Issuu on Google+

Verlies verdriet & rouw


Verlies, verdriet en rouw

Als iemand sterft... Als iemand uit je omgeving sterft, is dat een zeer ingrijpende gebeurtenis. De dood van je vader of moeder, je favoriete tante, iemand uit je buurt of misschien een vriend of vriendin..., het brengt verdriet mee, maar ook verwarring, kwaadheid en soms zelfverwijten en angst. Verdriet en rouw zijn zeer moeilijke gevoelens, en toch wordt iedereen er ooit wel eens mee geconfronteerd. Het belangrijkste is dat je je verdriet niet zomaar wegduwt, maar je eigen manier zoekt om ermee om te gaan. Deze folder kan een belangrijke stap zijn om je op weg te helpen. Verlies en verdriet Verdriet kan ook andere oorzaken hebben. Je kan heel triest zijn omdat een jarenlange vriendschap of een relatie eindigt met een ruzie, omdat je na de scheiding van je ouders het gezin mist waar je in opgroeide, omdat je moet zittenblijven en al je vrienden mist, en ook als je ernstig ziek wordt. Het maakt je verdrietig en verward en je weet niet direct hoe je ermee moet omgaan. Hoewel een aantal van die situaties en het verdriet erg herkenbaar zijn, richt deze folder zich vooral tot jongeren die geconfronteerd worden met verdriet door een overlijden van iemand in hun omgeving.


Verlies, verdriet en rouw

Definitief afscheid nemen Als iemand sterft, word je – ongevraagd en bruusk – gescheiden van die persoon. Is dat iemand die je graag ziet of iemand die een grote betekenis in je leven heeft, dan doet dat heel erg pijn. De gevoelens die je op zulke momenten hebt – de pijn, de leegte en het gemis – zijn een gevolg van de zeer goede band die je tot dan samen had. Je bent verdrietig omdat je je alleen gelaten voelt, omdat je nooit meer contact kan hebben met iemand bij wie jij je zeer goed voelde. Na een overlijden, voel je je eenzaam en word je geconfronteerd met gevoelens die je overweldigen. Het zijn gevoelens waar de meeste jongeren niet veel ervaring mee hebben. Je weet niet goed hoe je er op moet reageren. Iedereen reageert anders op de dood van een geliefde. Zelfs broers of zussen of je hele goede vrienden kunnen helemaal anders omgaan met hun verdriet. Iedereen doet het vanuit zijn eigen persoonlijkheid, zijn eigen verleden en zijn eigen levensvisie. Daarom moet je kunnen rouwen op de manier die bij je past. Rouwen wil zeggen dat je na het verlies van een geliefd persoon je eigen manier vindt om daarmee om te gaan. Het betekent ‘je aanpassen aan die verplichte nieuwe situatie’. Dat vraagt tijd, veel tijd. Geef jezelf die tijd. Sommigen kunnen het snel een plaats geven, anderen hebben het twee jaar later nog best moeilijk. Iedereen reageert anders en het is helemaal niet abnormaal dat je verdrietig bent.

Houd je verdriet niet voor jezelf Na een overlijden van iemand die veel voor je betekende, sta je voor een moeilijke periode. Dat is voor iedereen zo. Veel mensen hebben kort na een overlijden de behoefte om samen met vrienden of familie herinneringen op te halen en gevoelens te delen. Het is mogelijk dat jij dat niet hebt, omdat je geen zin hebt in contact of omdat je niet graag opvalt met je verdriet. Misschien wil je je verdriet liever alleen


Verlies, verdriet en rouw

verwerken? Dat is in het begin zeker geen probleem, hoewel je dat op langere termijn niet kan volhouden. Later wordt het moeilijker om je verdriet te tonen. Je kan ook verkeerd begrepen worden door je omgeving die misschien denkt “hij of zij gaat goed om met het verdriet en heeft de draad weer opgepikt”. Terwijl je zelf niet liever zou willen dan je verdriet net dan te tonen. Rouwen is niet gemakkelijk, maar het betekent eigenlijk dat je je verdriet kan laten zien, op het moment en op de manier dat jij je gevoelens wil laten zien.

