Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2021

Page 1

Τζουμερκιώτικα ΤΕΥΧΟΣ 22 ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

ΧΡΟΝΙΚΑ

Κ Α ΛΟ Κ Α Ι Ρ Ι 2 0 2 1

Τζουμερκιώτικα

ΧΡΟΝΙΚΑ

22

Ε Κ ΔΟ Σ Η

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ & ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

exofilo.indd 1

14/10/2021 11:27:52


soma_final.indd 1

14/10/2021 11:26:45


soma_final.indd 2

14/10/2021 11:26:45


Τζουμερκιώτικα ΤΕΥΧΟΣ 22 ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

ΧΡΟΝΙΚΑ

Η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων είναι ένας μη κερδοσκοπικός επιστημονικός και πνευματικός φορέας που έχει σκοπό τη διάσωση, τη μελέτη και την ανάδειξη του τοπικού πολιτισμού των Τζουμέρκων. Η Ι.Λ.Ε.Τ. ιδρύθηκε το 1998 από αποφοίτους του Γυμνασίου Αγνάντων Άρτας.

soma_final.indd 3

14/10/2021 11:26:45


Σ Υ Ν ΤΑ Κ ΤΙΚΗ Ε ΠΙΤΡ ΟΠΗ

Αυδίκος Ευάγγελος, Ομότιμος Καθηγητής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Παππάς Θεόδωρος, Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας του Ιονίου Πανεπιστημίου Βρέλλη Μαρίνα, Καθηγήτρια Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιαννάκης Γεώργιος, π. Αν. Καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Καρατζένης Νικόλαος, Φιλόλογος-Λαογράφος Μαργώνης Κωνσταντίνος, Φιλόλογος-Κριτικός Λογοτεχνίας Μπριασούλης Νίκος, Φιλόλογος-Συγγραφέας

Ε Ξ Ω ΦΥΛ ΛΟ

Ιωάννα Γ. Γιαννάκη, Αρχιτέκτων Θέμα: Μονή Κηπίνας

Ε ΠΙ ΜΕΛ Ε ΙΑ Ε ΚΔΟΣ ΗΣ

Κωνσταντίνος Μαργώνης, Φιλόλογος-Κριτικός Λογοτεχνίας © ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ

Πλατεία Πύρρου 1, 452 21, Ιωάννινα www.php.gov.gr · e-mail: periferiarxis@php.gov.gr · Τηλ.: 26510.87202 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

470 42, Άγναντα Άρτας URL: http://www.ilet.gr Τηλ.: 210.3826.232, 26510.32996, 2310.438889 ISSN: 1790-4153

Εκδοτική παραγωγή: Ηπειρωτικές Εκδόσεις «Πέτρα» Οικονόμου 32, 106 83, Αθήνα · Τηλ.: 210 8233.830 Email: ekdoseispetra@hotmail.com

soma_final.indd 4

14/10/2021 11:26:45


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΑΡ. ΣΤΑΜΟΥ

Αν δε σου λείψει ένα κομμάτι ζωής, όνειρα μην περιμένεις! . . . . . . . . . . . 7 Κωνσταντίνα Ζήδρου

ΙΛΕΤ Νέα εποχή – Νέοι στόχοι, ίδιος προορισμός . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ΙΣ ΤΟΡ ΙΚΑ – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓ ΙΚ Α

Χρίστος και Λεωνίδας Αγγέλης

Πολιτικoί πρόσφυγες στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες [Η περίπτωση του Γιάννη Στέφανου Αγγέλη] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Δημήτριος Γ. Καλούσιος

Το Ματσούκι Ιωαννίνων 1937-1951 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Χρήστος Ηλ. Μακρυγιάννης

Χρονογραφία του βίου Μάξιμου του Γραικού… εκ της πόλεως Άρτας… . . . 45 Δημήτριος Ελ. Ράπτης

Η προσωπικότητα και η δράση του Γώγου Μπακόλα . . . . . . . . . . . . . . 50 Λ ΑΟΓ ΡΑΦΙΚ Α

Νικόλαος Β. Καρατζένης

Ο Πολιτισμός του τυριού στα Τζουμέρκα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Μανόλης Μαγκλάρας

«Οι Γεροδημαίοι» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Βαγγέλης Βλ. Ντόκας

Λάπατα, το ξάγναντο των βορειοδυτικών Τζουμέρκων . . . . . . . . . . . . . 97 Αλεξάνδρα Μπόμπολη

Το πικρό χαμόγελο ενός παιδιού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

soma_final.indd 5

14/10/2021 11:26:45


6

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΤΟ ΠΙΚΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ

Λαμπρινή Αρ. Στάμου

Αααχ! Έφαγα του …μπιζελίκι κι φούσκουσα! . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

Γιώργος Ν. Γιαννάκης

Ηπειρώτικα τοπωνύμια-οικωνύμια. Γλωσσολογική πραγμάτευση . . . . . . . 110 ΤΕ Χ Ν Η · Π ΑΡΑ ΔΟΣΗ · Π ΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Νίκος Γ. Μπριασούλης

Τα χωριά μας: Ανεξάντλητες κοιτίδες πολιτισμού . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Παναγιώτα Π. Λάμπρη

Ποιήματα για τη Ροδαυγή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Κωνσταντίνα Ζήδρου

Τζουμέρκα: Άνθρωποι και τόπος. Απο…τυπώματα στον χρόνο . . . . . . . . 149 Σ ΧΟΛ ΙΑ ΓΙΑ ΤΑ «ΤΖΟΥ ΜΕΡΚ ΙΩΤΙΚ Α ΧΡΟΝΙΚ Α»

Γ.Κ. Χατζόπουλος

«Εν ευγνωμοσύνη άρχεσθε γράφειν» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157

ΒΙΒΛΙΟΠ ΑΡΟΥ ΣΙΑΣΕΙΣ

ΑΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ–ΓΚΙΒΑΛΟΥ

Γιώργου Κ. Κοτζιούλα «Ηπειρώτικες περιοδείες, Ηπειρώτικα αφηγήματα και άλλα. Στα βουνά της Ηπείρου. Σημειώσεις ενός φυσιολάτρη» . . . . . . . 159 Κώστας Τραχανάς

Λ. Ευθυμίου «Το δημοτικό τραγούδι στις κοινότητες των Τζουμέρκων» . . . . 163 Β. Μαλισιόβας «Κάτσε να σου μολογήσω» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 6

14/10/2021 11:26:45


Λ αμπρινή Α ρ. Σ τάμου

ΑΝ ΔΕ ΣΟΥ ΛΕΙΨΕΙ ΕΝΑ ΚΟΜΜΑΤΙ ΖΩΗΣ, ΟΝΕΙΡΑ ΜΗΝ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙΣ! ΟΔΥ Σ Σ Ε Α Σ Ε ΛΥ Τ Η Σ

Διανύουμε τη δεύτερη χρονιά μιας δύσκολης περιόδου, η οποία σκιάζεται από την πανδημία που προέκυψε πέρυσι, απροσδόκητα, αναστατώνοντας τις ζωές των ανθρώπων παγκοσμίως, και, δυστυχώς, ακόμη δεν φαίνεται να μας αφήνει να επιστρέψουμε στη ζωή μας, όπως τουλάχιστον την είχαμε συνηθίσει. Αισθανόμαστε πως ένα κομμάτι της έμεινε πίσω ή χάθηκε… Βιώσαμε δυσάρεστες καταστάσεις, με εκατομμύρια ανθρώπων να νοσούν παγκοσμίως και χιλιάδες να πεθαίνουν, μεταξύ των οποίων και κάποιοι γνωστοί και φίλοι μας. Αναγκαστήκαμε να μείνουμε κλεισμένοι στα σπίτια μας, μόνο με τους δικούς μας ανθρώπους, ή και αποκομμένοι από τους δικούς μας, εκεί που η μέχρι τώρα ζωή μας μάς ήθελε απόλυτα εξωστρεφείς. Ο καθένας από εμάς αντιμετώπισε την πρωτόγνωρη κατάσταση με τον τρόπο του. Άλλοι αντιλήφθηκαν το μέγεθος της πανδημίας και ήταν προσεκτικοί, άλλοι, με απόλυτη άγνοια κινδύνου, δεν τηρούσαν κανένα μέτρο –κι ελπίζουμε να μην το πλήρωσαν ακριβά– κι άλλοι ήταν κάπου στο ενδιάμεσο. Δεδομένων των συνθηκών, επόμενο ήταν να μην πραγματοποιηθούν οι δραστηριότητες της ΙΛΕΤ. Θεωρήσαμε σκόπιμο να μην καλέσουμε τα μέλη μας σε οποιαδήποτε εκδήλωση, θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία τους· και μας στενοχώρησε ιδιαίτερα η έλλειψη αυτής της επικοινωνίας. Κι επειδή «ο άνθρωπος πρέπει να έχει την απαισιοδοξία της λογικής και την αισιοδοξία της θέλησης», όπως λέει κάποιος Γάλλος θεωρητικός, η ζωή, με την αισιοδοξία και τη δύναμη της θέλησης, πάντα καταφέρνει να ξεπερνάει τις δυσκολίες, να νικά και να προχωράει. Είμαστε, λοιπόν, χαρούμενοι, γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν επέτρεψαν στην πανδημία να τους αποσυντονίσει και να τους στερήσει τη χαρά της δημιουργίας. Με περηφάνια η ΙΛΕΤ συμμετέχει στην έκδοση της μελέτης των δυο έγκριτων μελών της, καταξιωμένων φιλολόγων, του κ. Γ. Γιαννάκη και του κ. Κ. Μαργώνη, πάνω στο ανέκδοτο χειρόγραφο του Γ. Κοτζιούλα «Ηπειρώτικες Περιοδείες». Είμαστε βέβαιοι για την εξαιρετική προσέγγιση του θέματος, λόγω της αναμφισβήτητης επιστημονικής κατάρτισης και της μεθοδικότητας των δημιουργών της. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 7

7

14/10/2021 11:26:45


8

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Η Α Ρ. Σ Τ Α Μ Ο Υ

Η ακάματη προσπάθεια και το πάθος αρκετών συμπατριωτών μας κατάφερε να μας δώσει και φέτος το υλικό που χρειαζόμαστε, για το τεύχος των Τζουμερκιώτικων Χρονικών του 2021. Χάρη στο παροιμιώδες Τζουμερκιώτικο πείσμα και στην απτόητη δημιουργική δύναμη των μελών μας, δεν διακόψαμε τη συνέχεια των τευχών τα δύο αυτά βουβά και φοβισμένα χρόνια. Ευχαριστούμε όλους όσοι δούλεψαν γι’ αυτό. Ευχαριστούμε επίσης για μια ακόμα φορά, την περιφέρεια Ηπείρου, η οποία στέκεται πάντα αρωγός στις εκδηλώσεις Πολιτισμού της Ηπείρου και φέτος εξασφάλισε εκ νέου τη χρηματοδότηση του τεύχους μας. Αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω επίσης θερμά τον πρώην πρόεδρο της ΙΛΕΤ κ. Κώστα Μαργώνη, που με τις άοκνες προσπάθειές του συγκέντρωσε και τη φετινή ύλη αλλά και για την επιμέλεια της έκδοσης του περιοδικού μας «Τζουμερκιώτικα Χρονικά». Τον Αύγουστο λήγει η θητεία του Δ.Σ. Οι συνθήκες δεν μας επέτρεψαν να κάμουμε όσα σχεδιάζαμε. Ως πρόεδρος, θέλω να ευχαριστήσω όλα τα μέλη για τη συνεργασία μας. Η εκλογοαπολογιστική Γενική Συνέλευση, που θα πραγματοποιηθεί τον Αύγουστο με την τήρηση των απαραίτητων μέτρων, θα εκλέξει το νέο Δ.Σ., το οποίο ευχόμαστε να λειτουργήσει σε καλύτερες συνθήκες, και, ξεπερνώντας αυτή την παγκόσμια τραυματική εμπειρία, να έχει μεγαλύτερο πάθος και όραμα ώστε να πετύχει τους στόχους της ΙΛΕΤ…

