch project dat niet alleen onze kennis van de geschiedenis van dit gebied heeft vergroot, maar ons ook de mogelijkheid bood om die op nieuwe manieren aan het publiek te presenteren.’

Gamificatie Robert is namelijk niet alleen archeoloog, maar ook virtual-reality-specialist. Hij bedenkt en bouwt spellen waarin hij de harde wetenschap combineert met spel. Gamificatie wordt dat genoemd: het aanwenden van speltechnieken in een niet-spelcontext, zoals Wikipedia het formuleert. Simulators, trainingsprogramma’s; gamificatie kent vele toepassingen. Maar in de archeologie is het nog relatief nieuw. ‘Ik

begon ermee voor de fun’, vertelt Robert. ‘Maar na verloop van tijd ging ik beseffen dat je hier meer mee kunt. Ik ging allerlei digitale onderzoeksresultaten samenvoegen in een game engine’. Het resultaat is een aantrekkelijke, spannende maar ook waarheidsgetrouwe presentatie van archeologische vindplaatsen en artefacten. Het virtuele museum in het Trefpunt Rotterdamsebaan, het informatiecentrum van het project in de Binckhorst, is van zijn hand. Ook maakte hij met dezelfde techniek een veiligheidsinstructie voor op het werkveld. ‘De toepassingen zijn eindeloos. Ik heb een app gemaakt bij een publieksboekje van één van onze opgravingen waarbij ik augmented reality (AR) toepaste. Als je je telefoon op

Archeoloog Robert van der Mijle Meijer met de drone bij de opgravingen.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

35


ROTTERDAMSEBAAN  DIGITALE TECHNIEKEN

SPECIAL

Drones

een object in het boekje richtte rees uit de app een 3D-model op dat je aan alle kanten en in detail kunt bekijken. Dat is het mooie van dit soort techniek: je kunt het laten zien zoals het echt is, in ongelooflijk detail, en, net zo belangrijk, in context’. Dat geldt ook voor de opgravingen bij de Rotterdamsebaan. Met digitale techniek laat Robert je over het opgravingsveld lopen, objecten ‘vinden’ en bekijken, met daarbij de benodigde uitleg. En passant laat hij daarbij ook iets zien over het dagelijks werk van de archeoloog.

36

De drone bij de opgravingen Rotterdamsebaan. ‘Tegenwoordig worden a­ rcheologische sporen snel en nauwkeurig digitaal vastgelegd met een “robotic total station”. Er komt geen meetlint meer aan te pas’. (FOTO: JURRIAAN BROBBEL)

In het archeologisch onderzoek wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van drones die digitale foto’s maken. Robert stond in Nederland aan de wieg van deze toepassing. De afdeling Archeologie van Den Haag was in 2012 de eerste die een drone gebruikte bij een opgraving. Luchtfotografie is natuurlijk vaker gebruikt in de archeologie, maar met drones kun je dit gemakkelijker en vaker toepassen. ‘Het grootste voordeel van het gebruik van drones is dat je een groot gebied nauwkeurig in kaart kan brengen. Bij de Rotterdamsebaan hebben we drones systematisch ingezet. We maken vlakfoto’s en geo-refereren (koppelen aan coördinaten) die nog dezelfde dag. En dat deden we iedere dag. Al die foto’s kun je samenvoegen tot één grote foto van het hele opgravingsgebied tot op een halve centimeter nauwkeurig. Als je dan vervolgens de luchtfoto’s combineert met de digitale tekeningen van je robotic total station krijg je een nauwkeurig overzicht van alle sporen. Dat levert soms verrassende nieuwe inzichten op. Zo kunnen zaken die je op de grond gemist hebt, je vanuit de lucht wèl opvallen. En ook hier weer: je ziet de dingen in context, in samenhang’. Bij collega-archeologen wekte deze inzet van drones bij de Rotterdamsebaan veel interesse op: ‘Archeologen uit heel Nederland, maar ook daarbuiten, zijn geïnteresseerd in deze toepassing. Ik denk dat dit in de toekomst gemeengoed wordt. Het is eenvoudig, het is goedkoop en heel effectief.’

Meten

Fotogrammetrie

Een spel of virtueel museum is een prachtig eindproduct, maar om daar te komen heb je de juiste middelen nodig. Krachtige computers, maar vooral: digitale data. De laatste twintig jaar is het gebruik van digitale middelen bij archeologisch onderzoek enorm toegenomen. Stonden de archeologen een aantal jaren geleden nog over een tekentafel gebogen, tegenwoordig worden archeologische sporen snel en nauwkeurig digitaal vastgelegd met een “robotic total station”. ‘Er komt geen meetlint meer aan te pas’.

Een andere digitale techniek die Robert gebruikt is fotogrammetrie. Daarmee kun je prachtige 3D-beelden maken van immobiele objecten, maar ook van landschappen. De 3D-foto van een Romeins strijdros dat bij de opgravingen op de Rotterdamsebaan werd aangetroffen, is een mooi voorbeeld. ‘Fotogrammetrie maakt gebruik van gewone 2D-foto’s’, legt Robert uit. ‘Foto’s die je bij wijze van spreken al met je mobieltje kunt maken. Daarna voer je de foto’s in, in een speciaal programma die alles omzet in een

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018


SPECIAL

puntenwolk. Vervolgens kan de computer die puntenwolk omzetten in een 3D-beeld. De wetenschappelijk waarde van de beelden die je hiermee kunt creëren is groot, denkt Robert. ‘Je onderzoeksresultaten worden veel toegankelijker. Je kunt het later terugkijken. En ook anderen kunnen het precies zo bekijken als degene die het oorspronkelijk aangetroffen heeft en tot in detail inzoomen. Dat is vooral bij kwetsbare vondsten heel nuttig. Fuiken bijvoorbeeld, die zijn vrijwel niet schadeloos op te graven, maar door deze techniek kun je het toch van dichtbij en alle kanten bestuderen.’

Digitale reconstructie Makkelijker toegankelijk, nauwkeuriger en beter in context te plaatsen. De wetenschappelijke waarde van het toepassen van digitale technieken is groot. Maar Robert ziet dus ook grote meerwaarde voor het aantrekkelijk presenteren van archeologische vondsten en projecten. ‘Je kunt zaken zichtbaar, bijna tastbaar maken. Met een virtual reality­bril sta je er letterlijk middenin en de beelden worden met het jaar levensechter. Je kunt er bovendien ook allerlei spelletjes en uitdagingen instoppen, zodat het niet alleen leerzaam is, maar vooral ook leuk.’ Een virtueel museum is wat Robert betreft dan ook pas een begin. Je kunt natuurlijk het landschap laten zien, en het opgravingsveld. Maar waarom niet nog een stap verder? Een echte reconstructie?’ In een aantal van zijn “spelletjes” past hij dat al toe: ‘dat begint met de plattegrond van een boerderij. Dan zie je de palen oprijzen en vervolgens verschijnt een reconstructie van de boerderij zelf, waar je dan weer omheen en doorheen kunt lopen’. Dat soort virtuele reconstructies zijn niet altijd even eenvoudig: ‘Het moet wel wetenschappelijk onderbouwd zijn. Ik kan niet zomaar iets verzinnen. Als ik huizen reconstrueer, dan moet

dat gedaan worden op basis van daadwerkelijk gevonden paalsporen en hun exacte locatie. Er kunnen geen palen bij verzonnen of verplaatst worden’.

Stand-stills van het virtual reality museum en de vr-bril in het Trefpunt.

Keuzes maken Eigenlijk heeft dit soort virtuele reconstructie dus wel iets weg van experimentele archeologie. Robert ziet ook wel parallellen: ‘In Vlaardingen (Stichting Federatie Broekpolder) zijn ze op dit moment bezig met het nabouwen van oude boerderijen op basis van opgravingsgegevens. Toen ik met de bouwmeester praatte viel het ons op dat hij tegen vergelijkbare problemen aanloopt. Je reconstrueert iets en dat dwingt je tot keuzes. Zodra je iets gemaakt hebt, gaan mensen vragen waarom je het zó gemaakt hebt. Dat geeft stof tot discussie’. Veel archeologische vondsten zijn natuurlijk ook incompleet. Daar moet je gaan interpreteren. ‘Het mooie van virtual reality is dat je dan ook kunt laten zien wat echt gevonden is, en wat interpretatie of aanname is’. Robert verwacht dat digitale technieken steeds belangrijker gaan worden bij het onderzoek, maar vooral ook bij het presenteren daarvan aan het publiek: ‘De archeologie van de toekomst moet snel en visueel supergaaf zijn’.

Digitale technieken worden steeds belangrijker bij onderzoek en bij presentatie 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

37


IN SAMENWERKING MET

SUBSIDIËNT TENTOONSTELLING

BEGUNSTIGERS

SPONSOR

SUBSIDIEGEVER

SPONSOR

SUBSIDIEGEVER BEGUNSTIGERS

HOOFDSPONSORS

HOOFDSPONSORS

IN SAMENWERKING MET

16 DECEMBER 2018 T/M 5 MEI 2019 | DRENTSMUSEUM.NL

LAND VAN DE ZWARTE FARAO’S

Boven: Standbeeld van koning Senkamanisken, 643–623 v. Chr. | Onder: Mohammedani Ibrahim Ibrahim, Gebel Barkal: piramides 1-8 | Harvard University-Boston, Museum of Fine Arts Expedition,Photographs © Museum of Fine Arts, Boston

16 DECEMBER 2018 T/M 5 MEI 2019 | DRENTSMUSEUM.NL

Boven: Standbeeld van koning Senkamanisken, 643–623 v. Chr. | Onder: Mohammedani Ibrahim Ibrahim, Gebel Barkal: piramides 1-8 | Harvard University-Boston, Museum of Fine Arts Expedition,Photographs © Museum of Fine Arts, Boston

LAND VAN DE ZWARTE FARAO’S SUBSIDIËNT TENTOONSTELLING


WIM WEIJLAND  GASTCOLUMN

Leidsche vanzelfsprekend Afgelopen jaar schreef ik in deze column vooral over de internationale samenwerking en oriëntatie van het Rijksmuseum van Oudheden. Nu richt ik de blik op Leiden, de stad waar het museum sinds 1818 gevestigd is. Die vestigingsplek is overigens niet altijd vanzelfsprekend geweest. In 1828 schetste directeur Reuvens zijn ideale plattegrond van zijn droommuseum, op het moment dat de collectie nog opgestapeld in kratten in de Orangerie van de Hortus Botanicus stond. Dat gebouw, met een klassieke gevel, een auditorium voor onderwijs en een strakke geometrische ordening waarbij de Hindoe Boeddhistische sculpturen, sinds 1903 in Museum Volkenkunde te zien, een centrale ereplek innamen, had volgens Reuvens in Den Haag kunnen staan, of in Amsterdam of Brussel, maar niet in het te benauwde en benepen Leiden. Was hem een langer leven beschoren geweest, dan is de vraag of het RMO in Leiden was gebleven. De stad Leiden is altijd verbonden met het museum geweest. En vice versa. Anton Korteweg uitte dat in een gedichtje, waarvan de eerste zinnen als volgt luidden: ‘Pensioenen in Heerlen, in Groningen Gasunie, de KMA in Breda, in Utrecht de NS, in Hilversum de omroep, de giro Leeuwarden Arnhem, voor Oudheden naar Leiden’. Niet voor Naturalis naar Leiden, of voor Museum Volkenkunde, voor de studenten van Minerva, de zaterdagmarkt of voor het Leidens Ontzet. Nee, voor Oudheden naar Leiden. Onze jubileumtentoonstelling Al 200 jaar van nu opende met dit gedicht.

Liefde Leiden en het RMO horen al twee eeuwen bij elkaar en zeker in dit jubileumjaar hebben de stad en het museum elkaar opnieuw de liefde verklaard. We organiseren rondleidingen in de stad over Leiden en de Oudheid. Beelden in Leiden op de Hooglandse Kerkgracht stond dit jaar in het teken van ons jubileum, met satelliettentoonstellingen in het RMO en LUMC. In het ziekenhuis laten we mummies scannen, we hebben al twee eeuwen nauwe banden met diverse faculteiten van de Universiteit en krijgen een steeds sterkere relatie met het Stedelijk Gymnasium, maar ook met Leidse VMBO-instellingen. En we waren voor het eerst aanwezig met een praalwagen bij de jaarlijkse 3 oktober optocht. Of dat laatste de doorslag gaf voor het feit dat het college van Burgemeester en Wethouders het museum op de vooravond van 3 oktober de erepenning van de stad uitreikte weet ik niet…

Leids en verder Het RMO is Leids én nationaal én internationaal qua uitstraling en programmering. Zeventig procent van onze bezoekers is afkomstig van buiten Zuid-Holland en komt dus ‘voor Oudheden naar Leiden’. Daaronder een groeiend aantal buitenlandse toeristen. We menen te mogen concluderen dat we een belangrijke economische motor voor de binnenstad, de horeca en de winkelstand zijn. En dat willen we blijven. Goden van Egypte, de grootste tentoonstelling die het RMO ooit gemaakt heeft, is thans te zien en het laatste evenement in dit jubileumjaar dat – en daar hoef ik geen helderziende voor te zijn - afgesloten zal worden met een recordjaar qua aantallen bezoekers. Hen laten we heel graag de erepenning van de stad zien.

WIM WEIJLAND directeur Rijksmuseum van Oudheden

Met het oog op de 200e verjaardag van het Rijksmuseum van Oudheden verzorgt museumdirecteur Wim Weijland dit jaar een reeks gastcolumns. Hij beschrijft daarin zijn ervaringen en indrukken en verbindt die met voorbereidingen van de jubileumactiviteiten.

