Page 1

WAT ATEN RIJKE ROMEINEN?  > p. 24-25

nr 4 • 2017 • € 6,95

Ontdek het dagelijkse leven van een archeologisch tekenaar in de Oriënt nr 4 • 2017

WEST-FRIESLAND IN DE GOUDEN EEUW

Betoverende vondsten bevestigen: dit gebied was net zo rijk als Amsterdam

VERLIEFD OP DE GOTIEK

Hoe toparchitect Cuypers middeleeuwse bouwkunst herontdekte

PREHISTORIE

7 PAGINA’S

Mysterieuze megalieten in de Ardennen

SPECIAL

Facelift voor een

OPKOMST & ONDERGANG VAN DE GIPSKOPIE

MUMMIEKIST BELEVENISSEN VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG • ARCHEOLOOG LEO VERHART OP GOUDJACHT IN HEERLEN

AP


LICHT

Ikonen van vroeger en nu 25 juni t/m 1 oktober 2017 Speciale tentoonstelling

Alphen aan den Rijn www.archeon.nl


Ontdek ARCHEOLOGIE MAGAZINE Profiteer dan nu van de speciale introductieaanbieding: 1 jaar Archeologie Magazine van € 41,95 voor slechts € 19,95.

NU MET 2 TICKETS VOOR HET ARCHEON!

Ja, ik neem een jaarabonnement (6 nrs) op Archeologie Magazine. Ik profiteer van de introductieaanbieding en betaal het 1e jaar slechts € 19,95. Nú met 2 tickets voor het Archeon. Mijn gegevens naam ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ adres ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ postcode ............................... plaats ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� e-mail ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Ik machtig Virtùmedia hierbij om de abonnementsbijdrage van mijn rekening af te schrijven (alleen in Nederland). IBAN-rekeningnummer���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� datum .......................................................handtekening ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� Ik kies voor een acceptgiro (administratiekosten € 3,45)

Stuur deze bon in een envelop naar: Archeologie Magazine, Antwoordnummer 7086, 3700 TB Zeist, Nederland (Vanuit Nederland kan dit zonder postzegel.) Een abonnement wordt aangegaan voor de opgegeven periode en wordt daarna automatisch voortgezet voor onbepaalde tijd. Binnen de eerste abonnementstermijn kan het abonnement alleen tegen het einde van de overeen­gekomen abonnementstermijn worden beëindigd, met inachtneming van een opzegtermijn van twee maanden.

WWW.ARCHEOLOGIEONLINE.NL

FACEBOOK.COM/ARCHEOLOGIEONLINE


INHOUD

52 In dit nummer 12 Nederland Conservering in context De mummiekist van ­Peftjaoeneith

52 België Een wandeling langs ­megalieten in Wéris ­(Belgische Ardennen)

18 Nederland Archeologie in ­West-­Friesland

Vaste rubrieken

Special

30 De herwaardering van ­GIPSEN BEELDEN 38 Midden-Oosten Een archeologisch tekenaar in de Oriënt 46 Nederland Toparchitect Pierre Cuypers schiep zijn eigen gotische wereld

4

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

05 Voorwoord 06 Nieuws uit de Lage Landen 24 Eten bij… Charlotte Kleyn 26 Omzien Leo Verhart 37 Column Han Mulder 44 Memoires amateur-­ archeoloog Dick Roetman 51 Column Oudheden Onderzoekt!

58 Arabische Voetstappen Mia Dekeersmaeker 60 Nieuwe publicaties 62 Tentoonstellingen 64 Benno Vranken 65 Agendatips 65 Sander Out 66 Vooruitblik


VOORWOORD

Eerherstel voor gipsen kopieën

D

46

Oudheden Onderzoekt! De 6e-eeuwse schijf­ fibula uit Baflo in ­Groningen (b 1966/11.2). (FOTO: RMO)

51

Coverfoto: De mummiekist van Peftjaoeneith na behandeling. (FOTO: RMO)

e special in dit nummer is gewijd aan een onderwerp dat al vanaf de oudheid in zwang is, hoogtij vierde in de Renaissance en daarna in de vergetelheid raakte. Maar dat de laatste decennia steeds meer wordt herontdekt. Dit onderwerp betreft het reproduceren van kunstwerken en in het bijzonder van beelden, dat in de oudheid bijvoorbeeld gestalte kreeg in de vorm van Romeinse marmeren of bronzen kopieën van Griekse beelden. Het op grote schaal verzamelen en tonen van gipsen kopieën van beroemde beelden uit de oudheid werd vooral in West-Europa populair vanaf het begin van de Renaissance medio 16e eeuw. De herontdekking in Italië van een aantal belangrijke marmeren beelden uit de oudheid lag hieraan ten grondslag. Dergelijke vondsten trokken zoveel aandacht dat ze niet alleen direct werden vereeuwigd op prenten en schilderijen, maar men ging er ook kopieën van maken. Dat laatste geschiedde vooral door middel van gipsen afgietsels. Vaak was het doel daarvan puur esthetisch: om te genieten van de mooie kunstwerken door middel van kopieën op eigen locaties of in privéverzamelingen. Maar de gipsen kopieën kregen veelal ook didactische functies als voorbeelden in leslokalen of ateliers. Vanaf de 17e eeuw werden ze ruim verspreid in de eerste kunstacademies en in verzamelingen van schilders en beeldhouwers, waar ze voor hele generaties Europese kunstenaars en intellectuelen konden bijdragen aan de vorming van affiniteit met klassieke kunst en vooral met Grieks-Romeinse modellen. In de 18e eeuw leidt dit tot een ware invasie van afgietsels aan de hoven, burgerGipsen kopieën in de afgietselwerkplaats woningen en academies. Met de bloei van de ontdekkingsreizen van de Koninklijke en opgravingen in het Oosten en de ontwikkeling van het artisMusea voor Kunst en ­Geschiedenis tieke en universitaire onderwijs beleefden de afgietsels in de 19e (Jubelpark­museum) in eeuw over heel Europa nog meer hoogtij. Locaties als WereldtenBrussel. (FOTO: KMKG) toonstellingen en musea gaan dan in toenemende mate fungeren eveneens als favoriete schouwplaatsen voor de gipsen beelden. Door de opgravingen kregen afgietsels tevens een nieuw doel, waar ze konden dienen om belangstellenden hier kennis te laten nemen van de nieuwe ontdekkingen die niet verplaatst kunnen worden. In de 20e eeuw komt dan de kentering: door veranderende esthetische en museale opvattingen en nieuwe onderwijsmethodes raakten de gipsen kopieën steeds meer uit de gratie. Collecties werden verkocht, verhuisden naar het depot of belandden bij het grofvuil. Maar gelukkig beleven we thans een herwaardering van de gipsen beelden en zijn er belangrijke collecties bewaard gebleven. Initiatiefnemers tot dit eerherstel bepleiten dat vooral op basis van de cultuurhistorische en/of artistieke waarden van die kopieën. Gipsen zijn ook soms zelfs beter dan de originele beelden die de tand des tijds – denk aan oorlogen, luchtverontreiniging en dergelijke - wat minder goed doorstaan hebben. Zo zijn er nog imposante gipsen kopieën behouden en (deels) te zien bij het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, het Allard Pierson Museum in Amsterdam en het Jubelparkmuseum in Brussel. Het Allard Pierson Museum biedt bovendien de mogelijkheid een gipsen beeld naar keuze te adopteren (www.haalonsvanzolder.nl). Een goede kopie is vaak beter dan een ver origineel… Lou Lichtenberg, hoofdredacteur loulichtenberg@gmail.com

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

5


NIEUWS  LAGE LANDEN

Publiek graaft mee bij nieuw onderzoek Dalfsen

D

e Schat van Dalfsen krijgt een vervolg. Op de plek waar in 2015 het grafveld van de hunebed­ bouwers en de rijke graven van het koningspaar uit de Vroege Middel­ eeuwen zijn gevonden, gaat een nieuw archeologisch onderzoek van start. Bijzon­ der is dat inwoners en belangstellenden met archeologen van ADC ArcheoProjecten mee mogen graven. Het is uniek voor Nederland dat publiek op deze schaal mee kan werken aan zo een bijzondere opgra­ ving. Voor dit project zoekt de gemeente Dalfsen per direct enthousiastelingen die bij deze opgraving de handen uit de mou­

6

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Het grafveld van hunebed­ bouwers wordt in 2015 bloot­ gelegd. (FOTO: P. SCHOLTEN, DALFSEN)

Meer informatie: www.schatvandalfsen.nl en www.facebook.com/schatvandalfsen

wen willen steken. In totaal kunnen zo’n 400 mensen mee graven.

Schat van Dalfsen In juni 2015 werden er in Dalfsen bijzondere vondsten uit de steentijd gedaan (zie ­Archeologie Magazine nr 3 van 2015, pag. 40-41). Er zijn toen 120 graven ontdekt, spec­ taculaire grafgiften en een boerderij van hunebedbouwers. Een vondst die uniek is voor Europa. Ook werden er graven blootge­ legd uit de Merovingische periode, de Vroege Middeleeuwen, die behoorden aan een koningspaar dat toegang had tot de hoogste elite van Noord Europa (zie Archeologie


LAGE LANDEN  NIEUWS

Magazine nr 2 van 2016, pag. 6-7). Samen worden deze vondsten de Schat van Dalfsen genoemd.

Verhalen herleven De gemeente organiseert samen met ADC ArcheoProjecten deze zomer een nieuwe opgraving waarbij publiek onder leiding van archeologen Henk van der Velde en Niels Bouma kan meewerken. Wethouder Jan Uitslag van de gemeente Dalfsen is enthousi­ ast. ‘We vinden het als gemeente Dalfsen belangrijk om onze inwoners actief te betrek­ ken bij de verhalen uit het verleden. Verhalen uit het verleden maken ons wie we nu zijn. Het is belangrijk om deze verhalen levend te houden. En dat doen we samen. Door in dit archeologische project met elkaar opzoek te gaan naar de Schat van Dalfsen, blazen we het verleden nieuw leven in en maken we het DNA van Dalfsen compleet. Het is toch mooi dat we met elkaar ontdekken dat Dalfsen 5000 jaar geleden al een fantastische plek was om te wonen.’

Meegraven of meekijken Inwoners van Dalfsen en omstreken, en ook andere belangstellenden uit heel Nederland, kunnen zich hiervoor opgeven. Meegraven naar de Schat van Dalfsen is ook voor bezoe­ kers en vakantiegangers een bijzondere manier om de rijke historie van Dalfsen en het Vechtdal te ontdekken. De opgravingen vinden plaats van 14 augustus tot en met 9 september. Potentiële meegravers kunnen

Een trechterbeker als grafgift. Dalfsen, bijlen als grafgiften.

Actiefoto van de opgravingen in 2016 van het graf van een Merovingische man. (FOTO’S: ADC ARCHEOPROJECTEN)

een week met de professionals samenwer­ ken, maar ook kiezen voor een tweedaags arrangement of een dagdeel. Diegenen die geen zin of gelegenheid hebben om mee te doen zijn eveneens welkom om bij de opgra­ vingen te komen kijken. Tevens worden er publieksdagen georganiseerd op 9 septem­ ber, tijdens Nationale Monumentendag en het evenement Proef Dalfsen, en op 14 okto­ ber. Op de website www.schatvandalfsen.nl zijn de opgravingen live te volgen via de webcam. Aanmelden om mee op te graven kan ook via deze website. Vanwege het beperkt aantal beschikbare plaatsen, wordt potentiële deelnemers gevraagd naar hun motivatie. Op basis van deze motivatie wordt een selectie gemaakt uit de aanmeldingen. Er komt ook een wandel- en fietsroute. Bezoekers aan Dalfsen worden via de vind­ plaats naar het Familiepad geleid, om vervol­ gens in theater de Stoomfabriek de docu­ mentaire ‘Zoals Wij’ te kunnen bekijken. De vondsten van de opgraving zijn te zien in het gemeentehuis.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

7


NIEUWS  LAGE LANDEN

RMO koopt ‘zwaard van Ommerschans’

H

et Rijksmuseum van Oudheden heeft een van de iconen van de Nederlandse archeologie in zijn bezit gekregen: het 3500 jaar oude ‘zwaard van Ommerschans’. Het zwaard werd op 5 juli 2017 bij veilinghuis Christie’s in Londen gekocht voor € 550.000 (waarmee de richtprijs ruim drie maal over de kop ging). Het is een van de meest zeldzame en bijzon­ dere objecten uit de Nederlandse én Euro­ pese prehistorie. ‘We zijn enorm blij en opge­ lucht dat het ons eindelijk is gelukt dit zwaard te bemachtigen. Zonder de zeer ruimhartige steun van private en publieke fondsen was dit onhaalbaar geweest’, aldus museumdirec­ teur Wim Weijland. Voor het eerst sinds de vondst van het zwaard op een landgoed in Overijssel (eind 19e eeuw) werd het zwaard te koop aangebo­ den. In de tussentijd verhuisde het voorwerp met de eigenaren naar Duitsland. Al vanaf 1927 deed het museum vergeefse pogingen om het zwaard aan te kopen. Het topstuk komt nu na bijna negentig jaar weer terug naar Nederland. Deze aankoop werd mogelijk door gene­ reuze bijdragen van de Vereniging Rem­ brandt en haar Nationaal Fonds Kunstbezit (samen namen ze van het aankoopbedrag bijna veertig procent voor hun rekening) en het Mondriaan Fonds (zo’n twintig procent). Overige financiering verkreeg het museum

8

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Het door het Rijksmuseum van Oudheden aangekochte iconisch prehistorisch reuzenzwaard ‘zwaard van Ommerschans’. (FOTO: RMO)

Meer info: www.rmo.nl

van de BankGiro Loterij, vriendenvereniging RoMeO en uit eigen middelen. Het bronzen zwaard van Ommerschans is 68 centimeter lang. Het maakt deel uit van een groep van zes zeldzame ‘reuzenzwaarden’ uit de bronstijd (2000-800 voor Chr.). De wapens zijn niet geschikt om mee te vechten: daar­ voor zijn ze te groot en te zwaar. Bovendien zijn ze niet geslepen. Het gaat om geïdeali­ seerde, ceremoniële zwaarden, die wellicht zelfs als religieus voorwerp dienden. Ze moes­ ten indruk maken door hun esthetische schoonheid en enorme formaat. Waarschijn­ lijk zijn de zwaarden door een en dezelfde meester-bronsgieter gemaakt. Alle zes getui­ gen ze van de absolute top in de kunst van het bronsgieten. Ze zijn vrijwel identiek en raakten al in de prehistorie verspreid over Engeland, Frankrijk en Nederland. Het zwaard van Ommerschans is van de zes het meest indrukwekkende, gave en wetenschappelijk meest interessante exemplaar. De andere vijf behoren tot de topstukken in de nationale collecties van o.a. het British Museum. Het Rijksmuseum van Oudheden heeft sinds 2005 het enige kleinere exemplaar uit de groep in de collectie, ‘het zwaard van Jut­ phaas’ dat in 1947 bij Nieuwegein (Utrecht) in een oude rivierarm van de Rijn is gevonden. Het zwaard van Ommerschans is binnenkort tijdelijk te bewonderen in de centrale Tem­ pelzaal van het museum. In 2018, wanneer het museum zijn tweehonderdjarig bestaan viert, is het te zien in een overzichtstentoon­ stelling over topaanwinsten uit tweehonderd jaar museumgeschiedenis. Uiteindelijk krijgt het zwaard een ereplaats op de afdeling ‘Archeologie van Nederland’.


Meesterwerkjes in miniatuur

O

f het nu gaat om zak- of halshorlo­ ges, ‘knollen’ of kuiphorloges, de geëmailleerde uurwerken uit de jaren 1650-1850 zijn stuk voor stuk meesterwerkjes in miniatuur. De Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (Jubelpark­ museum) in Brussel zet deze zomer zijn impo­ sante verzameling geëmailleerde uurwerken in de prachtige tentoonstelling Once upon a time in de kijker. De aandacht hierbij gaat uit naar de vakbekwaamheid van de emailleurs, de meesten onder hen Frans-Zwitsers, die met hun emailleerwerk eenvoudige uurwerken tot kostbare juweeltjes omvormden. De 175 tentoongestelde horloges worden benaderd vanuit iconografische hoek. De decors waren vaak geïnspireerd op de heer­ sende voorkeuren en gebruiken, maar ook op meesterwerken uit de schilderkunst. De ten­ toonstelling beslaat 5 zalen en is onderver­ deeld in 12 hoofdstukken. Enkele van de the­ ma’s die aan bod komen, zijn: frivole taferelen, herderstaferelen en tuinen, de grote ontdek­ kingsreizen, de invloed uit het Oosten, de Verlichting en de Revolutie.

Geëmailleerd kuiphorloge, De Heilige Familie. Contre-émail en rand van de kast versierd met landschappen. Horlogedoos gesigneerd les frères Huaud (sic), Genève, ca. 1700. Inv. 2803 Geëmailleerd uurwerk, De onthouding van Scipio naar Pietro da Cortona (Firenze, palaz­ zo Pitti). Raderwerk gesigneerd Abraham Hornbosfell, mees­ ter-horlogemaker te Straatsburg, ca. 1650-1660, Inv. 8155 ‘Chinees’ uurwerk, bucolisch tafereel geïnspireerd op de Primrose Seller van Wheatley (The cries of London). Raderwerk gesigneerd William Ilbery, horlo­ gekast wellicht geëmailleerd door Jean-François Victor Dupont, Londen en Genève, ca. 1800. Raderwerk in geëmailleerd goud, horlogedoos in geëmailleerd goud. Inv. 2824. Deel van een horlogepaar, tegenhanger in het Musée Patek Genève inv. S-125

De geëmailleerde decors op de horloges werden met groot vakmanschap gerealiseerd door getalenteerde ambachtslieden. De emailleertechniek is bijzonder complex. Aller­ eerst brengt men een schetstekening aan op een drager bekleed met wit email. Vervolgens wordt met behulp van een bindmiddel (plant­ aardige olie of water) glaspoeder aange­ bracht, dat gekleurd is met metaalpigmenten. Men plaatst het voorwerp in de oven, waar het glaspoeder door de hitte gaat smelten en vloeibaar wordt. Na afkoeling wordt een glasachtig, glad en glanzend oppervlak ver­ kregen. Elke emailkleur bereikt het smeltpunt bij een verschillende temperatuur, omwille van de metaalpigmenten. Email is dan ook het resultaat van precisiewerk van lange adem. De expositie laat werkelijk schitterende voorbeelden van dit vakmanschap zien. Maar dat niet alleen: ter afwisseling wordt daarbij nog een beeld gegeven van de kledingstijl tussen 1650 en 1850 in de vorm van een twintigtal replica’s van jurken in papier, ver­ vaardigd door de hedendaagse Brusselse kunstenares Isabelle de Borchgrave.

‘Once upon a time’. Het gouden tijdperk van het geëmailleerde uurwerk (1650-1850), tot 17 september 2017 in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschie­ denis (Jubelparkmuseum), Jubelpark 10 te Brussel, www.kmkg.be

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

9


NIEUWS  LAGE LANDEN

Tijdreizen door 2000 jaar Heerlen

B

adderen en bijkletsen in het bad­ huis als een Romein. Poetsen, zorgen en bidden als Kleine Zuster van de Heilige Joseph. Kijken als een curator naar de dwarse kunst van SCHUNCK*. En je spieren trainen als een echte koempel in de steenkoolmijnen. De interactieve theatrale wandel-, luister- en beleefroute ‘2000 jaar Heerlen’, die begin juli j.l. officieel van start ging, leidt bezoekers langs de belangrijkste historische plekken van Heerlen, Inclusief het Nederlands Mijn­ museum, SCHUNCK*, Savelbergklooster en het Thermenmuseum. Maar ook enkele murals en de nieuwste aanwinst van de stad, het Maankwartier, worden daarbij aangedaan. Ontdek- en doe-opdrachten in de gids en audiofragmenten die eenvoudig op de smart­ phone te beluisteren zijn, brengen historisch Heerlen tot leven. Zo word je in het Thermen­ museum ondergedompeld in het sociale leven gedurende de Romeinse tijd, toen

10

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

De Beleefroute is samengesteld voor iedereen van 6 jaar en ouder en kan in zijn geheel of in delen worden gelopen. Het startpunt bepaalt de deelnemer zelf. De afstand is ongeveer 6 kilometer. De route met uitgebreide gids en audiofragmenten kost € 3,50 en is online verkrijgbaar via www.2000jaarheerlen.nl. De route wordt daarnaast ook verkocht in de deelnemende musea en via de VVV.

Heerlen, of beter gezegd Coriovallum, een plaats was van handelaars, pottenbakkers, boeren, reizigers en soldaten en waar men­ sen elkaar in het badhuis ontmoetten, bij­ praatten, spelletjes deden en natuurlijk baad­ den. In het Savelbergmuseum beleef je de tijd waarin er, ook in Heerlen, voor oude mensen, zieken en weeskinderen geen voor­ zieningen waren. Maar waarin pioniers als Petrus Joseph Savelberg, met hulp van de Kleine Zusters van de Heilige Joseph, een armenhuis opzetten, in feite een wieg van het huidige zorgstelsel. In SCHUNCK* kijk je door de ogen van een curator naar vernieuwende, grensverleggende kunstwerken die ook in Heerlen aanvankelijk op heel wat kritiek stuitten. En in het Nederlands Mijnmuseum beleef je de tijd waarin Heerlen zich als mijn­ stad ontwikkelde, toen de steenkool de ener­ gie leverde voor huishoudens, industrie en infrastructuur. Maar ook de tijd van de ‘koem­ pels’, het werken in de mijnen dat zwaar en vies was, maar ook verbroederde.


Een maritieme schatkist

D

rie grote kanonnen, een rapier, loodjes met stadwapens uit de 18e eeuw, een hele lading tinnen potten en een grote verzameling potten van steen: het zijn voorbeelden van opvallende vondsten in de tentoonstelling ‘Gezonken Schatten’ die t/m 7 j­ anuari 2018 in Batavialand, locatie museum (Nieuw Land Erfgoedcentrum) plaatsvindt. Hiervoor zijn topstukken uit de 40.000 objecten tellende collectie van het Maritiem Depot van Batavialand geselec­ teerd. De voorwerpen zijn afkomstig uit de wrakken van schepen die ooit vergingen in de Zuiderzee, Waddenzee en Noordzee. Fle­ voland is met 430 vindplaatsen van wrak­ ken het grootste droge scheepskerkhof ter wereld. De jongste provincie van Nederland is een ware maritieme schatkist.

Rapieren met wolfskoppen

Flevoland is met 430 vindplaatsen van wrakken het ­grootste ­droge scheeps­ kerkhof ter ­wereld.

‘Gezonken Schatten’ t/m 7 ­januari 2018 in Batavialand, locatie museum (Nieuw Land ­Erfgoedcentrum), www.nieuwlanderfgoed.nl

clubs), drie rapieren met wolfskoppen, ­navigatie-instrumenten, kinderschoentjes en het schort van een schippersvrouw.

Route van een 18e-eeuwse tjalk ‘Gezonken Schatten’ toont bijzondere voor­ werpen, maar ook welke informatie de ver­ schillende vondsten kunnen bieden en wat je hiermee kunt doen. Aan de hand van een aantal gevonden objecten vertelt de ten­ toonstelling onder andere het verhaal van een schip dat ooit voer op de Zuiderzee. Door aangetroffen lading, munten, vuur- en bakenloodjes kon een reconstructie worden gemaakt van de route die deze tjalk in de 18e eeuw maakte van Leiden naar Groningen. De scheepsinventaris, bijvoorbeeld de tinmer­ ken op de huisraad, verwijzen naar makers uit Groningen, waarschijnlijk was dit dus de thuisplaats van de schipper.