Verdriet verbergen? Je kan je emoties verbergen omdat je zelf eerder gesloten bent, of omdat je niet de juiste mensen vindt om te praten, maar er is nog een andere reden om je emoties voor jezelf te houden. Omdat je jouw omgeving wil sparen. “Sinds mijn zusje verongelukt is, hebben mijn ouders het al moeilijk genoeg. Ik wil hen niet lastig vallen met mijn verdriet”. Het kan ook zijn dat je bij je ouders of familie geen steun wil zoeken, omdat je voelt dat je als jongere net aan je zelfstandigheid aan het bouwen bent. Soms gebeurt het dat mensen hun verdriet opkroppen en het pas echt kunnen uiten bij een volgende positieve of negatieve belangrijke gebeurtenis. Op zulke momenten zal je omgeving zeer verrast zijn. Omdat ze denken dat je verdriet al lang verwerkt is, begrijpen ze dat ‘late verdriet’ niet. Het is zeer belangrijk dat je op die momenten vertelt wat je op dat moment bezig houdt. Lukt het niet om te praten met de mensen in je omgeving, dan kan je op zoek gaan naar een boek, een gedicht of een songtekst van iemand die min of meer hetzelfde heeft meegemaakt. Dat kan helpen om je gevoelens te herkennen en te begrijpen. Ook een gesprek met andere jongeren die hetzelfde meemaakten, heeft zeker zin. Er bestaan verschillende gesprekgroepen voor jongeren in dezelfde situatie.


Verlies, verdriet en rouw

Verdriet verdwijnt niet vanzelf Verlies verwerken is letterlijk ‘werken’. Een grote misvatting die je toch heel veel hoort na een overlijden is: “Geef het wat tijd” of “Het slijt wel”. Dat is niet correct, want verdriet verdwijnt niet zomaar na een tijdje. Natuurlijk heb je tijd nodig, maar de vraag is vooral wat je met die tijd doet. In een rouwverwerking doorloop je vier stappen. • Aanvaarding van het verlies en afscheid nemen. Dat is niet eenvoudig. Bij een totaal onverwacht of snel overlijden - zoals bij een ongeval, een zelfdoding of een ziekte - heb je als achterblijver veel vragen: wat is er precies gebeurd, hoe is het juist gegaan, wat is er nog wel of niet gezegd? Door die vragen te stellen, probeer je de situatie te begrijpen en te aanvaarden. Jongeren worden in onze maatschappij soms afgeschermd van verdriet. Een foute reactie, want je hebt aandacht en troost nodig, en een omgeving waarin je het verlies kan aanvaarden. Daarom heb je het recht om te weten wat er gebeurd is. Je mag alles vragen wat jij wil weten, ook al is het moeilijk of zelfs schokkend. Als je alles te weten komt, voel je dat je au sérieux genomen wordt en kan je afscheid nemen zoals jij dat wil. • Pijn voelen. Verdriet en pijn, hoe onprettig het ook is, horen altijd samen. Niemand kan die pijn wegnemen en je moet er echt door om het verlies te verwerken. Doe je dat niet, dan krijg je later problemen in de vorm van slapeloosheid, hoofdpijn, misschien agressieaanvallen of slechte schoolresultaten. In een rouwproces voel je de pijn niet altijd en zeker niet altijd even scherp. Bij sommigen duurt dat langer, anderen kunnen het snel achterlaten. • Een leven opbouwen zonder. Op een bepaald moment moet je je leven weer opbouwen.


Verlies, verdriet en rouw

Zonder de persoon die je zo graag had. Je moet zelf een aantal praktische dingen ‘organiseren’. Taken die hij of zijn vroeger deed, moet je nu zelf doen. Na een overlijden leef je vaak met een ideaalbeeld, dat na een tijdje weer langzaam verdwijnt. Op een bepaald moment voel je dat je verder moet zonder hem of haar. • Nieuwe relaties opbouwen. Je kan niet iemand die dood is, vervangen door andere mensen. Je kan wel nieuwe relaties opbouwen en bestaande vriendschappen of relaties kunnen intenser worden. Natuurlijk mag dat en dat is zelfs goed. Na een tijdje zal je voelen dat je klaar bent voor nieuwe en andere mensen, zonder dat je je daarover schuldig voelt of angst hebt om ook hen te verliezen. Nieuwe relaties opbouwen, vraagt wat tijd, maar het is een belangrijke stap in je verwerking.