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 8

14/10/2021 11:26:45


Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου *

ΙΛΕΤ

Νέα εποχή – Νέοι στόχοι, ίδιος προορισμός ενέσκηψε ξαφνικά μία πανδημία, η οποία ανέτρεψε τα πάντα και έθεσε υπό αμφισβήτηση όλα όσα γνωρίζαμε ή είχαμε ως δεδομένα. Σήμερα, όντας πιο ώριμοι, συνειδητοποιημένοι, και με τη βοήθεια τής επιστήμης, παλεύουμε να γυρίσουμε στην καθημερινότητά μας, την οποία τόσο είχαμε κατηγορήσει και θεωρήσει υπεύθυνη για τα δεινά μας, αλλά πλέον τόσο επιθυμούμε και νοσταλγούμε. Κατά τη διάρκεια της έξαρσης της πανδημίας, σχεδόν όλες οι δραστηριότητες έπαυσαν και επλήγησαν δραστικά. Ιδιαίτερα ο τομέας του πολιτισμού. Βέβαια, το διαδίκτυο έδωσε μια σημαντική διέξοδο και μας κράτησε συντροφιά στις δύσκολες ώρες του εγκλεισμού. Τώρα πια και, ενώ η κατάσταση βελτιώνεται, επιστρέφουμε σε κάποιες από τις παλιές μας συνήθειες, πάντοτε με προσεκτικά βήματα αλλά και με νέους στόχους, όνειρα, σκέψεις. Ακριβώς αυτός είναι ο λόγος που αποφάσισα να γράψω το συγκεκριμένο κείμενο και να απευθυνθώ σε όλους τους Τζουμερκιώτες, συμπεριλαμβάνοντας και τον εαυτό μου. Πριν από μία 20ετία περίπου ιδρύθηκε η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων, με στόχο την έρευνα, τη διάσωση και την ανάδειξη του τοπικού πολιτισμού. Τις λεπτομέρειες της ίδρυσής της, όπως και τους αρχικούς στόχους της, οι περισσότεροι τους βιώσατε, τους οραματιστήκατε και κατά συνέπεια τους γνωρίζετε πολύ καλύτερα από εμένα. Προσωπικά, προσδέθηκα στο άρμα της ΙΛΕΤ κατά το έτος 2005 και το επόμενο έτος ήρθε το εντυπωσιακό Α΄ Επιστημονικό Συνέδριο για τα Τζουμέρκα. Για ένα από τα πράγματα που λυπάμαι είναι ότι δεν βρέθηκα νωρίτερα στην ΙΛΕΤ ώστε να συμμετάσχω στη διοργάνωση του συνεδρίου. Έλαβα βέβαια μέρος ως εισηγήτρια και ήταν η πρώτη μου συμμετοχή σε ένα επιστημονικό συνέδριο. Θα ήθελα, λοιπόν, να ευχαριστήσω, για μία ακόμη φορά, τους διοργανωτές για την τιμή να παρουσιάσω μία εργασία μου στο Α΄ Επιστημονικό Συνέδριο για τα Τζουμέρκα. Πραγματικά, η συγκεκριμένη διοργάνωση υπήρξε σταθμός και ορόσημο για την ιστορική, αρχαιολογική, λαογραφική και φιλολογική έρευνα της περιοχής. Βέβαια η ΙΛΕΤ δεν σταμάτησε εκεί. Δεν επαναπαύτηκε στις δάφνες της, αλλά Πριν από περίπου ΕΝΑΜΙΣΙ χρόνο

* Η Κωνσταντίνα Ζήδρου είναι αρχαιολόγος, μέλος της ΙΛΕΤ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 9

9

14/10/2021 11:26:45


10

Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου

εξακολούθησε να παράγει έργο με την ετήσια διοργάνωση ημερίδων και εκδηλώσεων, πάντοτε επιστημονικού χαρακτήρα, παράλληλα με την αδιάκοπη και συνεχώς βελτιούμενη έκδοση των Τζουμερκιώτικων Χρονικών. Επιπλέον, η δράση της πλαισιώθηκε τόσο από τη σύνταξη μίας μελέτης για την ιστορία και τη μνημειακή τοπογραφία της περιοχής των Τζουμέρκων όσο και από τη συνεχή συλλογή λαογραφικού υλικού από τις Ομάδες Έρευνας. Σε όλα τα προαναφερθέντα, θα πρέπει να προστεθεί η παρουσία μελών της ΙΛΕΤ σε πολυάριθμες εκδηλώσεις άλλων φορέων, η συνδιοργάνωση αντιστοίχως πολυάριθμων εκδηλώσεων, οι βιβλιοκριτικές και γενικά η στήριξη της Εταιρείας στην προσπάθεια κάθε Τζουμερκιώτη επιστήμονα ή λογοτέχνη. Ταυτόχρονα όμως ξέσπασε και η οικονομική κρίση, που μας απογοήτευσε, μας τρόμαξε, μας απομάκρυνε από τον πολιτισμό και τα συλλογικά όργανα. Τη διαδέχτηκε η πανδημία. Και τώρα τι; Τώρα θα πρέπει να επιστρέψουμε στην ΙΛΕΤ, προσκαλώντας και φέρνοντας μαζί μας και νέα μέλη. Η ΙΛΕΤ δεν είναι απλώς ένας ακόμη σύλλογος, μία αδελφότητα ή μία εταιρεία, χωρίς να το εννοώ υποτιμητικά ή έχοντας πρόθεση να θίξω κάποιον φορέα. Κάθε φορέας έχει την ιστορία του, τον ρόλο του, το έργο του, τα οποία είναι απολύτως σεβαστά και εξίσου σημαντικά. Η ΙΛΕΤ όμως διακρίνεται για τη συλλογικότητά της, καλύπτοντας την ενιαία και αδιαίρετη περιοχή των Τζουμέρκων. Οι στόχοι και το έργο της υπήρξαν και εξακολουθούν να είναι αμιγώς επιστημονικοί, προβάλλοντας την περιοχή στον επιστημονικό κόσμο, επιδιώκοντας τη διάσωση του τοπικού πολιτισμού και συντελώντας ταυτόχρονα στη γενικότερη ανάπτυξή της· τουριστική, οικονομική, πνευματική κ.ά. Προσωπικά για εμένα, όντας συναισθηματικά φορτισμένη καθώς στους κόλπους της Εταιρείας ωρίμασα επιστημονικά, η ΙΛΕΤ αποτελεί κάτι ιδανικό. Μέσα από τις προσπάθειές της ταξιδεύω στον χρόνο, παρατηρώντας τους κατοίκους της ορεινής, δυσπρόσιτης και απομονωμένης αλλά ταυτόχρονα τόσο ιδιαίτερης περιοχής των Αθαμανικών ορέων να παλεύουν, διαχρονικά, για την επιβίωσή τους, δημιουργώντας, παράλληλα, τον μοναδικό πολιτισμό τους. Ας επιστρέψουμε λοιπόν όλοι στους κόλπους της ΙΛΕΤ, φέρνοντας νέα μέλη και έχοντας νέους στόχους, νέους οραματισμούς, νέα όνειρα, νέες επιδιώξεις κ.ά. και ας αγωνιστούμε τόσο ατομικά όσο και συλλογικά, απαλλαγμένοι από κόντρες, εγωισμούς, προσωπικές ή τοπικές διαφορές, πάντοτε με την ΙΛΕΤ ως συνοδοιπόρο και συνοδηγό μας, για την περιοχή της καρδιάς μας, τα πολυαγαπημένα μας Τζουμέρκα.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 10

14/10/2021 11:26:45


ΙΣΤΟΡΙΚΑ – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ

Χρίστος και Λεωνίδας Αγγέλης*

Πολιτικoί πρόσφυγες στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες [Η περίπτωση του Γιάννη Στέφανου Αγγέλη]

Ό

λοι σχεδόν οι πολιτικοί πρόσφυγες στην πρώην Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές δημοκρατίες, στις οποίες φιλοξενήθηκαν μετά την ήττα τού Δημοκρατικού Στρατού το 1949, επέστρεψαν στην πατρίδα για την οποία αγωνίστηκαν για να έχει διαφορετική μοίρα. Είναι σίγουρο πως καθένας απ’ τους μεγαλύτερους θα έχει γνωρίσει κάποιον και οι μικρότεροι θα έχουν ακούσει γι’ αυτούς στα μέσα ενημέρωσης και στα σχολεία, ίσως. Όμως οι γενιές που θα έρθουν τι θα διδάσκονται γι’ αυτούς στα σχολεία; Αν είναι αλήθεια πως οι ηττημένοι στον εμφύλιο αναδείχτηκαν νικητές στο επίπεδο των ηθικών αξιών,τότε είναι βέβαιο πως και η πραγματική ιστορία δεν θα τους ξεχάσει. * Ο Χρίστος Αγγέλης είναι εκπαιδευτικός. Σχολικός Σύμβουλος Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Ο Λεωνίδας Αγγέλης είναι ομότιμος καθηγητής του Α.Π.Θ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 11