De Eerenpenning der Gemeente Leiden voor het Rijksmuseum van Oudheden. (FOTO: RMO)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

39


MEMOIRES  VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG

door Dick Roetman (tekst en illustraties)

Deel 1: de oudste sporen

Lent was al in de oudheid bewoond In het verre verleden ging er geen pont naar de overzijde van de Waal, waar eeuwenlang gewoond werd: Lent aan de noordzijde van de Waal in Nijmegen, ook wel genaamd ‘De Waalsprong’. Niettemin was aan de overkant veel te beleven… De overkant De zanger/conferencier Drs. P. bezong ‘de overkant’, misschien wel de overkant van de Waal, die hij als veerman eindeloos met zijn pont dagelijks moest bereiken. Gelukkig voor de veerman was de pont op een dag overbeladen en zonk, zodat aan zijn kwelling, maar ook aan hem, een einde kwam. Een collega van mij was helemaal enthousiast over deze Drs. P en zong vaak over hem tijdens de opgravingen. Een vrouwelijke collega die aanstalten maakte om een opgravingsput in te gaan werd overvallen met een deel van dat lied: ‘...de put is vol, mevrouw gaat u niet de put in; u ziet toch

dat die vol is. Doet u het niet mevrouw, daar komen ongelukken van’.

Doel van de ­opgravingen in Lent Duizenden jaren geleden werd Lent al bewoond. Geen wonder dat er regelmatig indicaties waren en zijn dat er weer wat valt te vinden. Dit gebeurde steeds vaker omdat een zeer groot braakliggend deel ten noorden van Lent geschikt werd gemaakt voor bewoning. In deze editie van Archeologie Magazine en de daarop volgende zullen enkele belangwekkende opgravingen in Lent aan de orde komen. Bureau Archeologie van de Gemeente Nijmegen

Resultaat van het maken van gipsafdrukken. In het midden een poging van het gipsen van het hoofd van Dick Roetman.

40

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Gips gieten in de ‘uitgelepelde sporen’.

trachtte telkenmale de historische kennis over Lent te vergroten. En zoals toenmalig stadsarcheoloog Jan Thijssen voorspelde werden heel mooie resultaten bereikt.

Het resultaat van de campagnes A. Oude voetsporen In juli 2011 werden door toedoen van de ‘precisie-­ onderzoeker’ Glenn Tak voetsporen van mensen en afdrukken van runderpoten blootgelegd. Gezien de locatie en in de directe omgeving gevonden aardewerkresten kon worden

Begin van de Merovingische waterput; de eerste keien verschijnen.

vastgesteld dat boeren met hun runderen er in de late bronstijd of begin ijzertijd hadden gelopen en dat die beesten uit een beek hadden gedronken. De periode is tussen 1200 en 800 v.Chr., zeg grofweg 3000 jaar geleden. Er werden gipsafdrukken gemaakt en tot genoegen van de ontdekker waren de landelijke pers en diverse TV-stations geïnteresseerd in deze zeldzaamheid. Een poging van uw columnist om in een frivole bui van zijn eigen hoofd een herkenbare afdruk in gips te maken mislukte; het leek er niet op. Dit vond overigens niet

De grootste kei.


VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG  MEMOIRES Dick Roetman (1949) is gepensioneerd bankmedewerker (interne Accountantsdienst) en amateurarcheoloog sinds 1995. Hij is gespecialiseerd in de Provinciaal Romeinse Archeologie in Nederland (Germania Inferior). In deze rubriek vertelt hij over zijn belevenissen bij zijn meest opwindende opgravingen en over hem imponerende studiereizen.

plaats in de aanwezigheid van de pers; het zou het wetenschappelijke decorum hebben bedorven.

B. Merovingische waterput Ook in 2011 waren wij actief in het centrum van Lent en was de Merovingische tijd (7e eeuw n.Chr.) vertegenwoordigd door diverse stuks aardewerk, maar ook door een 3 meter diepe waterput. Na het in onbruik geraken van de put werd die dicht­ gegooid met grote blokken tufsteen en koeienhorens. Het grootste blok was 48x32x38 cm. Het opgravingsavontuur in de diepte was spannend, maar niet meer handmatig te beëindigen; de graafmachine heeft het de volgende dag afgerond. De put begon 1 m onder het straatniveau en eindigde 3 m lager. Bij de wetenschappelijke uitwerking kon worden vastgesteld dat er geen sprake was geweest van een afscheidsof religieus ritueel. De waterput was gewoon dichtgegooid.

Funderingen van het kasteel van de Heer van Lent.

opgravingsleidster zich wild: ‘...de wethouder weet het nog niet eens!’ Ik heb nooit begrepen wat er verkeerd ging. In ieder geval konden alle betrokkenen smullen van het gebodene: 50 inhumatiegraven en 19 crematiebijzettingen. In onze editie van 1/2019 vindt u een uitgebreide beschrijving.

D. Kasteel Ook te bespreken in mijn column in de editie van 1/2019 is het kasteel van de

Heer Dirk van Lent uit ca.1150. In september 2012 is bij toeval gestoten op de resten van dit kasteel bij opgravingen in verband met de dijkverlegging (vervaardigen van wateroverloopgebied als de Waal buiten haar oevers dreigt te treden).

Verticale tekening van de ­waterput met onderin een wijnvat. Opgraving van het ­Merovingische grafveld.

Goede wensen Ik wens tenslotte al mijn lezers heel plezierige Kerstdagen en een gezond en gelukkig 2019! Graag tot in het nieuwe jaar.

LITERATUUR OVER DEZE OPGRAVINGEN C. Harmsen, J. Hendriks & A. den Braven, ‘Archeologisch onderzoek in de Lentse Schoolstraat in Nijmegen-Lent’, rapport 33 Bureau Archeologie Gemeente Nijmegen, 2012, pag. 23-24, 58-59, 61-62.

C. Merovingische ­graven Het werd een tijd krampachtig geheimgehouden. Een grondwerker van het bouwbedrijf raakte een graf uit een tijd waar wij nog weinig van wisten: Merovingisch 6e eeuw n.Chr. Toen uw columnist dit al vermeldde in het personeelsblad van Bureau Archeologie Gemeente Nijmegen schrok de verantwoordelijke

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

41


AZOREN (PORTUGAL)  SPOREN WALVISVAARTCULTUUR

Tekst en foto’s: Ruurd Kok

Erfgoed van de walvisvaart op Pico - Azoren (deel 2)

Langs sporen van de

walvisvaartcultuur Vanaf Lissabon is het twee uur en een kwartier vliegen naar Pico, een van de Azoren, midden in de Atlantische oceaan. Pico is een van de beste plekken ter wereld om walvisachtigen te zien en juist dat trok archeoloog Ruurd Kok naar dit eiland. In een tweeluik doet hij hiervan verslag. Hier het tweede deel. 42

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

I

n elk haventje op het eiland Pico zijn ze te zien: de lange, smalle walvisboten, met witte kiel en knalrode en knalblauwe boorden. Het Azoriaanse model is een aanpassing van de walvisboten die werden meegevoerd op de grote Amerikaanse fabrieksschepen. In 1894 besloot een oudere walvisvaarder op Pico


SPOREN WALVISVAARTCULTUUR  AZOREN (PORTUGAL)

zo’n Amerikaanse boot uit elkaar te halen om er vervolgens een verbeterd, eigen ontwerp van te maken. Dit resulteerde in de ‘bote baleeiro açoriano’ met een lengte van 11,5 m en een breedte van 2 m. De Azoriaanse boot was niet alleen langer dan het Amerikaanse model, maar ook sterker, wendbaarder, lichter en sneller. De aanpassingen maakten het uitermate geschikt voor de walvisvaart vanaf de kust. De boten worden nog steeds gebruikt voor roei- en zeilwedstrijden. Zoals zich in Nederlandse parken ’s avonds groepjes sportievelingen verzamelen om te joggen of te bootcampen, zo zien we op een avond in de haven van Lajes do Pico een groepje bijeenkomen om het water op te gaan. Even later zeilt een walvisboot de haven uit, een oppas met kinderwagen achterlatend op de wal. Als ze na een tijdje weer de haven zijn ingezeild, strijken ze zowel de zeilen als de mast en peddelen ze naar de kant. De boot wordt de helling opgetrokken, het roer wordt losgehaald, de helmstok uit het roer getrokken en het losse roerblad naast de achtersteven bevestigd. Zo liggen de originele boten ook in de musea, vol met houtwerk: mast, giek en gaffel, zes riemen, zes peddels en daarbij nog eens harpoenen en lansen. Oorspronkelijk bevond zich pal achter de mastvoet een grote houten kuip, waarin zorgvuldig de honderden meters touw waren gerold die aan de harpoen vast zaten.

Uitputtingsslag Tegenwoordig worden snelle zodiacs gebruikt om walvissen te kijken. De boot mindert vaart als we in het gebied komen waar potvissen zijn gezien door de uitkijk op de wal. Dan zien we ze: dicht naast elkaar glijden twee potvissen door het water. In de golven is slechts de bovenzijde zichtbaar van de enorme glimmende, grijze lijven. Ze duiken geregeld even onder en komen dan weer aan de oppervlakte, de kleine rugvin net boven de golven. De gids geeft uitleg over hun leefwijze en gedrag. De dieren duiken tot wel 3.000 m diep, naar de donkere diepten waar ze met echolocatie hun prooi opsporen, vooral inktvis. Een duik

duurt zo’n 40 tot 45 minuten. Schipper en gids kennen het gedrag van de beesten goed en zien aan de kromming van de rug wanneer ze een diepe duik gaan maken. Dit is het fotomoment bij uitstek, omdat potvissen hun staart laten zien voordat ze in de diepte verdwijnen. Dat moment moesten de walvisjagers uiteraard zien voor te zijn. Als de walvisboot de potvis dicht genoeg was genaderd, wierp de harpoenier staande voor in de boeg de harpoen in het dier. De zwart-witfilm in het museum toont diverse van die worpen achter elkaar gemonteerd; des te pijnlijker om te zien als je deze dieren net voor het eerst met eigen ogen in de natuur hebt bewonderd. Zodra de potvis de harpoen voelde, sloeg ‘ie op de vlucht, de walvisboot achter zich aan slepend. De daarop volgende uitputtingsslag kon wel zes uur duren. Als de potvis eenmaal uitgeput was, werd de lijn ingehaald en werd het dier van dichtbij met steken van een lans gedood. De museumfilm laat zien hoe vervolgens een vlag in het dode dier werd gestoken, zodat hij makkelijk was terug te vinden. De motorboot sleepte zowel de potvissen als de walvisboten terug naar de haven. Pas na onze derde tocht herken ik aan de kade bij de steiger waar we aanmeren een dergelijke motorboot, met in het kleine mastje een zitje voor de uitkijk.

Een potvis duikt naar de diepte en laat z’n staart zien. Een ‘bote baleeiro açoriano’, de karakteristieke Azoriaanse walvisboot, onder zeil.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

43


AZOREN (PORTUGAL)  SPOREN WALVISVAARTCULTUUR

Traanovens De dode dieren werden aan wal getrokken of soms ook in het water liggend aan stukken gesneden. Tot de jaren veertig van de twintigste eeuw ging het alleen om de olie uit de spermaceti en uit de blubber, de dikke, onderhuidse vetlaag. Het vlees van de walvis werd als afval teruggegooid in zee. Voor het verwerken van de blubber werden in de negentiende eeuw door vijf walvisbedrijven traanovens aangelegd op de rotsen aan het einde van de pier die de vissershaven van Lajes oorspronkelijk beschutting

44

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Zichtbaar gemaakte resten van traanovens in de haven van Lajes do Pico met ervoor de helling waar de walvissen werden ontleed. Interieur van de walvisfabriek in Sao Roque.

bood. De vijf ovens stonden in de open lucht en gebruik ervan was afhankelijk van de weersomstandigheden. Ze bleven tot 1955 in gebruik en verdwenen bij latere uitbreiding van de kadewerken onder een laag beton. De resten kwamen later bij werkzaamheden weer aan het licht, waarna één oven is hersteld. Direct voor de traanovens lag het platform waar de dieren met een lier aan wal werden getrokken en in stukken werden gesneden. Op dit platform spreiden mensen nu hun handdoek uit om in het haventje te gaan zwemmen. Vooral de ondiepe ronde depressie vlak voor de oven lijkt een geliefde plek om te gaan liggen; vroeger werden hierin de stukken blubber verzameld voordat ze de ketel in gingen. De ovens werden uit gebruik genomen toen in 1955 iets verderop een verwerkingsfabriek werd geopend. Deze SIBIL-fabriek is nu een museum: in de voormalige fabrieksruimten staan nog enkele machines en aan de wanden hangen grote kleurenfoto’s van mannen die trots de camera in kijken. Het zijn voormalige walvisvaarders, fabrieksarbeiders en een enkele scheepsmaker of smid. Tussen de souvenirs in de museumwinkel staan de twee grote lieren waarmee de dieren de steile helling op werden gesleept. De SIBIL-fabriek sloot in 1979 voor onderhoudswerkzaamheden, maar bleef definitief dicht. Het museum roept vooral vragen op: wat gebeurde hier precies en hoe kijken die mannen nu terug op hun werk? Antwoord op de eerste vraag komt bij een bezoek aan een andere, grotere fabriek in het plaatsje Sao Roque aan de noordkust van het eiland. Het grote verschil is dat hier alle machines nog aanwezig zijn. Hier ook geen foto’s van voormalige walvisvaarders, maar kleurenfoto’s van de walvisvaarders aan het werk, op de helling voor de fabriek, in hemdsmouwen en op hun blote voeten tussen bloederige stukken walvisvlees. Een eenvoudig plattegrondje maakt duidelijk welke machines dienden voor welk proces om van de verschillende onderdelen van de potvis te komen tot de verschillende eindproducten zoals ze op de fabrieksgevel staan vermeld: vitaminen, oliën, meel en meststoffen.