Verwerken is zeker niet vergeten Rouwverwerking heeft zeker niet als doel om de gestorven persoon te vergeten. Iedereen die het meemaakt, weet dat het verdriet om iemand die sterft een heel leven meegaat. Je vergeet die persoon niet, maar het wil ook niet zeggen dat het je hele leven in beslag zal nemen. In het begin, kort na het overlijden, lijkt het alsof je nooit meer zonder verdriet kan leven, alsof het je platwalst. Maar stap voor stap, en daar heb je heel wat tijd voor nodig, komt er een rustiger gevoel, tijd voor nieuwe relaties en interesses. Je verdriet wordt dan wat ‘stiller’. Op onverwachte momenten - ook na jàren – voel je plots weer heel sterk je verdriet. Vergeten doe je niet, maar je oorspronkelijke pijn maakt plaats voor goede herinneringen, die je wil koesteren en delen.


Verlies, verdriet en rouw

Jouw verlies, jouw verwerking • Zoek uit wat jou het best helpt: praten, schrijven, tekenen, sporten, stil zijn, lachen, vrienden opzoeken,... Smijt je niet te fanatiek in één hulpmiddel, maar zoek uit waar jij je goed bij voelt en wissel het af tot een gezond evenwicht. • Duw je gevoelens voor de overleden persoon niet weg. Laat ze toe. In het begin voel je je waarschijnlijk overspoeld door verdriet, dat is niet erg. Probeer te doen waar jij je op dat moment goed bij voelt. • Probeer je ritme weer te vinden. Natuurlijk verlopen de eerste dagen helemaal anders dan gewoonlijk, maar probeer na korte tijd de draad van het dagelijkse leven op te pakken: ga op je vaste uur slapen, eet de dingen die je altijd eet, enzovoort. Omdat het allemaal anders wordt, is het net daarom belangrijk om je aan je kleine routines vast te houden. • Ruim een aantal spullen van de overledene op en doe sommige dingen ook weg. Je doet dat op het moment dat jou dat het beste lijkt. Algemeen kan je zeggen dat je dit niet onmiddellijk na het overlijden doet, maar probeer het ook niet eindeloos uit te stellen, want dan verschuif je heel veel gevoelens. Het wegdoen van persoonlijke spullen, doe je uiteraard best in overleg met je familie of vrienden. • Maak het duidelijk aan je vrienden of familie als ze je op een verkeerde manier proberen te helpen. Mensen reageren op hun eigen manier. Heb je er niets aan of maken ze het je nog moeilijker? Laat het hen dan gewoon weten. Een eerlijke reactie is altijd de beste reactie. • Op school, op je werk of zelfs in je vriendenkring zal je even tijd nodig hebben om weer helemaal normaal te functioneren. Probeer op school of op je werk afspraken te maken. Als je je gevoelens bespreekbaar maakt, zal je meer begrip krijgen, en worden sommige dingen makkelijker. • Heb je nood aan contact of troost van lotgenoten? Zoek ze op en vertel je verhaal. Gedeelde emoties zijn makkelijker te dragen.


Verlies, verdriet en rouw

• Soms krijg je wel eens kwetsende opmerkingen van je omgeving of mensen die je minder goed kent.Probeer dat te begrijpen als onhandigheid of onwetendheid, wat meestal ook zo is. • Neem in het begin geen belangrijke beslissingen. Geef jezelf tijd en ruimte om je verlies te verwerken, dan kan je beter de gevolgen van je beslissingen zien.