11

14/10/2021 11:26:45


12

Χ ρίστος και Λ εωνί δ ας Α γγέλης

Υπήρξε όμως ένας μικρός αριθμός πολιτικών προσφύγων που δεν επέστρεψαν στην πατρίδα για διαφορετικούς λόγους. Απ’ το χωριό μας, τη Χόσεψη – σημερινή Κυψέλη- δύο μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού δεν επέστρεψαν για να μείνουν μόνιμα στην Ελλάδα. Ο ένας είναι ο γνωστός δάσκαλος και λογοτέχνης Κώστας Πουρναράς (Μπόσης) που πέθανε στο μακρινό Σιμπίου της Ρουμανίας, χωρίς να έχει έρθει ούτε μία φορά στην πατρίδα ζωντανός, παρά μόνο αποτεφρωμένος. Είχε εκφράσει στη γυναίκα του την επιθυμία του αν δεν ήταν δυνατό αυτό, να ρίξουν την τέφρα του στο Δούναβη για να φτάσει έτσι ο ίδιος στην πατρίδα του. Ο άλλος είναι ο συγγενής μας Γιάννης Αγγέλης, που πολλές φορές μας επισκέφθηκε και πέθανε στη δεύτερη πατρίδα του, στην πόλη Ταγκανρόγκ στην Αζοφική Θάλασσα της Νότιας Ρωσίας, το αρχαίο Ταιγάνιον, αποικία των Μιλησίων. Ένα μήνυμα στον τηλεφωνητή μου από τον συμπολεμιστή του Αποστόλη Χρυσούλη γνωστοποιούσε τον θάνατό του με την παρατήρηση πως ο θείος πριν πεθάνει «ήθελε να έρθει αυτού… και αν μπορείτε να ’ρθείτε, να περιμένουμε την κηδεία του». Έχω αρκετές μαγνητοφωνημένες αφηγήσεις αυτού του θείου, χρήσιμες στον μελλοντικό ιστορικό, κυρίως της τοπικής ιστορίας. Το κείμενο που ακολουθεί αναφέρεται στη ζωή και τη δράση του Γιάννη Αγγέλη στην πρώτη και τη δεύτερη πατρίδα του. Είναι δοκίμιο τεσσάρων σελίδων που περιλαμβάνεται σε λογοτεχνική έκδοση της Ναταλίας Μιχαήλοβα, ελληνικής καταγωγής. Η έκδοση έχει τίτλο «Ελληνικά Μοτίβα», Εκδόσεις «Σωκράτης» [2002] και διαρθρώνεται σε τρία κεφάλαια. Στο α΄ κεφ., με τον τίτλο ΑΡΧΑΙΟ, προτάσσεται αρχαιοελληνική γυναικεία προτομή και ακολουθεί δοκίμιο με τίτλο «…και καίει την καρδιά μου η μορφή της». Το β΄ κεφ. με τίτλο «Οι Έλληνες του Ταγκανρόγκ» περιέχει τη νουβέλα «Η οικογένεια του Γιάνεκο», το δοκίμιο για τον Γιάννη Αγγέλη και «Χαλίκι από δρόμο της Αθήνας», «Χειμώνας στην Αθήνα». Το γ΄ τέλος κεφ. με τίτλο «Αστεία του Καραγκιόζη» περιέχει δύο ποιήματα– «Αναμνήσεις για το Σωκράτη», «Τα δώρα του Ποσειδώνα» –και ένα διήγημα «Ο γάτος της Βαρβακείου». Σύντομες διευκρινίσεις για τον αναγνώστη του δοκιμίου. Η Μιχαήλοβα ερ­ μηνεύει το επώνυμο Αγγέλης ως τον αγγελιοφόρο που φέρνει μηνύματα από τη μακρινή πατρίδα Ελλάδα στους ελληνικής καταγωγής κατοίκους του Ταγκανρόγκ. Καταγράφει τις αφηγήσεις των δύο Ελλήνων κατοίκων της πόλης στις συνάξεις στην κοινότητα «Ελλάς». Αυτοί αναφέρονται σε όλη την ιστορία της χώρας τους με επίκεντρο την πρόσφατη ιστορία, όπως αυτοί τη βίωσαν, και τη δίνουν στους ακροατές της κοινότητας ως θεατρική παράσταση του ενός ηθοποιού, όπως χαρακτηριστικά γράφει η συγγραφέας. Ηθοποιός, σεναριογράφος και σκηνοθέτης ο ένας, θα μιλήσει από μέρους όλων – και κυρίως της γενιάς του– και για όσους έζησαν και για όσους κοιμούνται στις κορφές των ελληνικών βουνών. Είναι ο… ίδιος ο λαός, το συλλογικό υποκείμενο, όπως αναφέρει η Μιχαήλοβα. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 12

14/10/2021 11:26:45


Π ολιτικ o ί πρόσφυγες στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες

13

Αν η συγγραφέας συνθέτει το δοκίμιό της αντλώντας τις πληροφορίες της από κάποια βιογραφία δεν μας είναι γνωστό. Και γράμμα που της στείλαμε δεν απαντήθηκε. Ο Γιάννης Αγγέλης, κριτικάροντας άλλους για τα βιβλία τους, μας είχε πει πως και ο ίδιος έγραψε. Θεωρούσε όμως το δικό του γραπτό «κουτσό» και γι’ αυτό δεν μας το έφερε. Οι δυο του κόρες, Ελλάδα και Μαργαρίτα, έχουν δώσει τις δικές τους πληροφορίες στη συγγραφέα. Υπάρχουν στο δοκίμιο κάποιες παρερμηνείες. «Της Άρτας το Γεφύρι» δεν είναι κοντά στην Κυψέλη, αλλά στην πόλη της Άρτας. Ο μεγάλος αδερφός του, Γιώργος Αγγέλης, δεν πήγε ποτέ στρατιώτης ως προστάτης της οικογένειας. Αυτόν τον αδερφό Γιώργο δεν τον εκτέλεσαν οι Γερμανοί, αλλά ελληνικά χέρια τον συνέλαβαν. Παιδιά του Γιώργου είναι ο Χρίστος και ο Βασίλης. Ο Λεωνίδας είναι δευτεροανιψιός. Αλλά, ας αφήσουμε να μιλήσει η συγγραφέας με τη γλώσσα της «καρδιάς», όπως η ίδια λέει: Ν. Μιχαήλοβα

Ελληνικά μοτίβα Ο ήρωας της Ελλάδας Γιάννης, κάτοικος του Ταγκανρόγκ Δοκίμιο

Θα σας διηγηθώ για τον Ιωάννη Αγγέλη. Ιωάννης – στα ρωσικά είναι ο Ιβάν (εμείς τον ονομάζαμε Γιάννη). Αγγέλης, βγαίνει από το άγγελος, που μεταφράζεται από τα ελληνικά ως αυτός που φέρνει «μήνυμα». Ήταν για εμάς, που είχαμε γεννηθεί και μεγαλώσει στο Ταγκανρόγκ, ένας αγγελιοφόρος από τη μακρινή εθνική πατρίδα. Ακριβέστερα, υπήρχαν δύο: αυτός και ο Ανατόλι Χρυσούλης. Πάντα μαζί έρχονταν στις συναντήσεις της ελληνικής μας κοινότητας «Ελλάς». Σε γενικές γραμμές, η συνέλευση ήταν το κέντρο της κοινωνικής ζωής, όπου μπορείτε όχι μόνο να μιλήσετε, να διαφωνήσετε και να ακούσετε τους άλλους, αλλά και να κάνετε κάτι ουσιαστικό και να λύσετε ζητήματα του κοινωνικού οργανισμού. Για τους δύο τιμημένους συμμετέχοντες της κοινότητάς μας, η συνέλευση ήταν το ανώτατο πολιτικό καθήκον και υποχρέωση. Τώρα έχει απομείνει μόνον ο Ανατόλι Χρυσούλης. Ο Γιάννης και ο Ανατόλι, όταν μιλούσαν μαζί, έδιναν την εντύπωση μυθικών ηρώων. Η ψυχή του Χρυσούλη ήταν στα βουνά, σε απομονωμένα παρεκκλήσια και εκκλησίες. Έτσι θυμόμαστε την ομιλία του, διαβάζοντας ένα ποίημα για τις εποχές που οι Έλληνες Χριστιανοί, σώζοντας την πίστη τους, οργάνωναν μικρές εκκλησίες ψηλά στα βουνά και προσεύχονταν σ’ αυτές κρυφά από Τούρκους κατακτητές. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 13

14/10/2021 11:26:45


14

Χ ρίστος και Λ εωνί δ ας Α γγέλης

Οι ιστορίες του Γιάννη από την ιστορία της Ελλάδας ήταν έργο θεατρικής τέχνης, όπως θα έλεγαν τώρα – ένα θέατρο με έναν ηθοποιό. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, Έλληνας σημαίνει ρήτορας, δηλαδή σεναριογράφος και ηθοποιός σε ένα άτομο. Στις περιγραφές του οθωμανικού ζυγού εκδηλωνόταν, όπως λένε οι ψυχολόγοι, το συλλογικό υποσυνείδητο (το όραμα). Κάθε φορά, μαζί με το λαό ζούσε ξανά και ξανά για 400 χρόνια, όταν ξανά ιστορούσε την ιστορία… …της Ελλάδας. Ως σκηνοθέτης, ξανάχτιζε την υπάρχουσα διαδοχική αλυσίδα επεισοδίων, και κάθε φορά εμείς παρακολουθούσαμε μια νέα ταινία, στην οποία εναλλάσσονταν εικόνες της ζωής ξεχωριστών ατόμων, οι φρικαλεότητες των Τούρκων, η εκτέλεση των Ελλήνων εθνικών ηγετών, η ομιλία του Πασά και των ηρώων της Ελλάδας, η περιγραφή των μαχών. Για εμάς, τους Έλληνες που γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε στο Ταγκανρόγκ, η Ελλάδα ήταν ένας θρύλος των προγόνων μας που μετανάστευσαν από εκεί τον περασμένο αιώνα, ή ακόμα και τον προηγούμενο χρόνο. Εμείς, η σημερινή γενιά, αν συναντηθήκαμε με την Ελλάδα, ήταν μόνο στο σινεμά ή σε σπάνια σύντομα ταξίδια. Και ο Γιάννης και ο συνομήλικος του ο Ανατόλι Χρυσούλης έζησαν στην Ελλάδα μέχρι το 1945, πέρασαν την παιδική τους ηλικία και τη νιότη τους και συμμετείχαν στην Ελληνική Αντίσταση. Μετά την απελευθέρωση της χώρας από τους φασίστες, πολλοί από αυτούς δικάστηκαν και εκτελέστηκαν από την κυβέρνηση, η οποία, φοβούμενη τις δίκαιες λαϊκές απαιτήσεις για κοινωνική ισότητα, έθεσε όλους τους αντάρτες εκτός νόμου. Για δεύτερη φορά στη ζωή του, ο Γιάννης υπέστη μεγάλη απώλεια. Ως παιδί έχασε τη μητέρα του, ως νεαρός έχασε την πατρίδα του. Μόνο που τη μητέρα του την πήρε η μοίρα, η αδυσώπητη, ενώ την πατρίδα την αφαίρεσε η κυβέρνηση, τόσο από τον Γιάννη όσο και από όλους εκείνους τους κατοίκους των ορεινών περιοχών, που πολέμησαν ενάντια στον φασισμό στα βουνά, όπου ήταν βολικό να κρύβονται από τους εχθρούς. Από την παιδική ηλικία ο Γιάννης γνώριζε τα βουνά ως τα υπάρχοντά του, όσο και τα πέντε δάχτυλά του. Υπάρχει ένας μύθος για την κατασκευή μιας γέφυρας σε ένα απομακρυσμένο χωριό, γνωστό σε όλους τους μαθητές στην Ελλάδα. Ίσως αυτός ο μύθος να αφορά το χωριό του, την Κυψέλη, στην περιοχή της Άρτας. 45 μάστορες και 60 μαθητάδες έχτιζαν τη γέφυρα όλη την ημέρα, και τη νύχτα αυτή έπεφτε. Για να μην καταρρεύσει η γέφυρα, ένας από τους μάστορες έχτισε την κόρη του στα θεμέλια και στη συνέχεια η γέφυρα έγινε σταθερή. Σε αυτόν τον μύθο υπάρχουν η ηχώ από τον αρχαίο ειδωλολατρικό πολιτισμό και μια μεταφορική απεικόνιση των δυσκολιών του ταξιδιού σε απρόσιτες ορεινές περιοχές. Η παιδική ηλικία του Γιάννη είναι γεμάτη με το σκληρό πάθος του παραμυΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 14