SPOREN WALVISVAARTCULTUUR  AZOREN (PORTUGAL)

Het vlees werd gedroogd, geperst en gemalen tot meel dat diende als veevoer. Ook de botten werden gedroogd en vermalen tot meststof. Pas met de opening van fabrieken werden alle onderdelen verwerkt: het dier als grondstof. De fabriek sloot in 1984, het jaar waarin een einde kwam aan de walvisvaart op de Azoren.

Trots Het boekje over de geschiedenis van de walvisvaart dat ik in de SIBIL-fabriek kocht, eindigt met het stoppen van de walvisvangst; dat is het vertrekpunt van het boekje van Serge Viallelle over de walvissen en dolfijnen van de Azoren. ‘Whale hunting’ heeft plaats gemaakt voor ‘whale watching’. In de ‘Code of Ethics’ van onze ‘whale watching’-organisatie Talassa staat niet alleen hoe de dieren benaderd moeten worden, maar wordt de toerist ook gevraagd niet te snel te oordelen over mensen van wie de cultuur mede is gevormd door 150 jaar walvisvangst. Ter ere van de walvisvaarders is in 2000 voor de deur van de fabriek in Sao Roque een monument onthuld: een levensgrote bronzen walvisjager met harpoen in de geheven arm. Een van de dichtregels op de sokkel, geschreven door een lokale dichter, spreekt van ‘naamloze helden met één voet op het land en één op zee’. Pico is trots op de walviscultuur, op de walvisvaarders en op de unieke boten die hiervoor op het eiland zijn gebouwd; Lajes viert elk jaar in augustus de ‘Walvisvaarders Week’. Het is een verdwenen ambacht waaraan de herinnering levend wordt gehouden. Het lijkt folklore, maar het was een industrie die voorzag in een wereldwijde vraag naar walvisolie. Die vraag werd niet bepaald door de behoefte van de Azorianen, maar door de internationale markt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog steeg de prijs voor walvisolie, niet alleen doordat veel landen stopten met walvisvangst, maar vooral ook door toegenomen behoefte aan wapenolie. Dit leidde tot intensivering van de walvisvangst op de Azoren en tot de bouw van de eerste fabrieken. Tijdens de Koreaanse oorlog steeg de vraag naar wapenolie opnieuw en dit zorgde

Monument voor de walvisvaarders voor de fabriek in Sao Roque.

INFO Gegevens over de walvisvaart en walvissen zijn ontleend aan respectievelijk ‘The ­whales in the Azores: from hunt to tourism’ (Cymbron & Dutra Pinto 2013) en ‘Dolphins and whales from the Azores’ van Serge Viallelle (2002).

in 1951 voor een recordvangst van 751 potvissen op de hele Azoren: gemiddeld twee per dag! Dat wringt toch wel, dat Pico zo trots is op de cultuur van een industrie waarbij zoveel beesten zijn gedood. Het wringt ook dat nergens in de presentaties of publicaties aan bod komt dat het goed is dat het jagen op walvissen is gestopt. Voor de eerste keer een walvis zien, is een overweldigende ervaring. De beesten doen je je klein voelen. Hoe moeten die jagers het hebben ervaren, om een beest te doden dat zo groot en indrukwekkend is? Ze dronken een borrel aan boord als hun boten samen met de dode potvissen terug naar de haven werden gesleept. Hoe kijken ze er nu op terug? De mannen aan de muur in de SIBIL-fabriek zwijgen. Hun foto’s zijn in een boekje gebundeld, maar hun verhaal ontbreekt. Er was een enkel protest, maar de afschaffing heet soepel te zijn gegaan. De walvisvaarders kwamen niet zonder werk, want het was altijd een tweede baan. Hoe graag zou ik het verhaal horen van de taxichauffeur met wie ik in losse woorden Engels en Portugees een gesprekje probeer te voeren. Hij maakt met zijn linkerarm een werpgebaar en knikt bevestigend als ik vraag of hij ‘baleeiro’ was. Ik word helaas niet veel wijzer, behalve dat hij de ‘whale watching’ veel te duur vindt. 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

45


THEE DRINKEN

Door Charlotte Kleyn

In Groot-Brittannië dé volksdrank, in Nederland een beetje elitair drankje

Korte Europese geschiedenis van thee Stelt u zich eens voor: eeuwenlang was er in Europa weinig anders te drinken dan wijn, bier en water. Toen vanaf de 17e eeuw exotisch warme dranken zonder alcohol beschikbaar werden, had dat dan ook een enorme impact. Een korte geschiedenis van koffie, thee en chocolade, met deze laatste aflevering de drank waarmee vooral de Britten niet zonder kunnen. Thee. Dure praktijken De geschiedenis van thee gaat veel verder terug dan ik hier beschrijf. Chinezen, Japanners en Koreanen waren al eeuwen dol op thee, vóór Europeanen geïnteresseerd raakten. Maar dat verhaal moeten we bewaren voor een andere keer. Italiaanse en Portugese missionarissen en ontdekkingsreizigers vermelden in de 16e eeuw al de drank thee, maar we moeten wachten tot begin 17e eeuw voor thee in Europa arriveert. Dat is groene thee, aan boord van een VOCschip dat van China naar de haven van Amsterdam voer, waarschijnlijk in 1610. Vooral inwoners van Den Haag schijnen er dol op te zijn, ondanks de hoge prijzen (of misschien dóór die hoge prijzen, want wat duur is, is chic en gewild). Later staat in Oorsprong en geschiedenis der vroegere en hedendaagsche drinkgewoonte in Nederland (1868) van P.M. van der Made, dat in de 17e eeuw steeds minder bier wordt gedronken

46

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

ten gunste van koffie en thee. Volgens de auteur komt dat vooral door artsen. In de eerste periode na de introductie van thee, werd de drank namelijk gezien als medicijn. Dat blijkt ook uit uitspaken van arts Nicolaas Tulp (althans, zo geciteerd door Van der Made): ‘ “Drink thee!” sprak Tulp met het dubbele gezag van burgemeester en geneesheer – er bestaat geen beter middel om lang te leven en nooit ziek te worden; – de thee bewaart u voor kramp en honderd andere kwalen; de thee is een afdrijvend middel en doet zacht uitwasemen’. Van der Made schrijft dat Cornelis Bontekoe de grootste theedrinker van zijn tijd was, ‘die zijne patienten niets dan koppies thee voorschreef, en ’t zelfs zoo ver bragt, dat hij volgens zijne eigene getuigenis, voor en na den middag, telkens 200 kopjes thee dronk. Maar hij was dan ook (…) van al zijn theedrinken zoo uitgedroogd, dat zijne gewrichten rammelden als castagnetten (…).’

Londen Pas in 1657 vervoert een Nederlands schip de eerste thee naar Londen, hoofdstad van wat later hét theeland van Europa zal worden. In 1662 trouwt de Engelse koning Charles II met de Portugese prinses Catharina van Braganza. Zij is reeds theefanaat en bracht als deel van de bruidsschat een kist met Chinese thee mee. Er wordt gezegd dat toen ze in Portsmouth aankwam, Catharina als eerste om een kopje thee vroeg. Ze leerde haar kersverse echtgenoot genieten van de drank en de rest van het hof volgde. Vanaf 1669 begon de Britse Oost-Indische Compagnie thee te importeren uit China en verloor de VOC zijn monopolie. De prijzen blijven hoog, maar toch drinken de meeste Britten uit de upper en middle class eind 17e eeuw thee. Thee wordt later dé drank voor alle klassen en gelegenheden.

Anoniem, Het sorteren van de thee in China, ca. 1770. (­ COLLECTIE EN FOTO: RIJKS­MUSEUM, ­AMSTERDAM)

drinken is het feit dat ze er suiker aan toevoegen, iets dat in China niet voorkwam. Van der Made noemt thee in de 17e eeuw ‘vrouwtjes-tabak’: ‘de dames zochten toen in de thee een gelijk genot, als de heeren gevonden hadden in den tabak’.

Suiker en melk Waarom Europeanen vooral zo graag thee beginnen te

Charles-Joseph-Frédéric ­Soulacroix (1825-1879), Afternoon Tea for Three.


THEE DRINKEN

Volgens hem gebruiken ze suiker uit ‘fraaije vergulden suikerdoozen’ in hun thee. Daarnaast wordt het gebruikelijk om melk in thee te doen, ook iets waar ze in Azië nog nooit van hadden gehoord. Vaak wordt de Franse Madame de Sevigné aan het hof van Lodewijk XIV genoemd als eerste die melk toevoegt, maar er zijn bronnen die suggereren dat de Engelsen dat tien jaar eerder al deden.

Opiumoorlog De Britten raken in de loop van de 18e eeuw steeds meer gehecht aan hun kopjes thee, de Britse overheid steeds meer aan de belasting die de blaadjes opleveren. Rond 1800 bestaat een tiende van de Britse importbelasting uit thee – en dan is er ook nog een bloeiende zwarte markt. Er is één probleem: handelen met China is ingewikkeld. Chinezen zijn niet geïnteresseerd in Britse producten, en willen alleen zilver in ruil voor thee.

Europeanen mogen het land niet in, op wat havensteden na. De Britten krijgen ondertussen steeds meer controle over India en beginnen daar op grote schaal bolpapavers voor opium te telen. Dáár heeft de Chinese bevolking wel oren naar en al gauw is een steeds grotere groep Chinezen verslaafd aan het spul. Zonder in details te treden is de Chinese overheid steeds kwader dat de Britten om thee te kunnen drinken Chinezen verslaafd maken. Dat leidt in 1840 tot de Eerste Opiumoorlog en in 1856 tot de Tweede ­Opiumoorlog, beide verloren door de Chinezen. Later investeren de Britten in theeproductie in India en zij nemen, uiteindelijk, samen met Ceylon de ­Chinese markt over.

Oorlogsthee Hoe zit het inmiddels in Nederland? Daar is de vraag voor thee in de tweede helft van de 17e eeuw gedaald; men blijkt toch meer

Nicolaes Aartman, Interieur met theedrinkend gezelschap (1723-1760). (COLLECTIE EN FOTO: RIJKSMUSEUM, AMSTERDAM)

geïnteresseerd in koffie. Al is ook bekend dat begin 18e eeuw 56 procent van de Nederlandse huishoudens attributen heeft voor het maken van thee, terwijl maar 38 procent spullen heeft om koffie te zetten (in: Beknopte geschiedenis van Nederland van James C. Kennedy). Wellicht is koffie in eerste instantie vooral iets om buitenshuis te d ­ rinken? Toch blijft later, als thee in Groot-Brittannië dé volksdrank is geworden, thee in Nederland een beetje een elitair drankje. Anneke van Otterloo schrijft in Eten en eetlust in Nederland [18401990] dat arbeiders in de 19e eeuw vooral slappe koffie of cichorei – of jenever – drinken en dat thee vaak te duur is. Pas tijdens de twee wereldoorlogen, als er nauwelijks koffie beschikbaar is, veranderde dat iets. Oorlogs­kookboeken geven recepten om thee op andere wijzen te krijgen. Dat komt dan altijd neer op kruiden- of fruitthee. Zo staat er in het Meulenhoff’s Oorlogs-kookboek uit 1928 dat je thee kunt maken van de jonge bladeren van braamstruiken en aardbeienplanten of dunne plakjes appel, die je moet drogen in de zon of oven. In het Oorlogs-kookboek van A. Geurts uit 1940 staan meer ideeën: thee van gedroogde kruiden en bladeren als lindebloesem, kamille, oranjebloesem, St. Janskruid, braambessenbladeren en notenbladeren.