Zelfdoding Stapt er iemand in je omgeving bewust uit het leven door zelfdoding, dan beleef je heel veel gevoelens op dezelfde manier als andere mensen die rouwen; maar er zijn ook grote verschillen. Bij zelfdoding word je nog meer geconfronteerd met schuldgevoelens, schaamte of boosheid. Misschien had je de zelfdoding verwacht, maar heel vaak komt het als een donderslag bij heldere hemel. Het onverwachte, dat plotse verlies zorgt vaak voor een moeilijke aanvaarding. Wie achterblijft kan heel moeilijk aanvaarden dat zelfdoding de enige uitweg bleek. Je bent dan lang bezig met te weten te komen waarom die persoon uit het leven wilde stappen. Zelfdoding zorgt voor intense en complexe gevoelens. Het is vaak een schokreactie, die je confronteert met je eigen leven. Toch zal je moeten proberen te begrijpen waarom hij of zij niet verder wilde. Jij moet verder met de onomkeerbaarheid van dit eenzame sterven en met het feit dat er heel wat vragen onbeantwoord zullen blijven. Bij een zelfdoding weet de omgeving vaak nog minder hoe ze moet reageren en mensen hebben de neiging om de confrontatie uit de weg te gaan. Dat kan je eenzaam maken en het rouwproces onnodig verzwaren. Een begripvolle omgeving is ook bij zelfdoding zeer belangrijk als steun voor wie achterblijft.


Verlies, verdriet en rouw

Hoe kan ik iemand anders helpen of steunen? Als er iemand sterft in de omgeving van een van je vrienden of vriendinnen, weet je niet altijd hoe je best moet reageren. Hoe je best kan helpen of troosten. Je zou wel iets willen zeggen, maar je weet niet goed wat of wanneer. Dat is niet abnormaal, het zijn situaties waar we jammer genoeg niet op voorbereid zijn? Net die steun is heel belangrijk want mensen - en zeker andere jongeren hebben nood aan aandacht of troost. De ene praat er graag over, de andere weent veel of is net heel stil en teruggetrokken. Wat doe je dan best om je vriend, je klasgenoot of je neef of nicht te helpen? • Contact maken met iemand die rouwt is niet gemakkelijk. Toch moet je het proberen te doen op jouw manier, want voor die persoon is de aandacht die jij aan hem of haar besteedt heel belangrijk. Vind je het echt te lastig, stuur dan eerst een kaartje of een brief. Schrijf heel eerlijk wat jij voelt of denkt. Ga je jouw vriend of vriendin bezoeken, dan kan het zijn dat hij of zij misschien veel wil praten of net helemaal geen zin heeft om iets te zeggen over het overlijden. Wat jullie zeggen is helemaal niet belangrijk. Je mag gerust zeggen: ‘Ik weet eigenlijk niet wat ik moet zeggen, maar ik wilde wel even langskomen’. Verplicht je vriend of vriendin tot niets, en geef zeker geen ‘goede raad’ of tips die hij niet vraagt. Probeer vooral te luisteren en vraag waarmee je kan helpen. • Laat de persoon die je wil steunen zelf vertellen, als hij dat zelf wil. Respecteer de spullen of herinneringen die hij koestert. Wil hij op dat moment liever niet praten, maak dan duidelijk dat het voor jou niet hoeft. Let wel op voor signalen die je ziet. Probeer ervoor te zorgen dat je vriend of vriendin zijn of haar gevoelens kan uiten, op welke manier ook. Probeer geen ‘oplossingen’ voor te stellen. Toon dat je hem of haar begrijpt, eerder dan dat je wil helpen. Jongeren voelen zich thuis niet