14/10/2021 11:26:45


Π ολιτικ o ί πρόσφυγες στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες

15

θιού του αγοριού χωρίς μητέρα. Πέθανε όταν ήταν οκτώ μηνών και ο πατέρας μεγάλωσε το παιδί. Φεύγοντας στο χωράφι για όλη την ημέρα, προκειμένου να αποφευχθούν ατυχήματα, έβαζε στο το παιδί σε μια τρύπα, φαγητό και απλά παιχνίδια. Και η οικογένεια ήταν μεγάλη, ο Γιάννης ήταν το όγδοο παιδί. Τότε ο πατέρας παντρεύτηκε για δεύτερη φορά, και η θετή μητέρα γέννησε πέντε ακόμη παιδιά. Ο εργατικός πατέρας του Γιάννη σταδιακά έγινε εύπορος. Αργότερα, στο Ταγκανρόγκ, ο Γιάννης έλεγε ότι στη Ρωσία τον πατέρα του θα τον θεωρούσαν κουλάκο. Αλλά τα χρήματα δεν χάλασaν την ψυχή αυτού του αγρότη. Η οικογένεια ήταν φιλική και εργατική. Όλοι τρέφονταν με την εργασία τους. Ο Γιάννης πήγε να μάθει σε έναν εύπορο καταστηματάρχη, και άρχισε να ζει σχετικά καλά. Ο καταστηματάρχης τον συμπάθησε επειδή ο νεαρός ήταν ειλικρινής και ήθελε να τον παντρέψει με την κόρη του. Αλλά ο πόλεμος με τη Γερμανία ξεκίνησε και ήρθε το κάλεσμα του στρατού. Ο μεγαλύτερος αδελφός ήταν ήδη παντρεμένος, είχε ένα παιδί και περίμενε ένα δεύτερο και ο πατέρας του είπε: πρέπει να πας στη θέση του μεγαλύτερου. Ο Γιάννης αύξησε τα χρόνια του λέγοντας ότι ήταν 22 ετών και πήγε στον πόλεμο. Μαζί με όλους τους πατριώτες, η οικογένεια του Αγγέλη είπε στον φασισμό «ΟΧΙ», που σημαίνει «όχι». Αυτό ήταν το αποτέλεσμα ενός εθνικού δημοψηφίσματος το 1940. Αλλά οι ανώτεροι κύκλοι και ο βασιλιάς δημιούργησαν μια κυβέρνηση συνασπισμού με τη Γερμανία. Σε αντίθεση με αυτόν, οι λαϊκοί ηγέτες ηγήθηκαν του κινήματος της Αντίστασης. Ο Γιάννης έγινε μέλος του Εθνικού-Απελευθερωτικού Στρατού «Ελλάς» (που μεταφράζεται ως «Ελλάδα», όπως και στη Ρωσία μπορούμε να πούμε «Ρους»). Το χειμώνα, ξεκίνησε η υποχώρηση και όλοι όσοι αποφάσισαν να μετακινηθούν από τον κρατικό στρατό στον Λαϊκό-απελευθερωτικό Στρατό του ΕΛΑΣ πήγαν στα βουνά. Ήταν χειμώνας. Ο Γιάννης έφυγε μαζί τους. Τον δεύτερο αδελφό τον εκτέλεσαν στη Γκεστάπο για αντιφασιστική δράση. Άφησε δύο παιδιά – τον Λεωνίδα και τον Γιώργο. Αργότερα, ο Γιάννης έλεγε στην κόρη του την Ελλάδα, που τώρα ζει με την οικογένειά του στο Ταγκανρόγκ, για τις φρικαλεότητες του πολέμου. Την άνοιξη στα βουνά, όταν το χιόνι έλιωσε, οι αντάρτες είδαν τα πτώματα όλων των κατοίκων ενός χωριού, που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς. Μετά τον πόλεμο και τη νίκη κατά της Γερμανίας, η νέα κυβέρνηση της Ελλάδας πρόδωσε τον λαό με τον ίδιο τρόπο όπως και η προηγούμενη κυβέρνηση. Τα πρώην μέλη της Αντίστασης κηρύχθηκαν πολιτικά επικίνδυνα, όπως οι Κομμουνιστές. Ο Στάλιν έδωσε χείρα βοηθείας στους κομμουνιστές της Ελλάδας. Με εντολή του, οι πολιτικοί μετανάστες εγκαταστάθηκαν κοντά στην Τασκένδη. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 15

14/10/2021 11:26:45


16

Χ ρίστος και Λ εωνί δ ας Α γγέλης

Ήδη από εκεί, από τη Σοβιετική Ένωση, όταν η εξουσία των «μαύρων συνταγματαρχών» ανατράπηκε στην Ελλάδα, ο Γιάννης έστελνε χρήματα στους ανιψιούς του, τον Λεωνίδα και Γιώργη, για να μπορούν να σπουδάσουν. Ο Λεωνίδας σπούδασε στην Αγγλία, και όταν στάθηκε στα πόδια του, άρχισε να βοηθά τον πατέρα του – όπως αποκαλούσε τον Γιάννη. Στην Τασκένδη ο Γιάννης εργαζόταν, σπούδασε σε στρατιωτική σχολή και μετά παντρεύτηκε μια κοπέλα, την Άλλα, από την πόλη Τούσινο, κοντά στη Μόσχα. Η οικογένεια της Άλλα, ή ακριβέστερα, αυτή και η μητέρα της, εγκαταστάθηκε κοντά στην Τασκένδη, στον τόπο εργασίας της μητέρας. Εδώ γεννήθηκε η μεγαλύτερη κόρη, η Ελλάδα. Τώρα όλοι στο Ταγκανρόγκ την αποκαλούν Λάντα, χωρίς να υποψιάζονται κάθε φορά ότι αυτό το όνομα είναι παράγωγο του ονόματος της μακρινής πατρίδας του πατέρα της. Ο Γιάννης δούλεψε όλη του τη ζωή ως οικοδόμος. Το 1966 σημειώθηκε ισχυρός σεισμός στην Τασκένδη, και στην οικογένειά του προτάθηκε να μετακομίσει στο Κιρόβογκραντ, όπου δόθηκαν στα θύματα του σεισμού διαμερίσματα. Και στη συνέχεια η Άλλα Τρίφοβνα αποφάσισε να μετακομίσει στο Ταγκανρόγκ και όλη η οικογένεια εγκαταστάθηκε εδώ. Τώρα οι αδελφές Ελλάδα και Μαργαρίτα επικοινωνούν με συγγενείς στην Ελλάδα, αν και δεν γνωρίζουν την Ταγκανρόγκ γλώσσα. Αλλά μήπως για την καρδιά χρειάζεται η γλώσσα; Τα καυτά συναισθήματα ενώνουν τα μέλη αυτής της οικογένειας και ζεσταίνουν όλους όσοι γνώριζαν τον Γιάννη και τώρα γνωρίζουν την οικογένεια, με ζεστασιά και αγάπη. Ταγκανρόγκ, 2002. «Βέχι Αλμονάχα»

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 16

14/10/2021 11:26:45


Δημήτριος Γ. Καλούσιος*

Το Ματσούκι Ιωαννίνων 1937-1951 ΣΤ΄ 5. ΤΟ ΧΩΡΙΟ** Ι. Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ

1. Το κτίριο

H

Κοινότητα Ματσουκίου απόκτησε ιδιόκτητο κτίριο το 2001. Μέχρι τότε στεγαζόταν συνήθως σε οικήματα με ενοίκιο. Παραθέτουμε σχετική Πράξη (60/23.9.1940) μειοδοτικής δημοπρασίας μίσθωσης οικίας για στέγαση του Κοινοτικού γραφείου, κατόπιν της υπ’ αριθμ. 50255/17.9.1940 διαταγής της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου, «δι’ ἧς ἐντέληται ὅπως ἐνεργηθῆ μειοδοτική δημοπρασία πρός μίσθωσιν οἰκείματος διά στέγασιν τοῦ κοιν. Γραφείου.Ἡ Διοικοῦσα ἐπιτροπή συσκεψαμένη ἀποφαίνεται ψηφίζει ὅπως ἐνεργηθῆ μειοδοτική δημοπρασία διά μίσθωσιν οἰκίας πρός στέγασιν τοῦ κοιν. γραφείου ὑπό τούς κάτωθι ὅρους. 1) ἡ μίσθωσις εἶναι δι’ ἐτῆς (2) ἀρχομένη ἀπό τῆς ἡμέρας τῆς κοινοποιήσεως τῆς ἐγκρίσεως εἰς τόν τελευταῖον μειοδότην.2) τό οἰκημα δέον νά ἀποτελείται ἀπό δύο ἀνωγείων δωματίων ἥ καί ὑσογείων καταλλήλων διά τήν στέγασιν τοῦ κοινοτικοῦ γραφείου, τοῦ μειοδότου ὑποχρεωμένου νά προβῇ εἰς τούς ὑποδηχθησομένους ὑπό τῆς Διοικούσης ἐπιτροπῆς ἐπισκευάς καί διαρρυθμίσεις πᾶς μειοδότης ὁφείλει κατά τήν δημοπρασίαν να καταθέση Γραμμάτιον ἐκ δραχμῶν 500 πεντακοσίων. ὡς ἐγγύησιν τοῦ ποσοῦ τοῦτου ἐπιστρεφομένου μετά τήν ἐγκατάστασιν καί ἐκτέλησιν τῶν ὑποδειχθησομένων μεταρρυθμήσεων καί ἐπισκευῶν, ἄλλως περιέρχειται τοῦτον (ἐγγύησις) πρός ὅφελος τοῦ κοινοτικοῦ Ταμείου. 3) Πρώτη προσφορᾶ ὁρίσθη τό ποσόν τῶν δρχ. 2,400 δυό χιλιάδων τετρακοσίων ἥτοι δρχ. διακοσίων μηνιαίως, ἡ δημοπρασία ἐνεργηθῆσεται τήν δευτέραν κυριακήν ἀπό τῆς λήψεως τῆς ἐγκρίσεως τῆς παρούσης πράξεως. 4) ὁ τελευταίος μειοδότης ὁφείλη ἐντός ὁκτῷ ἠμερῶν ἀπό τῆς λήψεως παρούσης μισθώσεως νά παρουσιασθῇ ἐνώπιον τοῦ οἰκείου συμβολαιογραφείου, καλοῦμενος * Ο Δημήτριος Γ. Καλούσιος είναι θεολόγος, φιλόλογος και ερευνητής. ** Συνέχεια από το προηγούμενο. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 17

17

14/10/2021 11:26:45


18

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

παρά τοῦ πρόεδρου Διοικούσης ἐπιτροπῆς πρός σύνταξιν τοῦ μισθοτηρίου Συμβολαίου, και 5) κυρίκια καί ἔξοδα συμβολαίου βαρρύνουσιν τόν τελευταίον μειοδότην, ἡ παράβασις ἐνός τοῦ ἄνω ὅρου συνεπάγηται τήν ἀπώλειαν τῆς προκαταβολῆς καί τήν ἐπανάληψιν τῆς μισθώσεως εἰς βάρος τοῦ τελευταίου μειοδότου διά τό τυχόν ἐπί πλέον μίσθωμα.ἀνατίθησι τήν περαιτέρῳ ἐνέργειαν εἰς τόν οἰκεῖον πρόεδρον.ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδήμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» Α. Το 1941 ενοικιάζεται ένα δωμάτιο του οικήματος του Ναού της Αγίας Παρα-