‘Gezonken Schatten’ laat dus een uitge­ breide selectie zien uit het Maritiem Depot, waar vanaf de start van het Zuiderzeeproject alle scheepsvondsten zijn ondergebracht. Sinds eind 2016 is dit depot ondergebracht bij Batavialand, locatie museum (Nieuw Land Erfgoedcentrum). Het is in de 20e eeuw uitgegroeid tot één van de grootste en rijk­ ste archeologische collecties ter wereld op het gebied van het maritieme verleden van Nederland. Zo zijn op de tentoonstelling suikerrietstengels te zien, die op simpele en ingenieuze manier werden gebruikt als ontluchtingsventiel in een ton met koffiebo­ nen uit Zuid-Amerika die konden gaan gis­ ten. Opvallend zijn ook de kolfstokken (golf­

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

11


Tekst en overige foto’s: Helbertijn Krudop, restaurator organische materialen bij het Rijksmuseum van Oudheden

NEDERLAND  LEIDEN

De mummiekist van Peftjaoeneith

Conservering in context

De recente verbouwing van de Egyptische zalen van het Rijksmuseum van Oudheden bood de restauratoren van het museum de gelegenheid de Egyptische collectie grondig onder de loep te nemen. En te restaureren waar nodig. Restaurator Helbertijn Krudop vertelt over haar werk aan de houten mummiekist van tempeladministrateur Peftjaoeneith. 12

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

I

n 2015 begon het Rijksmuseum van Oudheden aan de laatste fase van een meerjarige verbouwing van het museum: de vernieuwing van de Egyptische afdeling. Vanwege de tijdelijke sluiting was het voor het eerst in jaren mogelijk om enkele topstukken, die normaal altijd opgesteld staan, te onderzoeken, te fotograferen en indien nodig, te restaureren. Zo ook de houten mummiekist met deksel van de tempeladministrateur Peftjaoeneith, wiens


LEIDEN  NEDERLAND

De mummiekist van Peftjaoeneith voor behandeling. (FOTO: RMO) De mummiekist in het restauratieatelier. (FOTO: ROB OVERMEER)

mummie eveneens in de collectie van het RMO is. De kist stamt uit de 26e dynastie (666-525 v. Chr.) en is al in 1829 naar Leiden gekomen, als onderdeel van een grote aankoop bij de handelaar Giovanni d’Anastasi. De grote mummiekist (ca. 240 cm hoog) is zeer fijn beschilderd en stelt een geïdealiseerd en gemummificeerd lichaam voor: daarom heeft de kist geen armen, handen of ellenbogen. Wel zijn er knieën aangebracht, alsof die door linnen windsels zichtbaar zijn. De fraaie hiërogliefen op de buiten- en binnenzijden behoren tot de mooiste schrifttekens in de museumcollectie. Opvallend zijn ook het groene gezicht, dat nieuw leven symboliseert, de blauwwit gestreepte pruik en de voorstelling van de hemelgodin Noet aan de binnenzijde van het deksel. Zij is omringd door de uren van dag en nacht. Noet is tevens aan de buitenkant van het deksel te zien, waar zij haar vleugels uitspreidt en zo de dode beschermt.

Onder de loep Voor gevoelige organische materialen zoals hout en textiel is het belangrijk dat relatieve luchtvochtigheid en temperatuur zo stabiel mogelijk blijven. Door wisselende omstandigheden kan hout uitzetten en weer krimpen, met scheuren, barsten en vaak verfverlies tot gevolg. Na eeuwen in klimatologisch gunstige en stabiele omstandigheden in graven en onder de grond te hebben doorgebracht, werden de in de 19e en vroege 20e eeuw opgegraven mummiekisten en grafgoederen ineens blootgesteld aan andere uitersten: Egyptische zon, transport per schip over Nijl en Middellandse zee en tenslotte vaak nog verre van ideale opslag in pakhuizen en musea. Het is dan ook niet verwonderlijk dat een groot deel van de Egyptische collectie niet lang na aankoop al moest worden behandeld. Helaas zijn deze vroege behandelingen nauwelijks gedocumenteerd. Wel zijn sommige ingrepen te herleiden uit de huidige conditie. Zo zijn er veelvuldig oude lijmresten, vullingen, overschilderingen 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

13


NEDERLAND  LEIDEN

en randen veel verf afgebladderd, soms wel tot op het hout. Ook in de schildering van het gezicht zijn er lacunes. Hier bladdert alleen de groene verf, de witte grondering eronder is nog wel aanwezig.

Vernis

en retouches te zien (overigens is niet elke oude restauratie te zien bij normaal licht; moderne technieken, zoals Ultraviolette (UV)-fluorescentie of Röntgen­fotografie, kunnen helpen oude ingrepen zichtbaar te maken). En soms zijn planken aangevuld of stukken hout vastgezet met schroeven. Andere schade, zoals een zeer stoffig en vervuild oppervlak, is eerder het resultaat van jarenlange opstelling in het museum. Hoewel er in de kist van Peftjaoeneith barstjes in de verflagen en openstaande naden te zien zijn, valt de krimpschade erg mee. Vermoedelijk valt dat te verklaren doordat er relatief grote – kostbare – stukken hout gebruikt zijn, waardoor er minder verbindingen nodig waren. Wel is er langs naden

14

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Het reinigen van de witte strepen in de pruik. De grijze vlekken in het linker, reeds schoongemaakte, gedeelte waren niet met was bedekt. Het reinigen van het groene gezicht.

Een wellicht minder opvallende, maar zeer interessante ‘schade’ is de glanzende laag over het hele oppervlak. Oorspronkelijk vernis op Egyptische mummiekisten is gemaakt van natuurlijke harsen zoals mastiek. Door veroudering of door verhitting voor het aanbrengen, kunnen die harsen tot donkergeel of zelfs bruin verkleuren. De laag op deze kist is grotendeels doorzichtig, soms opaak-wit van kleur, en kan dus geen origineel vernis zijn. Het is later aangebracht, bij wijze van restauratie. Kleine harsachtige bruine vlekjes op het oppervlak doen vermoeden dat er ooit een verdonkerd vernis op de kist heeft gezeten, en dat dit is verwijderd. Een beschrijving uit 1829 van deze kist (objectnummer E “5” 98 of AMM 5-e) in de catalogus van Anastasy van ‘stuc jaune’ (gele ondergrond), ‘barbe noir’ (zwarte baard) en ‘couleurs obscures’ (donkere kleuren), lijkt dit vermoeden te bevestigen. Vanwege het smeltpunt van dit restauratievernis en de gevoeligheid voor bepaalde oplosmiddelen werd vermoed dat het om een waslaag ging. Met name paraffinewas is in de 19e en 20e eeuw veelvuldig gebruikt om archeologische (bodem)vondsten te conserveren. Dat ook gepolychromeerde Egyptische vondsten met was zijn behandeld, is bekend uit onder meer publicaties van de bekende egyptoloog W.M. Flinders Petrie (Methods and aims in archaeology, London 1904) en de chemicus A. Lucas (Antiques. Their restoration and preservation, London 1924). Lucas publiceerde in 1924, nadat hij de Toetanchamon-vondsten had behandeld, zijn bevindingen en methodes om bijvoorbeeld poederige verflagen te behouden. De beide handboeken noemen naast lijmen en reinigingstechnieken, ook een methode voor de behandeling van beschilderd hout, waarbij de verflagen worden geïmpregneerd met paraffine of bijenwas. Die werd warm aangebracht, of opgelost in benzol. Een


LEIDEN  NEDERLAND

chemische analyse van de laag op de kist van Peftjaoeneith heeft aangetoond dat die bestaat uit bijenwas1. Hoewel het Egyptisch Museum in Caïro verschillende voorbeelden in de collectie heeft, is deze kist vooralsnog het enige met was behandelde exemplaar van het Rijksmuseum van Oudheden.

Stof en vuil De aanwezigheid van een waslaag op de kist van Peftjaoeneith verklaarde ook de vervuiling van het oppervlak. Bijenwas en paraffine hebben immers een laag smeltpunt: bij 50-60˚C smelten ze, maar rond de 40˚C worden ze al zacht. Stof en vuil kunnen zo ingesloten worden in de waslaag waardoor afstoffen niet meer mogelijk was. Kon de vervuilde en kwetsbare waslaag van deze kist dan wel behandeld worden? Als restauratoren hebben wij in het Rijksmuseum van Oudheden als uitgangspunt om minimaal in te grijpen en alleen materialen te gebruiken die later nog steeds verwijderbaar zijn, een lange levensduur hebben en niet verkleuren. Ook moet materiaalverlies voorkomen worden. Daarom zijn in dit geval de losse verfdeeltjes geconsolideerd en is het oppervlak gereinigd. Omdat de waslaag tot op het hout is doorgedrongen, bleek die echter niet helemaal te verwijderen.2 Tenslotte zijn ontsierende oude vullingen en verkleurde overschilderingen verwijderd.

Reinigen Omdat de behandeling met was op de verschillende pigmenten anders had uitgepakt, was de problematiek en dus de behandeling per plek anders. De witte verfdelen waren zeer stabiel en goed gehecht aan de ondergrond. Hier kon het vervuilde toplaagje van was heel voorzichtig met een scalpel worden 1 Door de GC-MS analyse, uitgevoerd door dr. Henk van Keulen, Rijksdienst Cultureel Erfgoed, mei 2017. Gas Chromatography – Mass Spectrometry is een onderzoekstechniek waarmee organische stoffen, zoals bindmiddelen, ­harsen of lijmen, gedetermineerd kunnen worden. 2 Doorsnede H. Krudop, RMO. Met dank aan dhr. E.P.G. Mulder, Faculteit Archeologie Universiteit Leiden; GC-MS analyse H. van Keulen, Rijksdienst Cultureel Erfgoed.

weggekrabd. Andere, gekleurde, delen van het oppervlak zouden door deze methode en ontstane wrijving echter beschadigen. Daarom zijn die met warmte behandeld, wat zowel het oppervlak reinigde als de kleuren verzadigde. Door een heet spateltje op absorberend filtreerpapier tegen het oppervlak te houden, werd het vuil met was en al opgezogen. De groene delen van onder andere het gezicht waren door de fijnheid van het pigment totaal versmolten met de was, en hadden daarom weer een andere behandeling nodig. Bij een warmtebehandeling zou hier namelijk niet alleen het vuil, maar ook het groene pigment afgenomen worden. Daarom is hier gekozen voor heel oppervlakkig, zorgvuldig reinigen met wattenstokjes en een oplosmiddel.

Het vullen en retoucheren van de lacunes in het groene gezicht.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

15


NEDERLAND  LEIDEN

Reversibel Omdat het Rijksmuseum van Oudheden zo’n oude Egyptische collectie heeft (het museum is in 1818 opgericht), hebben de restauratoren regelmatig te maken met behandelmethoden en -materialen van de afgelopen twee eeuwen. Die zijn niet altijd even goed verouderd, waardoor de huidige behandelmogelijkheden soms beperkt zijn. Behandelingen met paraffine- of bijenwas zouden we nu niet meer toepassen, omdat die grote gevolgen kunnen hebben voor verzadiging, kleur, glans en hechting. Bij de kist van Peftjaoeneith lijkt de waslaag het originele verfoppervlak echter ook beschermd te hebben. De afbeelding van het reinigen van de pruik laat zien hoe witte delen waarop geen was zat, grijs zijn geworden, terwijl de kleuren als nieuw lijken op plekken waar de vervuilde was is verwijderd. De historische behandeling is dus, hoewel niet reversibel (omkeerbaar), gelukkig wel opnieuw behandelbaar ­gebleken. Een wel volledig reversibele ingreep betreft tenslotte de vulling in het gezicht. Als archeologische vondst mag een circa 2600 jaar oude mummiekist zijn leeftijd en schade gerust tonen: om beschadigingen ‘als nieuw’ aan te vullen en te retoucheren is niet meer van deze tijd. Maar omdat de reiniging van deze kist zo’n schitterend kleurenoppervlak tot resultaat had, vielen de helderwitte lacunes in het groene gezicht des te meer op. Daarom is in dit geval wèl besloten de lacunes te vullen en te retoucheren - zij het in een net iets andere tint groen zodat ze herkenbaar blijven als retouche. Maar in de vernieuwde Egyptische museumzalen is het gelukkig niet deze vulling die we zien, maar ­Peftjaoeneith’s groene gelaat dat opnieuw tot de verbeelding spreekt. De mummiekist van Peftjaoeneith na behandeling. (FOTO: RMO)

INTERNATIONALE SAMENWERKING Deze restauratie is gedaan binnen het internationale ‘Vatican Coffin Project’ van de Vaticaanse Musea, waarvan naast het RMO onder meer ook het Louvre partner is.

16

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

INFO


25% g n i t r o k e entreeprijs

op d

entie. adver t e z e d van nen. vering r perso Bij inle aal vie 018. Niet in im x a M 01-2 t /m 7ndere met a Geldig ie t a . in b m c o a ties c en en g in t r ko

Oostvaardersdijk 0113, 8242PA Lelystad (naast Batavia Stad Fashion Outlet) www.nieuwlanderfgoed.nl


NEDERLAND  WEST-FRIESLAND

Tekst: Esdor van Elten | Overige foto’s: Archeologie West-Friesland

Lokale vondsten geven zicht op internationale positie van Holland

Archeologie in

West-Friesland

West-Friesland herbergt tal van archeologische schatten. Naast een rijkdom van vindplaatsen uit de bronstijd zijn in het gebied ook veel sporen van de Nederlandse expansie in de Nieuwe Tijd te vinden. Een gebied met internationale allure.

‘W

e vinden hier naast lokale sporen ook objecten uit Europa en de rest van de wereld’, aldus Michiel Bartels, gemeentelijk archeoloog voor zeven WestFriese gemeentes. ‘Het laat zien dat dit gebied

18

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Open Dijk in Lutjeschardam.

in de Gouden Eeuw een belangrijke rol vervulde in de wereldhandel’. De liefde voor archeologie zat er al vroeg in bij Michiel Bartels. In zijn vroege jeugd vond hij al oude scherven. Op zijn 14e jaar werd hij lid van de Nederlandse Jeugdbond voor Geschiedenis (NJBG). ‘De eerste opgraving die ik meemaakte was bij Paleis ‘t Oude Loo’. De liefde


WEST-FRIESLAND  NEDERLAND

voor de geschiedenis bleef en Bartels ging in 1987 archeologie studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was niet de enige ‘bonder’ die dat deed: ‘Zo’n 30% van de professionele archeologen is uit de NJBG afkomstig’. Bartels specialiseerde zich in stadskernarcheologie van na 1200 en werkte onder andere mee aan opgravingen tijdens de aanleg van de Betuwelijn. Vanaf 1999 was hij negen jaar lang gemeentelijk archeoloog in Deventer. In 2008 verruilde hij Overijssel voor Noord-Holland, als gemeentelijk archeoloog voor Hoorn en de andere samenwerkende West-Friese gemeentes: Drechterland, Enkhuizen, Koggenland, Medemblik, Opmeer en Stede Broec. Bartels geeft leiding aan een archeologische dienst met 14 medewerkers en nog eens tal van studenten en vrijwilligers, in totaal 32 mensen. ‘Vorig jaar hebben we ook Texel en Schagen als werkgebied erbij gekregen’.

Internationale allure Wie denkt dat Noord-Holland met haar dijken en weilanden wel een saai en slaperig verleden heeft gehad, zit mis. Op

Deel van de opgraving in Lutjeschardam. In de bouwkuip is trapsgewijs het profiel door de dijk aangelegd. Het bestaat uit massieve lagen van donkere humeuze zoden, waarmee het kolkgat uit de 15e eeuw is gedicht.

verschillende momenten in de geschiedenis was dit gebied dicht bewoond, bruisend en zelfs internationaal georiënteerd. ‘De archeologische focus in dit gebied ligt op de bronstijd en de Nieuwe Tijd’, vertelt Bartels. ‘In de bronstijd was dit gebied dicht bevolkt en daar vinden we heel veel sporen van. Het

‘We vinden hier naast lokale sporen ook objecten uit Europa en de rest van de wereld’

Michiel Bartels, gemeentelijk archeoloog voor zeven West-­ Friese gemeentes, geeft uitleg tijdens Open Dijk bij de opgraving in Lutjeschardam.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

19


NEDERLAND  WEST-FRIESLAND

is een nat gebied, waar bijvoorbeeld botanische resten goed bewaard zijn gebleven. Van de Vroege Middeleeuwen vinden we moeizaam dingen terug. Maar de Nieuwe Tijd, en dan met name de periode van de Gouden Eeuw, maakt dat meer dan goed. In die tijd was dit een belangrijk gebied, ook internationaal. Hier woonden zeelieden die de hele wereld over voeren. Hier kwamen immigranten en bezoekers uit allerlei streken om te handelen, te werken en te wonen. En dat zien we terug in de materiële cultuur. Zo vinden we hier relatief veel Portugees aardewerk, majolica en faience’. De vele vondsten tonen het belang van de handel met Portugal, waar veel zout gehaald werd. Muntvondsten en hout geven weer een goed beeld van de handel met het noorden: de Oostzee. Daar werd hout gehaald voor tal van toepassingen: van vaten waar vlees voor de Nederlandse vloot in getransporteerd werd, tot scheepshout. ‘De kenmerkende

Overzichtsfoto van de opgraving van de Westfriese Omringdijk in Oosterleek.

DE ZILVERSCHAT VAN ­WESTWOUD ‘Een vijfsterrenvondst’, noemt Michiel Bartels de vondst van een heuse zilverschat op een akker in Westwoud. Vijf sterren vanwege ‘de hoeveelheid, de conditie van de munten en wat ze vertellen over de geschiedenis’. De schat werd door amateurarcheologen gevonden met behulp van metaaldetectoren en bestaat uit ongeveer 90 zilveren hele en halve Philipsdaalders die geslagen zijn tussen 1557 en 1571, een Karolusgulden uit de periode 1542-1552 en een Henricusdaalder, geslagen tussen 1558-1568. De munten zijn waarschijnlijk in of kort na 1571 begraven. In deze periode was er veel gaande in West-Friesland. De komst van de Geuzen zette de verhoudingen met de Spaanse autoriteiten op scherp. Op hun beurt terroriseerden de Geuzen het platteland. De bewoners van Westwoud zaten dus tussen twee vuren. En dat is een hele goede reden om het geld dat je hebt dan maar veilig te begraven. De eigenaar is echter nooit teruggekomen en mogelijk is het desondanks dus niet goed met hem afgelopen. Dat zullen we waarschijnlijk nooit weten. De schat wordt tentoongesteld in het Westfries Museum. De zilverschat van Westwoud.

20

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017


WEST-FRIESLAND  NEDERLAND

WONEN OP EEN MIDDELEEUWSE DIJKDOORBRAAK De Klamdijk ligt bij Schardam, tussen Hoorn en Edam. Vanwege werkzaamheden aan het nieuwe boezemgemaal werd in 2015 onderzoek gedaan naar de dijk. De archeologen verwachtten in de kern ervan dijkresten uit de 11e of 12e eeuw aan te treffen, maar tot hun verrassing stuitten ze op een reparatie die omstreeks 1438 moet zijn uitgevoerd. En een bonus: bij het dichten van het gat ontstond aan de binnenkant van de dijk een stevig plateau. Op dit plateau ontstond de nederzetting Lutjeschardam. De nederzetting ontstond dus eigenlijk door de dijkdoorbraak. Het roept de vraag op of dit meer is gebeurd. Lutjeschardam was niet geheel onbekend. De oudste vermelding in de bronnen dateert uit 1608: op een kaart van Pieter van der Meersch uit 1638 is Lutjeschardam te zien: zes huizen en een aantal bijgebouwen. Bij de opgraving in 2015 zijn funderingen van een huis en (mogelijk) een bijgebouw blootgelegd. Lutjeschardam was klein, maar niet geïsoleerd en waarschijnlijk ook niet heel arm. Er werd keramiek uit Portugal, Italië en Frankrijk aangetroffen. Een unieke vondst was het fragment van een komfoor uit de Saintogne, met daarop een maskeron. Uiteraard werd er ook veel alledaags materiaal gevonden, zoals fragmenten van een visnet met loden verzwaring, handbezems en verschillende soorten schoenen. Door de grondsamenstelling zijn deze resten opvallend goed bewaard gebleven. De vondsten dateren hoofdzakelijk uit de 17e eeuw. Na 1700 lijkt Lutjeschardam verlaten te zijn, mogelijk doordat de dijk na 1675 werd verbreed en verstevigd. Het gehucht ontstond dus door dijkreparatie, maar ging er ook weer aan ten onder.

West-Friese stolpboerderijen waren er nooit geweest zonder deze handel met het noorden’, benadrukt Bartels. ‘De enorme balken die nodig waren voor het dak vond je alleen daar’. De Tachtigjarige oorlog is een echt omslagpunt in de West-Friese archeologie. ‘Vanaf dat moment zien we de weerslag van de internationale handel, zoals die van de VOC. Denk aan bijvoorbeeld Chinees porselein. Niet alleen het bekende blauw-witte, maar ook het zeldzamere wit-witte porselein dat vermoedelijk in de privélading van scheepsofficieren hiernaartoe kwam’.

Op deze uitsnede van de kaart van Pieter van der Meersch uit 1638 is Lutjeschardam in detail weergegeven. Zichtbaar zijn zes huizen en bijgebouwen in de knik van de Klamdijk.

Overzicht van het opgravingsterrein Lutjeschardam. Het boezemgemaal C. Mantel is hier nog in aanbouw. Links op de voorgrond zijn de damwanden van de bouwkuipen zichtbaar. In de linker bouwkuip is al beton gestort, rechts wordt grond verwijderd. De foto is richting het oosten genomen. Rechtsboven ligt Schardam. (BRON ADJ-VIDEO)

Strijd tegen het water Door deze producten uit verre landen is de West-Friese archeologie een springplank naar de internationale archeologie. Maar natuurlijk vertellen de vondsten ook iets over de lokale en nationale geschiedenis. Als bijvoorbeeld ergens de strijd van de Nederlanders tegen het water zichtbaar wordt, is het wel hier. In de 11e eeuw begon het met kleine dijken, -kades- die in West-Friesland werden aangelegd. Deze werden in de loop der eeuwen steeds beter en hoger en vormden uiteindelijk de

‘In de Gouden Eeuw was dit een belangrijk gebied, ook internationaal’

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

21


NEDERLAND  WEST-FRIESLAND

EEN VERDRONKEN ­CULTUURLANDSCHAP Weinig dat zo tot de verbeelding spreekt als een verzonken dorp of stad. Toen in de jaren ‘20 van de vorige eeuw de Wieringermeerpolder werd drooggemalen, kwam er een middeleeuws cultuurlandschap letterlijk boven water. Archeoloog Wouter Braat verrichtte indertijd onderzoek naar het landschap en verdwenen nederzettingen daarin, zoals de verzonken dorpen Gawijzend en Almersdorp. Gelukkig is veel van zijn vondstmateriaal, inclusief zijn aantekeningen, foto’s en proefschrift, bewaard gebleven. Zijn onderzoeksresultaten zijn in 2016 opnieuw bestudeerd om zo een beter beeld te krijgen van het proces van landverlies in de periode van de 10e tot halverwege de 14e eeuw. Op zeven verschillende vindplaatsen stuitte Braat op middeleeuwse resten: kuilen, waterputten, houtresten en aardewerk. De noordelijkste vindplaats betreft een dorp dat vermoedelijk door de Allerheiligenvloed in 1170 van de kaart werd geveegd. Op basis van de sporen vermoeden de archeologen dat hier zout werd gewonnen uit turf. Ook zijn in de buurt grafvelden en de resten van een sarcofaag aangetroffen. De plaatsen die we nu kennen als vindplaats 4 en 7, zuidoostelijk van vindplaats 3, zijn waarschijnlijk eveneens met de Allerheiligenvloed in zee verdwenen. Veel meer dan keramiekresten zijn er niet over. Vindplaats 5, ten zuiden van Wieringerwerf, betreft een nederzetting die op basis

Overzichtskaart van archeoloog Wouter Braat uit 1932 van het landschap van Wieringermeer met daarin verdwenen nederzettingen, zoals de verzonken dorpen Gawijzend en Almersdorp.

van keramiekvondsten waarschijnlijk werd bewoond in de periode 1150-1288. Op Vindplaats 6, ten oosten van Kreileroord, vond Braat waterputten en keramiek, waaronder Vlaams aardewerk. Op grond van de datering van het keramiek concludeerden de onderzoekers in 2016 dat het begin van deze nederzetting van iets

Protosteengoed, opgegraven door archeoloog Braat in Wieringermeer

22

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

latere datum was, in de periode 1175-1200 en dat ook hier na 1288 geen bewoning meer was. Vindplaats 2 omvat een oude zeedijk van enige kilometers lengte. Uit de keramiekvondsten kan worden afgeleid dat dit gebied rond 1225 is verlaten. Het tracé van de dijk wordt in verband gebracht met de Polder Herenkoog, een mislukt inpolderingsproject dat uiteindelijk in 1334 aan de zee werd prijsgegeven. Vindplaats 1 tenslotte, ten noorden van Aartswoud, wordt in verband gebracht met het oude dorp Gawijzend. Hier werden zes deksels van natuurstenen sarcofagen gevonden en de resten van een tufstenen kerk. Deze nederzetting is vermoedelijk rond 1100 ontstaan, maar was geen lang leven beschoren. In 1351 verdween het dorp definitief van de kaart. De analyse van Braat’s vondsten laten zien dat er tussen ruwweg 1100 en 1350 in het gebied tussen het eiland Wieringen en Medemblik voortdurend land verloren ging, in totaal zo’n 151 vierkante kilometer, waarbij de bedijking steeds een stukje verder werd teruggelegd. Uiteindelijk zou halverwege de 14e eeuw dit deel van de Westfriese Omringdijk haar vorm krijgen, zoals die vandaag de dag nog is. Daarmee werd het water definitief een halt toegeroepen. Pas in de twintigste eeuw werd het land en zijn verborgen geschiedenis heroverd.


Portugese plooischotel.

Westfriese Omringdijk. De geschiedenis van overstromingen, verdronken dorpen, dijkaanleg en -reparatie is een voortdurende bron van onderzoek en interessante vondsten en ontdekkingen, zoals het middeleeuwse cultuurlandschap dat door de inpoldering van de Wieringermeer letterlijk boven water kwam, en het onderzoek naar de Klamdijk en de nederzetting Lutjeschardam (zie kader). Een mooie bijkomstigheid van de houthandel met Noord-Europa is dat veel hout werd gebruikt of hergebruikt voor het repareren van dijken. Omdat hout vaak goed te dateren is biedt dit een schat aan informatie over de strijd van de Westfriezen tegen het water. De komende jaren valt op dit gebied nog veel nieuws te verwachten. In het kader van het project ‘Veilig 2050’ wordt er veel werk aan de dijken verricht.