Verlies, verdriet en rouw

altijd ‘begrepen’ omdat hun ouders teveel willen helpen, wat ze als opdringerig zien. Daarom is het heel belangrijk dat vrienden hen wel begrijpen. • Let op met wat je zegt en hoe je het zegt. In een rouwperiode kan elk woord hard aankomen. Vermijd uitspraken zoals ‘binnenkort voel je je weer beter’ of ‘je verdriet zal wel voorbijgaan’. Dat geeft het gevoel dat je vriend of vriendin maar een beperkte tijd heeft om verdrietig te zijn, waardoor hij of zij geen gevoelens meer durft te tonen. Zeg dat je altijd wil praten en luisteren en laat verstaan dat jij weet dat niemand ooit de overledene kan vervangen. Als iemand zijn moeder gestorven is, mag er nog altijd over gepraat worden. Ze verdwijnt wel maar blijft altijd in de herinnering bestaan. Het blijft zijn of haar moeder. Dat is een heel belangrijk gevoel. • Iemands dood verwerken is iets heel persoonlijk. Er bestaan geen regels voor. Iedereen doet dat op zijn of haar manier, en het is belangrijk dat je dat ook laat aanvoelen. Als jullie praten, stel je best open vragen (vragen waarmee iemand kan beginnen vertellen). Begin niet zomaar jouw godsdienstige kijk op sterven te verduidelijken. Dat klinkt heel ‘prekerig’ en je vriend heeft er misschien helemaal geen boodschap aan op dat moment. Anderzijds, als je weet dat je vriend of vriendin wel gelovig is, bied er dan de ruimte voor. Je hoeft niet akkoord te zijn met levensopvattingen die niet de jouwe zijn, maar je moet wel begrip en respect tonen voor die andere levensvisie. In een rouwsituatie moet je niemand proberen te overtuigen van jouw kijk op het leven. Zo’n intense momenten kunnen voor vrienden wel een aanleiding zijn tot heel eerlijke gesprekken over levensvisie en geloof. Dat kan versterkend en leerrijk zijn, maar je doet het enkel als je voelt dat je vriend er nood aan heeft.


Verlies, verdriet en rouw

• Slaagt je vriend er na een tijdje niet in om de draad weer op te pakken en weer vooruit te kijken, verwijt hem of haar dat dan zeker niet. Wijs hem niet op zijn passieve of negatieve houding en vermijd zeker pijnlijke terechtwijzingen zoals “zet je er nu toch eens over”. Benader hem of haar op een positieve manier. Nodig je vriend uit om concrete dingen samen te doen. Een positieve uitnodiging werkt beter dan een verwijt. • Omdat het zo persoonlijk is kan een rouwproces heel lang of soms kort duren. Als vriend moet je daar begrip voor hebben. Probeer te begrijpen dat boosheid, passiviteit, vermoeidheid, negativisme of soms zelfs een depressie ook een vorm van verdriet zijn. De manier waarop iemand zijn verdriet verwerkt, hangt vaak af van de steun van de omgeving en uiteraard ook van het karakter van die persoon. Als hij zich niet begrepen voelt, kan hij zich heel eenzaam voelen. Het is aan jou als vriend om die signalen juist in te schatten. Niet gemakkelijk, maar wel belangrijk. • In het geval van een zelfdoding is het heel belangrijk dat je de juiste woorden gebruikt. Probeer dezelfde woorden te gebruiken als je vriend die net iemand verloren heeft: zelfdoding, zelfmoord, uit het leven stappen, een einde maken aan zijn leven. Het ligt soms erg gevoelig. Rond zelfdoding bestaan nog altijd veel taboes, maar probeer die toch te doorbreken. In eerste plaats door er eerlijk en open over te praten. Vertel wat je weet, over de reden of misschien over de doodsoorzaak. Stel je vriend vragen over wat er gebeurd is, waarom die persoon uit het leven wilde stappen. Een open en eerlijk gesprek haalt je vriend uit zijn isolement. Praten is altijd een manier om al die vragen te ontwarren. Weet je niet goed hoe je over zelfdoding moet praten? Misschien moet je een boek of een paar artikels lezen over dood (en zelfdoding). Dat helpt om je vriend of vriendin beter te begrijpen.