RECEPT Een jaar nadat de eerste thee in Londen is aangekomen, verschijnt de eerste advertentie voor de drank in een Brits tijdschrift. ‘That Excellent, and by all Physitians approved, China Drink, called by the Chineans, Tcha, by other Nations Tay alias Tee, is sold at the Sultaness-head, a Cophee-house in Sweetings Rents by the Royal Exchange, London’. Door de Chinezen ‘tcha’ genoemd en door andere naties ‘tee’, vermeldt de advertentie. En inderdaad, nog steeds zijn de woorden voor thee in de talen van de wereld terug te voeren op die twee Chinese woorden. Cha uit het Mandarijn ging via de Portugezen naar Rusland, Turkije en Arabië, terwijl té uit het Hokkien-Chinees via het Maleis en Nederlands naar het Duits, Italiaans, Frans en Engels kwam. In Nederland staat inmiddels naast ‘thee’ ook vaak ‘chai (latte)’ op het menu. ‘Chai’ is het Indiase woord voor thee (dus ‘chai tea’ is dubbelop), maar er wordt vaak zwarte thee met specerijen (als kaneel, kruidnagel, kardemom, gember en steranijs) en melkschuim mee bedoeld. Dat klinkt eigenlijk wel als het Nederlandse slemp. Zie dit recept maar uit Het Schelling’s keukenboek. Eene handleiding voor huisvrouwen, om met de minste onkosten smakelijke en gezonde spijzen toe te bereiden (1870). ‘Slemp. (…) Men laat een paar lepeltjes zeer beste thee in een trekpot even doorkoken met wat water, saffraan en een weinig kruidnagelen, laat dit koud worden en schenkt het door een zeef; doet het dan in de melk als die aan de kook is, en laat het zamen doorkoken, suiker komt er naar smaak bij, ook kan men er eenige goed geklopte eijerdoren in doen, berekent naar de hoeveelheid melk die men noodig heeft’.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

47


BOEKEN  NIEUWE PUBLICATIES

400 Jaar koken in Nederland

V

ader en dochter Kleyn hebben samen een prachtig en tegelijk in meerdere opzichten smakelijk boek geschreven. De vader Onno, culinair schrijver en wijnjournalist, kennen we vooral van zijn vaste rubriek in de Volkskrant. Charlotte Kleyn is voor de lezers van dit magazine intussen ook een bekende en vertrouwde relatie geworden door haar vaste rubriek Eten Bij, die ze vanaf begin 2016 telkens weer op boeiende wijze verzorgt. Geenszins vreemd is het dan ook dat het boek van vader en dochter samen nu allereerst een magical mystery tour biedt door de keukens van weleer, startend in de 16e eeuw en uitrollend naar het eind van de 20e. En dat het tal van curieuze details, smakelijke weetjes en ruim zestig recepten bevat uit kookboeken uit die vier eeuwen. Dat alles wordt op hun vertrouwde wijze heerlijk, smakelijk en pakkend gepresenteerd, vol humor en ook nog in een aantrekkelijk vormgegeven uitgave. Om daarbij niet te verdrinken in het grote geheel hebben ze voor de lezer in hun boek paadjes uitgezet in de vorm van thema’s die door die eeuwen

48

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

LEES

gevolgd worden. Uiteraard zijn dat slechts willekeurige thema’s zoals zuivel, presentatie van eten, rangen en standen, groente, pudding, oorlog, vogels, exotisme en etiquette. Zoals ze zelf schrijven is hun doel een pleziervaart te bieden, een boottocht door de smakelijke eigenaardigheden van de kokerij. Een alleszins geslaagde excursie door Luilekkerland en zeker inspirerend met de komende feestdagen in het vooruitzicht! (Lou Lichtenberg) Auteur: Onno & Charlotte Kleyn Titel: Luilekkerland. 400 jaar koken in ­Nederland Uitgeverij: Uitgeverij AUP, 2018 ISBN: 9789462987395 Prijs: € 24,99

De Koninklijke Bibliotheek

S

poren uit de vroege Middeleeuwen tot op de dag van vandaag zijn te vinden in onze nationale bibliotheek: de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag. De KB is onze erfgoedinstelling bij uitstek met een collectie die meer dan zeven miljoen boeken, tijdschriften, kranten, brieven, archieven, digitale bestanden en websites omvat. Collectiespecialisten van de KB lieten zich inspireren door de Canon van

Nederland en stelden het boek ‘De Canon van Nederland in de Koninklijke Bibliotheek’ samen. De vijftig gekozen topstukken maken zichtbaar hoe divers en rijk de verzameling van de KB is. De hoofdstukken dragen titels als ‘Hunebedden en webarcheologie’, ‘Sint Servaas’, ‘Maurits’ militaire instructieboeken’, ‘Spinoza, God oftewel de Natuur’, ‘Dan liever de lucht in’, ‘Aletta Jacobs, de Vrouw’, ‘Televisieomroepgidsen’ en ‘De val van Srebrenica’. Nu eens betreft het een beroemd handschrift, dan weer een luxueuze atlas of een bijzonder kinderboek. Onderwerp van het tweede hoofdstuk is de Brittenburg, het puntje van de Limes. De auteur vertelt over de Romeinse grens die de loop van de (Oude) Rijn volgde, daarna wordt aan de hand van vier boeken in de KB het verhaal van de Brittenburg verteld: het is een gebouw dat een aantal eeuwen geleden in Katwijk te zien was. Vanaf 1520 kwamen daar op het strand resten tevoorschijn van een groot gebouw opgetrokken uit brokken tufsteen, dat een rechthoekige plattegrond bezat. De Brittenburg of het ‘Het Huis te Britten’ figureert verder prominent op een afbeelding in een beroemd boek van de Italiaanse historicus Lodovico ­Guicciardini (1521-1589). Ieder onderwerp in het boek wordt geïllustreerd met meerdere afbeeldingen en in een historische context beschreven. Mede door de voortreffelijke vormgeving is deze ‘Canon van Nederland in de Koninklijke Bibliotheek’ een begerenswaardig boek voor iedereen met interesse in ons erfgoed. (Ad van Schaik) Auteur: Jan Bos, Ellen van Oers & Jenny Matenboer (red) Titel: De Canon van Nederland in de ­Koninklijke Bibliotheek Uitgeverij: Koninklijke Bibliotheek/Uitgeverij Vantilt, 2018 ISBN: 978 94 6004 394 9 Prijs: € 29,50


ANNEMARIEKE WILLEMSEN  COLUMN

Oudheden Onderzoekt!

Christus als tuinman In de zomer van 2019 zal in het Rijksmuseum van Oudheden een tentoonstelling te zien zijn over middeleeuwse tuinen in oost en west. Hierin gaan we met archeologische vondsten en kunstwerken een beeld geven van de diversiteit en het belang van tuinen in de westers-christelijke en de oosters-islamitische wereld tussen ongeveer 1200 en 1600. In die tentoonstelling gaat het dan om kruidentuinen, moestuinen en siertuinen, maar ook symbolische tuinen, het paradijs als tuin en ‘de tuin in huis’. In ‘prieeltjes’ komen tuinieren, planten, dieren, water, vermaak en liefde in de tuin aan bod. We eindigen met de hortus botanicus, uit 1590, aan de overkant van het Rapenburg. Eén van mijn taken als conservator is het selecteren van thema’s en objecten. Natuurlijk komen er veel archeologische voorwerpen in, zoals opgegraven gieters, bloempotten, schoppen, drietanden, klompen en zelfs een houten vogelkooitje. Maar omdat het ook gaat over symbolische tuinen, hebben we tevens schilderijen, tapijten en tegeltableaus aangevraagd en allerlei middeleeuwse boeken. Het merendeel van die boeken, zowel manuscripten als vroege drukken, heb ik zelf eerst mogen bekijken. Er gaat toch weinig boven bladeren in een middeleeuws handschrift met Maria met kind in een ommuurde tuin, omgeven door ‘strooiranden’ met bloemen en insecten. Wat een voorrecht.

Vol ornaat Mijn favoriete thema is ‘Christus als tuinman’. Het is

de illustratie van een verhaal uit het Nieuwe Testament, ‘noli me tangere’, waarin Christus na zijn dood verschijnt aan Maria Magadalena. Dat is in de buurt van het graf, dat in een tuin lag, en zij herkent hem niet: ‘Zij dacht dat het de hovenier was’ (Joh. 20:15). Nou, daar wisten de middeleeuwers natuurlijk wel raad mee: zij gaven Christus weer als tuinman in vol ornaat, met een grote strooien hoed en een steekschop. Zoals ook later in het gedicht van Ida Gerhardt en op het schilderij van Rembrandt. Het thema komt voor in manuscripten en op prenten, maar ook op een ‘palla’, een geborduurde doek voor over de miskelk, nu in Museum Mayer Van den Bergh in Antwerpen. Vanwege zijn hoed is deze Christus wel als ‘pelgrim’ beschreven, maar de schop is geen staf en leert dat hij toch echt een tuinman is.

Schop De mooiste afbeelding, naar mijn mening, is een schilderij uit 1507 van Jacob Cornelisz. van Oostsanen, nu in Kassel. Hier zien we Maria Magdalena, in schitterend brokaat, en met een majolica zalfpot, in een weelderige schikking van vijftig tinten groen, vol betekenisvolle planten. Weliswaar heeft Christus hier geen hoed op, maar wel een schop in zijn linkerhand: een houten schop met een ijzeren blad. Precies zoals we ze kennen uit opgravingen, bijvoorbeeld uit ’s-Hertogenbosch, van de Markt, uit de 13e eeuw. Die Bossche schop is net keurig gerestaureerd door de mannen van Restaura in Heerlen. Of het schilderij naar de tentoonstelling mag komen, weten we nog niet. Maar de schop komt in ieder geval.

ANNEMARIEKE WILLEMSEN Conservator Middeleeuwen

& LUC AMKREUTZ Conservator Prehistorie beiden werkzaam bij het Rijksmuseum van Oudheden, gaan op zoek naar nieuwe verhalen over oude objecten

Houten schop met ijzeren blad, ’s-Hertogenbosch, 13e eeuw. (FOTO: ­RESTAURA, HEERLEN)

Jacob Cornelisz. van Oost­sanen, Christus als tuinman, olieverf, 1507. COLLECTIE EN FOTO: MUSEUMSLANDSCHAFT HESSEN, KASSEL (GK 29)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

49


ITALIË  ETRURIË

Tekst en foto’s: Hester van Delden, zelfstandig erfgoedspecialist en schrijver onder de naam Parelduiken. Ze schrijft een nieuwe Dominicus reisgids over Toscane, die in 2019 verschijnt

Parelduiken in Toscaans Etrurië

U Etrusken In het spoor van de

Over de Etrusken is maar weinig bekend. Veel geschriften zijn verloren gegaan en er is onvoldoende kennis van de taal om langere teksten te interpreteren. Bij de beeldvorming van hun cultuur zijn we daarom vooral aangewezen op archeologisch onderzoek. Als schrijver van een nieuwe Dominicus reisgids over Toscane bezocht Hester van Delden een aantal plekken die een beeld geven van misschien wel ‘het modernste volk van de oudheid’.

Rotsgraven langs de Etruskische kust in het Archeologisch park van Baratti en Populonia.

50

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

it hun rijke ­mate­riële cultuur kunnen we opmaken dat de Etrusken tot de hoogst ontwikkelde volken van de oudheid behoorden en in veel opzichten hun tijd vooruit waren. Beroemd zijn de prachtige fresco’s in de Etruskische graftomben bij Tarquinia, in de Italiaanse regio Latium. Maar ook in het noordelijker gelegen Toscane zijn talloze, weliswaar minder bekende, maar zeker zo fascinerende sporen van de Etrusken te vinden. Het waren tenslotte de Tusci - zoals de Romeinen ze noemden - waaraan deze schitterende regio zijn naam dankt.

In de ban Etrurië, het woongebied van de Etrusken, omvatte het huidige Toscane en aangrenzende delen van de regio’s Umbrië en Latium. Al sinds de 8e eeuw v.Chr. voerden


de Etrusken handel met de Grieken, Egyptenaren en Feniciërs. Het was deze zeehandel, met name in ijzer, keramiek en wijn, die het volk groot maakte. Deze bloeiperiode zou tot de 5e eeuw v.Chr. duren. De Etrusken lieten zich weliswaar beïnvloeden door andere culturen, maar hielden ook

Etruskische lierspeler, wandschil­ dering in het Graf van het Triclinium in de necropolis van Monterozzi, Tarquinia. (COLLECTIE EN FOTO: MUSEO ARCHEOLOGICO NAZIONALE TARQUINIENSE)

Etrurië en de Etruskische expansie (750-500 v.Chr.). Plaatsnamen in het Latijn. (FOTO: WIKIPEDIA)

vast aan hun eigen gebruiken. En ze hadden hun eigen taal, die niet tot de Indo-Europese talen behoorde. Ondanks de toenemende dominantie van de Romeinen, wisten ze lange tijd hun culturele identiteit te behouden. Desondanks verloren ze geleidelijk hun macht en gebieden aan de Romeinen, die uiteindelijk de Etruskische taal en cultuur in de ban deden. Hierdoor is veel kennis over het volk verloren gegaan. De vermeldingen van Griekse en Romeinse geschiedschrijvers over de Etrusken zijn vaak oppervlakkig, incorrect of bevooroordeeld.

Rijke grafcultuur

Een grafheuvel, Archeologisch Park van Baratti en Populonia.

Doordat Etruskische huizen werden gebouwd van vergankelijke materialen als hout en klei, is geen enkele stad goed bewaard gebleven. Maar de Etrusken - die in reïncarnatie geloofden - bouwden naast hun steden necropolissen (dodensteden), die wél de tand des tijds doorstonden. De graven zijn uitgehouwen in de rotsen of verborgen onder grafheuvels en vormen waarschijnlijk een getrouwe weerspiegeling van hun woonhuizen: oorspronkelijk met kleurrijk beschilderde wanden en gevuld met meubels, kleding, sieraden en alledaagse gebruiksvoorwerpen. Ze vormen de belangrijkste bron om het leven van de Etrusken te reconstrueren. Doordat met name de elite voor hun familie deze 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

51


ETRURIË  ITALIË

bewaard zijn gebleven. Ook dat is te danken aan de ijzerindustrie: in de 5e eeuw werd een deel van de necropolis bedekt onder een metersdikke laag ijzerslakken. Vanwege de enorme vraag naar ijzer vond er als het ware een ecologische veldslag plaats, waarbij het restafval achteloos tussen de graftombes werd geloosd. Hierdoor ontstond er een kunstmatige heuvel die de necropolis grotendeels aan het zicht onttrok. Hoewel sommige graven door het gewicht van de ijzerslakken zijn ingestort, werden de meeste hierdoor juist goed geconserveerd en konden bovendien de Italiaanse tombaroli (grafrovers) ze niet vinden. De site is nog maar sinds een paar jaar opengesteld voor het publiek en de opgravingen zijn nog in volle gang. In het park kunnen zowel bovengrondse graftombes worden bezichtigd als een goed uitgezette wandeling worden gemaakt naar de Dodenstad van de Grotten: halverwege de route word je beloond met een schitterend uitzicht op de golf van Baratti, met op de voorgrond de graven, daterend uit de 4e-2e eeuw v.Chr., die zijn uitgehouwen in de rode rotsen. Ook passeer je tijdens deze wandeling diverse - reeds in de oudheid geplunderde - ondergrondse grafkamers.

Regionale verschillen

graftombes lieten maken, beperkt onze kennis zich echter vooral tot deze ‘happy few’. Hieronder volgt een beeld van de Etrusken, aan de hand van enkele plekken in Toscane die een bezoek meer dan waard zijn.