Bijzonder gebied West-Friesland is dus eigenlijk een bijzonder archeologisch gebied. Archeologen vinden er de sporen van kenmerkende delen van onze nationale geschiedenis, die tevens zicht geven op de internationale positie van Holland in de Gouden Eeuw. ‘Dit was geen gebied met weggedommelde dorpjes’, benadrukt Bartels. ‘Het was een gebied met veel dynamiek, van groot belang voor de positie van Nederland als handelsnatie en, zeker in de Gouden Eeuw, welvarend. Toen na 1750 het verval van Nederland als grote handelsmacht echt doorzette, had dat hier grote impact. Ook dat zien we in het bodemarchief terug’. Pas rond 1880, met de komst van nieuwe industrieën, trad herstel in. Toch zou de grandeur van de 16e en 17e eeuw niet meer terugkeren.

Veldwerk bij de Lutkedijk bij Obdam.

VOORTGAAN IN DE GEEST VAN HET VERLEDEN Het is bijzonder als een historische plek niet alleen haar geheimen prijsgeeft, maar als daardoor vervolgens ook een stukje nieuwe geschiedenis aan de oude wordt toegevoegd. Dat was het geval bij een bijzondere vondst nabij Obdam. Nadat in 1572 West-Friesland definitief onder het gezag van de opstandige protestanten kwam te staan, waren de katholieken gedwongen onder te duiken. Zij bleven echter hun samenkomsten houden, niet meer in het openbaar, maar in zogenaamde schuilkerken. Zo’n schuilkerk werd opgegraven in een weiland aan de Lutkedijk. Uit historische bronnen was het bestaan ervan bekend, maar in 2015 werd de kerk opgegraven. Of beter gezegd: de sporen van twee opeenvolgende kerkgebouwen waarvan de vroegste dateerde uit 1649. Deze kerk werd in 1766 opgevolgd door een grotere kerk. Van het gebouw werden 32 bakstenen poeren teruggevonden. De schuilkerk mat 15,3 bij 13,7

meter en beschikte over een kleine ­voorraadkelder. Rondom het gebouw werden tal van kleinere vondsten gedaan, waaronder een metalen Mariabeeldje, tabakspijpen, aardewerk, een komfoor, glaswerk en een theeservies van Chinees porselein. De pastoor was een redelijk welgesteld man. Uit de schriftelijke bronnen is een inbraak in de kerk bekend waarbij de dieven een aanzienlijke buit meenamen. Wat aan gebruiksvoorwerpen teruggevonden is was van dusdanige kwaliteit dat het de relatieve rijkdom van de pastoor en zijn dienstmeid bevestigt. De schuilkerk werd na 1803, toen de katholieken hun kerk in Obdam terugkregen, verlaten en afgebroken. Toch werd twee jaar terug de sacrale geschiedenis van de site voortgezet toen naar aanleiding van de opgravingen pastoor Paul Vlaar op 12 april 2015 opnieuw een mis opdroeg op de plek van de oude schuilkerk. ‘Een bijzondere ervaring’, aldus Michiel Bartels.

Openluchtmis bij de plaats waar sporen van de schuilkerk werden opgegraven.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

23


ETEN BIJ…  DE RIJKE ROMEINEN

Door Charlotte Kleyn

Het diner van Trimalchio

Romeinse vreetpartijen Leeuweriktongetjes, pauweneieren, geroosterde flamingo en gemarineerde zeugenuiers. Eten en drinken tot je erbij neervalt; alles uitbraken en weer dooreten. Het heersende beeld van de etende rijke Romein spreekt tot de verbeelding. Maar zijn die verhalen waar? Wat at de rijke Romein? Trimalchio ‘Menelaus [komt] aanrennen. ‘Dat is hem nu,’ zei hij, ‘de man bij wie jullie gaan aanschuiven. En wat jullie hier zien luidt de maaltijd in.’ Hij was nog niet uitgesproken of Trimalchio knipte met zijn vingers. Op dat teken schoot de eunuch met de po toe en stak die onder hem. De man bleef intussen gewoon doorspelen en nadat hij zijn blaas had geleegd vroeg hij water voor zijn handen, maakte zijn vingers een beetje nat en veegde ze af aan het hoofd van de jongen.’ Dit citaat komt uit Het diner van Trimalchio, het beroemde fragment uit Satyricon, vertaald door Vincent Hunink. Het werk wordt

toegeschreven aan Petronius (ca. 27 – 66 na Chr.), opper­ ceremoniemeester aan het hof van keizer Nero. Gastheer Trimalchio is een vrijgelaten slaaf (‘libertus’) en vreselijk rijk en decadent. Hij repre­ senteert de klasse van nieuw geld: zij die geen maat weten te houden en alle sociale ongeschreven wetten precies verkeerd uitvoeren.

Spektakel en decadentie De beschrijving van het diner is een opeenstapeling van gerechten, spektakel en decadentie. Bekend door Fellini’s verfilming Satyricon is het fragment waarin de kok vergeet de ingewanden van een varken uit het dier

Diner van Trimalchio in Federico Fellini’s Satyricon (1969)

te halen. Denkt het publiek. Want ‘toen [pakte] de kok (…) een vleesmes en sneed met bedeesde hand van twee kanten in de buik van het varken. Een paar tellen later gingen de sneden onder druk van het gewicht open en floepten er saucijsjes en bloedworstjes uit’. Maar er is meer. Zo wordt er een Korin­ tisch ezeltje geserveerd met een reistas met olijven en twee schalen op zijn rug met relmuizen onder een laagje honing en maanzaad. Een vette vijgensnip in een jasje van gepeperde eierdooier, geserveerd in een pauwenei.

Een plateau met gebakjes waar bij de minste of gering­ ste aanraking saffraanwater uit spuit. Gemeste kippen. Liters en liters wijn. En veel en veel meer.

Aanliggend eten Tijdens formele diners bin­ nen de hoge klasse aten gasten in een zogenaamde triclinium (van het Griekse τρικλίνιον – drie banken) met drie banken rondom een tafel. Een U-vorm dus; de vierde kant was open zodat slaven de tafel konden bedienden. Voor het eten deden gasten hun sandalen uit en wasten ze hun handen, vervolgens namen ze plaats op de banken en bleven zo de hele avond ‘aanliggend’ eten. Het diner bestond uit meerdere gangen, tussen­ door werd men vermaakt met dans, poëzie en litera­ tuur, acrobaten en zangers.

Rijke tafel

Romeins diner in Asterix en de Helvetiërs (1970), René Goscinny en Albert Uderzo. Nederlandse vertaling 1973.

24

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Wat kwam er dan op tafel? Vlees was duur, dus dat werd gewaardeerd. Daarbij ging


DE RIJKE ROMEINEN  ETEN BIJ…

het vaak om uiterlijk vertoon. Papegaai, pauw en relmuis zijn niet zozeer lekker, maar wel mooi om te serveren. Ook populair waren luxe geïmporteerde producten zoals peper uit Zuid-India en specerijen uit de Molukken. Tegelijkertijd pronkte men graag met de goede kwaliteit producten van eigen land – de ware Romein had een sterke band met zijn boerde­ rij, zoals Cato de Oudere die De Agri Cultura (Over de Landbouw) schreef. Onmis­ baar in de Romeinse keuken waren olijfolie, gefermen­ teerde vissaus (liquamen of garum), specerijen en wijn. Die wijn werd ook al bewaard en er bestonden beroemde wijnjaren en goede wijnge­ bieden. De beroemdste was Falernum (Falernische wijn) van de druif amimeum.

Nog veel rijkere tafel Het diner van Trimalchio is de beroemdste en meest complete beschrijving van

een Romeins feestmaal. Regisseur Federico Fellini verfilmde het dus, in Asterix en de Helvetiërs werd dit overgenomen (en gesproken over ‘artiest Fellinus, de Romeinse artiest die al mijn orgies organiseert’) en veel teksten over Romeins eten refereren ernaar. Maar pas op! Het werk is waarschijn­ lijk een satire en moet met een korreltje zout gelezen worden. Toch kunnen we veel informatie uit de tekst halen. Je ziet alle hierboven beschreven elementen van een chic diner terug bij Trimalchio, maar dan drie keer over de top. Bij elke gang komt vlees op tafel, véél te overdreven en typisch voor de nouveau riche. Trimalchio zoekt ook de beste kwaliteit eten: hij laat rammen kopen uit Tarente voor superieure wol, bijen uit Athene voor Attische honing en zegt naar India te hebben geschreven dat ze hem champignon-sporen

moeten sturen. Ook de eigen grond is van belang Alles komt bij hem van eigen grond: wol, citrusvruchten, peper. Wil je kippenmelk? Bij hem vind je het. De gastheer serveert Falernische wijn van honderd jaar oud en het gaat hem niet om de smaak, maar om de naam en de hoeveel­ heden.

Vomitorium En hoe zit het dan met dat kotsen? Verwarring ontstond door het woord vomitorium, waarvan werd gedacht dat het om een klein vertrek naast de eetkamer ging waar volle eters hun maag konden legen. Het zit echter heel anders. Vomitorium was de naam voor de uitgang van een (amfi)theater. Volgens classicus Mark Grant waren er wat extreem rijke en ver­ veelde Romeinen die tijdens hun eetfestijnen hun maag leegden en dat dit door moralisten en satirici werd opgepakt om lekker over te klagen. Maar het overgrote deel van de Romeinen hield het eten gewoon binnen.

Volgende keer Allemaal mooi en aardig, die rijke en overdadige banket­ ten, maar hoe zat het met de gewone Romein? Dat leest u volgende keer!

LEES

Muurschildering eetfestijn in Pompeï. (FOTO: SOPRINTENDENZA ­SPECIALE PER I BENI ARCHEOLOGICI DI NAPOLI E POMPEI)

Petronius, Het diner van ­ rimalchio, vertaald door T ­Vincent Hunink, ISBN 978 90 253 0496 6, maart 2017, uitgeverij Athenaeum, prijs € 12,50.

RECEPT Het enige complete receptenboek uit de Romeinse tijd is De Re ­Coquinaria. De origine is vaag. De auteur zou Marcus Gavius Apicius zijn, een smulpaap ten tijde van keizer Tiberius in de eerste eeuw na Christus. Het boek komt echter uit de laat vierde of vroeg vijfde eeuw, waardoor werd gedacht dat het om een andere Apicius zou gaan. Waarschijnlijk zijn de recepten wel degelijk van Marcus Apicius uit de eerste eeuw na Christus en is de selectie later verzameld en uitgebreid onder zijn naam. Hier een recept met varkensvlees, het populairste vlees tijdens de Romeinse tijd. De combinatie met vijgen, honing en zoetewijncakejes laat de zoete voorkeur van de Romeinen zien en Trimalchio zou er vast schalen vol van laten serveren, naast kruiken gezoete wijn.

Varkensschouder (gegaard als ham) met zoetewijncakejes Kook de varkensschouder met 1 kilo gerst en 25 gedroogde vijgen. Haal als het gaar is het vlees van het bot en houd het vet apart. Doe in de oven met wat honing tot het bruin wordt. Meng in een pan met passum (wijn van half-gedroogde druiven), peper, wijnruit en wijn. Giet de helft over het varkensvlees en de rest over zoetewijncakejes. Voor het recept van de cakejes moeten we kijken in De Agricultura van Cato de Oudere, waar een recept in staat: Bevochtig 1 kilo bloem met wijnmost. Voeg anijszaad, komijn, vet, kaas en wat geraspte bast van lauriertak toe. Vorm tot cakejes, leg elk op een laurierblad en bak ze.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

25


OMZIEN

Door Leo Verhart

Goud in de serre Onlangs kocht het RMO het bronsdepot van Ommerschans bij ­Christies in Londen voor meer dan een half miljoen euro en het depot is daarmee de duurste aankoop van conservator Luc Amkreutz.

I

n mijn tijd als conservator bij het RMO waren de aankopen minder kostbaar, maar mijn duurste aankoop was ook op een veiling en dat herinner ik me nog als de dag van gisteren.

In Brussel Het was 18 maart 2000. Ik was kort voor de veiling getipt door een collega dat er tijdens een verkoop van munten in Brussel een gouden halsring (torques) onder de hamer zou komen die afkomstig was uit Nederland, uit Heerlen om meer precies te zijn. Die veiling zou op zaterdagmorgen plaatsvinden, een week na de tip. Haast was dus geboden om te achterhalen of dat gouden Keltische halssieraad wel echt uit Heerlen

kwam en om de geldmiddelen te vinden om te kunnen bieden. Dat laatste was niet makkelijk. Het RMO had een aankoopbudget van 100.000 gulden, maar daar werden meestal objecten uit Egypte of uit de Klassieke Wereld van aangekocht. Het budget was meestal snel op - of het jaar daarvoor al uitgegeven - want die toppers uit het medi­ terrane gebied waren niet goedkoop. Door de korte tijd die maar beschikbaar was, lukte het niet op voorhand toezeggingen te krijgen van fondsen die ons zouden kunnen onder­ steunen. Uiteindelijk konden we 100.000 gulden vrijmaken en dat zou ik dus maximaal kunnen bieden op de v ­ eiling.

De herkomst De grote vraag was of de halsring wel uit Heerlen kwam en of er misschien iets meer bekend was over de achtergrond van het stuk. Dat was niet makkelijk te achterhalen want met de informatie daarover zijn veilinghuizen niet erg scheutig. Ze waken voor de privacy van de verkoper en laten potentiële kopers met al hun twijfels aan hun lot over. Per telefoon en fax probeerden we meer duidelijkheid te krijgen, maar dat ging niet zomaar. Wel kregen we de verzekering dat het stuk legaal uit Nederland afkomstig was en de toezegging dat we na aankoop over alle gegevens konden beschikken. We liepen dus het risico een gouden Keltische halsring te hebben gekocht met een weinig deugdelijke achtergrond. Maar ja een gouden halsring was nog nooit gevonden in Nederland en die kans konden we niet missen. Na lang wikken en wegen besloten we een poging te doen het kostbare stuk te verwerven.

Rekenen

De serre in Heerlen, de vindplaats van de torques. (FOTO: LEO VERHART)

26

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

In 2000 was de euro was nog niet als betaalmiddel ingevoerd, maar in de geldhandel en veilingwezen werd die al wel gehanteerd. Pas in

2002 zouden we ze allemaal gaan gebruiken. We rekenden bij de introductie van de nieuwe munt iedere euro om in guldens. Als je een kopje koffie kocht dan kostte dat weliswaar twee euro, maar je rekende dat om tot ongeveer fl. 4,40. Een duur kopje koffie in die tijd. Dat zou me nog heel wat zweetdruppels opleveren. Die 100.000 gulden betekende dat ik tot 45.000 euro kon bieden en bij ieder bod zou ik zitten te rekenen hoeveel ik in guldens kwijt zou zijn.

Een veilingzaal met verzamelaars De dag voor de veiling was ik per trein naar Brussel vertrokken en de volgende morgen ging ik met de metro en lopend naar de Tervurenlaan 65. In de vroege ochtend zou het gaan beginnen en een van de eerste stukken was de gouden halsring. Ik had de afspraak gemaakt dat ik een half uurtje eerder kon komen om eerst het voorwerp in het echt te zien, want ik had tot dan toe alleen maar kunnen beschikken over een foto. Het veilinghuis is gevestigd een statig pand aan de brede allee naar Tervuren en na aangebeld te hebben werd ik binnengelaten en meegenomen naar een kleine kamer. Daar lag op een tafel de torques klaar. Op de zwartfluwelen ondergrond zag het er indrukwekkend uit. Ik pakte het - zonder handschoenen - op en het was zwaar, meer dan 200 gram. Zorgvuldig


OMZIEN Archeoloog Leo Verhart was 30 jaar conservator van de collectie Nederlandse prehistorie bij het Rijksmuseum van Oudheden, beter bekend als presentator van de TELEAC-serie ‘Nederland in de prehistorie’. In deze rubriek vertelt hij over wat hij heeft meegemaakt in de archeologie, wat hem raakte, fascineerde en verbaasde. In Nederland of daarbuiten en vaak over zijn grote liefde: de prehistorie.

maar drie. Toen we de 20.000 passeerden ging ieder bod met 1000 euro omhoog en bleven we met zijn tweeën over. Bij 23.000 euro staakten de biedingen. Ik was de laatste. Er waren geen telefonische biedingen en toen klonk het eenmaal, andermaal, gevolgd door een slag met de hamer en was het RMO de eigenaar van de gouden torques uit Heerlen. De veilingmeester feliciteerde me met de aankoop.

Een bizarre ontdekking

De gouden torques. (FOTO: RMO)

bekeek ik de prachtige versiering aan het uiteinde. Met een loep keek ik naar de details: de fijne ciselering en de driehoekige siermotieven bij de platte verdikte ronde uiteinden. Ik was direct overtuigd: het zou het prachtig stuk voor het museum zijn. In de veilingzaal zaten bijna alleen mannen. Ik keek rond of ik bekenden zag, maar niemand herkende ik. Het was ook geruststellend dat ik geen collega’s zag van de mij bekende musea. Ik was namelijk bevreesd dat we dan tegen elkaar op zouden gaan bieden.

Mijn eerste veiling Nooit eerder was ik op een veiling geweest en kende het reilen en zeilen alleen van de televisie. Ik vroeg me eerst af waar ik moest gaan zitten: achteraan, in het midden of toch meer naar

voren? In besloot een stoel te nemen op de derde rij. Nadat de voorwaarden voor de veiling bekend waren gemaakt gingen de eerste nummers van de hand. Het ging nogal snel en maar enkele mensen boden. De naamlozen in de zaal bleken allemaal bekenden van de veilingmeester te zijn want hij noemde steeds de naam van de hoogste bieder. Binnen 10 minuten was de torques aan de beurt. De veilingmeester vertelde iets over het stuk en begon met de mededeling dat men kon bieden vanaf 10.000 euro. Dat verontruste mij nogal want zoveel mocht ik nu ook niet uitgeven en zeker toen er snel achter elkaar geboden werd. Iedere keer 500 euro meer. Aanvankelijk boden er zes mensen, maar toen de 20.000-grens naderde werden het er nog

Na de koop werd de betaling geregeld, maakten we een afspraak om de halsring op te halen en kreeg ik de informatie over de verkoper en de vinder. De torques was inderdaad in Heerlen gevonden en wel aan het eind van de zomer in 1998. Een echtpaar wilde hun huis aan de Heideveldweg uitbreiden met een serre en met een kleine graafmachine werd op een zaterdag de funderingssleuf uitgegraven. De uitgegraven

grond kwam naast de sleuf te liggen en enkele weken later ontdekte de vrouw des huizes iets blinkends op een van de storthopen. Ze dacht dat het een messing of koperen onderdeel was van een tuinhek, maar toen ze het opraapte was het opvallend zwaar. In haar hand had ze een verbogen en opgerold stuk metaal waarvan ze vermoedde dat het weleens goud kon zijn vanwege het gewicht en omdat het zo blonk. Een hulpvaardige buurman ontrolde in zijn garage het geheel en boog het halssieraad in de vorm die het nu nog heeft. De vinders zochten de storthopen af naar nog meer kostbaars en riepen daarbij ook de hulp in van een kennis met een metaaldetector. Er werd niets meer gevonden. Ook ander archeologisch materiaal, zoals scherven van potten, ontbrak.

Op zoek De vinders dachten al snel dat hun vondst wel waardevol zou zijn, alleen al de

Gespannen kijken de onderzoekers naar de bewerking van de uiteinden door middel van een elektronenmicroscoop. (FOTO: LEO VERHART)

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

27


OMZIEN

goudwaarde van het 219 gram wegende sieraad. Ze gingen eerst naar de plaatselijke juweliers, maar die beaamden weliswaar dat het van goud was, maar over de ouderdom konden ze niets zeggen. Bij een juwelier in Maastricht kwamen ze wat verder. Die had enkele boeken over Keltische kunst en meende dat de Heerlense ontdekking die ouderdom kon hebben. Er werd de vinders aangeraden eens naar het programma Tussen kitsch en kunst te gaan. Tijdens opnamen van dat programma in Tongeren in december 1998 toonden de vinders de torques aan Mieke Zilverberg. Zij meende dat het inderdaad een Keltisch sieraad kon zijn, maar omdat ze er niet helemaal zeker van was werd de ontdekking niet uitgezonden. Ze vertelde wel dat het om een erg waardevol en zeldzaam voorwerp ging.

noodzaakten het te melden bij een archeoloog, museum of gemeente, maar de vinders waren bang dat ze het dan ook aan de staat moesten afstaan. Daar kwam nog bij dat de bouwvergunning voor de serre met veel moeite was verkregen en ze vreesden dat die door de ontdekking zou worden ingetrokken om een archeologisch onderzoek uit te voeren en dat hun tuin op de schop zou gaan. Een ander aspect was dat de vrouw des huizes de torques eigenlijk graag wilde dragen, maar was bang dat het zou breken als het elke keer werd opengebogen om het om de hals te doen. Veel had je er dus niet aan en begin 2000 werd besloten de halsring te verkopen aan een bekende Belgische handelaar in oudheden. Hij zou de man zijn die de torques kort daarop naar de veiling in Brussel zou brengen.

Schrik

Verder onderzoek

De vinders namen hun schat weer mee naar huis, maar die verdween in een la. Veel bekendheid wilden ze er niet aan geven. De hoge ouderdom, de zeldzaamheid en de waarde

Het veilinghuis weet alles over munten en penningen, maar ontbeert kennis op het gebied van Keltische sieraden. Daarom namen ze voor het onderzoek en de beschrijving van de torques

Detail van de versierde uiteinden van de torques. (FOTO: RMO)

28

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Het gouddepot van Beringen met meerdere torques en regenboogschoteltjes. (FOTO: GALLO-ROMEINS MUSEUM TONGEREN)

contact op met twee Belgische wetenschappers. Zij kregen de halsring tijdelijk in bruikleen en toen de vindplaats bekend werd, namen ze contact op met Nederlandse collega’s en zo ook het RMO. Nadat de torques in Leiden was aangekomen volgde later nog meer specialistisch onderzoek in Saarbrücken. Daar werd het metaal geanalyseerd, de bewerkingstechniek onder de loep genomen en dat alles vervolgens vergeleken met andere gouden en bronzen exemplaren uit Europa. De torques is gegoten volgens de verloren was-techniek en later met fijn gereedschap afgewerkt en gepolijst. De ring is massief

en de goudsamenstelling maakt het waarschijnlijk dat als grondstof mediterrane gouden munten zijn gebruikt waarbij de Perzische drachme het meest waarschijnlijk is. Die hebben een standaardgewicht van 8,5 gram en dat zou beteken dat 26 van die munten zijn gebruikt om de torques van Heerlen te gieten. De plaats waar het stuk gemaakt is kan niet met zekerheid benoemd worden. Daarvoor zijn de stukken waarmee Heerlen vergeleken kan worden te wijd verspreid, maar vergelijkbare bronzen exemplaren worden in Midden-Frankrijk en het westen van Midden-Duitsland aangetroffen. Wel is duidelijk dat het om een object gaat uit de vroege La Tène-periode met als ouderdom eind vijfde/ begin vierde eeuw v. Chr. Uit die periode, maar ook later, kennen we verschillende depotvondsten waarin ze voorkomen. Een fraai voorbeeld is bekend uit het Belgische Beringen.


NEDERLAND  GIPSKOPIEËN

Tekst: Joost Vermeulen | Foto’s: Mark Rammers

SPECIAL

Restauratie en herintegratie in museale collecties

De herwaardering van

Gipsen beelden Al eeuwen geleden werd het gebruikelijk dat verzamelaars gipsen kopieën van beroemde (antieke)beelden lieten maken. Aan die traditie van het vervaardigen en verzamelen van gipsen kwam vorige eeuw abrupt een einde. Voor het onderwijs waren ze niet meer nodig en verzamelaars en musea zagen dergelijke kopieën als minderwaardig. Maar sinds enkele jaren vindt er een herwaardering plaats. 30

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

I

n het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden is deze zomer voor het publiek te zien hoe restaurateurs bezig zijn een aantal enorme gipsen beelden te restaureren. Dit betreffen 18e- en 19e-eeuwse kopieën van beroemde klassieke beelden (zie kader) Dit is al voor de tweede keer in tien jaar tijd dat dit museum aandacht besteed aan haar gipscollectie. En het lijkt erop dat er hiermee definitief een einde is gekomen aan het marginale bestaan dat deze


SPECIAL

GIPSKOPIEËN  NEDERLAND

bijzondere verzameling beelden leed in de kelders en depots van het museum. Eenzelfde herwaardering vindt op dit moment plaats in het Amsterdamse Allard Pierson Museum. Daar bestudeert men de mogelijkheid om een deel van hun gips­ collectie te integreren in de nieuwe vaste opstelling waaraan het museum nu werkt. Daarmee grijpt men in Amsterdam overigens terug op een oude traditie. Want het tonen van kopieën in musea mag dan voor sommige bezoekers wat merkwaardig overkomen, tot in de jaren dertig van de vorige eeuw was dit heel normaal. Maar niet alleen in musea hadden gips­ kopieën een belangrijke plek. Ook particuliere kunstverzamelaars kochten vaak gipskopieën om hun collectie te complementeren. Sommigen verzamelden zelfs alleen maar gipsen. Zo bezat de Amsterdamse bankier Willem Lunsingh Scheurleer rond 1920 nog meer dan duizend exemplaren.