σκευής, όπως, εμφαίνεται από τις παρακάτω Πράξεις: 1. Πράξη 8/30.3.1941 «Ἡ τριμελής Διοικοῦσα Ἐπιτροπή κοινότητος Ματσουκίου […] (τοῦ προέδρου) ὑποβαλόντος εἰς τήν Διοικοῦσαν Ἐπιτροπήν τήν ὑπ’ ἀριθ. 6159/ τῆς 25-2-41 Δ/γῆς Σης Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, συνεστώσης ἵνα διά ἀποφάσεως προβοῦμεν ἀπ’ εὐθείας εἰς ἐκμίσθωσιν οἰκήματος διά τήν στέγασιν τοῦ κοινοτικοῦ γραφείου, ὡς καί τό ὑπ’ ἀριθ. 4/ της 25-3-41 ἔγγραφον προέδρου ἐκκλησιαστικοῦ συμβουλίου. περί ἀμέσου ἑκενώσεως τοῦ Δωματίου τοῦ οἰκήματος ἱεροῦ ναοῦ “ἀγίας Παρασκευῆς” Κοινότητος Ματσουκίου, εἰς ὅ στεγάζεται τό γραφεῖον Κοινότητός μας […] καί γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως μή ὑπάρχοντος ἐν τῇ κοινότητί μας ἑτέρου καταλλήλου οἰκήματος πρός στέγασιν τοῦ γραφείου τῆς Κοινότητος […] Ἀποφαίνεται Ἐγκρίνει τήν διατήρησιν τοῦ ἐνός δωματίου τοῦ οἰκήματος τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἀγίας Παρασκευῆς” καί μέχρι ἐξεβρέσεως καταλλήλου οἰκήματος πρός στέγασιν τοῦ Γραφείου τῆς Κοινότητος πληρώση ἐνοίκιον τῷ ἱερῷ Ναῷ τῆς “Ἀγίας Παρασκευῆς” Κοινότητος Ματσουκίου. Ἐπίσης ψηφίζει τήν ἀνάληψιν τῆς ἐν Κεφ. 4ον ἄρθρον 1ον κατηγορίαν Ι. ἐξόδων προ/σμοῦ χρήσεως 1940-1941, ἀναγεγραμμένης πιστώσεως τῶν δρχ 2,400 δύο χιλιάδων τετρακοσίων ὑπέρ τοῦ ἄνω Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἀγίας Παρασκευῆς” διά τήν πληρωμήν ἐνοικείου τοῦ γραφείου τῆς Κοινότητος ἀπό 1ης Ἰουλίου 1940 μέχρι 30 Ἰουνίου 1941 […] ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδήμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 18

14/10/2021 11:26:45


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

19

2. Πράξη 27/19.10.1941 «Ἡ τριμελής Διοικοῦσα ἐπιτροπή Κοινότητος Ματσουκίου […] ἐγκρίνει τήν ἀνάληψιν πιστώσεως δραχμῶν 1800 χιλίων ὀκτακοσίων, ἐκ τοῦ Κεφ. 21. ἄρθρον 4. κατηγορίας ΙΙΙ ἐξόδων προ/σμοῦ χρήσεως 1941-1942, ὑπέρ τοῦ δικαιούχου Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἀγίας Παρασκευῆς” Ματσουκίου, διά πληρωμήν ἐνοικίου τοῦ ἐνός δωματίου τοῦ οἰκηματός του χρησιμοποιουμένου πρός στέγασιν τοῦ γραφείου Κοινότητός μας […]. ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδήμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» 3. Πράξη 28/19.12.1941 «Ἡ τριμελής Διοικοῦσα ἐπιτροπή Κοινότητος Ματσουκίου […] ψηφίζει τήν ἀνάληψιν πιστώσεως δραχμῶν 2,400, τήν ἐγγεγραμμένην ἐν τῷ Κεφ. 4 ἄρθρον 1 κατηγορίας Ιη ἐξόδων πρ/σμοῦ χρήσεως 1941-1942, ὑπέρ τοῦ δικαιούχου Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἀγίας Παρασκευῆς” Ματσουκίου, διά τήν πληρωμήν ἐνοικίου ἐνός δωματίου τοῦ οἰκηματός του χρησιμοποιουμένου πρός στέγασιν τοῦ Κοινοτικοῦ γραφείου καί ἀπό 1ης Ἀπριλίου 1941 εως 31 Μαρτίου 1942, ἐτήσιον ἐνοίκιον […]. ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδήμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» B. Το 1951 το Κοινοτικό γραφείο συνεδριάζει προσωρινά στο καφενείο του Ιωάν-

νη Κωσταδήμα, εφ’ όσον δεν υπάρχει ειδικό Γραφείο της Κοινότητας: 1. Το Κοινοτικό συμβούλιο Ματσουκίου συνεδριάζει «ἐν τῷ Καφφενείῳ Ἰωάννου Κωσταδήμα, ἔνθα προσωρινός Στεγάζεται τό Κοινοτικόν Γραφεῖον» (Πράξη 10/19.8.1951). 2. Το Κοινοτικό συμβούλιο συνεδριάζει «ἐν τῷ καφφενείῳ Ἰωάν. Κωσταδήμα ἔνθα προσωρινός στεγάζεται τό γραφεῖον, λόγῳ μή ὑπάρχοντος Γραφείου Κοινότητος» (Πράξη 11/26.8.1951). 3. Τον Αύγουστο 1951 το Κοινοτικό συμβούλιο Ματσουκίου συνέρχεται «εἰς συνεδρίασιν. ἐν τῷ καφφενείῳ Ἰωάννου Κωσταδήμα ἔνθα προσωρινός στεγάζεται τό Γραφεῖον Κοινότητος» (Πράξη 12/27.8.1951). 4. Το Κοινοτικό συμβούλιο συνέρχεται εις συνεδρίαση «ἐν τῷ Κοινοτικῷ Γραφείω στεγαζομενον προσωρινός ἐν τῷ Καφφενείῳ Ἰωάν. Κωσταδήμα» (Πράξη 20/10.9.1951). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 19

14/10/2021 11:26:45


20

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

Γ. Αναφέρεται συνεδρίαση και στο Δημοτικό Σχολείο (Πράξη 33/5.10.1951). Δ. Το 1949 το Κοινοτικό γραφείο έχει μεταφερθεί «Ἐν τῆ οἰκία Μαρξ Ναρδάου 6» στα Ιωάννινα, για λόγους ασφαλείας (Πράξη 6/4.3.1949). «Σου γνωρίζω ότι η οδός Μαξ Νορδάου είναι η σημερινή Γιοσέφ Ελιγιά που ξεκινά κάθετα από την οδό Αβέρωφ (εκεί που είναι τα ασημουργικά καταστήματα) και βγαίνει ανατολικά προς το πάρκο της λίμνης, τα παλιά ταμπάκικα».1 Η Κοινότητα, τελικά, απόκτησε, το 2001, ιδιόκτητο κτίριο, με την αγορά του εκκλησιαστικού της πλατείας: Το Κοινοτικό συμβούλιο της Κοινότητας Ματσουκίου προβαίνει, κατ’ αρχάς, στη σύσταση της επιτροπής «η οποία θα καθορίσει το τίμημα του ακινήτου» (Πρακτικό 3/15.4.2000, αριθμ. απόφασης 17/2000). Στη συνέχεια «Εγκρίνει την αγορά του ακινήτου» (Πρακτικό 3/15.4.2000, αριθμ. απόφασης 18/2000). Το επόμενο έτος (2001) ορίζεται νέα επιτροπή, «η οποία θα καθορίσει το τίμημα του ακινήτου» (Πρακτικό 4/12.5.2001, αριθμ. απόφασης 19/2001). Τέλος, τον Οκτώβριο 2001, Το Κοινοτικό συμβούλιο «ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ ΟΜΟΦΩΝΑ

1. Να γίνει η αγορά του κτιρίου που ανήκει στον Ι. Ν. Αγίας Παρασκευής Ματσουκίου, διότι είναι το ΜΟΝΑΔΙΚΟ που εξυπηρετεί τις ανάγκες του κοινοτικού γραφείου, του ιατρείου και του Πολιτιστικού-Μορφωτικού Συλλόγου “Η ΒΥΛΙΖΑ’’. 2. Ψηφίζει πίστωση 7.000.000 δρχ. που είναι γραμμένη στον προϋπολογισμό 2001 της κοινότητός μας για την αγορά του ανωτέρου κτιρίου» (Πρακτικό 8/6.10. 2001, αριθμ. απόφασης 43/2001). Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής εισέπραξε από την Κοινότητα στις 15.12.2002 είκοσι χιλιάδες εξακόσια ευρώ και ένα λεπτό (20.600,01 €). 2. Η σφραγίδα Το Κοινοτικό συμβούλιο της Κοινότητας Ματσουκίου το 1949, κατόπιν της υπ’ αριθμ. 10951/64/2.10.1949 εγκυκλίου διαταγής Σης Νομαρχίας Ιωαννίνων, «δι’ ἧς παραγγέλει τήν ἀντικατάστασιν τῆς σφραγίδας τῆς Κοινότητος καί τάσει προθεσμίαν μέχρι 10.11.49. ἀποφαίνεται Ὁμοφώνως ψηφίζει τήν ἀντικατάστασιν τῆς σφραγίδος Κοινότητος διά νέας

1. Επιστολή Ευαγγέλου Βλ. Ντόκα στον Δημήτριο Γ. Καλούσιο, Γιάννινα 3.3.2021. Πολλές οι ευχαριστίες μου για την πληροφόρηση. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 20

14/10/2021 11:26:45


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

21

Η σφραγίδα της Κοινότητας Ματσουκίου (Πράξη 8/ 25.10.1949).

Η κίνηση της ντριστέλας του Ματσουκίου βαίνει συνεχώς αυξανόμενη (29.7.2010).