IJzerslakken Dankzij de exploitatie van ijzermijnen rond Populonia en op het eiland Elba waren de Etrusken vanaf de 8e eeuw v.Chr. in staat om een enorme rijkdom te vergaren. Hierdoor konden de eenvoudige Villanova-dorpen uitgroeien tot steden. In het Archeologisch Park van Baratti en Populonia zijn graftombes te bewonderen, die goed

52

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Albasten urnkist, Museum ­Guarnacci, Volterra. Stijlkamer, Archeologisch Museum Chianciano Terme.

Etrurië kende geen staatkundige eenheid met een centraal bestuur, maar er waren 12 autonome Etruskische stadstaten, die samen een confederatie vormden (zie kaart). De verschillen tussen de steden waren groot. Terwijl langs de welvarende Tyrreense kuststrook de cultuur in hoog tempo werd beïnvloed door de oosterse volken waarmee men handelde, behield het binnenland nog lange tijd de oude Villanova-cultuur, die door veel archeologen als vroeg-Etruskisch wordt getypeerd. Etrusken in het binnenland bleven hun doden nog lange tijd cremeren, om daarna de as in urnen bij te zetten in putgraven. Aan de kust daarentegen maakte crematie al gauw plaats voor het begraven van de doden in tumuli, grote ronde grafheuvels die uit verschillende grafkamers bestaan.


ITALIË  ETRURIË

De tumuli in dit park dateren uit de 7e eeuw en behoorden toe aan machtige, adellijke families. De grafgiften die de elite van Populonia meekreeg, tonen hun uitzonderlijke rijkdom: kunstig versierde struisvogeleieren, scarabeeën en faience aardewerk uit Egypte, zilveren en gouden schalen en fijn bewerkt ivoor. En niet te vergeten prachtige sieraden met filigrein en granulaat (gouden bolletjes zo klein dat je ze met het blote oog bijna niet kunt zien) - de Etrusken waren meesters in het bewerken van goud tot schitterende sieraden. Deze schatten bevinden zich tegenwoordig in de musea van Populonia Alto, Volterra en Perugia. Via een nauwe tunnel kun je de Tomba dei Carri (Tombe van de Strijdwagens) bezoeken, de tumulo die het meest intact is. Archeologen troffen hierin een bronzen strijdwagen op ware grootte aan, die zich tegenwoordig in het Nationaal Archeologisch Museum in ­Florence bevindt. In de centrale ruimte heeft het plafond een zogeheten tholos, een valse koepel.

Albasten urnkisten Al eeuwenlang wordt in de omgeving van Volterra albast gewonnen. Etruskische

‘Avondschaduw’, Museum Guarnacci, Volterra. Grafmonument Mater ­ atuta, Archeologisch Museum M ­Chianciano Terme. Via een Romeinse weg met ­ iepe karrensporen wandel je d langs opgravingen uit de verschil­ lende perioden, Archeologisch Park van Roselle. Etruskische weg met drainage­ systeem, Archeologisch Park van Roselle.

ambachtslieden gebruikten de kalkachtige steensoort al voor het vervaardigden van vazen, schalen, beeldjes, sieraden en urnkisten. Exemplaren hiervan zijn te bewonderen in het Museum Guarnacci. Via de Etruskische Porta all’Arco (6e tot de 3e eeuw v.Chr.) wandel je ernaartoe. Het wat traditionele museum werd al in 1761 gesticht door Mario Guarnacci, die zijn archeologische verzameling schonk aan de inwoners van Volterra. De collectie

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

53


ITALIË  ETRURIË

omvat veel kunstvoorwerpen en maar liefst 600 Etruskische grafurnen, voornamelijk gemaakt en gevonden in en rond de stad. De urnkisten hebben de vorm van een liggende figuur met een afneembaar hoofd en een uitgeholde borstkas, waarin de as van de dode bewaard werd. Het onderste deel is rijk bewerkt met afbeeldingen van episoden uit de Griekse of lokale mythologie.

Een kunstzinnig volk Tot de meest fascinerende museumstukken behoort Urna degli sposi, een urnendeksel met een echtpaar dat aan de maaltijd ligt en elkaar ontspannen aankijkt. Een mooi voorbeeld van Etruskische portretkunst die in tegenstelling tot de latere Romeinse portretkunst realistisch was en de persoonlijkheid van de overledenen weergaf. De Etrusken kenden allerlei gebruiken die in het geheel niet overeenstemden met de Griekse en Romeinse, maar het opmerkelijkste verschil was misschien wel dat van de rol van de vrouw in de samenleving. In tegenstelling tot haar Romeinse en Griekse evenbeeld was de Etruskische vrouw gelijkwaardig aan de man en had ze een volledige eigen naam die ze, net als hun eigendommen, kon nalaten aan haar kinderen. Op veel grafurnen van kinderen staan dan ook de naam van zowel de vader als de moeder vermeld. Naast de bewerking van goud en albast, staan de Etrusken ook bekend om de vervaardiging van bronzen beelden. Een aparte ruimte in het Museum is gewijd aan Ombra della sera (Avondschaduw); een 60 cm hoog, langgerekt bronzen beeld van een naakte jongeman uit de 3e eeuw v.Chr. Dergelijke beelden werden aan de doden meegegeven in het graf. Hoewel het meer dan 2000 jaar oud is doet het mysterieuze beeld qua vorm en verfijning denken aan het werk van een moderne kunstenaar als Alberto Giacometti. Toch duurde het wel even voordat dit meesterwerk van Etruskische kunst op waarde werd geschat: sporen op de voeten van het bronzen beeld tonen aan dat de boer die het tijdens het ploegen van zijn akker vond, het jarenlang als haardpook heeft gebruikt...

54

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

Religie en ontspanning In het Archeologisch Museum van Chianciano Terme wordt op zeer beeldende wijze verhaald over verschillende andere aspecten van de Etruskische cultuur. Er zijn stijlkamers ingericht, waar objecten en muurschilderingen een beeld geven van een levenslustig volk dat hield van muziek maken, dansen en het nuttigen van uitgebreide maaltijden waarbij mannen - tot grote schande van de Grieken en Romeinen - gezamenlijk met hun vrouwen aan het banket lagen. Dat Etruskische vrouwen ook op religieus gebied gelijkwaardig waren aan de man, blijkt uit het feit dat er vrouwelijke priesters waren en uit het grote aantal vrouwelijke goden die vereerd werden. In het museum vind je de restanten van een prachtige bronzen wagen die mogelijk geleid wordt door Selena Diana, godin van de wateren. Ze werden gevonden in een Etruskische tempel uit de 4e eeuw v.Chr., nabij de thermale bronnen van de stad. Ontroerend mooi is het levensgrote stenen grafmonument Mater Matuta (moeder van de ochtendstond), godin van onder meer de geboorte en het moederschap, daterend uit de 5e eeuw v.Chr.

Tomba Ildebranda, Parco ­ rcheologico Citta del tufo, A ­Sovana. Etruskische muur, Archeo­ logisch Park van Roselle.


ETRURIË  ITALIË

opgegraven voorwerpen moet je bij het Museo Archeologico e d’Arte della Maremma in Grosseto zijn.

Heilige holle wegen

Vermoedelijk werd hierin de as van een overleden vrouw met kind bewaard. Het afneembare hoofd van het beeld fungeerde als deksel. Binnenin bevonden zich behalve verbrande botten een paar prachtige gouden sieraden.

Indrukwekkende muur

Putgraf met Etruskische c­ anope (asurn) Archeologisch Museum Chianciano Terme. Via Cava San Giuseppe, met rechts het afwateringsysteem.

Om de inwoners van hun steden in tijden van nood te beschermen, bouwden de Etrusken indrukwekkende stadsmuren. Een prachtig exemplaar met een lengte van 3 kilometer is te vinden in het Archeologisch Park van Roselle. De goed geconserveerde cyclopische muur werd in de 7e-6e eeuw v.Chr. gebouwd. De Etrusken maakten nog geen gebruik van cement en de stenen werden op elkaar gestapeld; tot wel 7 meter hoog! Ondanks dat lukte het de inwoners niet om stand te houden tegen de Romeinen. Roselle kwam onder Romeins bestuur en na de kerstening kreeg de stad zelfs een bisdomszetel. Over een Romeinse weg met diepe karrensporen loop je langs de opgravingen uit de verschillende perioden. Recentelijk is er een Etruskische weg, inclusief drainagesysteem, blootgelegd. Voor de

Nergens klinkt de echo van de Etrusken echter nog zo goed na als in en rond de steden Sovana, Sorano en Pitigliano. In de necropolis bij Sovana vind je misschien wel het mooiste Etruskische tempelgraf van Toscane, de Tomba Ildebranda. Ook de vele andere graven op het Parco Archeologico Città del Tufo zijn indrukwekkend. De drie stadjes worden niet alleen omringd door prachtige Etruskische graven, maar zijn bovendien met elkaar verbonden door een ingenieus netwerk van vie cave (holle wegen), die de Etrusken in het zachte tufsteen hebben uitgehakt. Door erosie en door de hoeven van ezeltjes zijn de wegen steeds dieper uitgesleten, waardoor de wanden wel 20 meter hoog kunnen zijn. Wat het precieze doel van deze wegen was, is onduidelijk. Er zijn geleerden die beweren dat het gewoon handelswegen waren, waarover men naar een bestemming kon reizen. Maar dan blijft het de grote vraag waarom er soms meerdere van deze wegen, parallel en zo dicht bij elkaar, door het gebied lopen. Anderen menen dat de wegen een militair-strategische of een spirituele functie hadden. De holle wegen zouden heilige wegen zijn geweest, die deel uitmaakten van de pelgrimsroute waarlangs de Etrusken ieder jaar zingend en musicerend naar het heilige centrum, het Fanum Voltumnae van Etrurië liepen en waar de vertegenwoordigers van de 12 steden met hun gevolg eens in het jaar bijeenkwamen. Dit zou de vele uitgehakte altaartjes in de wanden langs de wegen kunnen verklaren. Dat de holle wegen zijn voorzien van een goed functionerend afwateringssysteem (overigens ook een uitvinding van de Etrusken), mocht ik zelf ervaren. Wandelend over de indrukwekkende Via Cava San Giuseppe bij Pitigliano, werd ik plotseling overvallen door een enorme hoosbui en zag ik het eeuwenoude mechanisme in werking treden: het regenwater klaterde als een kleine waterval in de goot langs de weg naar beneden. 06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

55


NEDERLAND  LEIDEN

Tekst: Annemarieke Willemsen, conservator Middeleeuwen, Rijksmuseum van Oudheden; Overige foto’s: RMO

Een oude collectie ontsloten

Lakenloden uit het Verdronken Land

In september 2018 verwierf het Rijksmuseum van Oudheden – voor een symbolisch bedrag – een collectie lakenloden uit de 14e t/m 16e eeuw, gevonden in Zeeland. Lakenloden zijn ronde zegels van lood, die als keurmerk aan wollen stoffen (laken) werden gehangen. In het museum zijn ze de afgelopen maanden geïnventariseerd, gedocumenteerd en zoveel mogelijk ‘thuisgebracht’.

Groepsfoto van 84 lakenloden in het Rijksmuseum van Oud­ heden (i 2018/9.1-87). (FOTO: RMO/ ROBBERT JAN LOOMAN)

56

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

D

e collectie die het RMO verwierf omvat 84 ­lakenloden. De verkoper had deze groep loodjes in de jaren ’90 op zijn beurt gekocht uit de collectie van de broers Hopstaken. Die had­ den deze voorwerpen (en nog veel meer) zelf gevonden in het Verdronken Land van Zee­ land, vooral in de omgeving van Nieuwlande en Reimerswaal.

Internationale lakenhandel Laken werd in de Late Middeleeuwen in vele soorten en kwaliteiten gemaakt en verhan­ deld. Tijdens de bewerking van de wol tot een lap werd deze op verschillende momen­ ten gecontroleerd, bijvoorbeeld na het weven, na het verven en na het vollen (‘vervilten’). Bij elk van deze controles kon een loodje bevestigd worden om aan te geven dat het laken voldeed aan de eisen, of kon in dat loodje met een ‘klop’ (een secundaire


LEIDEN  NEDERLAND

instempeling) worden aangegeven dat het juist niet voldeed. Ook tijdens het verkopen van de stof konden loden zegels worden aangebracht met formaat en kwaliteit voor de belasting, die moest worden betaald aan de stad en soms ook de graaf of koning. Zo konden aan een laken uiteindelijk tot wel zeven of acht loodjes hangen. Daarop staan wapenschilden en symbolen van de stad en soms ook van de maker. De loden werden grotendeels aangebracht tijdens de productie en voor de verkoop, in de plaats waar het laken gemaakt was, en werden er pas afge­ haald als het laken gebruikt werd. Dat betekent dat lakenloodjes in de regel gevonden worden op de locatie waar ze van de stof zijn afgeknipt, vaak ver van waar de stof gemaakt en verkocht is, en dat je aan de loden een handelsnetwerk kunt afleiden. Ook onze lakenloden, gevonden op één locatie in Zeeland, komen uit heel Nederland en uit België, Engeland, Duitsland en Frankrijk. Er zijn tientallen soorten en kwaliteiten laken en al die stoffen werden naast elkaar aangeboden op lakenmarkten, zoals te zien is op een schil­ derij van een lakenmarkt op de Markt te ’s-Hertogenbosch uit ca. 1530. Dat verklaart waarom loodjes van stoffen met zoveel ver­ schillende herkomsten dicht bij elkaar terechtkwamen, bijvoorbeeld hier in het ‘Verdronken Land’. Deze regio in Zuid-Beve­ land, rondom de stad Reimerswaal, verdween in 1530 bij een stormvloed onder water; zo’n 160 dorpen verdronken. Onze lakenloden zijn gevonden, net als duizenden andere metaalvondsten (insignes, riembeslag, speel­ goed etc.), toen dat land bij laag water droog kwam te liggen in de jaren ’70 en ’80. Ze waren te zien op de tentoonstelling ‘Schatten uit de Schelde’ in het Markiezenhof te Bergen op Zoom in 1987. Deze herkomst dateert de loden in principe vóór 1530, al bleef de stad Reimerswaal na de vloed, als een eiland, nog functioneren tot in de 17e eeuw en is een enkel lood dus mogelijk van later datum.