Oog in oog met gipsen meesterwerken in het Rijksmuseum van Oudheden. Restauratiewerk aan gipsen beelden in het Rijksmuseum van Oudheden. Gipsen beelden staan in het RMO klaar voor het restauratiewerk.

Opkomst van de gipstraditie Deze traditie van het op grote schaal verzamelen en tonen van gipsen kopieën van beroemde beelden uit de oudheid ontstond in West-Europa in het midden van de 16e eeuw. Directe aanleiding vormde de herontdekking in Italië van een aantal

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

31


SPECIAL

NEDERLAND  GIPSKOPIEËN

Afgietsel van het Laokoon in Studio RMO.

Studio RMO-restauratoren aan het werk. (FOTO’S: RMO)

KIJKEN NAAR RESTAUREREN IN LEIDEN Ze stonden soms meer dan honderd jaar in het depot van het Rijks­museum van Oudheden verstopt: gipsen ­kopieën van wereldberoemde beelden uit de oudheid. In de kindertentoonstelling Studio RMO sta je oog in oog met deze gipsen meesterwerken, zoals de Discuswerper en de Venus van Milo. Een aantal gipsen beelden is hard toe aan een

belangrijke marmeren beelden. Vooral het beeld van de Trojaanse held Laocoön, dat in 1506 in een wijngaard net buiten Rome was opgegraven, trok zoveel aandacht dat het niet alleen direct werd vereeuwigd op prenten en schilderijen, maar dat men er ook kopieën van ging vervaardigen. Deze allereerste kopieën (het Louvre heeft er een die gedateerd is in 1519) werden gemaakt van marmer. Niet veel later komen er kopieën in lood in omloop (een loden kopie staat nu in de hal van het Rijksmuseum) maar aan het einde van de 16e eeuw zijn het vooral de gipsen kopieën die hun

32

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

opknapbeurt. Daarom zijn de restauratoren Renske Dooijes en ­Alejandra Mamonde op speciale dagen live aan het werk in Studio RMO. In de zomervakantie­periode zijn Renske en Alejandra er t/m 27 augustus 2017 iedere maandag-, dinsdag en donderdagmiddag van 13.00 tot 16.00 uur. De kindertentoonstelling Studio RMO is er nog t/m 2 september 2017.

Gipsen werden niet alleen opgesteld in paleizen en bij rijke particulieren maar ook in ‘openbare’ collecties en musea

MEER INFO Rijkmuseum van Oudheden, ­Rapenburg 28 te Leiden, www.rmo.nl

weg vinden naar de verzamelaars. Rond 1580 zijn er alleen al in Rome tientallen ateliers waar gipsen afgietsels van klassieke beelden worden gemaakt. Uit bewaarde prijslijsten en catalogi van dergelijke verkoopateliers weten we dat er niet alleen veel vraag was naar afgietsels van het Laocoön reliëf, maar dat ook kopieën van de Apollo Belvedère en de Hercules Farnese populair waren bij de verzamelaars. Deze kopieën, vaak op ware grootte, werden in eerste instantie gekocht door rijke verzamelaars. Zo bezat koning Karel I van Engeland een grote collectie gipsen. En de


SPECIAL

GIPSKOPIEËN  NEDERLAND

schilder Velazques verbleef maandenlang in Rome op zoek naar de beste afgietsels. Die moesten dienen als aankleding van het paleis van Philips IV in Madrid. En ook onze eigen Prins Frederik Hendrik kocht in Rome enkele kopieën ter versiering van zijn paleizen Honselaarsdijk en Rijswick. Maar gipsen werden al snel niet alleen meer opgesteld in koninklijke paleizen en bij rijke particulieren thuis. Ze kwamen ook terecht in ‘openbare’ collecties en wanneer in de 18e eeuw de grote nationale musea ontstaan dan nemen die ook kopieën van beroemde beelden op in hun collecties. Dat paste heel goed in de op dat moment heersende opvatting dat men zoveel mogelijk een encyclopedische verzameling wilde tonen. Dus objecten die men

niet als origineel kon laten zien werden in kopie aangeschaft.

Detailopname van een gipsen meesterwerk in het RMO.

Leermiddel Een andere ontwikkeling die bijdraagt aan de enorme populariteit en verspreiding van gipskopieën is dat ze een belangrijk instrument gaan worden in het teken- en nijverheidsonderzoek. Dit gebruik van kopieën als leermiddel begint al in de 17e eeuw. Het is dan al niet meer ongebruikelijk dat schilderateliers kopieën van klassieke beelden bezitten. En niet alleen de grote beelden, maar ook kopieën van bustes en zelfs inscripties dienden als voorbeeld voor vele generaties schilders en beeldhouwers. Ook in het atelier van Rembrandt moeten dergelijke voorbeelden hebben gestaan. Van één 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

33


SPECIAL

NEDERLAND  GIPSKOPIEËN

Deel van de gipsverzameling van het Allard Pierson Museum. Gipsen kopieën in de permanente collectie van het Allard Pierson Museum. Gipsen kopieën van de ­Atheense kariatiden op zaal in het Allard Pierson Museum.

34

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

beeld weten we het zelfs zeker, want in de inventarislijst die in 1685 werd gemaakt van Rembrandts bezittingen wordt het Laocoön reliëf met name genoemd. Een ander voorbeeld van hoe gipskopieën gebruikt werden in schildersateliers is te zien op het beroemde schilderij van Adriaan van Lely uit 1809. Op dit schilderij dat nu in

het Rijksmuseum hangt, is de zogenaamde beeldenzaal van het gezelschap Felix Meritus te zien. In het midden van de zaal, te midden van kunstenaars met schetsboeken, staat een kopie van het Laocoön reliëf en links daarvan de Apollo Belvedère. In nissen tegen de achterwanden van de zaal staan series bustes van keizers en beroemde filosofen opgesteld. Dat men in de 19e eeuw gipsen kopieën als een ideaal hulpmiddel voor het tekenonderwijs zag wordt nog het best geïllustreerd aan de hand van een uitspraak van de Leidse kunstenaar Humbert de Superville. Deze schilder, die later directeur van de Leidse tekenacademie werd, schreef in 1817: ‘Het gips levert het meest naïeve en betrouwbare beeld van zijn origineel dat noch door het brons of het marmer wordt geleverd’.

Gipsateliers Aan het einde van de 18e eeuw, als de vraag naar gipsen op zijn hoogtepunt is, zijn veel


SPECIAL

GIPSKOPIEËN  NEDERLAND

Specialisten aan het werk in het atelier van de afgietselwerkplaats in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis te Brussel.

van deze afgietsels niet langer afkomstig uit Rome, maar worden ze gemaakt in gipsateliers elders in Europa. Beroemde ateliers zijn dan te vinden in Duitsland en in Frankrijk. In de 19e eeuw zijn er ook in Nederland diverse ateliers werkzaam. Het Rijksmuseum, dat behalve gipsen van klassieke beelden ook afgietsels van barok en de renaissance beelden in zijn opstelling had staan, bezat zelfs een eigen gipsatelier. Daar werden vooral, onder invloed van de toenmalige directeur Victor de Stuers en de architect Cuypers, ook veel afgietsels gemaakt van architectuuronderdelen. Die kregen een plek in de grote gipszaal op de begane grond van het museum.

Kaalslag en redding Veranderende esthetische en museale opvattingen en nieuwe onderwijsmethodes maakten sinds de jaren dertig van de vorige eeuw echter een einde aan deze bloeiende traditie. Collecties werden verkocht. Musea verhuisden hun verzamelingen naar het depot en

Het KMKG bezit een imposante collectie van ongeveer 4000 gietvormen van kunstwerken die dateren van de prehistorie tot de 18e eeuw. (FOTO’S: KMKG)

KIJKEN NAAR AFGIETEN EN UNIEKE COLLECTIE IN BRUSSEL Ook de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG, ook wel Jubelparkmuseum genaamd) in Brussel is een grote collectie van gipsen kopieën rijk. Maar daar valt eveneens het afgieten van deze kopieën te bewonderen. De afgietselwerkplaats van de KMKG werd opgericht in de 19e eeuw en zij beheert inmiddels een collectie van ongeveer 4000 gietvormen van kunstwerken die dateren van de prehistorie tot de 18e eeuw. De afgietsels zijn daar ook te koop. Gespecialiseerde vaklui maken elk afgietsel volgens oude technieken, en dat zowel bij het gieten als bij het patineren. Bezoekers kunnen

toekijken bij het voorbereiden van de gietvorm, het gieten, het ontmantelen en het afwerken van het afgietsel, maar ook zijn ze hier welkom om de unieke collectie gietvormen en afgietsels te bewonderen.

MEER INFO

Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Jubelpark 10 in Brussel, www.kmkg-mrah.be. Openingstijden: di-vr 9:30 - 12:00 en 13:30 - 16:00. Gesloten tijdens het weekend, op maandag en op feestdagen. Zie ook een leuk filmpje over de afgietselwerkplaats via www. youtube.com/watch?v=eGlDAnYKxis

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

35


SPECIAL

NEDERLAND  GIPSKOPIEËN

academies zetten hun beelden letterlijk bij het grofvuil. Het is slechts aan het toeval en aan de inspanning van enkelen te danken dat niet alle kopieën op de schroothoop zijn beland. Dat gebeurde overigens wel met twee van de allergrootse verzamelingen, die van het Rijksmuseum en die van de koninklijke academie in Den Haag. In Amsterdam was het de hoogleraar archeologie en directeur van het Allard Pierson museum Jaap Hemelrijk die tegen de heersende stroming in een groot aantal gipsen beelden heeft gered. Zo kocht hij in de jaren vijftig een tweehonderdtal 18e- en 19e-eeuwse afgietsels uit de collectie van het op dat moment in staat van ontbinding verkerende Haagse Gipsmuseum. Deze verzameling bestond rond 1920 nog uit duizenden exemplaren. De Leidse gipsverzameling die relatief laat

36

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

De gipscollectie van het Allard Pierson Museum laat diverse prachtige artistieke staaltjes zien.

tot stand kwam (het museum kocht rond 1880 de complete verzameling van de Leidse tekenacademie) heeft de kaalslag van de vorige eeuw relatief goed doorstaan. Weliswaar werden midden vorige eeuw ook in het Leidse museum de laatste kopieën uit de vaste opstelling verbannen naar het depot, maar van verkoop of vernietiging is het nooit gekomen. De herwaardering van de gipskopieën die nu zichtbaar is begint eind jaren tachtig. René van Beek van het Allard Pierson Museum: ‘We herontdekten langzamerhand de cultuurhistorische waarde van deze beelden. Maar dat niet alleen, ook de eigen artistieke kwaliteit van de beelden werd opnieuw gezien’. En wie gaat kijken in Leiden en binnenkort in Amsterdam die zal dat laatste moeten erkennen. Ze zijn soms wonderlijk mooi, die kopieën.


HAN MULDER  COLUMN

Laatste kwartier? Wie weet alles overziende zeker dat wij als die homo sapiens de volgende eeuw nog halen? Ik hoorde er een bejaarde Britse Robbert Dijkgraaf op de televisie ernstig aan twijfelen. Een halve eeuw geleden is de katholieke film­ keuring ermee gestopt. De gewone had je natuurlijk ook, maar die zag meer door de vingers. De roomse variant, de katholieke film centrale (KFC) had een extra zintuig voor laster jegens het Opperwezen en de curie. Voorts was er een uitgesproken pre­occupatie met de schaars geklede medemens. Katho­ lieke dagbladen publiceerden in hun weke­ lijkse agenda de uitkomsten van het college van keurders, waartoe altijd wel enkele pas­ toors behoorden. De categorie films die als meest verwerpelijk uit de bus kwam, kreeg het predicaat ‘ontraden’. Als je er toch heen ging, was dat een dagelijkse zonde. In het vagevuur werden nieuwe houtblokken voor de open haard aangedragen. Terugblikkend denk je dat een bioscoop­ exploitant wel blij was met het vonnis ‘ontra­ den’, een geheid volle bak, nietwaar? Dit is echter een val waar de geschiedschrijving wel meer intrapt. Die bioscoopbaas was namelijk helemaal niet blij. De televisie was er net. Des avonds stond het wonder wel eens aan in de etalage van een radiowinkel, een gigantische kast met een piepklein schermpje in zwart en wit. De sociale con­ trole in de wijk was groot. Wie naar een ontraden, in de volksmond doorgaans ‘ver­ boden’ genoemde, film ging, zette in de parochie zijn goede naam op het spel.

De laatste mens Ik had eind jaren tachtig, begin negentig een column in ‘Mare’, het weekblad van de Leidse universiteit en schreef toen ook over de ver­ dwenen filmkeuring. Het was de tijd van vrij­ heid, blijheid. De Muur in Berlijn was zojuist

gevallen. Francis Fukuyama schreef zijn best­ seller Het Einde van de Geschiedenis en de laatste Mens. De Bijenkorf kwam, in het kader van de Boekenweek 1989 met een speciale uitgave over ‘Verboden Boeken’. Maar tegelij­ kertijd haalde datzelfde warenhuis ‘The Sata­ nic Verses’ van Salman Rushdie uit de verkoop omdat het boek onwelgevallige reacties uit de moslimwereld ten deel viel, compleet met een fatwah voor de auteur. Op het Lange Voorhout trok een verontwaardigde optocht van boze gelovigen voorbij, compleet met wat we toen nog stuitende spandoeken vonden, niemand had oog voor de krokusjes, wel voor de ónge­ lovigen.

Breinen van hogere orde Intussen zijn we anderhalve generatie verder. Fukuyama kwam terug van zijn eerdere prog­ noses. Rushdie leeft nog, de ayatollah van die fatwah niet meer, maar allemaal zingen we een toontje lager en anders. De televisie is al lang niet meer dat toverkastje van toen. Robo­ tisering deed zijn intrede. Digitalisering neemt steeds meer routinewerk over. Het koppelt denkwerk van onze knapste koppen aan elkaar en het duurt niet lang meer voordat verfijnde computers zulk grensverleggend denkwerk helemaal van de homo sapiens overnemen. De mens raakt zijn superieure positie in de evolutie kwijt aan breinen van hoger orde. De Mind of the Universe als één eigenstandig schakelpaneel van informatica en elektronica. Trouwens, als ik de kwantumtheorie mag geloven - begrijpen doe ik d’r niet - is het zeer de vraag of er slechts één universum is. Er zijn wetenschappers die menen dat er een ander heelal bestaat, of een miljard andere. Als dat allemaal zo is, mag je aannemen dat wij hier niet de enigen zijn. De wereld was ooit over­ zichtelijk met de stichtelijke filmkeuring vol bezorgde pastoors en met boze ayatollahs en hun banvloeken. Folklore van de mens in het laatste kwartier? Wie het weet mag het zeggen.

HAN MULDER (1935) is journalist en columnist (op website Haagse Columnisten) en dol op sporen van het verleden. Hij was onder meer ­hoofdredacteur Leidsch Dagblad, hoofd voorlichting Ministerie van ­Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en werkte voor omroep en andere ­dagbladen.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

37


MIDDEN-OOSTEN  ARCHEOLOGISCH TEKENAAR

Tekst: Thom Peterse, Marlijn Bronninkreef en Bart Wagemakers.

‘You couldn’t find a better job’

Een archeologisch

tekenaar in de Oriënt

Het Non-Professional Archaeological Photographs project1 heeft onlangs honderden brieven en foto’s verkregen van Terry Ball (19312011), die in het midden van de twintigste eeuw (1957-1967) als archeologisch tekenaar werkzaam was op diverse opgravingen in het Midden-Oosten. Een impressie van het dagelijks leven en de werkzaamheden. 38

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

In den beginne Op voordracht van de bevriende tekenaar John Carswell werd Terry in oktober 1957 door de befaamde archeologe Kathleen Kenyon aangesteld als ‘tekenaar van kleine vondsten’ voor haar expeditie naar Tell es-Sultan, het oude Jericho. Slechts kort daarvoor had hij zijn studie Schilderkunst aan de Royal College of Art in Londen afgerond. Geënthousiasmeerd door de verhalen van Carswell die er zelf enkele seizoenen had gewerkt, vertrok Terry zonder enige archeologische ervaring, maar vol goede moed, naar de Oriënt. Het mag geen verrassing zijn dat het werk hem in eerste instantie zwaar viel. Het vervaardigen van schematische weergaven en doorsnedes van objecten op schaal, vroeg om een andere werkwijze dan dat Terry op de kunstacademie was geleerd. Het was alleen dankzij de begeleiding van een ervaren collega en de vele oefenuren die Terry maakte, dat hij in staat was om zich geleidelijk van de juiste techniek meester te maken.


ARCHEOLOGISCH TEKENAAR  MIDDEN-OOSTEN Thom Peterse en Marlijn Bronninkreef studeren geschiedenis aan Instituut Archimedes, de lerarenopleiding van de Hogeschool Utrecht. Bart Wagemakers is bij dit instituut werkzaam als docent en onderzoeker. Daarnaast is hij als gastonderzoeker verbonden aan de Capaciteitsgroep Archeologie van de Universiteit van Amsterdam

De jonge tekenaar moest ook wennen aan de werkomstandigheden. De werkdag begon om 7.00 en eindigde om 16.30 uur, waarbij het ontbijt (9.30-10.00 uur) en de lunch (12.30-13.30 uur) de enige momenten van rust waren. Bovendien waren de meeste expeditieleden de hele dag buiten op de tell (ruïneheuvel) aan het werk, terwijl hij – eenzaam – in zijn werkkamer in het opgravingshuis zat.

Een zware tijd De werkzaamheden, werkdruk en eenzaamheid veroorzaakten bij Terry een depressie. Het tekenwerk – het wegwerken van de ‘leftovers’ van voorgaande graafseizoenen – en het verblijf op de opgraving, waren anders dan hij zich had voorgesteld. In brieven aan zijn ouders klaagde hij onder andere over het gebrek aan tijd voor zijn grote passie: schilderen. Hij zat hele dagen in zijn werkkamer te tekenen en als de werkdag was afgelopen, was het te laat om goed bij daglicht te kunnen schilderen. Hoe ironisch dat de overige expeditieleden hem gelukkig prezen dat hij niet in de zon en het stof hoefde te ploeteren, terwijl Terry juist de eenzame en verstikkend hete werkkamer wenste te ontvluchten.

Na regen… Na regen komt zonneschijn. Letterlijk. Na enkele weken van zwaarmoedigheid, besloot Terry het roer om te gooien. Zo paste hij de dagindeling aan: hij legde al om 15.00 uur het werk neer, zodat hij nog tijd had om in de zon te zitten en bij daglicht te schilderen. De verloren uren werden later ingehaald. Daarnaast werden de werkzaamheden uitdagender voor hem. In de zesde week van de expeditie trof het team een intact en goed geconserveerd graf aan. Kenyon was zeer verheugd met deze bijzondere vondst. Ze gaf Terry de opdracht om alle houten artefacten uit het graf op papier te tekenen en reconstrueren. Dit was dé inhoudelijke uitdaging waarop Terry wekenlang had gewacht.

Dagelijks leven Het harde werken, in combinatie met de brandende zon, had zijn weerslag op de

gezondheid van de expeditieleden. Een aanzienlijk aantal mensen kampte met vermoeidheid en ziekte, waaronder dysenterie. De ziekteverschijnselen hielden lang aan en ebden pas weg nadat de winter diverse malen regen had gebracht. Desondanks omschrijft Terry in zijn brieven de sfeer in het opgravingskamp als goed en informeel. De meeste expeditieleden waren behulpzaam, op zondagen werden er excursies georganiseerd en in de avonden werd er regelmatig gezongen. Grote persoonlijkheden als Kenyon en Lady Wheeler werden eenvoudigweg aangesproken als Kay en Kim, al durfde Terry er zich nog niet aan te wagen. Het sociale leven in het kamp speelde zich voornamelijk af in het opgravingshuis waar men niet alleen samenkwam voor de maaltijden, maar ook voor onderhoudende conversaties, het luisteren naar muziek én het nuttigen van alcoholische versnaperingen. Verder brachten de mensen hun privétijd vaak door in het veld dat achter het huis was gelegen. Daar stonden tussen de palm- en

Henk Franken, Charles Couäsnon en Kathleen Kenyon in Jericho. (FOTO: UCL, INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY)

Reconstructie van een houten bank afkomstig uit het midden-­ bronstijd graf P19. Een detail uit Terry’s brief (FOTO: NPAPH ­PROJECT) en de gepubliceerde versie. Terry Ball aan het werk in zijn werkkamer in Jericho (FOTO: UCL, INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY)

1 www.npaph.com. Zie ook Archeologie Magazine nummer 6 van 2008 en nummer 4 van 2013.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

39


MIDDEN-OOSTEN  ARCHEOLOGISCH TEKENAAR

Henk Franken bestudeert de kleitablet (FOTO: HENK FRANKEN ARCHIEF). Rechts: Terry’s reproductie van de kleitablet (FOTO:

bananenbomen de tenten van de expeditieleden opgesteld: ‘The dig headquarters, as it has been called’, aldus Terry.

NPAPH PROJECT)

Netwerk

Zijn correspondentie bevat voornamelijk beschrijvingen van de ­omgeving en activiteiten die hij naast zijn werk ­ondernam 40

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

De deelname aan de archeologische campagne in Jericho genereerde voor Terry niet alleen inhoudelijke kennis en ervaring, het leverde hem ook een belangrijk netwerk op. Zowel Kenyon als Charles Couäsnon van de École Biblique in Jeruzalem – die twee dagen per week aan deze opgraving deelnam – zouden enkele jaren later Terry contracteren voor archeologische activiteiten in Jeruzalem. Ook ontstond er in Jericho een bijzondere vriendschap met de Nederlander Henk Franken. In het verlengde van deze vriendschap ontstond al spoedig een zakelijke samenwerking. Anderhalf jaar na hun verblijf op de opgraving in Jericho, ontving Terry van Franken een telegram met daarin het verzoek om deel te nemen aan diens opgraving te Deir Alla.

Deir Alla Eind december 1959 kreeg Terry van Franken te horen dat de Nederlandse Organisatie voor Zuiver-Wetenschappelijk Onderzoek (ZWO), de sponsor van de opgraving, instemde met het salaris van 2,5 Jordaanse dinar per week (zo’n 25 gulden). Hij aarzelde geen moment en vertrok naar de

opgraving in de Jordaanvallei die begin januari 1960 startte. De samenwerking verliep goed; in de graafseizoenen van 1962 en 1964 nam Terry het tekenwerk weer voor zijn rekening. In tegenstelling tot zijn beginperiode in Jericho, kostte het tekenwerk hem nu nauwelijks moeite. In de brieven naar zijn ouders beschrijft hij zijn werkzaamheden in Deir Alla dan ook minder uitgebreid. Een uitzondering hierop vormt de vondst van vier bijzondere kleitabletten. Twee waren beschreven met tekens van een onbekend schrift. Op de twee andere tabletten was alleen een aantal stippen zichtbaar. Het documenteren van deze vondst maakte diepe indruk op hem: ‘It’s marvelous to draw the thing – letters that possibly have never been drawn before – except by the chap who made the thing’.

De omgeving Aangezien Terry’s werkzaamheden in Deir Alla over het algemeen niet vernieuwend of uitdagend voor hem waren, bevat de correspondentie voornamelijk beschrijvingen van de omgeving en activiteiten die hij naast zijn werk ondernam. Met veel woorden beschrijft hij de omgeving van de tell, het nabij gelegen Palestijnse vluchtelingenkamp en een traditionele bruiloft die hij bijwoonde. Hij was diep onder de indruk van de tocht die hij samen met archeologe Diana Kirkbride door


ARCHEOLOGISCH TEKENAAR  MIDDEN-OOSTEN

het gebied maakte, op zoek naar graven van de vroegere bewoners van de tell. De sprinkhanenzwerm die ze onderweg tegenkwamen, krijgt in de brief de nodige aandacht. Het feit dat er uiteindelijk geen graven werden gevonden, lijkt slechts bijzaak. En de reden waarom hij toch bleef deelnemen aan de georganiseerde excursies naar andere opgravingen? ‘As always I go on these journeys for the ride – to see the mountains etc., for I know I will never understand the archaeology’…

Jeruzalem Naast zijn werkzaamheden in Deir Alla, was hij in de jaren ‘60 ook actief in Jeruzalem. De goede prestaties in Jericho hadden ertoe geleid dat Kenyon hem had benaderd voor haar opgravingscampagne in de ‘City of David’ (1961-1967). Aangezien zijn rol hier als tekenaar en surveyor goed te combineren was met zijn deelname aan andere opgravingen, stemde hij met het voorstel in. In eerste instantie nam hij zijn intrek in de British School of Archaeology. Maar omdat het instituut op bepaalde momenten zeer drukbezet was, besloot hij een eigen appartement in het centrum van de stad te gaan huren. Gedurende de jaren dat hij in Jeruzalem verbleef, maakte Terry niet alleen kennis met veel nieuwe mensen uit de archeologische wereld, hij bleef ook contact houden met oude bekenden.