τοιαύτης μέ τάς κάτωθι ἐνδείξεις ἐπί τοῦ ἄνω ἡμίσεως τοῦ πρῶτου κύκλου μέ κεφαλιά γράμματα τάς λέξεις “Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος” ἐπί τοῦ κάτου ἡμίσεως τοῦ ἰδίου κύκλου μέ κεφαλαία γραμματα τάς λέξεις “Κοινότης Ματσουκίου.” Εἰς τό ἐσωτερικόν μεγάλον κύκλον καί εἰς τό μέσον τόν Βασιλικόν θυρεόν (Στέμμα) καί ἀνωθεν τοῦ θυριοῦ καί ἀκριβῶς κάτωθι τῶν λέξεων “Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος” καί ἐντός ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 21

14/10/2021 11:26:46


22

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

τοῦ ἐσω/κοῦ μέ μικρότερα κεφαλαία γράμματα (διάγράφονται δύο λέξεις) στοιχεῖα τάς λέξεις “Νομός Ἰωαννίνων’’» (Πράξη 8/25.10.1949). ΙΙ. ΤΑ ΥΔΡΟΚΙΝΗΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ

Στο Ματσούκι δουλεύουν και τα τρία υδροκίνητα παραδοσιακά εργαστήρια, μύλος, ντριστέλα και μαντάνι, εργαστήρια υψηλής επινόησης, που εξυπηρέτησαν άριστα τις βασικές τοπικές ανάγκες. Με την Πράξη 33/29.5.1938 αναλαμβάνεται πίστωση «ἐκ δραχμῶν 10,000 διά περίφραξιν διά τοίχου καί στέγης (οἰκίσκου) του μαντανίου καί ὑδροτριβῆς του» (Ιδέ, Πρακτικό 17/28.10.1938). Κατά την Πράξη 68/28.10.1938 «ὁ οἱκοίσκος τοῦ Κοιν. Μανδανίου ἀποπερατώθη πρό ὁλοίγων ἡμερῶν» (Ιδέ και, Πρακτικό 19/6.12.1938, Πράξη 73/6.12.1938). Σήμερα και τα τρία εν λόγω εργαστήρια είναι ανακαινισμένα, δουλεύει, όμως, μόνο η ντριστέλα, και μάλιστα πάρα πολύ και για όλη την ευρύτερη περιοχή. Ο μύλος χρησιμοποιείται για εκθέσεις φωτογραφίας, αλλά, βέβαια, και σαν παραδοσιακό μνημείο, όπως και το μαντάνι. ΙΙΙ. Η ΑΝΑΔΑΣΩΣΗ

Τα βουνά του Ματσουκίου είναι σπανά, κατάλληλα για κτηνοτροφία και γεωργία, υπάρχει μόνον ένα ελατόδασο στα νοτιοδυτικά. Κατά καιρούς, όμως, λαμβάνεται μέριμνα για ορισμένες αναδασώσεις. Το 1939 διατίθενται «δρχ 1.000 ὑπέρ ἀναδάσωσιν Κοινοτητός μας» (Πρακτικό 15/4.7.1939. Ιδέ, Πράξη 37/4.7.1939). Στις ημέρες μας και στα βορειοανατολικά του χωριού, θέση Σουρίνο, σε έκταση 250 περίπου στρεμμάτων φυτεύτηκαν, το 1962, πεύκα.2 IV. Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ Α. Η Κοινότητα επιχορηγεί κατά καιρούς τον ναό της Αγίας Παρασκευής για τις

διάφορες ανάγκες του: 1) Η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας, το 1938, «ψηφίζει ἐγκρίνη συμπληρωματικήν πίστωσιν ἐκ δραχμῶν ὀκτώ (8000) χιλιάδων […] εἰσφοράν ὑπέρ Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἁγίας Παρασκευῆς” πρός ἐνίσχυσιν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ταμείου […] λόγω εἰσφορᾶς πρός ἐκτέλεσιν καί ἐπισκευήν τῶν ἐκκλησιαστικῶν κτημάτων καθ’ ὅσον τά ἔσοδα τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ δέν ἐπαρκούση πρός πληρωμήν τῶν τακτικῶν ὑποχρεώ2. Καλούσιος 1994, Α΄, 109. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 22

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

23

σεων» (Πράξη 23/27.4.1938). 2) Η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας «ἐγκρίνη τήν ἀνάληψιν τῶν 2.000 δραχ. […] διά εἰσφοράν Ἱεροῦ Ναοῦ ἁγίας Παρασκευῆς» (Πρακτικό 1/6.6.1938. Ιδέ και, Πράξη 37/6.6.1938). 3) Η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] δρχ. 3.000 τριῶν χιλιάδων ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Ἱεροῦ Ναοῦ “Ἁγίας Παρασκευῆς’’» (Πράξη 57/29.8.1940). Β. Η Κοινότητα ενδιαφέρεται και για το Κοιμητήριο:

1) Το 1937 η Κοινότητα διαθέτει 7.200 δρχ. για την περίφραξη του Νεκροταφείου (Πρακτικό 8/14.8.1938. Ιδέ και, Πράξη 52/14.8.1938). 2) Το 1939 διαθέτει 1000 δρχ. «διά περίφραξιν Νεκροταφείου Κοινότητός μας» (Πρακτικό 15/4.7.1939. Ιδέ και, Πράξη 37/4.7.1939). 3) Το 1940 η Κοινότητα ψηφίζει την ανάληψη «ἀναγεγραμμένης πιστώσεως δρχ 2,200 δύο χιλιάδων διακοσίων, διά τήν ἐπισκευήν τῆς θύρας ὧς καί τοῦ καταπεσόντος τοῖχου διά τήν περίφραξιν τοῦ Νεκροταφείου Κοινότητος» (Πράξη 63/23.9.1940). 4) Το 1941 η Κοινότητα «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] δρχ. 3.000 τριῶν χιλιάδων, διά τήν ἐπισκευήν τῆς θύρας ὡς καί τού καταπεσόντος τοῖχου διά τήν περίφραξιν τοῦ Νεκροταφείου τῆς Κοινότητος» (Πράξη 23/25.7.1941). Γ. Η Κοινότητα, επίσης, μισθοδοτεί τον εφημέριο: «ὀ πρόεδρος προτείνει ὅπως

φηφίσει πίστωσιν δρχ 8000 ὑπέρ Ἱεροῦ Νάοῦ Ἅγίας Παρασκευῆς” διά μισθοδοσίαν Ἱερέως· ἡ ἐπιτροπή ἀκοῦσασα τοῦ προεδρου ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἄνω πίστωσιν καί ἐκδίδει τήν ὑπ’ ἀριθ: 35· ἐ. ἔ. πράξιν της-» (Πρακτικό 15/4.7.1939. Ιδέ και, Πράξη 35/4.7.1939). Η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] δρχ. (3.000) τριῶν χιλιάδων, ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Ἱεροῦ Ναοῦ Ἀγίας Παρασκευῆς” διά μισθοδοσίαν ἰερέως» (Πράξη 2/10.2.1942). Δ. Ο εφημέριος του Ματσουκίου κατά τό χρονικό διάστημα 1938-1951:

1) Με την Πράξη 51/14.8.1938 της Κοινότητας διορίζεται μέλος της υγειονομικής επιτροπής της Κοινότητας Ματσουκίου. 2) Το 1947 το Κοινοτικό συμβούλιο του Ματσουκίου, για την ανασυγκρότηση Κοινοτικών επιτροπών διανομής εφοδίων διορίζει «ὡς 5ον μέλος καί ἀντί Δημοσίου ὑπαλλήλου μή ὑπάρχοντος οὔτε Δημοδιδασκάλου, τόν Ἐφημέριον Κων/ίνον Δ. Λένην» (Πράξη 11/25.9.1947). 3) Με την Πράξη 65/3.12.1939 ορίζεται ως μέλος κατά την ανασύσταση της επιτροπής «καθορισμοῦ ἀπορίας πολυτέκνων Κοινότητός μας». ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 23

14/10/2021 11:26:46


24

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

4) Στην Πράξη 12/27.8.1951 συνυπογράφει ως μέλος για τον καθορισμό των απόρων συμμοριοπλήκτων του Ματσουκίου. 5) Στην Πράξη 3/27.4.1951 συνυπογράφει στην κατάσταση της Κοινότητας Ματσουκίου για τα άτομα που δικαιούνται δωρεάν χορήγηση τροφίμων. V. ΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

Η Κοινότητα Ματσουκίου επιχορηγεί και το Νηπιαγωγείο του χωριού για τις ανάγκες του: 1) Το 1939 η Κοινότητα διαθέτει «δχ 500 ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Νηπιαγωγείου» (Πρακτικό 15/4.7.1939. Ιδέ και, Πράξη 38/4.7.1939). 2) Το επόμενο έτος η Κοινότητα διαθέτει πάλι «2) δρχ 500 πεντακοσίων, ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Νηπιαγωγείου» (Πράξη 56/29.8.1940). 3) Το 1942 η Κοινότητα διαθέτει άλλες «2) δρχ 500 πεντακοσίων, ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Νηπιαγωγείου» (Πράξη 3/10.2.1942). 4) Το 1946 η Κοινότητα διαθέτει «2) ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Νηπιαγωγείου δρχ. (100,000) ἐκατό χιλιάδων» (Πράξη 23/14.10.1946). Το 1946 η Κοινότητα προσλαμβάνει ιδιωτική νηπιαγωγό μέχρι τον διορισμό κρατικής: «αριθμ. πραξ 28 Ματσούκιον 21 Δ/βρίου 1946 τό Κοινοτικόν Συμβούλιον Κοινότητος Ματσουκίου, συγκείμενον ἐκ τοῦ προέδρου αὐτοῦ Ἰωαννου Δ Μητρέλου, καί τῶν μελῶν αὐτοῦ 1) Γεωργίου Ἀθ. Κωσταδήμα, καί 2) Εὐαγγέλου Κ. Στραγάλη, τῶν ἐτέρων μελῶν μή προσελθόντων τοῦ μέν ἑνός ὡς πληροφορούμεθα ὑποβαλών παραίτησιν τοῦ δέ ἔτέρου οὐδόλως ἀναλαβόντος καθήκοντα ἀφ’ ἧς διορίσθην, συνελθόν εἰς τρίτην συνεδρίασιν ἐν τῷ Κοινοτικῷ γραφείῳ τῇ προσκλήσει τοῦ προέδρου προχωρεῖ εἰς τήν λήψιν ἀποφάσεων παρισταμένου τοῦ ἐνός τρῖτου τῶν μελῶν ὡς ὁ νόμος ὁρίζει, ἐχων δέ ὑπ’ ὅψει καί τό ἐπεῖγον τῶν ληπτέων ἀποφάσισεν, ὁ πρόεδρος εἰσηγήται εἰς τό συμβούλιον τήν λήψιν ἀποφάσεως διά τήν πληρομήν μισθοδοσίας τῆς ἰδιοτικῆς νηπειαγωγοῦ τῆς Κοινότητός μας διά τήν ἐκμάθεσιν τῆς γλῶσης καθ’ ὅτι τό Νηπειαγωγεῖον στερεῖται κρατικῆς Νηπειαγωγοῦ ἀπό τό ἔτος 1940 καί πρός ἐξηπηρέτησιν τῶν ἀναγκῶν διόρισαμαν τοιαύτην τήν Χρυσοῦλαν Εὐαγγ. Στραγάλην Ἐλληνίδαν. ὑπήκοον καί ἔχων γραμματικάς γνῶσης καί χριστ. ὁρθόδοξον. καί ὅπως τό Συμβούλιον ἐκδόσει τήν ἀπόφασίν τουΤό Συμβούλιον λαβών ὑπ’ ὅψει τήν ἄνω πρότασιν. καί γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τήν ἀπό τό ἕτος 1940 καί ἐντεῦθεν χηρέυουσαν θέσιν τοῦ Νηπειαγωγείου καί τήν ἀμάθειαν τῆς γλωσης τῶν Νηπείων τῆς Κοινότητος ἐκ τῆς ἐλλείψεως κρατικῆς Νηπειαγωγοῦ προσλαμβάνομεν ὡς τοιαύτην καί διά τάς ἀνάγκας τῶν ΝηπείΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 24

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

25

Το μαντάνι του Ματσουκίου με πέτρινη στέγη, σήμερα μουσειακό μνημείο (22.7.2007).