Keurzegels Er zijn in drie basissoorten lakenloden: pinloodjes, pijploodjes en het ‘bulla-type’. Veruit de meest voorkomende in onze

collectie, 51 stuks, zijn tweedelige pinloden, bestaande uit een schijf met een pin en een schijf met een gat, verbonden door een smalle strip. Ze werden om de stof geklemd met de pin door het gat, en dan platgeslagen (foto pag. 56 rechtsonder). Een variant bin­ nen dit pintype zijn 7 exemplaren met twee pinnen naast elkaar. De tweede groep, 23 stuks, zijn pijploodjes: holle buisjes, die om een aantal draden worden geschoven en daarna platgeslagen. Tenslotte zijn er 3 grote ronde schijven met een gaatje in de zijkant, waarin een draad werd gestoken en die dan werden dichtgeslagen; deze worden ‘bulla-­ type’-genoemd omdat ze lijken op de

Lakenmarkt op de Markt te ’s-Hertogenbosch, rond 1530 geschilderd in opdracht van het Bossche gilde van Gewand­ snijders en Lakenwevers. (­ COLLECTIE EN FOTO: NOORD­ BRABANTS MUSEUM ’S-HERTOGEN­ BOSCH, INV.NR. 01596)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

57


NEDERLAND  LEIDEN

1

pauselijke bulla (het Latijnse woord voor zegel) waarmee documenten van de paus werden gezegeld. De afmetingen van laken­ loden variëren sterk: het grootste en zwaar­ ste laken in deze collectie meet 4,2 x 3,8 cm en weegt 37,4 gram; het wapenschild en het opschrift duiden mogelijk op Lille. Ter ver­ gelijking: de kleinste en lichtste, een loodje van het ‘bulla-type’, weegt maar 2,6 gram en is zo klein als een vingernagel (1,3 x 1,2 cm).

Wapens en inscripties 2

3

4

Op de lakenloden zijn decoraties aange­ bracht, meestal tijdens het vastzetten van het lood aan de stof. Dat kon (zoals bij munten) met een stempel en een hamer, maar het ging sneller met een zogenaamde lakentang, waarmee het zachte lood werd vastgeknepen en meteen van een merk voorzien, aan één of aan beide kanten. Zo’n lakentang is teruggevonden bij de opgravin­ gen voor de Amsterdamse noordzuidlijn onder het Damrak. De tang stamt uit de 14e eeuw en heeft aan de ene kant drie stempels met het Amsterdamse stadswapen met de drie Andreaskruizen, en aan de andere kant drie varianten: een gotische letter V, een N en een kaardenbol (gebruikt bij het ‘kam­ men’ van laken). Daaruit kon dus ter plekke gekozen worden. Vaak zijn de loden aan beide kanten gemerkt en daarnaast, of in plaats van, is aan de achterkant soms een getal ingekrast dat het formaat aangeeft.

(1) Pinlood (i 2018/9.2) met wapenschild en opschrift ‘Lille’; aan de keerzijde met ster is de platgeslagen pin goed te zien. (2) Pijploodje (i 2018/9.62) met Franse lelie, haan, kroon en andere merken, mogelijk afkomstig uit Parijs. (3) Pinlood (i 2018/9.5), waarschijnlijk uit Leiden, met wapenschild en op de ander kant gekruiste sleutels. (4) Pinlood (i 2018/9.20) uit Maastricht, met de naam van de stad aan de ene kant en Sint Servatius met mijter aan de andere kant.

5

58

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

(5) Lood van ‘bulla-type’ (i 2018/9.61) met afbeelding van een knijpschaar, die onder andere werd gebruikt bij het weghalen van pluizen en oneffenheden van laken, met twee letters (rechts A). Op de achterzijde is de indruk te zien van het textiel waartegen het lood zat geklemd.


LEIDEN  NEDERLAND

De meest voorkomende versiering op laken­ loden is een wapenschild; in onze collectie komt dat minstens 27 keer voor, dus bij ongeveer een op de drie. Veel zijn wapens van steden, omdat het stadsbestuur belas­ ting hief over al het laken dat werd geëxpor­ teerd. Die wapens zijn vaak ook de gemak­ kelijkste manier om een zegel te herkennen, zeker als ze van een opschrift zijn voorzien. Het hoeven niet altijd volledige wapenschil­ den te zijn; er komen ook ‘stadslogo’s’ voor en soms is een letter voldoende, zoals de A bij Augsburg en de gekroonde B van Brugge. Op de lakenloden staan echter ook veel andere merken, zoals familiewapens, huis­ merken en losse symbolen; deze zijn vaak veel moeilijker te duiden. Bovendien kun­ nen sommige symbolen diverse dingen betekenen in verschillende contexten. Zo voerden Amsterdam, Bristol en Parijs een schip als logo, was de Franse lelie (fleur-delis) een merkteken van de Franse koning en de roos een symbool van het Engelse hof, maar werden schip, roos en fleur-de-lis ook gebruikt als aanduidingen van drie kwalitei­ ten laken.

Pinlood (i 2018/9.6) met een hand, logo van de stad Antwerpen, tussen andere ­lakenloden in. (FOTO: RMO/ROBBERT JAN LOOMAN)

het enige lakenlood dat waarschijnlijk uit Leiden komt, met de gekruiste sleutels, voor aan een aantal Leidse historici, die al snel meenden in het wapenschild aan de andere zijde dat van de Familie van Wassenaar te herkennen. Omdat we de lakenloden nog maar kort hebben, en ook pas kort op de website tonen, is dit soort specialistisch onderzoek nog maar net begonnen. We hopen daar in de toekomst meer van onze lakenloden mee te kunnen duiden.

INFO

* Met dank aan stagiaire Eleonora Masu, die de lakenloden inventariseerde. Het boek ‘Cloth seals’ van Stuart F. Elton uit 2017 geeft een goed overzicht van lakenloden en de eerdere literatuur op dat gebied. Alle lakenloden in het Rijksmuseum van Oudheden zijn te bekijken via de collectiezoeker op www.rmo.nl/ collectie (inventarisnummers i 2018/9.1-84). (Lokale) suggesties voor identificatie zijn welkom!

Leiden lakenstad Van het huidige Nederland is in de Late Middeleeuwen Leiden de belangrijkste lakenstad. Hieruit is ook het oudst bekende lakenlood in Europa bewaard: dat dateert van rond 1275 en is in Amsterdam opgegra­ ven. De Leidse lakenloden zijn te herkennen aan de gekruiste sleutels van Petrus. Naast zo’n loodje uit Leiden zijn er in onze collec­ tie lakenzegels uit bijvoorbeeld Amsterdam, Haarlem en Maastricht te herkennen, uit Antwerpen, Ieper en Turnhout, uit Augs­ burg, Douai, Lille en Nîmes, en diverse met de Engelse ‘Tudor rose’, die vrijwel zeker uit Londen komen. Uit deze groep lakenloden is dus een Noordzeehandel af te leiden, niet verbazingwekkend voor Zeeland. Sommige symbolen zijn nog niet aan een plaats toege­ wezen, zoals een gans-achtige vogel op vier loden, een knijpschaar, of een mogelijke kaproen (hoofddeksel met kraag en capu­ chon). Bij het verdere onderzoek is met name lokale kennis vereist. Zo legden we

Lakentang met ­Amsterdamse keurmerken, Damrak, 1330-1360. Monumen­ ten & Archeologie Amsterdam, inv.nr. NZD1.00247MTL002. (FOTO: HAROLD STRAK, MET DANK AAN PETER KRANENDONK)

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

59


ARABISCHE VOETSTAPPEN

Tekst en overige foto’s: Mia Dekeersmaeker

Belangrijke vindplaats op kruispunt van handelsroutes

Kralen met een internationaal tintje In de pre-islamitische stad Sumhuram, in Dhofar in het zuiden van Oman, onderstrepen vijfhonderd en tien kralen gevonden in en buiten de stadsmuren, het internationale karakter van de wierookstad. In een zopas verschenen artikel in het vakblad ‘Arabian Archaeology and Epigraphy’ liggen de kralen aan de basis van een kleurrijk verhaal over kleine hebbedingen. Of anders gezegd hoe klein ook groot kan zijn.

I

n het artikel ‘Macroscopic analysis of the bead assemblage from the South Arabian port of Sumhuram, Oman (seasons 2000–2013)’ van onderzoekster en auteur Silvia Lischi lezen we dat het belang van de archeologische site aan de basis lag van een uitzonderlijk rijke kralenverzameling. En dan heeft ze het vooral over het gebruik van materialen, technologieën voor productie en herkomst. De pre-islamitische stad Sumhuram lag immers op de route van de eeuwenoude wierookhandel.

Achtergrond De wierookhandel vanuit Dhofar kwam eerst op gang naar zuidelijk Mesopotamië. Zakken vol wierook werden er bij wijze van spreken verbrand op de altaren van de maangod Sin en zijn pantheon van aanverwante goden. Enkel de beste kwaliteit werd getolereerd en die was alleen te vinden in Dhofar. Rond 3200 v.Chr., met de introductie van het schrijven nam de handel in volume en frequentie toe, lezen we in het boek ‘The Land of Incense’ van Juris Zarins. Vanaf ten minste 2000 jaar v.Chr. vond de handel over

60

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

zee plaats tussen Mesopotamië, Arabië en India. De handel in aromaten, waar ook wierook toe behoort, in Zuid-Arabië bloeide in alle ernst aan het begin van 1000 v.Chr. en daarna. Dhofar en met name Sumhuram lag op het kruispunt van de handelsroutes tussen Afrika, Egypte, India, Zuid-Azië en oude beschavingen rond de Middellandse Zee en Mesopotamië. In Dhofar, een kleine regio in Zuid-Arabië, bracht de wierookboom een goed leven voor de meeste, zo niet alle bevolkingsgroepen in het gebied. ‘Bij het horen van mijn naam, zullen miljoenen harten sneller kloppen’ is een uitdrukking van de bedoeïenen over de wierookboom, lezen we in ‘Dhofar, The Land of Frankincense’, van

Kralen gevonden in Sumhuram, tentoongesteld in een plaatselijke Galerie.

Al-Ghassany. Het oogsten verliep dan ook volgens bepaalde procedures en op basis van ervaring die generaties lang doorgegeven werd tot op de dag van vandaag. Alleen is nu de wierookhandel een lokale bezigheid met export naar de Arabische Golfstaten.

Schelpen en ­kwantiteit In Sumharam werden kralen gemaakt van schelpen, stenen, glas, been en brons. In kwantiteit zijn de schelpen, de glasachtige en de stenen kralen het meest aanwezig. In het artikel van Lischi lezen we dat zevenenvijftig procent van de vijfhonderd en tien kralen ontdekt in Sumhuram is gemaakt van schelpdieren. Dit is begrijpelijk; de site ligt immers vlak bij de Indische oceaan. Schelpen hebben de perfecte eigenschappen voor het maken van kralen. En dan heeft de onderzoekster/auteur het over de weerstand, het gemak van verwerking en de variatie in kleur. Van de tweehonderd achtenzeventig schelpkralen die gevonden werden, maken de ‘Cypraeidae’, gemeenschappelijke naam voor de cowry (zeeschelp), de ‘Conidae’, wegens hun vorm

Sumhuram en de wereld.

kegelschelpen genoemd en de ‘Olividae’, ovaal gevormde schelpen vergelijkbaar met cowries, het merendeel uit. Alhoewel, stelt de auteur, ook parelmoer voorkomt. Het gebruik van schelpen als kralen was wijdverbreid en kwam ook voor in Afrika, India, ...kortom de landen waarmee Sumhuram handel deed.

Glas-waarde Glasachtige kralen, worden vertegenwoordigd door vijfennegentig stukken of negentien procent van het totale aantal. De meest representatieve kleuren zijn turquoise met tweeëntwintig, groen met twintig en wit met veertien kralen. De productie van glas was al in het Midden-Oosten verspreid in het late derde millennium v. Chr., schrijft Silvia Lischi. Vanaf het allereerste begin werden de producten van de weinige glasmakers als bijzonder tot zelfs magisch beschouwd. En dat heeft alles te maken met het complex productieproces. Zesenvijftig van de vijfennegentig kralen vallen in de categorie van Indo-Pacific.


VOETSTAPPEN  ARABISCHE Onze Arabische correspondent Mia Dekeersmaeker werd geboren in Lier (België) en verblijft al jaren in Oman. Zij schrijft voor kranten en tijdschriften over onder meer kunst en cultuur, toerisme, architectuur en archeologie. Van haar hand verschenen eveneens ­diverse boekwerken.

Het gebrek aan typische afvalproducten in Sumhuram suggereert zelfs een import vanuit productiegebieden in India of Zuidoost-Azië. Ruwe steentjes zoals kornalijn, amethist en agaat blijken ook ingevoerd te zijn. Indo-Pacifische kralen die vergelijkbaar zijn met die van Sumhuram werden gevonden in Arabië en in India in Pattanam. In Sumhuram werd ook keramiek uit Pattanam aangetroffen, lezen we in Muscat daily, in het artikel ‘Piece of Pottery with Ancient Indian Inscription found in Salalah’ van M Najmuz Zafar.