Terry tijdens de opgraving in Jeruzalem. (FOTO: NPAPH PROJECT)

Telegram waarin Henk ­ ranken Terry uitnodigt voor F zijn opgraving te Deir Alla. (FOTO: NPAPH PROJECT).

Heilige Grafkerk Eén daarvan was Charles Couäsnon, die Terry in Jericho had leren kennen en waarmee hij na de opgraving regelmatig bleef afspreken. In 1964 benaderde Couäsnon hem voor een restauratieproject in de Heilige Grafkerk, waarbij Terry werd gevraagd om de architectuur van een katholieke en Armeense kapel te documenteren. Tot zijn grote vreugde bevonden de tekenkamer en werkbank zich midden in de kerk. Naast de magnifieke werkomgeving vergde het restauratieproject ook nieuwe vaardigheden en zorgde het dan ook voor de uitdaging waarnaar Terry verlangde. Terwijl het op de opgravingen zijn taak was gevonden voorwerpen te tekenen, werd nu van hem verwacht dat hij de stratigrafie en grondtekening van dit deel van de kerk in kaart bracht. Bovendien vervaardigde hij een maquette van de katholieke kapel dat als uitgangspunt voor de renovatie zou dienen. Naar zijn ouders schreef hij dan ook voldaan: ‘You couldn’t find a better sort of job. It means drawing, cutting and wandering about looking at things (all up my street) and I’m very happy with the prospect and change of working’.

Spanningen Maar aan dit zorgeloze bestaan kwam in 1967 abrupt een einde. In de eerste helft 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

41


MIDDEN-OOSTEN  ARCHEOLOGISCH TEKENAAR

van dat jaar namen de spanningen tussen enerzijds Israël en anderzijds de Arabische buurlanden Egypte, Jordanië en Syrië in een rap tempo toe. Terry probeerde in de brieven zijn ouders nog gerust te stellen: hij was ervan overtuigd dat een geweldspiraal zou uitblijven. Het tegendeel bleek waar. Op maandag 5 juni, terwijl hij in de ochtend op weg was naar de Heilige Grafkerk, brak het geweld uit. Gelukkig kon hij bij vrienden schuilen waar hij enkele angstige nachten beleefde. Toen op 10 juni de oorlog was geëindigd, pakten de inwoners van Jeruzalem het dagelijks leven al gauw weer op. Net als Terry, die besloot om zijn werkzaamheden in de Heilige Grafkerk weer te hervatten.

Engeland Geschrokken of niet, nog in 1967 besloot Terry om het Midden-Oosten voorgoed te

42

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Lunch in de Heilige Grafkerk, met Terry (uiterst links) en Charles Couäsnon (uiterst rechts, met pet). (FOTO: NPAPH PROJECT)

In de tuin van de École ­ iblique, 1967. Eindelijk tijd om B bij daglicht te schilderen. (FOTO: NPAPH PROJECT)

verlaten en terug te keren naar Engeland. Al snel bleek dat de archeologische kennis, vaardigheden en ervaring die hij in het Midden-Oosten had opgedaan, deuren voor hem openden. Hij kwam in dienst van de Directorate of Ancient Monuments and Historic Buildings waar hij verantwoordelijk was voor de reconstructietekeningen van cultureel erfgoed die te bewonderen waren op de displays bij de monumenten en in publicaties. En dat deed hij niet onverdienstelijk, zoals blijkt uit zijn overlijdensbericht van 22 maart 2011 in The Guardian: ‘For the m ­ illions of people visiting ruined medieval castles and monasteries each year, reconstruction drawings can reveal the former glories of the architecture and throw light on the vanished ways of life within their ancient walls. Terry Ball, who has died aged 79, was one of Britain’s best-known and most influential artists in this field…’


door Dick Roetman (tekst en tekeningen)

MEMOIRES  VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG

Opgraven zonder schep en troffel

De Romeinen in Roemenië In mei 1999 organiseerde Jan Kees Haalebos - u kent hem van het vorige Archeologie Magazine 02/2017: de hoogleraar Provinciaal Romeinse Archeologie - namens de Radboud Universiteit Nijmegen in samenwerking met de Universiteit Utrecht een expeditie naar de plaats Tihâu in het noorden van Roemenië (= Romeinse provincie Dacia). Doel van de campagne was het uitvoeren van een non-destructief archeologisch onderzoek.

D

oor het gebruik van een weerstandsmeter en een magnetometer komt er geen ouderwets ‘handwerkinstrument’ aan te pas. Jammer voor de ‘doeners’ onder ons, maar met schep, troffel en graafen schaafmachines gebeurt er in deze aflevering niets. De weerstandsmeter meet de geleiding van elektriciteit die de grond in gaat. Op die manier zullen muren en funderingen weerstand opleveren, die zichtbaar gemaakt worden op het later te printen overzicht. De magnetometer meet voorwerpen in de grond, waarvan de magnetische eigenschappen afwijken van het aardmagnetisch veld en dat laatste ver­storen. Het bedrijf ArcheoPro (Archeologische Prospectie)

weet hier alles van en daarom ging de eerste week hun specialist Joep Orbons (van toen nog RAAP) mee om een ieder te instrueren.

Tihâu Met in totaal 11 mannen en vrouwen werd in busjes in twee dagen, met een overnachtstop in Boekarest, de eindbestemming bereikt. In Zalâu wachtte Alexandru Matei, directeur van het plaatselijke archeologische museum. Hij leidde ons naar Tihâu, enige kilometers verder. Daar op een plateau (+ 35 m) naast de rivier Somes met diverse zijtakken werd een castellum vermoed, een Romeinse kazerne voor 500-1000 soldaten. Tevens, zo bleek uit de historische literatuur, kon dit weleens Oekraïne Somes

Hongarije

Roemenië

Zalâu = dal = plateau = Tihâu

44

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Cluj

rivier Somes

Tihâu - Roemenië

rand plateau

plateau

castellum cananefaten

polder -35 m

De site Tihâu bij Zalâu in Romenië.

het Castellum van de Cananefaten zijn. De Romeinen hadden in 69/70 n.Chr. bij de opstand van de Bataven en Cananefaten geleerd om nooit meer hulptroepen in het geboortegebied van die soldaten te legeren. Veel te riskant in tijden van lokale spanningen! Nadien werden hulptroepen (auxilia) naar ver weg in het Romeinse Rijk gezonden.

Het resultaat van de ‘opgraving’ Een groot succes werd geboekt met die nieuwerwetse meetapparatuur! Er werden onder het maaiveld overduidelijk de contouren van een castellum van bijna 2 hectare aangetoond. Heel duidelijk zijn op de Situering van Zalâu in Roemenië. Onderzoek met een weerstandsmeter. Onderzoek met een magnetometer.

uitprinting onder andere te zien: principia (hoofdgebouw), horreum (gebouw voor graanopslag met verhoogde vloer), praetorium (commandantswoning). Het kunnen vervaardigen van een complete plattegrond van een castellum werd door professor Haalebos een zeldzaamheid genoemd. De kennis van de interne structuur van Romeinse kazernes werd hiermee aanmerkelijk verhoogd. Buiten het castellum werden nog meer objecten gemeten, zoals waarschijnlijk een openbaar badgebouw en 7 ovens. Tussen de verschillende dakpanresten die op het veld lagen (misschien naar boven gekomen door mollen) werd DE ‘gouden’


VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG  MEMOIRES Dick Roetman (1949) is gepensioneerd bankmedewerker (interne Accountantsdienst) en amateur-archeoloog sinds 1995. Hij is gespecialiceerd in de Provinciaal Romeinse Archeologie in Nederland (Germania Inferieur). In deze rubriek vertelt hij over zijn belevenissen bij zijn meest opwindende opgravingen en over hem imponerende studiereizen. Met behulp van de meetapparatuur werden in Tihâu onder het maaiveld de contouren van een castellum van bijna 2 hectare zichtbaar. Hier de bevindingen met de magnetometer. De meetresultaten met de weerstandsmeter.

dakpanstempel gevonden met de inscriptie CICF = Cohors Primo Cannanefatium. Dit was het bewijs van het bestaan van deze ‘Nederlandse’ troepen, groot 500 infanteristen en 120 ruiters. Zij waren helemaal van het huidige Zuid-Holland naar Noord-Roemenië gelopen, op bevel van de Romeinse keizer Vespacianus. Misschien ging het wel via Nijmegen; over de Vierdaagse gesproken!

De Bataven waren ook in Roemenië Enige kilometers ten zuiden van Tihâu lag het castellum van de Bataven: Cohors I Batavorum Milliaria + ruiters (Ala I Batavorum). Bovendien gaven eerder gevonden dakpannen met inscriptie

Dakpanstempel uit Tihâu, Roemenië, met de inscriptie CICF = Cohors Primo Cannanefatium.

Tekening met nadere duiding van de resultaten die door de metingen met de weerstandsmeter en de magnetometer werden verkregen. Resultaten weerstandsmeter: 1 = principia (hoofdgebouw); 2 = horreum (voorraadschuur); 3 = hoofdwegen; 4 = poorten; 5 = manschapsbarakken; 6 = stenen verdedigingsmuur rondom; 7 = gracht; 8 = proefsleuf 1997 (verdwenen info). Aanvullende resultaten magnetometer: 9 = praetorium (commandantswoning met eigen badgebouw en peristylium-binnenhof); 10 = badgebouw ten zuiden van het castellum; 11 = diverse ovens.

aan dat het Cohors IX Batavorum ook hier in de buurt kon hebben gelegerd. Prof. Haalebos is in 2000 met dezelfde moderne meetapparatuur en vrijwel dezelfde ploeg op zoek gegaan naar deze castellae en met succes. Die campagne valt buiten deze column.

Conclusie Zoals altijd verkondigd: ‘Opgraven is vernietigen’ (weg is weg, helaas) hoeft tegenwoordig in veel gevallen niet meer. Deze castellae blijven gewoon op hun plaats als historisch ondergronds monument en voor latere generaties onderzoekers met ongetwijfeld weer nieuwere apparatuur en vernieuwde inzichten. De Roemeense autoriteiten hebben deze wijze van ‘opgraven’ bijzonder gewaardeerd en voor de Nederlandse historische wetenschap zijn deze waardevolle ontdekkingen een zeer welkome aanvulling op onze kennis van de Romeinse tijd. Prof. Haalebos had vooraf vier doelstellingen voor ogen (uit: Westerheem dec. 1999): 1) versterken van de

contacten met de Roemeense archeologie; 2) studenten gelegenheid geven om praktische ervaring op te doen met non-destructief veldonderzoek; 3) inzicht verkrijgen in de structuur van het Romeinse fort in Roemenië; en 4) kennis vergaren over de rol van de bevolking van het huidige Nederland in het Romeinse leger. Het in januari 2000 uitgebrachte wetenschappelijke rapport bevestigt dat de doelstellingen zijn gehaald.

Tot slot De ploeg had een prima onderkomen in de buurt van het castellum en twee dames van het museum in Zalâu woonden bij ons in en zorgden goed voor de inwendige mens, van ‘s morgens tot ‘s avonds. Maar wat zullen we voor vlees

eten bij het diner? Daarvoor gingen we met z’n allen naar de markt in de stad Cluj. Uit het aanbod van veel vleessoorten werd tot onze verrassing door directeur Alexandru Matei na enig dubben niet voor geitenvlees, maar voor een levend varken gekozen. Het varken arriveerde die middag bij ons onderkomen bij Tihâu, levend en wel te verstaan. De plaatselijke slager deed op het grasveld vòòr ons onderkomen, bijgestaan door vier helpers, zijn werk. Dat was voor sommigen onder ons teveel van het goede. Ook uw columnist dook weg achter een auto om de snelle afhandeling, dat wel, niet te zien. Dit hoort natuurlijk allemaal bij het wat ruwe (platte)landsleven van Roemenië. Lang leve de archeologische avonturen!

ONDERHOUDENDE LITERATUUR VAN DEZE OPGRAVING: J.K. Haalebos, Nederlanders in Roemenië, in: Westerheem (tijdschrift van de AWN - Archeologische Werkgroep Nederland), december 1999.

AANBEVOLEN IETWAT SPECIALISTISCHE ­LITERATUUR: • A.Matei, Das Römer grenzkastell von Romitao-Certiae, in: Führer zu den archäologischen Denkmälern aus Dacia Porolisensis, 4 Zalâu 1997 • A.W. Byvanck, ER - Excerpta Romana - De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland I - III, Rijks Geschiedkundige Publicatiën 1931/1947, pag. 73, 81 en 89.

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

45


NEDERLAND  NALATENSCHAP CUYPERS

Tekst en overige foto’s: Ad van Schaik

Het indrukwekkende oeuvre van een toparchitect

‘ Cuypers schiep zijn eigen gotische wereld’ Pierre Cuypers maakte naam als architect van het Rijksmuseum, het Amsterdamse Centraal Station en Kasteel de Haar. Cuypers liet echter honderden heel andere architectonische sporen na met ingrijpende restauraties, nieuwbouw en meubelontwerpen. Ad van Schaik reisde naar het Cuypershuis in Roermond om inzicht te krijgen in zijn omvangrijke verzamelde werk.

W

ie meer wil weten over architect Pierre Cuypers (1827-1921) moet naar Roermond. De stad waar hij is geboren, getogen en begraven en waar hij sinds 2011 in herinnering wordt gehouden door het Cuypershuis, een boeiend museum ingericht in zijn voormalige woonhuis en werkplaats. Vanaf het station loop ik het middeleeuwse Roermond binnen; hier ben ik in het zuiden, een geluksgevoel overvalt me: alles is hier net even anders. De indrukwekkende Munsterkerk versterkt dat effect. Architect Cuypers had een belangrijke hand in de restauratie, het was in 1850 zijn eerste opdracht. Roermond is in die tijd een provinciestadje met 7000 inwoners. Al sinds de Middel­ eeuwen domineert de hoge Onze Lieve Vrouwe Munsterkerk het stadsbeeld. De kerk is een goed voorbeeld van Rijnlandse bouwkunst, een stijl die stamt uit de overgangstijd van romaans naar gotisch. Het godshuis raakt in 1665 beschadigd, waarna in 1717 een barokke toren wordt toegevoegd. Cuypers maakt een restauratieplan waarin hij bijvoorbeeld pleisterlagen verwijdert, muren laat beschilderen en het barokaltaar vervangt. Meest ingrijpend is zijn idee de baroktorens

46

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

Voorgevel van het Cuypershuis, gebouwd in 1853 met woonhuis en werkplaats. Het huis betekende zijn visitekaartje. De topgevels herinneren aan gotische stadspaleizen uit Brugge. De erkers ontleende hij aan het werk van de Engelse architect Pugin.

te vervangen door gotische. Daartegen ontstond veel weerstand. Cuypers vroeg vervolgens het advies aan de grootste autoriteit op het gebied van de neogotiek de Franse architect Viollet-le-Duc. Die maakte geen bezwaar, voor hem was restaureren: het terugbrengen van het gebouw in een ideale toestand. Of die kerk oorspronkelijk wel of geen torens bezat dat speelde volgens de Franse deskundige geen rol. En zo kreeg Cuypers in 1875 toestemming om de beide 56 meter hoge vierkante torens toe te voegen aan de kerk.

Visitekaartje Later die ochtend sta ik aan de rand van de oude stad voor het museum het Cuypershuis. Het is door de gotiek geïnspireerd, toch zie ik


NALATENSCHAP CUYPERS  NEDERLAND

dat er niet gelijk aan af. Oorzaak zijn waarschijnlijk de topgevels, die herinneren aan de Brugse gotische stadspaleizen die Cuypers kende vanuit zijn studietijd in Antwerpen. De erkers en tudorbogen ontleende hij aan het werk van de Engelse architect Pugin, die net als Cuypers gefascineerd was door de gotiek. Het Cuypershuis vormde zijn visitekaartje. Het was een revolutionair ontwerp; gotiek als inspiratiebron voor een huis was nieuw, net als het gebruik van baksteen, die Cuypers haalde uit de omgeving van Roermond. In het symmetrische gebouw woonde en werkte de architect. Achter zijn huis bevonden zich twee werkplaatsen waar beeldhouwers, meubelmakers en schilders van alles produceerden.

De architect was een slimme cultuurondernemer die gebruik maakte van zijn katholiek netwerk waardoor hij veel opdrachten wist binnen te halen. De meer dan zeventig kerken die hij bouwde moesten voorzien worden van (gipsen) beelden, kerkbanken, stoelen en muurbeschilderingen. Hij ontwierp, vervaardigde en leverde ze.

De Onze Lieve Vrouwe Munsterkerk in Roermond boven vóór en onder na de restauratie door Cuypers. (FOTO’S: WIKIPEDIA)

Dr. Pierre Cuypers (1827-1921). (PORTRET GETEKEND DOOR ­HENDRIK HAVERMAN IN 1897).

Bouwexplosie Architect Pierre Cuypers was in zijn tijd beroemd en verguisd. Dat eerste zie ik in het museum terug in de portretten die er van hem geschilderd zijn en het intrigerende dodenmasker aan de muur. Krantenartikelen in vitrines tonen de afkeer voor zijn stijl. De katholieke architect die zich liet inspireren 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

47


door de Middeleeuwen werd bespot en niet serieus genomen. Momenteel wordt Cuypers na de restauratie van het Rijksmuseum en het Amsterdamse Centraal Station algemeen bewonderd. Wat maakt Cuypers uniek? Wies van Leeuwen in haar informatieve boek over de architect: ‘Al zijn scheppingen waren gebaseerd op een enkele stijl, de gotiek’. Het was een stijl die in het noorden van Frankrijk in de Middeleeuwen tot bloei kwam. In ons land was hij de eerste architect die zich verdiepte in die stijl. Een studie maakte hij van de constructietechniek en hij was de eerste die na eeuwen weer gemetselde gewelven uitvoerde. Cuypers liet het niet bij kerken en zijn woonhuis. Zelfs voor een kasteel, een museum, een station en grafmonumenten nam hij de gotiek als uitgangspunt. ‘Cuypers schiep zijn eigen gotische wereld.’ Cuypers had zijn tijd mee. In 1853 bloeide het katholicisme op. In dat jaar werd in ons land de bisschoppelijke hiërarchie hersteld. Dat betekende dat de Nederlandse kerkprovincie werd hersteld en verdeeld in vijf bisdommen. Waren de katholieken eeuwenlang achtergesteld geweest, toen begon hun emancipatie. Katholieken mochten weer kerken bouwen en dat had een ware bouwexplosie tot gevolg. Katholieken in bijna iedere stad en dorp wilden een neogotische kerk. Als ik dwaal door het Cuypershuis zie ik dat hij de eerste jaren vooral in het zuiden opdrachten krijgt om te restaureren en bouwen. Het eerste project van boven de rivieren is afkomstig van barones Josephine van Dorth tot Medler. Die voor haar gebouwde kerk uit 1856 in Kranenburg bij Vorden is nu de oudst overgebleven kerk van de architect. Ik herinner me van een eerder bezoek dat er een museum met heilige beelden in is gevestigd. Kenners prijzen

48

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

de vormgeving van de toren en in de kerk zijn Franse invloeden vormgegeven in baksteen die felrood van kleur zijn als teken van katholiek zelfbewustzijn. Op verzoek van de barones ontwierp Cuypers net als later bij Kasteel de Haar een kerkdorp. Voor Kranenburg tekende hij naast de kerk de pastorie, een school, een woning voor de schoolmeester, een grafkapel en een boerderij.

De Cuyperszaal in het Cuypers­huis is een ontwerp uit 1907 van zoon Jos als erezaal voor zijn vader. Beelden (gips, gepolychromeerd) in het Cuypershuis. Met op de achtergrond de archiefkast uit de persoonlijke collectie van Cuypers. Beelden en meubels worden vervaardigd in de werkplaatsen achter het Cuypershuis.

Praalgraf Tijdens Cuypers leven kwamen stoomboot, trein en auto in gebruik. Uitvindingen die hem goed van pas kwamen, want hij moest voor zijn opdrachten tientallen reizen maken door het land. Zoals naar Breda, waar hij tussen 1860 en 1863 in de Onze-Lieve-Vrouwekerk het acht meter hoge gotische Praalgraf van Engelbert I van Nassau en Johanna van Polanen mocht restaureren. Deze Grote Kerk uit 1410 is een indrukwekkend Rijksmonument. Nooit geweten dat de sierlijke toren met 97 meter tot een van de hoogste van ons land behoort. Vandaag schijnt de zon, waardoor toren en kerk die zijn bekleed met lichte bijna witte natuursteen feestelijk aandoen. De verfijnde Brabants-gotische stijl met opengewerkte puntgevels en hoge vensters draagt daar zeker toe bij. In de bijna lege kerk – het is een zogenaamde wandelkerk zonder stoelen en banken – vallen lange lichtbundels door de hoge ramen naar binnen. De rijkdommen zoals de Annunciatiemuurschildering, een drieluik van de befaamde Jan van Scorel, dankt de kerk aan de bijzondere band met de Nassaus. Het uit Franse kalksteen gebeeldhouwde grafmonument is maar liefst acht meter hoog. In het bovenste gedeelte zijn de Bredase Nassaus met hun echtgenoten afgebeeld: de devoot biddende

Grote Kerk Breda, grafmonument van Engelbert I van Nassau met geheel links St. Joris (de beschermheilige van Engelbert) met in zijn hand een tropische helm toegevoegd door Cuypers. Omdat het Mariabeeld was verdwenen, liet Cuypers een nieuwe vervaardigen. De engelen en het baldakijn voegde hij toe aan het graf. (FOTO: CORAL PRESS)


Stadskasteel in Zaltbommel, gebouwd in 1520 in opdracht van krijgsheer Maarten van Rossum. Het is de eerste gebouw in Nederland dat gered werd dankzij de toen nieuwe Momentenzorg. Pierre Cuypers restaureerde het. De door Cuypers ontworpen basiliek van de H.H. Agaat en Barbara, gebouwd tussen 1867 en 1880 in het Brabantse Oudenbosch. (FOTO: CORAL PRESS)

De 97 meter hoge Brabants gotische toren uit 1410 van de Grote Kerk in Breda die is bekleed met witte natuursteen waardoor ze in het zonlicht feestelijk aandoet. (FOTO: CORAL PRESS)

Engelbert I met zijn echtgenote links en aan de andere kant Jan 1V van Nassau en zijn vrouw Maria van Loon. Veel details waren in de loop de eeuwen verdwenen, zoals het Mariabeeld waarvan Cuypers een nieuwe liet vervaardigen. Ook bedacht hij onderdelen zoals de engelen met het baldakijn en wijnranken met druiven. Bijzonder is het hoofddeksel van beschermheilige St. Joris: een tropische helm. Verder is de kerk de Prinsenkapel rijk: de grafkapel van de Nassaus met het praalgraf. Doel ervan is vooral met hun afstamming, hun dynastie, indruk te maken. Ook dit praalgraf toont aantrekkelijke details. De koninklijke overblijfselen zijn opgebaard in de kelder onder het graf. Foto’s van het geopende graf in een vitrine tonen kisten die zijn aangetast door de tijd. In een open kist is na opening van de lijkwade een zwart gebalsemd lichaam zichtbaar. De kisten staan op metalen stangen om ze te beschermen tegen het vocht.

Monumentenzorg ‘Het is een geluk dat wij alle twee in oude steden zijn geboren. Als wij op school waren gegaan te Purmerend of IJmuiden waar niets oud is, wie weet of wij elkaar ooit zouden hebben ontmoet op hetzelfde terrein’, schrijft de uit Maastricht afkomstige Victor de Stuers (1843-1916) aan Pierre Cuypers, die naast architect ook als restauratie-architect actief was. In het museum zie ik nog eens bevestigd hoe belangrijk de vriendschap tussen beide mannen was. De katholieke jurist en politicus De Stuers is de grondlegger van de Nederlandse monumentenzorg. Als hoofdambtenaar zet hij zich in voor de instandhouding van historische gebouwen. Veel aandacht trekt hij met zijn artikel ‘Holland op zijn smalst’ in de Gids waarin hij schrijft over het ontbreken van

die zorg voor Nederlandse monumenten. Zijn betoog zorgt ervoor dat er meer belangstelling voor ontstaat. De redding en restauratie van het stadskasteel van Maarten van Rossum in Zaltbommel is het eerste resultaat van hun samenwerking. Als De Stuers het stadskasteel in Bommel ontdekt, is het in gebruik bij boer Arie van Brakel die het als opslagschuur voor zijn fruitoogst van appels en peren gebruikt. In 1881 is het zo bouwvallig dat besloten wordt het af te breken. Dan wordt het stadskasteel echter op het nippertje gered. Het Rijk koopt het huis vanwege de aansporing van twee leden van de Commissie van Rijksadviseurs voor de Monumenten: Victor de Stuers en Pierre Cuypers, zij waarderen de stijl van het stadskasteel met zijn vele torens en voor Nederland bijzonder renaissance-beeldhouwwerk. Enkele jaren later begint onder leiding van Cuypers de restauratie van dit monumentale pand, dat omstreeks 1520 in opdracht van de bekende Gelderse krijgsheer Maarten van Rossum werd gebouwd. Met steun van de uit Zaltbommel afkomstige familie Philips kan het stadskasteel als museum worden ingericht en ontvangt het de naam Museum Stadskasteel Zaltbommel.