ων τῶν κατοίκων τῆς Κοινότητος μας τήν Χρησούλαν Εὐαγγ. Στραγάλη. ὑπήκοον ἐλληνίς καί ἔχουσα τάς ἀπαιτουμένας γνῶσεις διά τήν θέσιν τῆς Νηπειαγωγοῦ ὅστις καί καλῆς διαγωγῆς τυγχάνει.ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 25

14/10/2021 11:26:46


26

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

Ἀποφαίνεται Ἐγκρίνει ὅμοφώνως τόν διωρισμόν τῆς Χρυσοῦλας Εὐάγγ. Στραγάλη ὡς ἰδιοτικήν Νηπειαγωγόν τῆς Κοινότητος Ματσουκίου ἕως ὅτου τό Κράτος διωρίση καί πάλιν Κρατικήν τοιαύτην καί μέ μινιαίαν ἀντιμισθίαν τῶν δραχμῶν ἑβδομήκοντα χιλιάδων (ἀριθμ. 70,000) πληρωτέας ἐκ τοῦ ταμείου τῆς Κοινότητος Ματσουκίου καί ἀπό 10ης Ἰανουαρίου ἐ.ἔ. ἕως 31 Μαρτίου 1947 καί ἀπό 1ης Απριλίου ἐ. ἔ. θά ἐγγραφῆ ἡ πιστώσις εἰς τό προϋπολογισμόν χρησεως 1947-1948 δι’ οὗς μῆνας ἐπί πλέον θέλη ἐργασθῆ ὡς Νηπειαγωγός.Ἐπίσης ψηφίζει τήν μεταφορᾶν πιστώσεως ἐκ τοῦ ἀποθεματίκοῦ Κεφαλαίου 40 ἄρθρον 2. κατηγορίας VIII, ἐξόδων προ/σμοῦ χρήσεως 1946-1947 δραχμων 210 διακοσίων Δέκα χιλιάδων εἰς τό Κεφάλαιον 25 ἄρθρον 9 κατηγορίας V ἐξόδων προ/ σμοῦ χρῆσεως 1946-1947 εἰς ἐνισχεισίν του, διά τήν πληρωμήν τής ὡς ἄνω διωρισθείσης ἰδιοτικῆς Νηπειαγωγοῦ μηνιαίας ἀντιμισθίας τῶν δραχμῶν εβδομήκοντα χιλ. (ἀριθμ. 70,000) καί τήν πληρωμήν διά χρηματικοῦ ἐντάλματος ἐκδοθησομένου ἐπ’ ὀνοματι τής δικαιούχου, καί εἰς τό τέλος ἐκάστου μηνός. ἐκ Ταμείου τῆς Κοινότητος. Θεωρεῖ τήν παροῦσαν πρᾶξιν ὡς ἀνάληψιν καί ὡς ἀπόδοσιν λο/σμου, ἀνατίθησι παραιτέρω ἐνέργειαν εἰς τόν οἰκεῖον πρόεδρον. ὁ πρόεδρος Τά μέλη (Τ.Υ.) (Τ.Υ.) Ι Μητρέλος Γεωρ Κωσταδήμας Εὐ Στραγάλης VI. ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

1. Η Διαβάθμιση Το 1937 «τό σχολεῖον εὑρίσκεται ὑπό πρότασιν πρός προαγωγήν εἰς τριτάξιον» (Πράξη 75/21.11.1937). Το 1940 λειτουργεί ως τριτάξιο (Πράξη 47/7.8.1940). Το 1951 είναι τριτάξιο (Πράξη 32/30.9.1951). 2. Η Σχολική εφορεία Το 1938 η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου «ἐγκρίνει καί διορίζει μέλη τῆς Σχολικης Ἐφορείας τοῦ μέν Δημοτικοῦ Σχολείου Ματσουκίου τόν Σπῦρον Παπαδημητρίου, τόν δέ Κωνσταντῖνον Ἰ. Παπᾶν εἰς τό Νηπιαγωγεῖον ἀντί τῶν ἀπολυθέντων τοιούτων διά Β. Διατάγματος Κωνσταντίνον Γ. Τσαντούλη καί Κωνσταντίνον Δ. Κωσταδήμα. Καί ἀναθέτει εἰς τόν πρόεδρον νά ὑποβάλῃ ἀντίγραφον τῆς παρούσης πρός τόν κ. Ἐπιθεωρητην Δημ. Σχολείων Ζαγορίου» (Πράξη 16/29.3.1938). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 26

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

27

3. Οι Δάσκαλοι 1) Κωσταδήμας Γεώργιος του Αθανασίου Γραμματέας της Κοινότητας Ματσουκίου το χρονικό διάστημα 20.3.1937 – 1.2.1938.3 Υποδεικνύεται, ως «δημοδιδάσκαλος», μέλος για τη συγκρότηση της υγειονομικής επιτροπής της Κοινότητας Ματσουκίου (Πράξη 51/14.8.1938). Υπηρέτησε στο Δημοτικό Ματσουκίου την περίοδο 1933-1938. 2) Κωσταδήμας Κωνσταντίνος του Αθανασίου Στις 7.3.1939 μνημονεύεται ως «Διευθυντής» του Δημοτικού Σχολείου Ματσουκίου, οπότε εκδόθηκε στο όνομά του χρηματικό ένταλμα «δρχμ. (5.000) πέντε χιλιάδων διά τήν κατασκέυην στολων Ε.Ο.Ν. Κοινοτητός μας» (Πράξη 12/7.3.1939). Εν συνεχεία υποβάλλει στην Κοινότητα αποδείξεις «ἐν συνόλω δχ 5000 διά τήν κατασκευήν 41 στολῶν Ε.Ο.Ν. Ματσουκίου» (Πρακτ. 13/28.5.1939. Ιδέ, Πράξη 30/28.5.1939). Ως διευθυντής μνημονεύεται και στις Πράξεις 30/28.5.1939 και 18/4.4.1940, στην οποία αναφέρεται, ότι θά εκδοθεί στο όνομά του χρηματικό ένταλμα «δρχ 2000 δύο χιλιάδων, διά κατασκευήν στολῶν ἀπόρων μελῶν Ε.Ο.Ν. Κοινότητός μας». Με την Πράξη 65/3.12.1939 ορίζεται, ως «δημοδιδάσκαλος», μέλος κατά την ανασύσταση της επιτροπής «καθορισμοῦ ἀπορίας πολυτέκνων Κοινότητός μας». Το 1940 ορίζεται, ως «Δημοδιδάσκαλος», μέλος του ταμείου ανέγερσης του Δημοτικού Σχολείου Ματσουκίου (Πράξη 47/7.8.1940). Στο Δημοτικό Ματσουκίου υπηρέτησε το διάστημα 1938-1940. 3) Κωσταδήμας Παντελής του Γεωργίου Στην Πράξη 12/27.8.1951 συνυπογράφει, ως «δημοδιδάσκαλος», για τον καθορισμό των μερίδων των συμμοριοπλήκτων της Κοινότητας Ματσουκίου. Στο Δημοτικό Ματσουκίου υπηρέτησε το χρονικό διάστημα 1950-1951. Στις 25 Σεπτ. 1947 δεν υπάρχει στο Ματσούκι ούτε δημοδιδάσκαλος (Πραξ. 11/25.9.1947). Την περίοδο 1947-1949 δε λειτούργησε το Δημοτικό Σχολείο λόγω της ανώμαλης πολιτικής κατάστασης (συμμοριτοπόλεμος). 4. Οι επιχορηγήσεις από την Κοινότητα 1) Το 1939 η Κοινότητα διαθέτει «δχ 500 ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Δημ. Σχολείου» (Πρακτικό 15/4.7.1939. Ιδέ και, Πράξη 38/4.7.1939). 2) Το 1940 η Κοινότητα διαθέτει «1) δρχ 500 πεντακοσίων (ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Δημοτικοῦ Σχολείου)» (Πράξη 56/29.8.1940). 3. Καλούσιος 2020, 18. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 27

14/10/2021 11:26:46


28

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

3) Το 1942 η Κοινότητα διαθέτει εκ νέου «1) δρχ 500 πεντακοσίων ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Δημοτικοῦ Σχολείου» (Πράξη 3/10.2.1942). 4) Το 1946 η Κοινότητα διαθέτει «1) δραχμάς (300,000) τριακοσίων χιλιάδων ὑπέρ τοῦ ἐνταῦθα Δημοτικοῦ Σχολείου» (Πράξη 23/14.10.1946). 5. Το κτίριο «[Πράξη] ἀριθ 75 Ἐν Ματσουκίῳ τῇ 21 Νοεμβρίου 1937 Τό Κοινοτικόν συμβούλιον Ματσουκίου συγκείμενον ἐκ τοῦ προέδρου ἀθανασίου Κωσταδήμα καί τῶν προσυπογραφομένων μελῶν του συνῆλθε ἐν τῷ κοινοτικῷ γραφείῳ προσκλήσει προέδρου εἰς συνεδρίασιν.Ὁ πρόεδρος προέτεινεν εἰς τό συμβούλιον τά ἑξῆς: ἐπειδή τό ἤδη ὑπάρχον δημοτικόν σχολεῖον εἶναι λίαν ἀκατάλληλον διά τούς τροφίμους πρός δέ μία αἴθουσα τούτου εἶναι κατάλληλος ἵνα στεγασθῇ τό Νηπιαγωγεῖον ὅπερ μονοτάξιον εἶναι, πρός δέ ἐπειδή τό σχολεῖον εὑρίσκεται ὑπό πρότασιν πρός προαγωγήν εἰς τριτάξιον ὅτε χειρότερον ἀκόμη δέν θά ἔχῃ αἴθουσαν ἵνα στεγασθῇ τό τμῆμα τοῦτο, ἐκ δέ τῶν δύο ὑπαρχουσῶν ἤδη ἡ μία εἶναι ἀθλία, προτείνει εἰς τό συμβούλιον ὅπως ἡ ὑπό Κεφ. ΣΤ΄. ἄρθρ. 1 § β ἐγγεγραμμένη πίστωσις δρχ 10000 διά τό Νηπιαγωγεῖον μεταφερθῇ εἰς Κεφ. ΣΤ! ἄρθρ 1 § α΄ διά τό Δημοτικόν Σχολεῖον δι’ ἀνέγερσιν νέου διδακτηρίου συγχρονισμένον καί ἐκπληροῦντος τούς ὅρους τῆς ὑγιεινῆς ἐν ᾧ νά στεγάζωνται ὅλα τά τμήματα τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου. Ἡ νέα πίστωσις θέλει ἐξευρεθῇ δι’ ἐρανικῆς εἰσφορᾶς ἐπιβληθησομένης εἰς κατοίκους καί διά τῆς δωρεάν μεταφορᾶς τῶν οἰκοδομησίμων ὑλῶν παρά κατοίκων.Το συμβούλιον ἀκοῦσαν τοῦ προέδρου καί εὑρόν λογικήν τήν πρότασιν ἀποφαίνεται κατά πλειοψηφίαν Ἐγκρίνει τήν μεταφοράν τῆς ὑπό Κεφ. ΣΤ! ἄρθρον 1 § β ἐγγεγραμμένης πιστώσεως δρχ 10000 διά Νηπιαγωγεῖον εἰς Κεφ. ΣΤ! ἄρθρον 1 § α διά δημοτικόν σχολεῖον τρέχοντος προ/σμοῦ 1937-38, διά τήν ἀνέγερσιν νέου διδακτηρίου συγχρονισμένου καί λίαν καταλλήλου διά τόν προορισμόν του. καί τήν ἀνάληψιν ταύτης ὑπό τοῦ ταμία τῆς Σχολικῆς ἐφορίας τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου Ματσουκίου βάσει ἐκδοθησομένου χρηματικοῦ ἐντάλματος.Οἱ μειοψηφίσαντες κοιν. σύμβουλοι Κων/νος Δ. Κωσταδήμας καί Σπυρίδων Δ. Νάκας δέν ἐγκρίνομεν τήν μεταφοράν τῆς ἐν λόγω πιστώσεως καθόσον ἡ πίστωσις αὕτη εἶναι προορισμένη διά τό Νηπιαγωγεῖον.Ἡ πλειοψηφία προστίθησι ὅτι τά ἀνωτέρω διατυπούμενα ὑπό τῆς μειοψηφίας ἔχουσιν ἀλήθεια ἡ δέ ἀντίδρασις τῆς μειοψηφίας εἶναι ἀπότοκος τῶν προσωπικῶν παθῶν καί τῶν ἰδιοτελῶν συμφερόντων χάριν τῶν ὁποίων θυσιάζουσι τό γενικόν ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 28