Productie of handel De stenen kralen vertegenwoordigen zeventien procent van het totaal en omvatten vijfentachtig stukken. Achtendertig hiervan zijn halfedelstenen. Kralen van agaat zijn het meest vertegenwoordigd met zeventien stukken. Onmiddellijk gevolgd door rood kornalijn met zestien kralen. Kornalijn en agaat waren reeds in Oman in gebruik in het Neolithicum (5e millennium v.Chr.) maar het is pas in de bronstijd (3e millennium v.Chr.) dat er een sterke toename is in de

Sumhuram, culturele wijk met tempel van maangod Sin.

Kralen zoals gevonden op de site Sumhuram. (FOTO’S: SILVIA LISCHI, IMTO ARCHIVE)

circulatie. Als afzetgebieden worden Yemen, Verenigde Arabische Emiraten, Iran, India, Soedan en Nubië genoemd. Tot nu toe bestaan er tussen deze landen en Oman handels- en andere overeenkomsten. In Salalah hebben we de Indische en Soedanese sociale clubs, die ook in lokale economische processen adviseren.

Verspreiding Door de ontdekking van verschillende half afgewerkte halfedelstenen en een onafgewerkte kornalijn kraal wordt verondersteld dat deze kralen in Sumhuram werden geproduceerd of onafgewerkt verhandeld. Op een interessante visuele manier geeft de auteur de vindplaatsen in Sumhuram weer. De analyse van de kralen van Sumhuram die een significante groep vertegenwoordigen in termen van hoeveelheid, bestrijkt dan ook de hele bezettingsperiode van de stad (300 v.Chr. tot 500 n.Chr.). Archeologisch onderzoek in de stad heeft geleid tot het onderscheiden van verschillende functionele gebieden. Kralen, goed voor twintig procent, werden buiten de stadsmuren aangetroffen. In de woonwijk

werden honderd negenennegentig (de meeste) kralen gevonden. Het handelskwartier leverde achtenzestig kralen op. In het culturele deel van de stad trof men honderd en zes kralen aan, met de grootste concentratie in de tempel voor de maangod Sin. Hetzelfde fenomeen deed zich ook voor in de tempel buiten de stadsmuren, maar daar waren het weer meer schelpkralen die gevonden werden. Waarschijnlijk werden ze gebruikt als votiefgeschenken. Door de nabijheid van de zee was de productie van

schelpkralen een lokale aangelegenheid. Interessant is tevens de opvatting dat in het productieproces van de kralen technieken uit India gebruikt werden. De ontdekking van grote hoeveelheden Indische gebruiksvoorwerpen en twee fragmenten van bronzen beeldjes van Indische afkomst op de site zijn volgens de auteur bovendien een bewijs van eventuele aanwezigheid van Indische gemeenschappen in Sumhuram. Tot op heden telt Oman zevenhonderdduizend Indiërs. Tachtigduizend leven in Dhofar.

GERAADPLEEGDE BRONNEN EN LITERATUUR • Silvia Lischi ,‘Macroscopic analysis of the bead assemblage from the South Arabian port of Sumhuram, Oman (seasons 2000–2013)’, Arabian Archaeology and Epigraphy, Volume 29, issue 1, 2018, John Wiley & Sons, https://onlinelibrary.wiley.com • Frank P. Albright, ‘The American Archaeological Expedition in Dhofar Oman’, 1952-1953, The American Foundation for the Study of Man, Volume VI • Khor Rori (Sumhuram), 2008, Office of the Adviser to His ­Majesty the Sultan for Cultural Affairs Sultanate of Oman, ISBN 978-0-9816068-0-4 • Khor Rori (Sumhuram) Six Years Later, 2008-2014, Office of the Adviser to His Majesty the Sultan for Cultural Affairs Sultanate of Oman, ISBN 978-99969-0-479-0 • A. Avanzini, C. Bellini, M. Benvenuti, L.Chiarantini, F. De Romanis, M.­Mariotti Lippi, S. Mosti, P. Pallechi, A. Pavan, M. Raffaelli, C, Tavo­lieri D.Andrea, ‘Along the aroma and spice routes. The Harbour of Sumhuram its territory and the trade between the Mediterranean, Arabia, India’, 2011, Graphics MBVision, ISBN 978 -88-8341-441-1 • Wikipedia • Al-Ghassany, ‘Dhofar, the Land of Frankincense’, 2008 • Maria Dekeersmaeker, ‘DNA of Salalah-Dhofar’, 2011, Bola Editions, ISBN 9789490243357, e-book: https://www.amazon.com • Juris Zarins , ‘The Land of Incense’, 2001, Sultan Qaboos University Publications, Archaeology & Cultural Heritage Series, Vol. 1, Al ­Nahda Printing Press, L.L.C., Sultanate of Oman • M Najmuz Zafar, ‘Piece of Pottery with Ancient Indian Inscription found in Salalah’, Muscat Daily 2012.

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

61


TENTOONSTELLINGEN  INTERNATIONAAL

T/M 20 JANUARI 2019 AMSTERDAM 80 Jaar Oorlog. De geboorte van Nederland Rijksmuseum, Museumstraat 1

BELGIË TOT 20 JANUARI 2019 LEUVEN ‘Macht en Schoonheid. De Arenbergs’ M – Museum Leuven, Leopold Vanderkelenstraat 28 ‘Adellijk wonen. Het kas­ teel in Heverlee, van Croÿ tot Arenberg Universiteitsbibliotheek KU Leuven, Mgr. Ladeuzeplein 21

NEDERLAND T/M 6 JANUARI 2019 NIJMEGEN Ik, Maria van Gelre Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59 T/M 13 JANUARI 2019 AMSTERDAM Classic Beauties. Kunste­ naars, Italië en het schoon­ heidsideaal in de 18e eeuw Hermitage Amsterdam, Amstel 51 T/M 13 JANUARI 2019 ASSEN De Zaak Vermaning – Over een markant amateur­ archeoloog in Drenthe Drents Museum, Brink 1

62

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

T/M 3 FEBRUARI 2019 AMSTERDAM Het leven van Boeddha, de weg naar nu De Nieuwe Kerk, Dam

BELGIË TOT 30 DECEMBER 2018 BRUSSEL Mleiha. Een Arabisch Koninkrijk op de Karavaan­ routes Jubelparkmuseum (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis), Jubelpark 10 TOT 24 MAART 2019 BRUSSEL INCA Dress Code. Pracht en praal uit de Andes Jubelparkmuseum (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis), Jubelpark 10

T/M 31 MAART 2019 LEIDEN Goden van Egypte Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28

TOT 27 JANUARI 2019 GRENOBLE Servir les dieux d’Égypte. Divines Adoratrices, ­chanteuses et prêtres d’Amon à Thèbes Musée de Grenoble, 5 place Lavalette

TOT 18 FEBRUARI 2019 PARIJS Un rêve d’Italie: la ­collection du marquis Campana Musée du Louvre, rue de Rivoli

T/M 31 MAART 2019 CASTRICUM Vijand in ’t Zand. 1799, de Russen en de Engelsen vallen aan Huis van Hilde, Westerplein 6 T/M 5 MEI 2019 ASSEN Nubië – Land van de zwarte farao’s Drents Museum, Brink 1

gothique. Saint-Denis, Paris, Chartres 1135-1150 Musée de Cluny – Musée national du Moyen-Âge, 28 Rue du Sommerard

T/M 21 APRIL 2019 TONGEREN Stonehenge – Voorbij het mysterie Gallo-Romeins Museum, Kielenstraat 15 TOT 5 JANUARI 2020 BRUGGE Mummies in Bruges – Secrets of Ancient Egypt Xpo Center Bruges (site Oud Sint-Jan), Mariastraat 38

FRANKRIJK TOT 7 JANUARI 2019 PARIJS Naissance de la sculpture

4 MAART 2019 LYON Claude, un empereur au destin singulier Musée des Beaux-Arts, 20 place des Terreaux


INTERNATIONAAL  TENTOONSTELLINGEN

DUITSLAND

Archäologisches Museum, Museumsplatz 2

TOT 31 DECEMBER 2018 KEULEN BodenSchätze: Archäo­ logie in Köln Römisch-Germanisches Museum, Roncalliplatz 4 TOT 6 JANUARI 2019 BERLIJN Bewegte Zeiten. Archäo­ logie in Deutschland Gropius Bau, Niederkirchnerstrasse 7 TOT 31 JANUARI 2019 BERLIJN Abu Mina – ein spätantikes Pilgerzentrum in Ägypten Bode-Museum, Am Kupfergraben

TOT 31 MAART 2019 MANNHEIM MUMIEN – Geheimnisse des Lebens Reiss-Engelhorn-Museen, Museum Weltkulturen, D5 TOT 31 MAART 2019 CHEMNITZ Sachsen Böhmen 7000 Smac – Staatliches Museum für Archäologie Chemnitz, Stefan-Heym-Platz 1

LVR-LandesMuseum Bonn, Colmantstrasse 14-16

British Museum, Great Russell Street

OOSTENRIJK

TOT 24 FEBRUARI 2019 OXFORD Antinous: boy – made – god The Ashmolean Museum, Beaumont Street

TOT 28 APRIL 2019 WENEN Als Römer auf Kelten ­trafen. Die Ausgrabungen am Rochusmarkt Römer Museum, Hoher Markt 3

ZWITSERLAND

ITALIË TOT 27 JANUARI 2019 ROME La Roma dei Re Musei Capitolini

TOT 24 FEBRUARI 2019 VALLON Des chiffres ou des lettres. Compter, calculer, mesures à l’époque romaine Musée Romain Vallon, ­Carignan 6

TOT 26 MEI 2019 HILDESHEIM Irrtümer & Fälschungen der Archäologie Roemer- und Pelizaeus-­ Museum, Am Steine 1-2 TOT 10 FEBRUARI 2019 FRANKFURT AM MAIN Gold & Wein. Georgiens ältestes Schätze Archäologisches Museum, Karmelitergasse 1

TOT 2 JUNI 2019 KARLSRUHE Mykene. Die sagenhafte Welt des Agamemnon Badisches Landesmuseum, Schloss Karlsruhe

TOT 17 FEBRUARI 2019 HILDESHEIM Kulturerbe in Gefahr. Afghanistan Roemer- und Pelizaeus-­ Museum, Am Steine 1-2

TOT 28 APRIL 2019 BASEL Nackt! Die Kunst der Blösse Antikenmuseum Basel und Sammlung Ludwig, St. Albangraben 5

GROOT-BRITTANNIË TOT 17 FEBRUARI 2019 HAMBURG Margiana. Ein Königreich der Bronzezeit in Turk­ menistan

TOT 25 AUGUSTUS 2019 BONN Ritter und Burgen. Zeit­ reise ins Mittelalter

TOT 24 FEBRUARI 2019 LONDEN I am Ashurbanipal: king of the world, king of Assyria

DUITSLAND TOT 12 MEI 2019 BONN Europa in Bewegung. Lebenswelten im frühen Mittelalter LVR-LandesMuseum Bonn, Colmantstrasse 14-16

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

63


AGENDATIPS 8 JANUARI 2019 LEIDEN Soknopaiou Nesos. Lezing, georganiseerd door de Vriendenvereniging RoMeO, door Cisca Hoogendijk, universitair docent aan het Papyrologisch Instituut van de Universiteit Leiden. Soknopaiou Nesos was een klein Egyptisch dorpje aan de rand van de westelijke woestijn. Het werd gesticht in de 3e eeuw v.Chr. en kende zijn bloeiperiode in de Romeinse tijd. De archeologische resten van dit dorp zijn indrukwekkend. Het blijkt dat het merendeel van de bevolking de een of andere priesterlijke functie bekleedde in de grote tempel van Soknopaios, de krokodillengod, die het religieuze en economische centrum van dit dorp vormde. Plaats: Rijksmuseum van Oudheden, Tempelzaal, ­Rapenburg 28 Aanvang: 20 uur (zaal open: 19.30 uur) Meer info: www.rmo.nl

28 DECEMBER 2018 NIJMEGEN College Café. Onderwerp: tussen kunst en ambacht, verluchters aan het werk in Maria’s uitzonderlijke gebedenboek. Spreker: Miranda Bloem; moderator: Rob ­Dückers. Het gebedenboek van Maria van Gelre is een van de grootste kunstschatten uit de Noordelijke Nederlanden. Toch was de prachtige verluchting niet het werk van originele kunstenaars, maar van professionele ambachtslieden die hun werk zo snel probeerden te voltooien door middel van werkverdeling, instructies en herhaling van modeltekeningen. Het is de werkwijze van deze schilders die deze avond centraal staat. Plaats: Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59, aula Aanvang: 15.30 uur (tot 17 uur) Meer info: www.museumhetvalkhof.nl 30 DECEMBER 2018 NIJMEGEN Aan het hof van Maria

van Gelre. Christine de Pizan en de rol van de vrouw in de tijd van Maria. Bezoekers komen meer te weten over deze bijzondere schrijfster en hoe men rond 1400 over de positie van de vrouw dacht. Aan het hof van Maria is een verdiepend programma over hoe men in de kringen van Maria van Gelre de wereld zag. Deze dag wordt georganiseerd in samenwerking met de OBGZ (Leeskringsservice). In de Nicolaaskapel komt men – net als Valentina Visconti en haar hofdames, waar Maria er een van was - bijeen om te spreken over het werk van Christine de Pizan, het boek van de stad der vrouwen. In de aula is een lezing over Christine de Pizan door Mark Aussems (om 13.30 uur en 15.30 uur) Plaats: Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59, Nicolaaskapel en aula Doorlopend programma tussen 11 en 17 uur. Meer info: www.museumhetvalkhof.nl