Sint-Pieter Een vreemde eend in het oeuvre van Cuypers is de basiliek van de H.H. Agaat en Barbara, gebouwd tussen 1867 en 1880 in het Brabantse Oudenbosch. De basiliek is een verkleinde kopie van de Sint-Pietersbasiliek in Rome (met als voorgevel die van de Sint Jan van Lateranen aldaar). Cuypers ging die zelf ter plekke bestuderen. Het resultaat mag gezien worden. Wie Oudenbosch kent, is enthousiast. ‘De architect roept met zijn ontwerp op overtuigende manier het origineel op’, aldus Wies van Leeuwen. In 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

49


NEDERLAND  NALATENSCHAP CUYPERS

verhoudingen en constructie wijkt hij af van het origineel. ‘Immers verkleining van schaal vraagt andere verhoudingen’. En dan is er Kasteel de Haar in het Utrechtse Haarzuilens dat in het museum veel aandacht krijgt. Cuypers werkt eraan vanaf 1892 en het wordt zijn meest complete ‘Gesamtkunstwerk’, waarvoor hij zelfs de serviezen en de meubels ontwierp. Het kasteel is de herbouw in neogotische stijl van een kasteelruïne van de familie Van Zuylen. Bij het kasteel maakt Cuypers zich net zo druk over het ex- als het interieur. In het Cuypershuis wordt aan de hand van gebruiksvoorwerpen, serviezen, zilveren bestek en meubels aangetoond dat Cuypers als vormgever een vernieuwer was. Cuypers’ bekendste stoel valt op met Prinsjesdag: het is de troon van de koning bij diens jaarlijkse troonrede. Bezoekers aan het kasteel vergeten meestal het brinkdorp Haarzuilens, gebouwd eveneens naar een idee van Cuypers. Het nieuwe dorp was nodig omdat boerderijen en woonhuizen pal op de oprijlaan stonden. Met veel moeite kocht baron Van Zuylen die op, waarna honderden meters verderop het nieuwe dorp Haarzuilens verrees in een door Cuypers bedachte stijl. De luiken van de panden dragen nog altijd de kleuren van de Van Zuylens: rood en wit.

Prestatie Roermond behoorde in de achttiende eeuw via Brussel tot het Oostenrijks Habsburgse rijk met de daarbij behorende wetgeving. Op bevel van keizer Jozef 11 werd net buiten de stad in 1785 Den Aje Kirkhaof gesticht op basis van het ‘Edict van de Keyser, aangaande de begrafenissen, van den 26 junii1784’. Hierin werd het begraven in ‘eene Kerk, Kapelle, Bid-Plaets of ander bedekt Gebouw’ en binnen de stadsmuren verboden. Zo ontstond net buiten Roermond een van de oudste begraafplaatsen van ons land waar ik op zoek ga naar het graf van Pierre Cuypers. Achter een hoge muur wandel ik onder schaduwrijke hoge oude bomen over stille paden langs tweehonderd jaar grafcultuur met graven in allerlei stijlen en met opvallend veel Engelenbeelden. Pierre Cuypers’

50

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

De oude Cuypers met zijn ridderorden waaronder de door hem ontworpen Orde van ­Oranje-Nassau. Familiegraf van de familie ­ uypers dat door Pierre Cuypers C in 1898 ontworpen werd en waarin hij zelf ook ligt. Het graf bevindt zich op Den Aje Kirkhaof net buiten Roermond. Het is een van de oudste begraafplaatsen van ons land, waarvoor Cuypers in 1857 de plattegrond tekende voor de eerste uitbreiding. Het graf is pal achter de kapel gelegen, ook een ontwerp van Cuypers, waarin de bisschoppen van Roermond begraven liggen. De originele beelden van het graf bevinden zich het Cuypershuis, op het huidige graf staan replica’s. Reliëf van Pierre Cuypers op het familiegraf in Den Aje Kirkhaof te Roermond.

MEER INFO: Cuypershuis, Pierre Cuypersstraat 1 te Roermond, www.cuypershuisroermond.nl

BRONNEN: • Wies van Leeuwen, Pierre ­Cuypers, Zwolle W Books 2015 • Van Leeuwen A.J.C. & M. van Leeuwen-Pilet, Pierre Cuypers, architect 1827-1921, Zwolle. Waanders 2007

invloed reikte ook tot hier. In 1857 tekende hij de plattegrond van de eerste uitbreiding en later werd hij hier zelf begraven. Onderweg passeer ik het internationaal befaamde Graf met de Handjes. Aan de ene kant reikt de katholieke Jonkvrouwe Van Aefferden haar hand naar haar protestantse echtgenoot kolonel Van Gorkum aan de andere kant van de muur op het protestantse deel. De begraafplaats bezit een unieke indeling; naast een katholiek en protestants deel kent het twee joodse delen en ook een ‘verlaore kirkhaof ’, een stukje ongewijde aarde voor mensen die niet geleefd hadden volgens de katholieke regels. De hoofdallee leidt naar de door Cuypers in 1886 ontworpen grafkapel voor de Roermondse bisschoppen, daarachter vind ik het neogotische familiegraf van de familie Cuypers waarvoor hij al in 1858 een grote grafkelder aanlegde. Het grafmonument zelf dateert van 1898, hij ontwierp het na de dood van zijn tweede vrouw, hijzelf werd bijgezet in 1921. Pierre Cuypers laat na zijn dood een indrukkend oeuvre na. Staande bij zijn graf bedenk ik dat zijn honderden architectonische sporen in het Nederlandse landschap een knappe prestatie vormen voor een man die slechts 1.60 lang was, een breekbaar voorkomen had en een zwakke gezondheid.


ANNEMARIEKE WILLEMSEN  COLUMN

Oudheden Onderzoekt!

Granaat kwadraat Alweer vijf jaar geleden onderzochten we in het onderzoekslaboratorium van de Franse musea (C2RMF) onder het Louvre het granaat-­ inlegwerk van onze vroegmiddeleeuwse fibula’s en gespen. Dit onderzoek vond plaats met een nucleaire beam (AGLAE). Die karakteriseert de chemische samenstelling van de steentjes zo precies dat hun herkomst kan worden bepaald. De algemene uitkomst, namelijk dat het vooral om almandijn uit India gaat, dat zo’n 8000 kilometer heeft afgelegd naar Nederland, is inmiddels algemeen bekend. Maar er waren ook gedetailleerdere conclusies. En we waren ook niet de enige die dit onderzoek deden: er zijn inmiddels met de AGLAE in Parijs meer dan 5000 granaten gemeten in vroegmiddeleeuwse objecten uit heel Europa. Eind juni 2017 was er daarom een colloquium in Parijs waar de onderzoekers hun gegevens presenteerden en vergeleken, niet alleen met elkaar maar ook met granaten én wetenschappers uit de herkomstgebieden zoals India en Sri Lanka.

Pyroop Voor mijn eigen presentatie keek ik met dr. Luc Megens (RCE) nog eens naar onze oude onderzoeksresultaten. De Indiase almandijnen waren voor dit publiek gesneden koek. Leuk wordt het als je de schaarse andere granaten bekijkt: in enkele objecten komt pyroop voor, een type rood granaat uit Bohemen, Portugal of Nigeria. Het idee was dat pyroop pas later beschikbaar komt, vanaf ca. 600 na Chr., en dan almandijn ‘vervangt’, waarvan de aanvoer onzeker zou zijn geworden.

Maar wij hebben een koppel vogelfibulae, uit Rhenen graf 93, waarvan de ene een rood oog van almandijn heeft en de andere van pyroop. Dit fibula-paar is vroeg: 470-500 na Chr., zei dr. Stijn Heeren. Eind vijfde eeuw waren dus beide types granaten al beschikbaar en was het onbekend of onbelangrijk waar de stenen vandaan kwamen. En we hebben een zesde-eeuwse schijffibula uit Baflo in Groningen (b 1966/11.2), waar in één voorwerp zowel almandijn als pyroop blijkt ingelegd (zie foto). Alle kleine vlakjes in de kruisende banden zijn pyroop. Het grotere, driehoekige stuk tussen de armen is echter almandijn, afgewisseld met groen glas. In het midden van de fibula zit een bronzen knop, nu groen geoxideerd maar toen goudkleurig. Ik maakte met stift een snelle reconstructie, om te begrijpen hoe mooi dit sieraad in de Middeleeuwen was. Die toont ook goed dat de verschillende granaten zorgen voor (mogelijk gewenst) kleurverschil.

Meer voorbeelden We waren benieuwd hoe dit zou vallen bij de collega’s. Maar in Parijs bleek dat zowat alle onderzoeksteams een object erbij hadden zitten waarin de twee types gecombineerd waren. Met als topvoorbeeld de zwaardelementen uit het graf van Childeric uit 481, die op ‘Gouden Middeleeuwen’ waren. Daarin zijn de kleine ronde granaten allemaal pyroop en de grotere vlakjes almandijn. Vanaf het begin konden de vroegmiddeleeuwers dus al beschikken over granaten uit zowel Bohemen/Portugal/Nigeria als uit India/Sri Lanka. Om die vervolgens functioneel te gebruiken, naar gelang hun formaat en kleur.

ANNEMARIEKE WILLEMSEN Conservator Middeleeuwen

& LUC AMKREUTZ Conservator Prehistorie beiden werkzaam bij het Rijksmuseum van Oudheden, gaan op zoek naar nieuwe verhalen over oude objecten

Reconstructie van de schijf­ fibula uit Baflo. (TEKENING: ANNEMARIEKE WILLEMSEN)

De 6e-eeuwse schijffibula uit Baflo in Groningen (b 1966/11.2). (FOTO: RMO)

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

51


BELGIË  WÉRIS

Tekst en foto’s: Lou Lichtenberg

Een literaire wandeling langs megalieten in de Belgische Ardennen

‘Werist menhir?’ Auteur en wetenschapsjournalist Herman Clerinx heeft weer een boekwerk geproduceerd over hunebedden, dolmens en menhirs. Het is in meerdere opzichten een nieuwe ‘bijbel’ over deze monumenten in de Benelux en daarbuiten geworden. Deze prehistoriekenner van de Lage Landen neemt ons mee naar de megalithische hoofdstad van zijn geboorteland België.

52

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

H

et is alweer bijna twintig jaar geleden dat we voor een special over de archeologie in Wallonië (Scarabee nr 37 van december 1998) een bezoek brachten aan het dorp Wéris in de Belgische provincie Luxemburg. De befaamde en helaas in 2009 overleden archeoloog prof. dr John De Meulemeester leidde ons toen rond in dit dorp in de Belgische Ardennen, dat inmiddels ook tot een van de mooiste dorpen van Wallonië is aangemerkt. We deden deze deelgemeente van de populaire toeristische plaats Durbuy vooral aan vanwege de dolmens en menhirs die hier nog in een zeldzaam mooi landschap te vinden zijn. Ik herinner me nog heel goed hoe deze sympathieke archeoloog mijn vraag, waar die forse stenen monumenten in het dorp te vinden zouden zijn, in een aangedikte Vlaamse tongval en met een forse knipoog parafraseerde als: ‘Werist menhir?’. In ieder geval wist De Meulemeester die vraag toen uitstekend te beantwoorden, ook al trachtte een forse aanhoudende regen dat feestje aardig te verzieken. Aan deze natte, maar daarom niet minder dierbare ervaring moest ik onmiddellijk weer terugdenken toen Herman Clerinx me onlangs voorstelde om een interview met hem in Wéris te laten plaatsvinden. Aanleiding tot dat interview was zijn recent verschenen nieuwe boek ‘Een paleis voor de doden. Over hunebedden, dolmens en menhirs’. Clerinx beschrijft daarin niet alleen wat er aan megalithische monumenten in de Benelux en in andere landen te zien valt, maar ook wat de bedoeling en het nut van al die monumenten was, althans voor zover de huidige


WÉRIS  BELGIË

archeologische en antropologische kennis daarover reikt. Tegen de achtergrond van deze inhoud ligt het zeker voor de hand om al wandelend door de megalithische hoofdstad Wéris het boek nader te bespreken. Bovendien is zo’n ontspannen wandeling in een rustieke omgeving een gelegenheid bij uitstek om wat dieper op de mogelijke verklaringen voor deze bijzondere monumenten in te gaan.

Waarom ‘Paleizen’ na ‘Kathedralen’? En zo togen we dus naar Wéris, waar ditmaal ook de weergoden ons gunstig gezind waren. De reis ernaartoe benutte ik vooral om duidelijk te krijgen waarom hij na zijn eerste megalietenboek, dat in 2001 verscheen onder de titel ‘Kathedralen uit de steentijd. Hunebedden, dolmens en menhirs in de Lage Landen’, nu weer een nieuw boek over het onderwerp heeft vervaardigd. Clerinx: ‘Allereerst was het een praktische reden die daartoe aanleiding gaf.

De noordelijke Dolmen van Wéris. Herman Clerinx, auteur en wetenschapsjournalist.

Kathedralen is inmiddels 16 jaar geleden verschenen en was ook uitverkocht. Daarnaast heb ik intussen ook meer locaties gezien en meer literatuur tot me kunnen nemen. Kathedralen had voornamelijk op de Benelux betrekking en ik heb het verhaal nu internationaler kunnen maken. En, een misschien nog wel belangrijkere reden was dat ik nu meer dan in mijn vorige boek me heb toegelegd op de bedoeling en het nut van de megalithische monumenten, die ik in mijn vorige boek al met middeleeuwse kathedralen en nu in een ruimer internationaal verband met paleizen vergeleek. Waarom bouwden de initiatiefnemers tot die monumenten zoiets reusachtigs van steen terwijl ze zelf in meer vergankelijke en kleine hutjes van leem en hout woonden? In die tussentijd zijn we dankzij de archeologie en een nevenwetenschap als de antropologie wat meer daarover aan de weet gekomen en heb ik ook mijn visie daarop weer wat verder kunnen onderbouwen’. 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

53


BELGIË  WÉRIS

hunebedden aldaar dateert van 1970 en een aantal jaren geleden vonden nog wat ondergrondmetingen bij een hunebed plaats op basis van grondradar in combinatie met tracertechniek). Maar in andere landen in Europa en daarbuiten ging het onderzoek wel verder, waarbij meer interessante gegevens aan het licht kwamen. ‘Neem nou België’, noemt Clerinx als eerste voorbeeld. ‘Daar heeft archeoloog Michel Toussaint op basis van verder onderzoek belangrijke aanwijzingen op een rijtje kunnen zetten om een menhir te kunnen onderscheiden van een natuurlijk rotsblok of kei. Daardoor ook kon een aantal menhirs die geheel of deels verdwenen leken weer als zodanig worden aangemerkt. En ook wat Stonehenge betreft is door verder onderzoek meer over de functie van de megalieten aldaar aan de weet gekomen. Twee decennia geleden dacht men nog zeker te weten dat dit geen begraafplaats betrof, maar bij verder onderzoek werd daar zoveel menselijke botmateriaal gevonden dat het nu toch ook als een monument voor de doden wordt beschouwd’.

Verder archeologisch onderzoek In Wéris bezoeken we na een kort verblijf in het kleine museum (Maison des Mégalithes) megalieten rondom het dorp, waaronder twee dolmens (de noordelijke Dolmen van Wéris en de zuidelijke Dolmen van Oppagne), verschillende menhirs en de Steen der Wijzen (Pierre Haina). Een dolmen is een monument gevormd door tenminste twee draagstenen onder tenminste één deksteen en een menhir is een aparte, op zichzelf staande steen. Deze megalieten, die hier uit puddingsteen, ofwel natuurlijk beton bestaan, stammen uit het tijdperk tussen 3000 en 2800 voor Christus. Bij de eerste pittoreske noordelijke dolmen praatten we verder over archeologisch onderzoek van de afgelopen decennia bij dergelijke megalieten. In Nederland is het archeologisch onderzoek op dit gebied stilgelegd (het laatste archeologische onderzoek naar

54

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

De Steen der Wijzen (Pierre Haina).

In landen als België en Engeland werd door verder archeologisch onderzoek meer informatie verkregen over de functie van megalieten

Steen voor de doden, hout voor de levenden ‘Het recente onderzoek bij Stonehenge maakte ook weer de vraag actueel waarom dergelijke monumenten voor de doden zo groots en van steen waren, terwijl de mensen die de monumenten schiepen zelf waarschijnlijk in hutjes van hout en leem woonden. In ieder geval werden voor zulke houten verblijfplaatsen op drie kilometer afstand van Stonehenge aanwijzingen gevonden. Rond die site Durrington Walls lag een wal met daarbinnen een nederzetting van meer dan duizend woningen van aarde, hout en leem, bestemd voor zeker vierduizend mensen. Ook in Madagaskar werden en worden nog steeds houten hutten voor de levenden en stenen monumenten voor de doden aangetroffen. Daar werd dit fenomeen als volgt verklaard: hout is vergankelijk, net als de mens vergankelijk is en dus mag ook een woning vergankelijk zijn. Steen daarentegen is eeuwig, net zoals de


goden en voorouders eeuwig zijn. Door de doden een monument van steen te schenken wordt hun aanwezigheid binnen de vergankelijke wereld van de levenden min of meer blijvend zichtbaar gemaakt. Ook in andere gebieden, waaronder in Indonesië, kwamen antropologen tot deze redenering en op basis daarvan trachtten Britse archeologen te verklaren waarom Stonehenge in steen werd opgetrokken terwijl de woningen binnen Durrington Walls overwegend van hout waren. Stonehenge was in de bronstijd wellicht het grootste stenen crematiekerkhof voor de doden en Durrington de tijdelijke verblijfplaats voor de bouwvakkers’.

De zuidelijke Dolmen van Oppagne.

Steen ook voor de levenden Clerinx beschrijft in Paleizen, net als in Kathedralen, meerdere van dergelijke boeiende verklaringen, hypothesen en speculaties voor het ontstaan en de functie van deze stenen monumenten. Die gevarieerde verklaringsmodellen hebben één ding gemeenschappelijk: ze staan in verband met het sociale leven van hun tijd. Ze waren, zo stelt hij onder meer vast, kathedralen, resp. paleizen voor de doden. In zijn nieuwe boek komt hij op grond van nieuwe bevindingen en vanuit de stelregel “Nadenken is niet verboden” nog met een interessant ander accent in die mogelijke verklaringen.

INFO Herman Clerinx, Een paleis voor de doden. Over hunebedden, dolmens en menhirs. Uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam 2017, ISBN: 9789025307103, prijs € 24,99. Zie ook: www.herman-clerinx.be

Namelijk dat ze mede of geheel als monumenten voor de levenden waren bedoeld. Bij een wandeling naar de Steen der Wijzen (Pierre Haina) hier in Wéris licht hij dat toe. ‘Vanuit de antropologie weten we dat stamhoofden ook nu nog tijdens hun leven voor zichzelf stenen monumenten bouwen. Het gekke is dat ze daarbij stenen door zoveel mogelijk mankracht proberen te verplaatsen, ook al hebben ze hiervoor ook moderne apparatuur beschikbaar. Maar deze werkwijze wordt dan gekozen ook om aan te tonen hoeveel mankracht men hiervoor kan mobiliseren. Dat is ook een manier om mensen uit kleinere gemeenschappen in een groter verband samen te brengen, om samen iets te bouwen, samen te feesten, samen goden te vereren. In Stonehenge vonden de archeologen ook sporen van feesten met een paar duizend deelnemers. In die zin kunnen dergelijke grootse stenen monumenten worden benut als statussymbool of voor het versterken van de identiteit van een gemeenschap. Net zoals staatshoofden ook nu nog een groots bouwwerk voor hun eigen eer en glorie laten optrekken. Leiders lichten soms heel graag hun pootje op, mensen willen onsterfelijk zijn. Ook gemeenschappen en steden wedijveren met elkaar om de grootste menhir, dolmen, hunebed en later ook kathedraal, paleis, theater, stadion, 04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

55


wolkenkrabber en outletcentrum. Die wetmatigheden komen altijd terug en dat zal vroeger niet anders zijn geweest’. Dat menhirs, dolmens en hunebedden ook voor de huidige levenden méér kunnen betekenen dan dode stenen werd overigens al meteen duidelijk in het voorwoord van zijn nieuwe boek. Daarin beschrijft hij hoe hij bij een menhir een jongeman aantreft die bijna wekelijks die plek bezoekt. Om te roken en te denken aan zijn elders verongelukte verloofde. Niet alleen omdat ze elkaar hier vroeger ontmoetten, maar ook ‘om hun geesten uit te wisselen’, zoals de jongeman het uitdrukte. Bij de drie menhirs van

Ten zuiden van de Dolmen van Oppagne staan drie grote menhirs. Waarschijnlijk betreffen dit twee menhirs, waarvan ooit één exemplaar in tweeën is gespleten. De aan takken bevestigde witte en rode lintjes getuigen ook van een verder reikende betekenis van deze plaats.

ROMEINSE SPOREN Ook al beschouwt hij de steentijd als zijn lievelingsperiode, toch heeft de van oorsprong communicatiewetenschapper Herman Clerinx zich in zijn inmiddels tot hoofdjob uitgegroeide hobby als auteur van historische werken evenzeer in de Keltische en Romeinse perioden verdiept. Zo verscheen enkele jaren geleden van zijn hand ook een rijk geïllustreerde en actuele reisgids langs honderden plekken in de Benelux waar de Romeinse geschiedenis ook vandaag nog te zien valt. De praktische

56

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

routebeschrijvingen stellen de bezoeker van deze plekken alleszins in staat niet alleen de weg daar naartoe goed te vinden, maar zich ook in de achtergronden daarvan prima te verdiepen. Bovendien geeft het boek een heldere inleiding over de Romeinen in de Lage Landen van voor de komst van Caesar tot na de val van Rome. Zonder meer een uitstekend handboek om je uitstapjes naar de locaties goed voor te bereiden en daarna nog eens in een historisch en archeologisch kader te plaatsen.

Oppagne vertrouwt Herman me toe dat hij ook vaker bewust deze menhirs opzoekt. ‘Als mijn hoofd vol zit kom ik hier helemaal tot rust. Ongetwijfeld komt dat vooral door het rustieke landschap, maar ook door de band met de historie die je hier ook voelt’. De omringende bomen en struiken getuigen door de witte en rode lintjes die aan takken bevestigd zijn eveneens van een verder reikende betekenis van deze plaats. Wanneer we de menhirs verlaten maken twee vrouwen met een hondje aanstalten om ons bij de reuzenstenen af te lossen. Hun wandeling naar de stenen verandert geleidelijk aan in een ritmische dansprocessiegang…

INFO Herman Clerinx, Romeinse sporen. Het relaas van de Romeinen in de Benelux met 309 vindplaatsen om te bezoeken. Uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep, ­Amsterdam 2014, ISBN: 9789025303693, prijs € 29,99.


vind ARCHEOLOGIE MAGAZINE leuk!

FACEBOOK.COM/ ARCHEOLOGIEONLINE Metaaldetectors voor de archeologie

Detect is importeur en leverancier van Tesoro, Minelab en XP metaaldetectors en levert sinds 1985 de juisteapparatuur aan archeologische afdelingen van gemeenten, bedrijven en universiteiten. Tevens advies, onderdelen, accessoires en reparaties.

Handboek voor zoekers 3e druk Bijzonder fraai en rijk geïllustreerd boek. Zeer geschikt voor (amateur)archeologen, verzamelaars en geïnteresseerden in antieke metalen voorwerpen Er staan op 350 pag. meer dan 1000 metalen bodemvondsten in kleur afgebeeld en beschreven. Bij Detect of boekhandel te bestellen, zie onze website: www.detect.nl ISBN 978-90-800755-0-4 Prijs € 39,90

Hengelosestraat 298 7521 AM Enschede

Tel: 053-430 05 12 info@detect.nl www.detect.nl

TESORO en XP

Tesoro is het meest gebruikte merk metaaldetector in de archeologie. Hoge kwaliteit, hoge reactiesnelheid, makkelijke analoge bediening, kleine zoekschijven en prima service van de importeur: Detect. Sinds enkele jaren verkopen we ook de XP Deus aan detectiespecialisten in de archeologie, die niet bang zijn voor digitaal. (meest verkochte professionele metaaldetector ooit!)