Verlies, verdriet en rouw

Als er iemand uit een groep wegvalt Als iemand in je klas, je jeugdvereniging of je sportclub sterft, gaat de groep vrienden door een periode van verdriet. Hoewel iedereen op zijn of haar manier het verlies zal verwerken, is het zeer belangrijk dat je elkaar door die moeilijke periode helpt. Jullie zullen op dat moment een belangrijke troost voor elkaar zijn. Omdat iedereen dezelfde relatie had met de overledene, zullen jullie elkaar het best begrijpen. Het is zeer belangrijk dat je samen de gestorven vriend of vriendin blijft herinneren. De manier waarop jullie dat doen kies je zelf. Het kan eenvoudig of op een opvallende manier: laat zijn bank staan in de klas, hang een foto in het jeugdhuis of noem zijn of haar naam als het feest is in de sportclub. Jongeren maken soms een website of een herinneringspagina op een community site, waar iedereen zijn foto’s of zijn gedachten kan posten. Die herinnering doet iedereen deugd en helpt om het verdriet te verwerken. Het zijn aanknopingspunten om geregeld over de overleden persoon te spreken en hem zo ‘bij jullie’ te houden. Ook rouwen in groep kan lang duren: een aantal maanden intensief tot een aantal jaren meer sluimerend. Plots gaat het niet goed op school, de klasresultaten zijn slecht, er ontstaan lastige ruzies in de sportclub, een fijne persoon wordt regelmatig agressief enzovoort. Geen makkelijke situaties, maar het zijn ook momenten om nog eens over de klasgenoot of vriend te praten. In de ene groep zal dat beter gaan dan in de andere. Het is vooral een uitdaging om emoties bespreekbaar te maken, want emoties (of het nu gaat om verdriet, boosheid, angst...) zijn een belangrijk stuk van het dagelijkse leven. Daar moet je dus in groep over kunnen praten.


Verlies, verdriet en rouw

Meer weten over verlies, verdriet en rouw? Een eerlijk gesprek Ben je op zoek naar iemand die naar je vragen of je ervaringen wil luisteren? Praat je liever met iemand die helemaal niet betrokken is bij het overlijden? Heb je een aantal praktische vragen of wil je gewoon eens praten met iemand? Bij Tele-Onthaal kan je terecht voor een eerlijk gesprek. Tele-Onthaal: tel. 106 www.tele-onthaal.be Hulp bij rouwverwerking Zit je vast in je verdriet en vind je geen hulp in je omgeving? In een Centrum Geestelijke Gezondheidszorg helpen ze je verder met je verwerking. Je begint met een gesprek en samen beslis je hoe je best geholpen wordt. www.fdgg.be/leden.asp Ben je op zoek naar een hulpverleningsdienst, een psycholoog of een psychiater in je buurt? www.desocialekaart.be


Verlies, verdriet en rouw

Zelfdoding en de verwerking Voor vragen over zelfdoding of de verwerking van de dood van een vriend of vriendin kan je alle dagen, 24 uur op 24, gratis en anoniem, terecht bij de Zelfmoordlijn. Op de website kan je op dinsdag- en donderdagavond telkens van 19 tot 21.30 uur online chatten over je vragen of ervaringen. tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordpreventie.be Werkgroep Verder helpt familieleden, vrienden en nabestaanden met alle vragen na een zelfdoding www.werkgroepverder.be Lotgenoten om mee te praten ‘Missing You’ organiseert bijeenkomsten voor jongeren die een broer of zus, een ouder of een vriend hebben verloren en daar met anderen over willen praten. Er zijn gespreksgroepen op verschillende locaties en op de website vind je ook verschillende boeken en links naar andere websites. tel. 0499 214 482 www.missingyou.be Rouw en verwerking Op deze website vind je informatie en advies over rouwverwerking, boeken en mogelijke contacten met lotgenoten www.rouwzorgvlaanderen.be


JIP

Welkom bij het JIP! Een JIP is een jongereninformatiepunt. Je kan er zelf informatie opzoeken in folders of boeken, of je kan samen met een JIPmedewerker naar een oplossing of een antwoord zoeken. Je kan in het JIP terecht met vragen of problemen in verband met wonen, werk, seks, relaties, sport, jeugdverenigingen, vorming, drugs, geld, cultuur, toerisme, mobiliteit, gezondheid, onderwijs, geweld en andere thema’s. Zit je nog met vragen over de dood van een vriend of familielid? Misschien is deze brochure een goede aanleiding om binnen te stappen in het JIP in je buurt. We luisteren graag naar je verhaal. Alle adressen en telefoonnummers van het JIP in je buurt www.jips.be

voorjaar 2011


Met steun van de Vlaamse Overheid

voorjaar 2011

V.u.: Bert Mellebeek, Zuidlaan 25, 1000 Brussel

Vlaams InformatiePunt Jeugd vzw Zuidlaan 25 - 27 • 1000 Brussel • info@vipjeugd.be www.vipjeugd.be


Verlies en rouw