6 JANUARI 2019 NIJMEGEN ArcheoAcademy. Archeoloog Stijn Heeren vertelt over de Goudschat van Lienden, een bijzondere muntschat die het einde van het Romeinse gezag in Nederland markeert. Plaats: Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59 Aanvang: 14.30 uur (tot 15.30 uur) Meer info: www.museumhetvalkhof.nl 3 FEBRUARI 2019 NIJMEGEN ArcheoAcademy. Cees Koot spreekt over Lent 9001400. Plaats: Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59   Aanvang: 14.30 uur (tot 15.30 uur) Meer info: www.museumhetvalkhof.nl 21 FEBRUARI 2019 TONGEREN (B) Onder onze voeten. Luxueuze stadswoningen op

het museumterrein. Lezing, georganiseerd door het Gallo-Romeins Museum en het Nederlands Klassiek Verbond in de serie Spraakwater, door Petra Driesen (Aron bvba). Plaats: Gallo-Romeins Museum, auditorium, Kielenstraat 15 Aanvang: 20 uur Meer info: www.gallo­ romeinsmuseum.be 21 MAART 2019 TONGEREN (B) Massageweld in het verre noorden. Caesars verovering van Noord-­ Gallië. Lezing, georganiseerd door het Gallo-Romeins Museum en het Nederlands ­Klassiek Verbond in de serie Spraakwater, door prof. Nico ­Roymans (VU Amsterdam). Plaats: Gallo-Romeins Museum, auditorium, Kielenstraat 15 Aanvang: 20 uur Meer info: www.gallo­ romeinsmuseum.be

SANDER time OUT

06 2018  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

65


Colofon

VOORUITBLIK NAAR NUMMER 1 VAN 2019

Verschijning 6 maal per jaar ISSN 15667553 UITGAVE Virtùmedia Postbus 595 3700 AN Zeist Tel: 030 692 06 77 Fax: 030 691 33 12 www.archeologieonline.nl Uitgever: Pepijn Dobbelaer Bladmanagement: David Veldman dveldman@virtumedia.nl Marketing & samenwerkingen: Miriam Dennebos mdennebos@virtumedia.nl REDACTIEADRES Koraaldijk 133 4706 KG Roosendaal Tel: 0165 541 010; 06 275 904 11 loulichtenberg@gmail.com redactie@archeologieonline.nl Hoofdredacteur: Lou Lichtenberg Adjunct-hoofdredacteur, eindredactie: Ineke Geraerdts

Sporen van Gelre

I

n Museum Het Valkhof te Nijmegen is nog tot en met 6 januari 2019 een prachtige expositie te zien over Maria van Gelre, de in Normandië in 1380 geboren vrouw die door haar huwelijk met de hertog van Gulik en Gelre als hertogin Maria van Gelre door het leven ging. Maar wat is er over het hertogdom Gelre nou eigenlijk nog meer bekend? Historici lijken er tot dusver weinig aandacht voor te hebben gehad, terwijl het in de Late Middeleeuwen toch een belangrijk vorstendom was. Het behoorde met het graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant tot de drie voornaamste vorstendommen in Lage Landen en speelde een rol van betekenis op het politieke en culturele toneel van West-­ Europa. Als graafschap ontstond het in 1046 rond de plaats Gelre en in de volgende eeuwen wisten de Gelderse graven hun grondgebied aanzienlijk uit te breiden. In 1339 werd het gebied verheven tot het hertogdom Gelre. We gingen op zoek naar sporen van Gelre in archieven, kerken en kastelen.

Het echte obeliskenverhaal

P

arijs, Londen en New York herbergen ieder sinds de negentiende eeuw een Egyptische obelisk. Naast die in deze steden kun je er ook nog verschillende tegen het lijf lopen in Rome. Alles bij elkaar lijken er vandaag de dag meer obelisken buiten Egypte te staan dan in Egypte zelf. Tussen de fonteinen, rode dubbeldekkers en wolkenkrabbers zijn het een beetje vreemde eenden in hun bijt, wat de vraag oproept hoe ze ooit in het Westen zijn beland. De NOS noemde de obelisk in Parijs bij de slotetappe van de Tour de France in juli 2018 ‘geroofd’, maar hoe zit het werkelijk

66

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  06 2018

met deze grote stenen zuilen? Tijd voor een archeologische factcheck.

Romeinse bruggen over de Donau

R

uim drie eeuwen lang vormde de Donau de grens van het Romeinse rijk. Vooral in het oosten (waar hij ook nu nog de grens vormt tussen Roemenië en Bulgarije) vormde de Donau, door zijn enorme omvang, een sterke natuurlijke ­barrière. Slechts twee keer in de ruim drie eeuwen van hun aanwezigheid hebben de Romeinen langs dit deel van de grens geprobeerd om een brug te bouwen over deze rivier. Rond 104 n.Chr. ontwierp de beroemde architect Apolodorus van Damascus voor keizer Trajanus een brug ter hoogte van de plek waar de Donau de nauwe zogeheten IJzeren Poort verlaat. Twee eeuwen daarna bouwde Constantijn de Grote ruim 200 km oostelijker een nieuwe brug. Hoewel beide bruggen al lang zijn verdwenen zijn er nog voldoende sporen over die de moeite van een bezoek rechtvaardigen. En ook van de Romeinse infrastructuur die er rondom deze bruggen werd aangelegd zijn de restanten nog duidelijk zichtbaar in het landschap. Dit nummer ­verschijnt omstreeks vrijdag 22 februari. Dit nummer thuis ontvangen? Ga dan naar: www.archeologieonline.nl/abonnement.

MEDEWERKERS Luc Amkreuz, René Asselbergs, Corien Bakker, René van Beek, Dave Boots, Tom Buijtendorp, Jan Erik Burger, Arnold C ­ armiggelt, Herman Clerinx, Guido Creemers, Mia Dekeersmaeker, Mariska ­Doesburg, Esdor van Elten, Astrid Engels, Evert van Ginkel, Ruurd Halbertsma, Charlotte Kleyn, Riemer Knoop, Ruurd Kok, Helbertijn Krudop, Lizet Kruyff, Jan Kuipers, Jacobine Melis, Han Mulder, Olivier ­Nieuwenhuyse, Sander Out, Lucas Petit, Rénie van der Putte, Mark ­Rammers, Maarten Raven, Dick ­Roetman, Ad van Schaik, Els Seymour, Theo Toebosch, Leo Verhart, Joost Vermeulen, ­Vincent van Vilsteren, Benno Vranken, Lara Weiss, Annemarieke Willemsen FOTOGRAFIE Tenzij anders vermeld: Coral Press BASISONTWERP EN VORMGEVING Twin Media bv, Rimke Bartels, Simon van Kessel DRUK Veldhuis Media B.V., Raalte ADVERTENTIES Albert van Kuijk, Tel: 030 693 38 22 avankuijk@virtumedia.nl UITGEVER BELGIË Virtumedia, Pepijn Dobbelaer Georges Ottenbourgsstraat 4/2.01 3500 Hasselt DISTRIBUTEUR Aldipress, www.aldipress.nl ABONNEMENTEN Voor vragen over abonnementen: Uitgeverij Virtùmedia, t.a.v. Archeologie ­Magazine, Postbus 595, 3700 AN Zeist, ­Nederland. Tel: +31(0)85-0407400 E-mail: klantenservice@virtumedia.nl Archeologie Magazine is een vakblad over archeologie, geschiedenis en cultuur en ­verschijnt 6x per jaar. Opzegging dient schriftelijk te geschieden, uiterlijk twee maanden voor afloop van de abonnementsperiode. Abonnementsprijzen: Nederland & België jaarabonnement (6 nrs) € 45,40 (bij machtiging € 41,95) | Studenten € 27,50 | Europa / Wereld € 63,40 (bij machtiging € 59,95) © Copyright 2018 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Door het opnemen van advertenties doet de redactie van Archeologie Magazine c.q. de uitgever geen aanbeveling van de daarin vermelde diensten of producten.


Metaaldetectors voor de archeologie

Detect is importeur en leverancier van Tesoro, Minelab en XP metaaldetectors en levert sinds 1985 de juisteapparatuur aan archeologische afdelingen van gemeenten, bedrijven en universiteiten. Tevens advies, onderdelen, accessoires en reparaties.

Handboek voor zoekers 3e druk Bijzonder fraai en rijk geïllustreerd boek. Zeer geschikt voor (amateur)archeologen, verzamelaars en geïnteresseerden in antieke metalen voorwerpen Er staan op 350 pag. meer dan 1000 metalen bodemvondsten in kleur afgebeeld en beschreven. Bij Detect of boekhandel te bestellen, zie onze website: www.detect.nl ISBN 978-90-800755-0-4 Prijs € 39,90

Hengelosestraat 298 7521 AM Enschede

Tel: 053-430 05 12 info@detect.nl www.detect.nl

TESORO en XP

Tesoro is het meest gebruikte merk metaaldetector in de archeologie. Hoge kwaliteit, hoge reactiesnelheid, makkelijke analoge bediening, kleine zoekschijven en prima service van de importeur: Detect. Sinds enkele jaren verkopen we ook de XP Deus aan detectiespecialisten in de archeologie, die niet bang zijn voor digitaal. (meest verkochte professionele metaaldetector ooit!)

TESORO MOJAVE

De Tesoro Mojave is zeer eenvoudig in gebruik en heeft een schakelaar voor makkelijke en moeilijke (gemineraliseerde grond). Makkelijk plaats bepalen door de 17,5 cm ronde zoekschijf. Bestelnummer TM1938 Incl. BTW € 395,00

TESORO LOBO SUPER TRAQ

De Tesoro Lobo Super TRAQ is al jaren de top analoge metaaldetector voor de professionele archeologie en wordt gebruikt door de universiteiten en archeologische teams die in Nijmegen en de Betuwe werken. Uiterst gevoelige hoog frequente detector die de kleinste voorwerpjes pakt. Bestelnummer TM1009. Incl. BTW € 999,00

VANAF 2 DECEMB 2 ER IN HET THE RMEN MUSEUM

TESORO CIBOLA HOLLANDIA

De Tesoro Cibola Hollandia komt met een elliptische DD zoekschijf en is door Detect speciaal voor de archeologie ontworpen. Kan zeer goed met gemineraliseerde grond overweg Bestelnummer TM1012 Incl. BTW € 599,00

XP DEUS 4.0

De absolute top in metaaldetectie is sinds enkele jaren de XP Deus 4.0 nl Bijzonder geavanceerde detector met vele mogelijkheden. Kan op hoge zowel als lage frequenties werken, lage en hoge reactiesnelheden etc. O.a. gebruikt voor de heropgraving van het Domplein in Utrecht. Bestelnummer XM1945 Incl. BTW € 1495,00

MI-6 PINPOINTER VAN XP

Handzame en uiterst professionele pinpointer met een lengte van 25 cm. Is waterdicht tot 6 meter onder water. Een pinpointer vergemakkelijkt het precies plaatsbepalen van een metalen object wanneer die door een metaaldetector is aangegeven. Werkt op een accu, geeft een akoestisch en/of een trilsignaal. Zeer interessant hulpmiddel in de archeologie! Bestelnummer XM1286 Incl. BTW € 195,00

www.detect.nl

De mooiste olielampjes vindt u gewoon online

Het badhuis dient beschermd te worden tegen het buitenklimaat. Daarom gaat het badhuis op zwart! De ramen zijn gedicht en geïsoleerd. De donkere basis die we met deze verandering hebben gecreëerd, zet het monument in een nieuw licht. Speciaal voor dit proces hebben we een nieuwe presentatie gekoppeld aan de werkzaamheden: ‘Een nieuw licht op het badhuis’. Een uniek monument dat (opnieuw) bezocht en gezien mag worden.

Natuurlijk bent u vanuit expertise of interesse altijd op zoek naar de meest unieke historische bodemvondsten. Toch is het zeker de moeite waard om eens de website van Celtic WebMerchant.com te bezoeken, waar ’s werelds grootste collectie replica’s van uiteenlopende perioden te vinden is. Onze reproducties zijn prachtige verzamelobjecten en lenen zich uitstekend voor gebruik bij voorlichtingen, presentaties en reconstructies.

Your one-stop histor y supplier


RECEPT: 19E-EEUWSE “SLEMP”  > p. 46-47

Ontdek de echte oorsprong van laatmiddeleeuwse lakenloden

nr 6 • 2018

ARCHEOLOGIE

LEIDEN

nr 6 • 2018 • € 6,95

WIN

ONTDEKKINGSTOCHT LANGS DE ROMEINSE LIMES

ZIE P. 3

ROTTERDAMSEBAAN (DEN HAAG) Een archeologische goudmijn

PICO (AZOREN)

Geschiedenis van de walvisvaart #2

19 PAGINA’S

SPECIAL

LEIDEN

Een 17e-eeuwse Vinexwijk SPECIAL

De fascinerende

Goden van ETRUSKEN Egypte ROTTERDAMSEBAAN DEN HAAG Een archeologische goudmijn TRACÉ EN TECHNIEK

Infrastructureel megaproject toegelicht

T/M

31.03 2019

ARCHEOLOOG LEO VERHART OVER EEN BASILIEK DIE JE MÓET ZIEN • MEMOIRES VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG

AP

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK

Imposante vondsten uit Romeinse tijd en Middeleeuwen

DIGITALE TECHNIEKEN

‘Archeologie van de toekomst is snel en visueel supergaaf’

Profile for Virtùmedia

Archeologie Magazine 6 2018  

Archeologie Magazine 6 2018  

Advertisement