TESORO MOJAVE

De Tesoro Mojave is zeer eenvoudig in gebruik en heeft een schakelaar voor makkelijke en moeilijke (gemineraliseerde grond). Makkelijk plaats bepalen door de 17,5 cm ronde zoekschijf. Bestelnummer TM1938 Incl. BTW € 395,00

TESORO LOBO SUPER TRAQ

De Tesoro Lobo Super TRAQ is al jaren de top analoge metaaldetector voor de professionele archeologie en wordt gebruikt door de universiteiten en archeologische teams die in Nijmegen en de Betuwe werken. Uiterst gevoelige hoog frequente detector die de kleinste voorwerpjes pakt. Bestelnummer TM1009. Incl. BTW € 999,00

TESORO CIBOLA HOLLANDIA

De Tesoro Cibola Hollandia komt met een elliptische DD zoekschijf en is door Detect speciaal voor de archeologie ontworpen. Kan zeer goed met gemineraliseerde grond overweg Bestelnummer TM1012 Incl. BTW € 599,00

XP DEUS 4.0

De absolute top in metaaldetectie is sinds enkele jaren de XP Deus 4.0 nl Bijzonder geavanceerde detector met vele mogelijkheden. Kan op hoge zowel als lage frequenties werken, lage en hoge reactiesnelheden etc. O.a. gebruikt voor de heropgraving van het Domplein in Utrecht. Bestelnummer XM1945 Incl. BTW € 1495,00

MI-6 PINPOINTER VAN XP

Handzame en uiterst professionele pinpointer met een lengte van 25 cm. Is waterdicht tot 6 meter onder water. Een pinpointer vergemakkelijkt het precies plaatsbepalen van een metalen object wanneer die door een metaaldetector is aangegeven. Werkt op een accu, geeft een akoestisch en/of een trilsignaal. Zeer interessant hulpmiddel in de archeologie! Bestelnummer XM1286 Incl. BTW € 195,00

www.detect.nl


ARABISCHE VOETSTAPPEN

Tekst en overige foto’s: Mia Dekeersmaeker

Glasverhaal is al 14.000 jaar oud

De transparantie van glas In het middeleeuwse Al-Baleed bij Salalah, Dhofar, in het zuiden van Oman bleken armbanden in glas gewild te zijn. In de pre-islamitische wierookstad Sumhuram vielen glazen flesjes en kruikjes in de smaak. Het archief van het ‘Museum van het Frankincense Land’ in Salalah bezit enkele prachtexemplaren. Het verhaal van de oorsprong van het maken van glas is niet zo transparant.

Z

eker is dat het glasverhaal zich geheel in de landen van het Midden-Oosten ontwikkeld heeft. Glas bleef in de Middeleeuwen zowel in het Oosten als in het Westen een belangrijke rol spelen. Volgens Plinius de Oudere, de beroemde Romeinse historicus van de 1e eeuw n.Chr. waren het de Feniciërs die glasbewerking ontdekten. Blokken soda uit de lading van hun schepen, zand van het strand en de hitte van hun kampvuren zorgden voor de nodige ontdekking: het glas. Moderne onderzoekstechnieken bewijzen echter dat het glasverhaal al 14.000 jaar oud is.

Hedendaags In 2015 blokletterde Middle East Eye, een online nieuwsblog, dat de eeuwenoude glaskunst in Libanon riskeerde te verdwijnen. Het

kustdorp Sarafand, zestig kilometer ten zuiden van de Libanese hoofdstad Beiroet, is de thuisbasis van de laatste dynastie van glasblazers in Libanon. De familie Khalife zit het glasblazen in het bloed. Na het uitbreken van het conflict in Syrië, bleven de toeristen weg. Toerisme was voor Khalife’s glasproductie een levensader. Gelukkig bood er zich een hernieuwde kans aan. Dankzij een initiatief voor het recycleren van glasafval kan de familie de traditie in ere houden. In hun oude smederij produceert men glas in een oven die tweeduizend jaar oud is. Ook voor hen blijft de oorsprong van de glasproductie in mist gehuld. In 2016 lezen we in The Times of Israel dat archeologen vierde-eeuwse glasfabrieken gevonden hebben, die bewijzen dat Judea een belangrijke fabrikant Glazen armbanden in Al Baleed, middeleeuwse stad SalalahDhofar. Armbanden van gedraaid glas in Al Baleed, middelleeuwse stad SalalahDhofar.

58

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

van grondstoffen in het Romeinse Rijk was. Vóór de ontdekking van deze ovens was de oudste glasfabriek in Israël in Apollonia, vanaf de zesde of de zevende eeuw. Deze vondst is echter verre van het oudste glaswerk ter wereld. In een site in de Nijldelta werd in 2005 glas gevonden dat in het oude Egypte tot 1250 v.Chr. werd geproduceerd. Voor Maha Almasri, archeoloog en deskundige van glas en keramiek aan de Libanese universiteit in Saida ten zuiden van Sarafand, werd het glas uitgevonden in Sumerië - hedendaags zuidoost Irak - of in Egypte. Plinius de Oudere noemt Syrië, Perzië en Mesopotamië als landen van oorsprong. Met zekerheid stelt Almasri dat de volledige ontwikkeling van de glasproductie in Egypte omstreeks 4000 v. Chr. voltooid is.

Glazen parfumflesje uit pre-­ islamitische wierookstad Sumhuram, Dhofar.

Historisch In het artikel ‘Beauty in Glass’ in AramcoWorld, een magazine over Arabische en islamitische culturen lezen we dat ambachtslieden uit het Midden-Oosten al heel lang geleden geleerd hebben hoe glas te maken. Ongeveer 12.000 jaar v.Chr. perfectioneerden de Egyptenaren een groene glazen glazuur die bekleed werd met kiezelstenen en stenen om sieraden te maken. Het zou nog eens vijfduizend jaar duren voor de ambachtslieden realiseerden dat ze door het opbouwen van de lagen glazuur pure glazen kralen konden vormen. Volgens dit artikel werden de eerste glazen flesjes en potjes in diezelfde periode gecreëerd. Alleen was het productieproces zo ingewikkeld dat enkel de koningshuizen en de welgestelde adel zich deze producten konden veroorloven. De begeerde potjes dienden voor parfums, cosmetica en balsems. Maar ook voor het


VOETSTAPPEN  ARABISCHE Onze Arabische correspondent Mia Dekeersmaeker werd geboren in Lier (België) en verblijft al jaren in Oman. Zij schrijft voor kranten en tijdschriften over onder meer kunst en cultuur, toerisme, architectuur en archeologie. Van haar hand verschenen eveneens diverse boekwerken.

Kruikje in glaswerk, pre-islamitische wierook stad Sumhuram, Dhofar.

opvangen van tranen. Wanneer een koning of belangrijk ambtenaar stierf, werden de traanflesjes verzegeld en mee begraven. Wanneer de overledene dan de andere wereld bereikte, zou hij of zij de tekens van verdriet kunnen zien, was het idee achter dit gebruik.

Evolutie In 250 v.Chr. vond dan in Syrië het blazen van glas het daglicht. Wie deze methode uitvond, is volgens de auteur van het artikel in AramcoWorld onbekend. Waarschijnlijk berust de

Middeleeuws glasinloodwerk in de kathedraal van Reims. (FOTO: WIKIPEDIA)

uitvinding op toeval, zoals met zovele uitvindingen, lezen we. Toen ontdekt werd dat men met gesmolten glas in een vorm te blazen, glas met uniforme afmetingen en vormen kon produceren, was het in serie produceren van het glaswerk in zicht. In het artikel van Middle East Eye stelt Almasri dat in de vijfde eeuw v.Chr. de Feniciërs de glasproductie revolutioneerden. De glasfabriek Royal Leerdam noteert in de geschiedschrijving op haar website dat het aan de Fenicische kust was (huidige Libanon-Syrië grondgebied) waar de ontdekking van glasblazen in vormen in de 1e eeuw v.Chr. plaatsvond. In ieder geval werd de glasproductie in die fase veel praktischer. De kostprijs verlaagde. Meerdere mensen konden zich nu glazen voorwerpen veroorloven. Meerdere workshops en commerciële centra werden opgericht. Gebruiksvoorwerpen zoals schalen, vazen, glazen, maar ook siervoorwerpen zoals ringen en gedraaide glasarmbanden werden geproduceerd. Diezelfde Feniciërs verspreidden de technieken van het glasblazen tot in Rome, tot in Europa, stelt Almahri. Ambachtslieden in Syrië, Perzië en Arabië experimenteerden met gekleurd glas. Rond 200 n.Chr. ontdekten de Romeinen de juiste ingrediënten om glas helemaal transparant te maken, stelt de auteur in AramcoWorld. De glaskunst werd door de Romeinen verfijnd, maar bij

de val van het Romeinse Rijk ging heel wat van de kennis in Europa verloren.

Oosten en Westen In het Midden-Oosten werkten ambachtslieden naarstig voort in de traditie van de islamitische kunst. Tijdens het kalifaat van de Fatamiden (10e-11e eeuw) werd er een nieuw glazuurproces uitgevonden. Dit proces voegde nieuwe schoonheid toe aan het glas. Tot op vandaag is dit glazuurproces nog steeds in gebruik bij de glasbewerking. Glascentra in Aleppo en in Damascus verspreidden de roem van islamitisch glas. Glas uit Syrië werd wereldwijd uitgevoerd, zelfs tot Klein-Azië en China, lezen we in AramcoWorld. In de 17e eeuw was glasblazen in Perzië een belangrijk ambacht. Perzisch glaswerk behield de traditionele decoratieve ontwerpen, maar door de eeuwen heen werd het glaswerk met een juweeluitstraling en met ongebruikelijke vormen populair. Het glaswerk in het Westen stond in de Middeleeuwen onder het patronaat van de kerk. Mozaïekglas in Mediterrane landen en

Flesje met opschrift Sultan Umar van Yemen, waarschijnlijk uit Syrië of Egypte, ongeveer 1290, in het Louvre te Parijs. (FOTO: MARIE-LAN NGUYEN / WIKIMEDIA COMMONS, PUBLIC DOMAIN)

glasinloodramen in het noorden waren toen de trend, lezen we bij Royal Leerdam. Glasvensters in kerken werden al in de 6e eeuw in documenten vernoemd. De vroegste exemplaren dateren uit de 11e eeuw. De 13e- en 14e-eeuwse glasramen van Frankrijk en Engeland worden als de mooiste beschouwd. Het vroegst bekende Venetiaanse glaswerk dateert uit de 15e eeuw. De Venetianen deden de techniek van transparant glas van de Romeinen over. Tot de 17e eeuw zou het eiland Murano de Europese glasmarkt domineren. Nadien werden nieuwe glastechnieken uit Engeland en Duitsland belangrijker.

GERAADPLEEGDE BRONNEN: • ‘Lebanon’s ancient art glass blowing risk disappearing,’ Sara Manisera, 2015, http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/ lebanon-s-ancient-art-glass-blowing-risk-disappearing-119202472 • ‘Israel’s oldest glass kilns point to ancient Silicon Valley,’ Ilan Ben Zion, 2015, http://www.timesofisrael.com/israels-oldest-glass-kilnspoint-to-ancient-silicon-valley/ • ‘Beauty in Glass,’ Saudi Aramco World, December 1962, pp.12-15, http://archive.aramcoworld.com/issue/196210/beauty.in.glass.htm • ‘History of Glass,’ Royal Leerdam http://retail.royalleerdam.com/ About/What-is-Glass/History-Of-Glass/(language)/eng-US

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

59


LEES

BOEKEN  NIEUWE PUBLICATIES

Onze vroegste voorouders

V

an de hand van de befaamde Leendert Louwe Kooijmans, die tot 2008 hoogleraar prehistorie aan de Universiteit Leiden was, is een kloek boekwerk verschenen over de geschiedenis van Nederland in de steentijd, van het begin tot 3000 voor Christus. Aan zo’n handboek lag de wens van studenten ten grondslag om in colleges een overzicht te krijgen van de hele prehistorie. Aan die wens trachtte hij in de loop der tijd tegemoet te komen door niet zozeer te doceren waar wat precies gevonden is, maar veel meer het doorgronden van ons verre verleden, uitgaande van vragen als wie zijn wij, waar komen we vandaan en hoe kan het dat wij geen jagers meer zijn maar boeren. Louwe Kooijmans heeft zijn emeritaat mede benut om dat overzicht verder op schrift te stellen en meer systematisch te updaten. Het resultaat is een imposant standaardwerk waarin het ‘grote verhaal’ op intrigerende wijze wordt verteld. Dat verhaal begint mondiaal en concentreert zich in de loop van de vertelling op Europa. En het spitst zich tenslotte toe op de ontwikkelingen in het gebied van het huidige Nederland en wijde omgeving. Een gebied dat niet meer dan een klein

60

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

anoniem deel van de wijde Europese ruimte was, nu een laagvlakte, dan half land half zee, of zelfs grotendeels met ijs bedekt. Als er al mensen woonden, maakten die deel uit van de gemeenschappen in dat wijde gebied. Daarbij voltrokken zich ook drie grote migraties: twee vanuit Afrika en een derde vanuit het Nabije Oosten. De mensen leerden op die momenten om te gaan met de ijstijdcondities en reeds aanwezige Neanderthalers en jagers. (Lou Lichtenberg) Auteur: Leendert Louwe Kooijmans Titel: Onze vroegste voorouders Uitgeverij: Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2017 ISBN: 9789035127739 Prijs: € 39,99.

Botanische tuinen in Nederland

H

et is u wellicht ontgaan, maar 2017 is het jaar van de ­botanische tuinen, die heerlijke, vaak ­eeuwenoude, oases van stilte waarvan Nederland er maar liefst 25 telt. Van oudsher zijn botanische tuinen verbonden aan universiteiten zoals in Utrecht, Delft en Leiden (de oudste uit 1590). Het boek ‘Botanische Tuinen in Nederland’ maakt de enorme verscheidenheid aan tuinen zichtbaar: van een kloostertuin in het Brabantse Oudenbosch tot de stinzentuin van een dominee in het Groningse Pieterburen. Allemaal kennen ze een bijzondere geschiedenis. Zo bezit Den Helder de Hortus Overzee (met door marinemensen meegebrachte planten) en Kerkrade een tuin in 1938 opgericht in opdracht van de

Staatsmijnen om mijnwerkers te onderwijzen in bomen en planten. Botanische tuinen zijn allesbehalve een fleurig lapje groen met een oude muur eromheen. Levende musea zijn het waar botanische sporen uit het verleden voortleven. Tezamen tellen ze 20.000 soorten met bijzondere exemplaren uit de hele wereld, zoals de levende fossielen uit Australische bergkloven of de net ontdekte orchideeën uit Nieuw-Guinea. Het verzamelen van planten begon 400 jaar geleden met geneeskrachtige kruiden. De Kruidhof in het Friesche Buitenpost bezit zelfs de grootste geneeskruidencollectie van West-Europa en door de VOC bezit Leiden planten uit het voormalige Indië (als specerijen) en een unieke collectie Japanse planten. De tuinen van kasteel Twickel bieden de gelegenheid kennis te maken met tuinstijlen door de eeuwen heen, zoals de klassieke tuin uit 1653 en het latere landschapspark met romantische slingerende wandelpaden. Mede door hun eeuwenoude kassen, poortgebouwen en theekoepels zijn onze botanische tuinen bijzondere cultuurhistorische verschijnselen. Dat is de duidelijke boodschap van dit informatieve boek. (Ad van Schaik) Auteur: Rolf Roos en Joke ’t Hart (red.) Titel: Botanische tuinen in Nederland Uitgeverij: Uitgeverij Natuurmedia i.s.m. Nederlandse Vereniging van Botanische Tuinen, Amsterdam 2017 ISBN: 9789082433630 Prijs: € 14,50


De mooiste Vikingsieraden vindt u gewoon online

Natuurlijk bent u vanuit expertise of interesse altijd op zoek naar de meest unieke historische bodemvondsten. Toch is het zeker de moeite waard om eens de website van Celtic WebMerchant.com te bezoeken, waar ’s werelds grootste collectie replica’s van uiteenlopende perioden te vinden is. Onze reproducties zijn prachtige verzamelobjecten en lenen zich uitstekend voor gebruik bij voorlichtingen, presentaties en reconstructies.

o VGN Kleio

V o o r

d o c e n t e n

g e s c h i e d e n i s

e n

1

s t a a t s i n r i c h t i n g

het orlogen in Godsdiensto Leeuwen Daan van van Kleio. redacteur

mse Heilige Roo

zestiende werd in de en Roomse Rijk happelijke Het Heilige gd door maatsc denkers als individuele eeuw geplaa liteit. Toen katholieke politieke instabi kritiek uitten op de religieus Zwingli Luther en iënten voor Hierin nam dit dé ingred kerk bleken en oorlogen. het e opstanden het op tegen gemotiveerd minderheid tantse keizer. een protes de katholieke gezag van autoritaire burgers en n burggraven, Hoe raakte kerk en keizer? oorlog met boeren in

Rijk

is

Leeuwen Daan van van Kleio. redacteur

is

Altijd bij de les!

er geroewil het’) zou tot een eus vult’ (‘God de oproep reactie op de pen zijn als s II. Het zou van Urbanu ondernekruistocht gewelddadige geloof jke van een reeks leus worden vijanden van het christelizouden Christenen mingen tegen wapens vele middeleeuwen. in de hoge oproep hun ng van de buitenaf het naar aanleidi en om de dreiging van euwen en aan malen oppakk In de late middele kwamen er oderne tijd hoofd te bieden. te pakken de vroegm op van wapens het begin en. oproepen de echter nieuwe van het geloof te bestrijd binnen het en de vijanden het strenggelovigen n en een Ditmaa l waren afvallig waren geworde erden die die proteste christendom elden: lieden reaeigen pad bewandkerk, waarop de vorstenie. Op en inquisit tegen de moeder religieuze onderdrukking geerden met ontstonden er uit deze nstoorlogen. grotere schaal een aantal godsdie zelfs opstanden

D

en ngen Protestbewegi deze religieuze conflict ze i zien t van religieu Veel historic de opkoms van de gevolg van afscheidden vooral als oderne gen die zich splinterbewegin het begin van de vroegm n bij de aan meestal beginnegentig moederkerk dit schisma tijd. Ze laten de Disputatio, de vijfennehij opriep van publicatie Luther waarin te gaan van Maarten en en terug stellingen kerk te hervorme. Toch waren er tegen de roomse ele evangeli het individu basis: meer euwen naar de de middele kritiek hadhet einde van vóór Luther, openlijk al Geert Groote denkers die, bijvoorbeeld of Johannes kerk. Neem e devotie, den op de en zijn modern n. (1340-1384) 15) en de hussiete Hus (1369-14

s

Revolutie in de straten van

www.vgnkleio.nl

en keizer met kerk g o rl o o In

Uitgave van de VGN Jaargang 58 | feBRuaRi 2017

o Kleio

Rechterpa

(1547), bij Muhlberg V bij de Slag Prado, Madrid. Keizer Karel Titiaan, 1548. van Leoni, portret van 8), buste Karel V (1500-155 Museum, Wenen. orisches gina: Keizer 1555. Kunsthist

2017 kleio

om in belangrijk uw als docent welke houdingdaarenisboek als te schatten van docent en hun geschied hebben en it. Vertel als leerlingen andere uw klas. een autorite keer iets dat in (zie onder werken in n 2000). of in 1453 uit te gaan een kleio 2 maar eens Lee & Ashby, ander k zou leerlinge 4 2017 wordt comLee, 2003; Uw didactie oek anders bij het richting In elke stance het één of uw schoolb begeleiden Dat levert bineren leerlingen en Voor hen is dus moeten een daardoor e kennis gepresenteerd. verwarring op. ist stance. In historisch op n waar. Ze hebben periodisering, de criterial den, maar zal ik ingaan vaardighe met veel leerlinge de hoogcriterialist ook moeite als leerling in volgend artikel en van duo’s, zien alleen in de n enkele de dat zal Een ht stance gebeurt omdat ze periode s. leerlinggesprekk van het vwo, criren criteria licht op verplic gegeven ste klassen opdracht werken en redene volgens de hebben, de aliline. vaststaande die aan een leerlingen ch denken h contextu mensen van de vakdiscip derde houding Leerlingen met voor deze historis van het historisc het is len een n van Ook waarin en hande leerd wordt. begrijpen dat terialist stance.snappen dat gecomponent nis en lastig om te seren gestimu belangrijke n van het denken van overzichtsken e betekenissen deze houding construct maakt ren is een het idee kunnen plaatse begrip meerderverschil lende een bij aan. is Het nis aan Contextualise in schieden , 2008). en als zodanig t, sluit nauw kan hebben Dat het geeft er beteke Van Boxtel ze contexten. che contex van het verleden verleden en (Van Drie & is als discussie. Maare historische iets anders en in een historis Het geeft zicht op het zal leiden tot dat die discussi begrip ‘burger’ Atheense polis, en. uit het verled de van snappen ook ng staan de rkende aspect het gaat over tijdens wordt op basis nten In deze afbeeldi (stances) ten bij de kenme gebaseerd euwse stad, en uwde argume de middele tijdens de kennis oorzaak-gevolg- ti- drie houding ie, he onderbo in goed Revolut historisc denken denken ring-con de Franse in het historisch opzichte van vaardigheden in in verande he Revolutie of en dat het aan de relaties of he Industriële en gebeurt andere historisc en historisc a. Het strookt naar de manier en redener nuïteit of in op deze vakspeci. In elke houding ifieke criteria. eonderzoek moderne Amerik dat een name het centrum gebruik maken idee dat er deed promoti hand van vakspec en dan met relaties. Door heeft. n begrijpen niet met hun Harry Havekes n geschiedenis leren, naar het verleden zal een leerling kennis als onderinDeze leerlinge vaste definitie fieke manier n van zijn historische eden. leerlingen zijn over een begrip een leerwaarop leerlinge (2015). De resultate van zowel deel 1. discussie kan kan zijn dat he vaardigh te kijken, kunnenaan het denken Kleio. Dit is n, dat begripHet gevolg contextualiseren in vier artikelen in van historisc gebeurt, houding vragen deling in periode betekenissen t hij betekenis geven mensen uit waarop dat lingen in deze n ze moeten kenlende zoek beschrijf De manier n van 1 pen verschil n en handele maar dat de welke jaartalle begrippenlijst en . Hoe leerlinge verschilt echter.houding, de de kunnen hebben, van historische het verleden onder andere te k nen, ijverig In de onderste dus helder, uit het tekstboe leerlingen betekenisgeving en niet zomaar dat doen, heeft hun epistemoet belang is stance, gaan grote passages leren, omdat ze n dat begripp om hoe copier en is, met leerlinge doel feiten is het maken maar hoe , maar volgens gen zijn. uit hun hoofd reproduceren Harry Havekes ervan uit dat kopie te handelen van History. cus geschiehet lukraak gebeurt logische opvattin mogelijke vakdidacti denken en ieReferenties(2015). Knowing and Doing m. (Phd), denken dat in een geeft dat ze een zo exact verleden. Leerspelregels. denis en kunstgesch H. ook de garantie het verleden het uit n kijkt zullen van in the Classroo Radboud je is Havekes, n , de daarvan hoe mensen maken l Thinking denis aan correct begrijpe Deze leerlinge op een vraag. houding denken context plaatsen Het is maar gaat over hoe we t. Learning Historica y, Nijmegen. het verleden Universitei deze historische lingen in deze veel feitelijke erg, J., & anders reageren en. vraag duidelijk. In Epistemologie hebben (in dit door Radboud Universit en weergev leerling de , P.-A., Luttenb veel minder bouwen we voort dat dit kan ren. Als history. n in het voortvoorIndien zo’n H., Coppen n kennis kunnen het verleden) and doing te presente Havekes, de Grote?’ Veel leerlinge zullen de over serie artikele van Wineburg informatie deze houijs C. (2012). Knowing y for teaching of zij ‘Wie is Karel geval kennis van die kennis leerling in Van Boxtel, gezet onderw rk and pedagog Journal of krijgt, zal hij Karel op de definitie contextualije aan een doel wegeschoteld onal ual framewo houding hebben, h stelt ‘Wie is gaat en wat het A concept middelste wil je eigenlijk hebben over historisc information ding de vraag zal de leerling alisation. Internati geformu leerd , 11(1), 71-92. denken: wat de Grote? Bedoel r stance. Ze is. Anders dan je feitevan historical contextu, Teaching and Research de borrowe n and seren: situatingin a historical vraag hoe de Grote?’ exacte kopie en tie opzoeke progression ten over Karel is voor zijn eigen het over de verleden is Historical LearningScaffold, not a cage: door dat een 13-23. tie uit het about the past location, long (gefeitelijke informa beteken mogelijk ren A zijn History, 113, van informa niet je g lijke presente t in Lee, P. (2003). de overgan is op het verleden history. Teaching in historical unetc.). context of time,ents or particular en gebruik en die feiten eumodels in interpretatie tijd? Of voor , sterfdag, presenteert redeneren. Progression progression dat het een bronnaar de middele Stearns, term developm to give meaning boorte, kroningrelaties tussen denken en R. (2000). de oudheid bijvoorbeschikbare 7-14. In P. N. hier& Ashby, historisch van van order tijd, P., ages als in model Lee, onze grond leggen Deze ‘lenen’ events, kelijk Het eeld , teaching, among students wen? Of voor leerlingen 1991, 1998). Een aantrek tie, bijvoorb l voor Euroig (Eds.), Knowing is derstanding en nen. Deze en door Maggiuit de (Wineburg, die informa k van elementen & S. S. Winebur and international perspect beeld als symboo zien dat beteken pelende begrippof voor is ontworpVanSledright, & P. C. Seixas, om de ? Een werkstu het ware die Press. definitie laat ni, door overkoe infor, kort history : national Universit y hen helpen epese eenheid gebeurt zelden oni (Maggio historische Er is ook een New York zien and learning bronnen die r met deze houding P. A. geven aan 2009) en geconcr s, te gebruiken, orden. Ze . New York: dat Karel de een leerling de is van omgaan filmpje beschikbaawordt Alexander, Alexander, (Haveke ves (pp. 199-222) vraag te beantwopresentatie van model right, B., & is geven aan matie de kern informatie. Epistemic niet. Het gegeven tot keizer waarin dit door Havekes & Van zal beteken hem, he ni, L., VanSled Measure of Rome enis als tiseerd A in door is : tiny.cc/ zich Maggio historisc erg, de geschied Borders: figuur, en toegelicht hiervan met van Grote Education, on the tief, historische Het risico van begripp ouCoppen, Luttenb in het bijzijn hen Experimental kleio2-1. (2009). Walking meningen. Een vereenv gekozen perspec Journal of Het relateren liet kronen, bij fenomeen dat elke mening , op vanuit een dit in History. Boxtel, 2012). n aan een Senaat, roept te plaatsen Cognition ogische dat ze denken maar een beetje of weergave van of persone RoRomeinse Epistemol Historical arguin een context renaissance) op wat die digde visuele afbeelding 1. en van C. (2008). 77(3), 187-213. valide is, mits opvatting onderbouwde (bijvoorbeeld in g niet de vraag daar nog deed, en in relatie grond van J., & Van Boxtel, (veranderend model staat rk for Analyzin che kennis leerlingen Van Drie, onderbouwd. een paradox ontwikkeling e kennis a Framewo meinse Senaat eeld) vereist mentatie. Historis eden worEducational tot historisch vaarg: Towards Rome? Deze lijkt er in wereldb Past. en the e Reasonin Tegelijk vaardigh about mensof waarom ingaan n te zijn. en historisch historische Reasoning . zullen niet ineerd volgens 87-110. Students’ bij deze leerlinge enis dus digheden leerlingen gische Review, 20(2), den hier gecomb vak’. geschied als ‘Karolin l Problem-Solving ze Psychological het Hoewel ze op een term en’, hebben S. (1991). Historica ses Used in the de ‘regels van om dat soort Wineburg, en zien als ‘meningdat er wel een . e-Proces renaissance’ Ze gebruik the Cognitiv Pictorial Evidence a Study of ook het gevoel wel precies kan een ntary and inschatten relaties te duiden. n die of Docume Houding zien die als 83(1), 73-87. Evaluation zit. autoriteit is An waarop leerlinge Psychology, bronnen, maar van de het in elkaar De manier Educational conrepresentatie Abraham Lincoln: l Journal of duiden hoe he context toegang objectieve of historica S. (1998). Reading heeft beter een historisc mede bepaald interpretation Wineburg, Een expert maar werkelijkheid. en kan dus study in the strueren, wordt ologische informatie, 319-346. expert/expert tot de bronnenHet idee dat een Die feitelijke zijn voor hen Science, 22(3), door hun episteme ze naar het en, texts. Cognitive preciezer zijn. uctie mogelijk ook begripp in deze houding waarmeHet is daarom reconstr Leerlingen ig. Vaak exacte g. eenduid veel moeite verleden kijken. blijft aanwezi 2 43 2017 kleio moet zijn, kan houding hebben n de docent n dat men zien de leerlinge om te begrijpe dat het Romeinargumenteren ging ten onder se Rijk in 476

Berlijn

2

5

r rautsereu stselle worden e Duit te ndstslaagedebe een beroemd in korte tijd s beHoeke Luther erin Duitsland

is? geschieden leerlingen Hoe leren

tweeduizend stad met zo’n d figuur. berg een kleine dit stadje – geen beken zijn naam n was Witten ers van liceerd in 1515) derd jaar gelede – ook voor de inwon e raren (gepub Zo’n vijfhon was tijd in slaagd rijkste hoogle Maarten Luther er in zeer korte verkopende inwoners. honderd belang ‘onbekende’ Luther best de lijst van maar ook de dus dat deze Zo kwam op te worden, Opmerkelijk Duitsland voor. van n eens niet persoo de bekendste niet alleen . heel Europa is van auteur Ben Vriesema van hoofdreda Kleio.

net voor het nis op de dag het t, namelijk ie ene gebeurte Allerheiligenfees stellingen op het katholieke vijfennegentig – de deur van spijkeren van universiteit d rd van de erg en Duitslan mededelingenbo rde Wittenb n. – verande begin beginne de Slotkerk we bij het Maar laten voorgoed.

D

1

2017 kleio

orfose een metam een plek die p’ , maar ook eenvoud vooro r stond de pracht en praal een stad vol sbeleving. Niet lange ‘Rome was gaan qua geloof had onder

2

38

n n n

Is Doctor Zhivago nog bruikbaar in de klas? Ook de islam kent beeldenstormen James Kennedy over de verkiezing van Trump

Vo o r

d o c e n t e n

hij te 1483, waar Eisleben in onderoverleed. rfose had geboren in later ook weer Luther werd n – een metamo stond de eengezegd en ruim 62 jaar renaissancepause eleving. Niet langer wat edrijf vaarwel toevalligerwijs jn. deed alles geloofsb had het boerenb tie van een kopermi gaan qua er op los en Zijn vader voor men leefde om paus Leo met de exploita financieel gegniffeld voud voorop, vanweliswaar was gestart ule n had. Er werd kunnen zitten familie Luther de Trivialsch God verbode e paard zou Het ging de ze niet. Na uiteinde van intensiev meer op zijn rijk waren scholen en X die niet – het resultaat de wind, echt men in Rome verschillende anale fistel eit van Erfurt. En wanneer wege een bezocht Maarten in aan de Universit bedoeld. studejonge heren. Lucas Cranach Luther hij zich werd syfilis omgang met ging hij rechten zichlsziekte’ rde lijk schreef tot een vader portrettee de ‘kardinaa verworden en van zijn malen. beloofde hij sprak over van Luther Op aandring meerdere noodweer g op de in de ogen overleven. tijdens hevig De afbeeldin Rome was hij het zou ren, maar . ina werd s sterk te gaan als in de markt in gomorra gat l en linkerpag overigen sodom financiee jk voor zelf het klooster Een moment dat bij echter een uiteindeli aflaten. Met de. paard vlak gekozen De clerus had uitgeven van ie Aldus geschied Saulus’ val van het publicatie er de penitent namelijk het Ook een aan omdat Luther de opgeleg gevonden, toespreekt. kon e doet denken hem aflaat ker uitzag een vriendelij de en vijftiend wanneer God g . behulp van afbeeldin Damascus t. In de veertien een hoge vlucht, dan op de innerlijke bekeringin Luthers leven was . Een sterk aflaten i worden afgekoch moment van hierboven tocht d moment verkoop van in de wildgroe de een – orde nam beslissen 1510 ten in staaltje marketing eeuw Een ander autoritei r als spehij maakte kerkelijke waar hij desavant la lettre. Rome die het vagevuu omdat de erklooster de reis naar acht en omdat e dogma’s was get van het augustijndiepe indruk op Luther. hadden aangebr kerkelijk de in opdrach maar binnen en praal, . Rome maakte cifiek element tijds verbleef stad vol pracht de beruchte alleen een 2 39 ng van 2017 kleio Het was niet – onder aanvoeri die plek ook een

Kardinaalsziek

s

42

2017 kleio

2

Word lid van de VGN en ontvang het vakblad Kleio thuis g e s c h i e d e n i s

e n

cteur

die wat het woord we experts Historische Verplichte In Kleio geven ondgaan op de dieper in zullen behulp van deze achtergr voorbeMet nog beter Voorbeelden. leerlingen kunt u uw om te bewaren informatie tof. Een serie bij de examens ondinformatie reiden op geeft achtergr verschijnt voor de dus. Dit artikel ld Luther e voorbee het verplicht Worms (1521). Rijksdag in

H

s t a a t s i n r i c h t i n g


TENTOONSTELLINGEN  INTERNATIONAAL

BELGIË T/M 15 OKTOBER 2017 OUDENBURG Van perkament tot papier. Het scriptorium en de bibliotheek van de Oudenburgse Sint-Pietersabdij Romeins Archeologisch Museum, Marktstraat 25

NEDERLAND T/M 17 SEPTEMBER 2017 LEIDEN Casa Romana Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28 T/M 24 SEPTEMBER 2017 LEIDEN Pracht en precisie Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28

T/M 31 DECEMBER 2017 BREDA -Wonderlijk weefsel - Mystiek in digitale en religieuze kunst -De Vrede van Breda Stedelijk Museum Breda, Boschstraat 22 T/M 7 JANUARI 2018 LEIDEN Fibula’s Rijksmuseum van Oudheden, Rapenburg 28

TOT 17 SEPTEMBER 2017 BRUSSEL Once upon a time. Het gouden tijdperk van het geëmailleerde uurwerk (1650 – 1850) Jubelparkmuseum (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis), Jubelpark 10

pharaons au VIXe siècle Musée de Normandie Château

TOT 12 NOVEMBER 2017 TREIGNES Blup...blup...blup... Archéologie des lacs et des rivières Musée du Malgré-Tout, Rue de la Gare 28

TOT 4 MAART 2018 BORDEAUX L’archéologie à grande vitesse. 50 sites fouillés entre Tours et Bordeaux Musée d’0Aquitaine, 20 Cours Pasteur

FRANKRIJK

MONACO

TOT 1 OKTOBER 2017 PARIJS La pierre sacrée des Maoris Musée du quai Branly-Jacques Chirac, 37 Quai Branly

14 JULI TOT 10 SEPTEMBER 2017 MONACO La Cité Interdite à Monaco. Vie de cour des empereurs et impératrices de Chine Grimaldi Forum Monaco, 10 Avenue Princesse Grace

DUITSLAND T/M 7 JANUARI 2018 LELYSTAD Gezonken Schatten Nieuw Land Erfgoedcentrum (Batavialand), Oostvaardersdijk 113

T/M 15 OKTOBER 2017 CASTRICUM Cold cases, speurwerk in de archeologie Huis van Hilde, Westerplein 6

BELGIË T/M 29 OKTOBER 2017 ASSEN The Great Liao, Nomadendynastie uit Binnen-­ Mongolië (907-1125) Drents Museum, Brink 3

62

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

TOT 1 SEPTEMBER 2017 TONGEREN Timeless Beauty Gallo-Romeins Museum, Kielenstraat 15

TOT 15 OKTOBER 2017 WITTELSHOFEN Technik der Vorzeit – Archäologie im Experiment LIMESEUM, Römerpark Ruffenhofen 1

TOT 9 OKTOBER 2017 MARSEILLE Aventuriers des mers Méditerranée – océan Indien VIIe – XVIIe siècle Mucem, 201 Quai du port TOT 7 JANUARI 2018 CAEN Voyages en Égypte. Des normands au pays des

TOT 15 OKTOBER 2017 ASCHAFFENBURG Die Etrusker – Von Villanova bis Rom Pompejanum Aschaffenburg, Schlossplatz 1


INTERNATIONAAL  TENTOONSTELLINGEN

TOT 29 OKTOBER 2017 KONSTANZ Zu Gast bei Juden. Leben in der mittelalterlichen Stadt Archäologisches Landesmuseum Baden-Württemberg, Benediktinerplatz 5

TOT 31 OKTOBER 2017 MANNHEIM Die Päpste und die Einheit der lateinischen welt. Antike – Mittelalter Renaissance Reiss-Engelhorn Museen, Museum im Zeughaus.

Inka – Gold. Macht. Gott. 3000 Jahre Hochkultur Weltkulturerbe Völklinger Hütte - Europäisches Zentrum für Kunst und Industriekultur, Rathausstraße 75-79

Museo Egizio, Via Accademia delle Scienze 6

TOT 3 DECEMBER 2017 MISTELBACH Stonehenge. Verborgene Landschaft MAMUZ Museum Mistelbach, Waldstraße 44-46 A

TOT 30 NOVEMBER 2017 KEULEN Vorzeitgeschichte(n) – Köln in schriftlosen Zeiten Römisch-Germanisches Museum, Roncalliplatz 4

TOT 17 SEPTEMBER 2017 ROME Spartaco. Schlavie padroni a Roma Ara Pacis, Via di Ripetta 190 TOT 16 OKTOBER 2017 NAPELS Amori divini Museo Archeologico Nazionale, Piazza Museo 19 TOT 15 DECEMBER 2017 MILAAN Milano in Egitto. Gli scavi di Achille Vogliano Museo Archeologico, Corso Magenta 15

ITALIË TOT 3 DECEMBER 2017 BERLIJN China und Ägypten, Wege zweier Hochkulturen Neues Museum, Bodestrasse 1-3

TOT 5 NOVEMBER 2017 BAD HOMBURG Vom Schaf zur Tunika. Kleider machen Römer Römerkastell Saalburg, Archäologischet Park, Am Römerkastell 1 TOT 5 NOVEMBER 2017 HALTERN AM SEE Triumph ohne Sieg. Roms Ende in Germanien LWL-Römermuseum, Weseler Strasse 100 TOT 26 NOVEMBER 2017 VÖLKLINGEN

TOT 10 SEPTEMBER 2017 TURIJN Missione Egitto 1903-1920. L’avventura archeologica M.A.I. raccontata

TOT 17 DECEMBER 2017 ROSENHEIM Pharao – Leben im Alten Ägypten Lokschuppen Rosenheim, Rathausstrasse 24 TOT 28 JANUARI 2018 BONN Die Zisterzienser. Das Europa der Klöster LVR-LandesMuseum Bonn, Colmantstrasse 14-16

OOSTENRIJK

GROOT-BRITTANNIË

TOT 3 DECEMBER 2017 ASPARN AN DER ZAYA News from the past Museum für Urgeschichte, Dr. Franz Hampl-Platz 1

14 SEPTEMBER 2017 TOT 14 JANUARI 2018 LONDEN Scythians, warriors of ancient Siberia British Museum, Great Russell Street

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

63


AGENDATIPS

21 OKTOBER 2017 OUDENBURG (B) Van castellum tot paleis. Studiedag waarin diverse sprekers aspecten behandelen van de evolutie vanaf het Romeins castellum over de middeleeuwse burchten via de stedelijke herenwoningen tot de paleizen en buitenverblijven van de 19e-eeuwse adel. Plaats: Romeins Archeologisch Museum en abdijtuin, Marktstraat 25 Meer info en reservatie: www.ram-oudenburg.be; ram@oudenburg.be

24 T/M 27 AUGUSTUS 2017 ALPHEN AAN DEN RIJN 14e Viking Festival. De Vikingen slaan in Archeon hun kamp op. Er zijn tal van kraampjes die alles verkopen van sieraden tot kleding, zeep tot honingwijn, wapentuig tot speelgoed. Ook vertellen de Vikingen over het dagelijks leven in de vroege Middeleeuwen. Dagelijks geven zij een demonstratie van de verschillende wapens en harnassen die door de Vikingen werden gebruikt en gedragen. Plaats: Archeon, Archeonlaan 1 Meer info: www.archeon.nl 2 EN 3 SEPTEMBER 2017 ALPHEN AAN DEN RIJN Prehistorisch Weekend. Tijdens dit weekend laat Archeon zien hoe thans vermoed wordt dat mensen toen leefden. Ze hebben toen allemaal sporen achtergelaten waaruit we kunnen afleiden hoe ze huizen bouwden, het land bewerkten, wat ze aten en wat ze droegen. Plaats: Archeon, Archeonlaan 1 Meer info: www.archeon.nl

9 SEPTEMBER 2017 UTRECHT Festival Klinkend Erfgoed 2017, met mini-symposium in de ochtend over klinkend erfgoed: orgels, uurwerken, beiaarden, luidklokken. Plaats: Voormalig gasthuis Leeuwenbergh, Servaasbolwerk 1a Meer info en registratie: http://registratie.klinkenderfgoed.nl/

Neanderthalers en wij. (Engelstalige) lezing ­georganiseerd in het kader van de jaarlijkse bijeenkomst van de European Society fort he Study of Human Evolution (ESHE), dit jaar in Leiden van 20 t/m 23 september 2017. Plaats: Rijksmuseum van Oudheden, Tempelzaal, Rapenburg 28 Aanvang: 20 uur (tot ca. 21.30 uur) Meer info en aanmelden: www.rmo.nl 10 OKTOBER 2017 LEIDEN Het zwaard van Ommerschans. Lezing door dr Luc Amkreutz, conservator collectie Nederland prehistorie van het Rijksmuseum van Oudheden, over de recente aankoop van het ‘zwaard van Ommerschans’, een van de

iconische voorwerpen uit de Nederlandse archeologie. Organisatie:  RoMeO, de vriendenvereniging van het museum. Plaats: Rijksmuseum van Oudheden, Tempelzaal, Rapenburg 28 Aanvang: 20 uur (zaal open vanaf 19.30 uur) Meer info en aanmelden: www.rmo.nl 16 EN 17 NOVEMBER 2017 LEIDEN (47e) Reuvensdagen 2017, het nationale archeologiecongres. Gastheren zijn dit jaar het Rijksmuseum van Oudheden, de gemeente Leiden en de faculteit ­Archeologie van de Universiteit Leiden. Plaats: Holiday Inn Leiden, Haagse Schouwweg 10 Meer info: www.reuvens­ dagen.nl

12 SEPTEMBER 2017 LEIDEN Romeinse diners: tafelschikking en etiquette. Lezing door dr Stephan Mols, verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en een van de gastconservatoren van de tentoonstelling Casa Romana in het Rijksmuseum van Oudheden (te zien t/m 17 september 2017). Plaats: Rijksmuseum van Oudheden, Tempelzaal, Rapenburg 28 Aanvang: 20 uur Meer info: www.rmo.nl 20 SEPTEMBER 2017 LEIDEN

SANDER time OUT

04 2017  ARCHEOLOGIE MAGAZINE

65


Colofon VOORUITBLIK NAAR NUMMER 5 VAN 2017

Verschijning 6 maal per jaar ISSN 15667553 UITGAVE Virtùmedia Postbus 595 3700 AN Zeist Tel: 030 692 06 77 Fax: 030 691 33 12 www.archeologieonline.nl Uitgever: Pepijn Dobbelaer Bladmanagement: David Veldman dveldman@virtumedia.nl REDACTIEADRES Koraaldijk 133 4706 KG Roosendaal Tel: 0165 541 010; 06 275 904 11 loulichtenberg@gmail.com redactie@archeologieonline.nl Hoofdredacteur: Lou Lichtenberg Adjunct-hoofdredacteur, eindredactie: Ineke Geraerdts

Special: Archeologie in Breda

D

e West-Brabantse stad Breda heeft een lange, rijke geschiedenis en daarvan zijn in de loop der tijd talrijke interessante sporen overgebleven of via archeologisch onderzoek teruggevonden. De oudste vondsten die menselijke aanwezigheid aantonen zijn vuurstenen werktuigen die jagers en verzamelaars omstreeks 10.000 v.Chr. gebruikten. De eerste boeren moeten zich kort na 2000 v.Chr. hier gevestigd hebben en de eerste echte boerderijen dateren van omstreeks 1500 v.Chr. Vanaf die tijd is het Bredase grondgebied vrijwel continu bewoond. In 1125 wordt er in een oorkonde melding gemaakt van een nederzetting Breda. In de 12e eeuw wordt deze nederzetting met een burcht verfraaid. Dit kasteel wordt al spoedig bewoond door de Heren van Breda, vanaf begin 15e eeuw gerelateerd aan de familie Nassau. De nederzetting wordt omwald en later enorm uitgebreid. In 1581 krijgen de Spanjaarden Breda in handen, maar in 1590 wordt ze op de Spanjaarden heroverd (door de list met het turfschip). De stad krijgt in 1667 grote internationale bekendheid door de Vrede van Breda, het verdrag ter beëindiging van de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog.

Een kunstenaar gegrepen door vuistbijlen

H

et landschap tussen Bilzen en Maastricht zit vol sporen uit het verleden. Samen beïnvloeden ze het werk van de daar woonachtige kunstenaar Hans Lemmen. Het gebied waar hij woont zit vol geschiedenis, maar die is verborgen. Vlakbij zijn huis ontdekte hij een paar jaar geleden een vindplaats van de Bandkeramiek, van de mensen die ruim zevenduizend jaar geleden de eerste boeren in Nederland en België waren. Tegelijkertijd drukt Lemmen met

66

ARCHEOLOGIE MAGAZINE  04 2017

door archeologie en geschiedenis bepaalde werken een stempel op zijn omgeving. ‘Het verleden is als een parallelle wereld. Als je die toevoegt aan de hedendaagse is de wereld opeens twee keer zo groot. Alsof je een landkaart openklapt en er daardoor een veel groter te bereizen gebied in beeld komt. Overal kun je er verhalen vinden. Archeologie is de manier om dicht bij die verhalen te komen.’

Middeleeuwse fresco’s op Kreta

V

oor velen is de middeleeuwse geschiedenis van Kreta een vrijwel onbekend hoofdstuk en dat geldt ook voor de overblijfselen uit die tijd. Het Kreta van de Minotaurus en het Labyrint in Knossos wordt altijd wel aangehaald in toeristische prospectussen, maar er is meer op Kreta gebeurd waarvan restanten ook nu te vinden zijn. Het is archeoloog en architect Guiseppe Gerola geweest die als eerste op onderzoek ging naar Kreta’s historie ten tijde van de Venetiaanse overheersing van het eiland; een periode die liep van het jaar 1024 tot 1669, toen Venetië Kreta verloor aan de Turken, die ‘t Ottomaans Rijk stichtten (1669-1898). Met een vracht aan aantekeningen en foto’s keerde hij terug naar zijn geboorteland Italië, waar hij bijna 30 jaar lang zijn notities verwerkte in 4 monumentale boeken. Gerola’s boeken worden altijd nog door archeologen beschouwd als het evangelie.

MEDEWERKERS Luc Amkreuz, René Asselbergs, Corien Bakker, René van Beek, Dave Boots, Arnold ­Carmiggelt, Guido Creemers, Mia Dekeersmaeker, Esdor van Elten, Astrid Engels, Evert van Ginkel, Ruurd Halbertsma, Charlotte Kleyn, Riemer Knoop, Ruurd Kok, Helbertijn Krudop, Lizet Kruyff, Jan Kuipers, Jacobine Melis, Han Mulder, Olivier ­Nieuwenhuyse, Sander Out, Lucas Petit, Rénie van der Putte, Mark ­Rammers, Maarten Raven, Dick Roetman, Ad van Schaik, Els Seymour, Theo Toebosch, André Veldmeijer, Leo Verhart, Joost Vermeulen, Vincent van Vilsteren, Benno Vranken, Lara Weiss, Mariska Doesburg, Annemarieke Willemsen FOTOGRAFIE Tenzij anders vermeld: Coral Press BASISONTWERP EN VORMGEVING Twin Media bv, Rimke Bartels, Simon van Kessel DRUK Veldhuis Media B.V., Raalte ADVERTENTIES Albert van Kuijk, Tel: 030 693 38 22 avankuijk@virtumedia.nl UITGEVER BELGIË Virtumedia, Pepijn Dobbelaer Georges Ottenbourgsstraat 4/2.01 3500 Hasselt DISTRIBUTEUR Aldipress, www.aldipress.nl ABONNEMENTEN Voor vragen over abonnementen: Uitgeverij Virtùmedia, t.a.v. Archeologie ­Magazine, Postbus 595, 3700 AN Zeist, ­Nederland. Tel: +31(0)85-0407400 E-mail: klantenservice@virtumedia.nl Archeologie Magazine is een vakblad over archeologie, geschiedenis en cultuur en verschijnt 6x per jaar. Opzegging dient schriftelijk te geschieden, uiterlijk twee maanden voor afloop van de abonnementsperiode. Abonnementsprijzen: Nederland & België jaarabonnement (6 nrs) € 45,40 (bij machtiging € 41,95) | Studenten € 27,50 | Europa / Wereld € 63,40 (bij machtiging € 59,95) © Copyright 2017 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Door het opnemen van advertenties doet de redactie van Archeologie Magazine c.q. de uitgever geen aanbeveling van de daarin vermelde diensten of producten.


LICHT

Ikonen van vroeger en nu 25 juni t/m 1 oktober 2017 Speciale tentoonstelling

Alphen aan den Rijn www.archeon.nl


WAT ATEN RIJKE ROMEINEN?  > p. 24-25

nr 4 • 2017 • € 6,95

Ontdek het dagelijkse leven van een archeologisch tekenaar in de Oriënt nr 4 • 2017

WEST-FRIESLAND IN DE GOUDEN EEUW

Betoverende vondsten bevestigen: dit gebied was net zo rijk als Amsterdam

VERLIEFD OP DE GOTIEK

Hoe toparchitect Cuypers middeleeuwse bouwkunst herontdekte

PREHISTORIE

7 PAGINA’S

Mysterieuze megalieten in de Ardennen

SPECIAL

Facelift voor een

OPKOMST & ONDERGANG VAN DE GIPSKOPIE

MUMMIEKIST BELEVENISSEN VAN EEN AMATEUR-ARCHEOLOOG • ARCHEOLOOG LEO VERHART OP GOUDJACHT IN HEERLEN

AP

Archeologie magazine 4 2017  
Archeologie magazine 4 2017  
Advertisement