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

29

συμφέρον ἀντιδρῶντες χωρίς νά συντρέχῃ ὁ ἀποχρῶν λόγος εἰς τό ζήτημα τῆς ἀνεγέρσεως τοῦ κοινοφελεστάτου τούτου ἱδρύματος τοῦ διδακτηρίου διά τήν σπουδάζουσαν νεολαίαν καί ἥτις στεγάζεται εἰς κυριολεκτικάς τρώγλας ἐπί μεγάλη βλάβη τῆς ὑγείας των.ἀναθέτει περαιτέρω ἐνέργειαν τῷ προέδρῳὁ πρόεδρος Τά μέλη (Τ.Υ.) (Τ.Υ.) Ἀθαν. Κωσταδήμας Κωνστ. Δ. Κωσταδήμας Σπυρ. Νάκας Κώστας Τσαντούλης Το 1938 η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου διαθέτει «δραχ 10.000 […] διά τήν ἀνέγερσιν νέου διδακτηρίου συγχρονισμένον καί λίαν καταλλήλου διά τόν προορισμόν του» (Πράξη 2/1.3.1938). Τον Απρ. 1938 η Διοικούσα επιτροπή διαθέτει πίστωση «ἐκ δρχ 20.000 […] ὡς εἰσφορά της κοινότητας Ματσουκίου ὑπέρ τοῦ Δημοτικοῦ σχολείου Ματσουκίου προκειμένου τοῦτο προβῇ εἰς ἀνέγερσιν νέου συγχρονισμένου διδακτηρίου καθ’ ὅσον τό ἤδη ὑπάρχον ἐκρίθη ἀνεπαρκές καί ἀκατάλληλον ὑπό τῶν ἁρμοδίων τοῦ κ. ἐπιθεωρητοῦ τῆς Δημοτ. Ἐκπαιδεύσεως Ζαγορίου Μετσόβου.-» (Πράξη 24/27.4.1938). Στη συνέχεια η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου, κατά τη συνεδρίαση της 28ης Μαΐου (1939) «ὑπεβαλεν τό ὑπ’ ἀριθ 21/39 ἔγγραφον τοῦ Δ/ντοῦ τοῦ ἐνταῦθα Δημ. Σχολείου μετά συνειμένης ἐκθέσεως δι’ ἧς αἰτειται τήν σύστασιν ταμείου ἐκπαιδευτικῆς προνοίας παρά τῇ Κοινότητι, πρός σύναψιν δανείου τοκοχρεωλυτικοῦ διά ἀνέγερσιν ἐνταῦθα νέου διδακτηρίου ὅστις ἡ δαπάνη προϋπολογίσθη εἰς δρχ 240.000 καί ἔχει τό σχολικόν ταμείον ἔχει συγκεντρόσει ἀπέναντι τοῦ ποσοῦ ἀσβέστου καί περί τάς 22.000 χιλιάδας καί ἐπρότεινεν εἰς τήν ἐπιτροπήν ὅπως ἀποφανθή. ἡ Διοικ. ἐπιτροπή ἀκοῦσασα τοῦ προεδρου της ἀποφαίνεται.Ἀναβάλη τήν σύστασιν ταμείου καί τήν σύναψιν δανείου, διά τό ἐρχομενον οἰκον. ἔτος, καθ’ ὅσον ἡ Κοινότης εἰναι ἐπιβαριμένη ἐφέτος μέ πολλά ἔργα καί ἀφ’ ἐτέρου ὑπάρχει καί σχολείον τό ὁποῖον διαρρυθμιζόμενον τῶν ἄνω δυό μικρῶν δωματίων εἰς ἐν, δύναται νά ἐπαρκέση πρόσωρινῶς πρός στέγασιν τῶν μαθητῶν, συνειστά εἰς τήν σχολικήν ἐφορείαν ἵνα ἐπιβάλη γεναιότερον ἔρανον καί δῆ ἐπί τῶν εὑπορούντων κατοίκων Κοινοτητός μας, καθ’ ὅσων ἡ Κοινότης ἔχουσα μυρίας ὑποχρεώσεις καί ἀνάγκας ἰδίως, ὁδοποιΐας καί ὑδρευσεως ἀδυνατεῖ νά ἀναλάβη ὁλοκληρον τό ποσόν τό ἀπαιτοῦμενον διά τήν ἀνεργεσιν τοῦ νέου διδακτηρίου, δεδομένου ὅτι ἡ Κοινότης κατέβαλεν μεχρι τοῦδε εἰς τήν σχολικήν Ἐφορείαν διά τήν ἄνω αἰτίαν δρχ 30.000 καί 5.000 δρχ θά προκαταβάλη ἐφέτος ἐπίσης συνειστᾶ εἰς σχολικήν ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 29

14/10/2021 11:26:46


30

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

Απόσπασμα της πράξης 47/7.8.1940 της Κοινότητας Ματσουκίου για την ανέγερση νέου διδακτηρίου του Δημοτικού Σχολείου.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 30

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

31

Το σημερινό επιβλητικό κτίριο του Δημοτικού Σχολείου Ματσουκίου ανατολικά (1975), νότιά του ο κομψότατος νέος ναός της Αγίας Παρασκευής νοτιονατολικά (1988-1994), από κάτω το γωνιακό σπίτι, όπου στεγάστηκε προσωρινά (1972-1975) το Δημοτικό (20.7.2020).

εφορείαν νά ἐπιζητήσει καί κρατική ἀρωγή» (Πρακτ. 13/28.5.1939. Ιδέ, Πράξη 29/28.5.1939). Το 1940 η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν τῆς ἄνω πιστώσεως δρχ πέντε χιλιάδων (5000) ὑπέρ Σχολικῆς Ἐφορείας Ματσουκίου, διά τήν κατασκευήν νέου διδακτηρίου Δημοτικοῦ Σχολείου» (Πράξη 25/24.4.1940). Στη συνέχεια, επίσης το 1940, η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου, «ψηφίζει αὐξησιν τῆς ἐν Κεφ. 25ον ἄρθρον 4ον κατηγορίας ν. προ/ σμοῦ χρήσεως 1940-1941 ἀναγεγραμμένης πιστώσεως ἀπό δρχ. 10.000 δέκα χιλιάδων εἰς δρχ. 15.000 δέκα πέντε […] διά σύστασιν ταμείου ἀνεγέρσεως διδακτηρίου καθόσον τό ἀναγραφέν ποσόν θεωρεῖ ἀνεπαρκές» (Πράξη 38/26.7.1940). «ἀριθ. πραξ. 47 Ἐν Ματσουκίῳ τῇ 7 Αὐγούστου 1940 Ἡ τριμελής Διοικοῦσα Ἐπιτροπή Κοινότητος Ματσουκίου, συγκειμένη ἐκ τοῦ προέδρου αὐτῆς Γεωργίου Ιω. Κωσταδήμα καί τῶν μελῶν αὐτῆς Κων/νου Ἰω. Παππᾶ ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 31

14/10/2021 11:26:46


32

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

καί Σπυρίδωνος Παπαδημητρίου, συνελθοῦσα εἰς συνεδρίασιν τῷ κοινοτικῷ γραφείῳ τῇ προσκλήσει τοῦ προέδρου ἐκθέσαντος τά κάτωθι ὡς γνωστόν τό ἐνταῦθα ὑπάρχον διδακτήριον ἀνώγειον εἶναι ἀνεπαρκές διά τριτάξιον Δημοτικόν Σχολεῖον καί νηπιαγωγεῖον καί κατά τήν γνώμην τῆς ὑπηρεσίας ὑπάρχει ἀνάγκη νέου διδακτηρίου πρός στέγασιν τῶν μαθητῶν, τοῦ νῦν ὑπάρχοντος διδομένου νά χρησιμοποιηθῇ διά νηπιαγωγεῖον καί διά κατοικίαν ξένων διδασκάλων. Μέχρι τῆς στιγμῆς ταύτης ὑπεβλήθη εἰς τούς κατοίκους εἶς ἐρανικός κατάλογος διά τόν αὐτόν σκοπόν ἐκ δρχ 12.200, 2) Ἔχει ἐν τῷ ταμείω της ἡ Σχολική Ἐφορία δρχ 10.000, εἰς μητρειτά, ἐκτός τῆς ἐφετινῆς ἀρωγῆς τῆς κοινότητος παρελθόντος 5,000, 3) κέκτηται τήν ἀπαιτουμένην ἀσβεστον, καί 4) και έχει κατάλληλον οἰκόπεδον, ἥτοι σύνολον δρχ. καί ὑλικῶν, ἐκτός τοῦ οἰκοπέδου δρχ 45.200 πρός ἀποπεράτωσιν τοῦ διδακτηρίου θά ἀπαιτήσει ὑπόλοιπον δρχ 200.000 ἐκτός τῶν ἄνω χρημάτων καί ὑλικῶν, ἥτοι σύνολον δρχ. 240.000, καί διά ταῦτα προτείνει εἰς τήν Διοικοῦσαν ἐπιτροπήν, κατά τήν σχετικήν διάταξιν τοῦ Α. Ν. 1850/1939, ἡ κοινότης μας, θά ἀναλάβη νά διαθέτει ἐπί σειρᾶν (25) εἰκοσιπενταετίας. ἐτησίως 15000 δρχ ἵνα συσταθῆ ἐνταῦθα ταμεῖον ἀνεγέρσεως διδακτηρίου μέ διοικητικήν ἐπιτροπήν ἀποτελουμένην ὧς ἑξεῖς ἀπό τόν Κων/νον Ἰω. Παππᾶν ἀντιπροεδρον Διοικούσης ἐπιτροπῆς ὡς πρόεδρον Διοικητικῆς ἐπιτροπῆς ταμείου ἀνεγέρσεως Διδακτηρίου, 2) Σπυριδ. Παπαδημήτρίου, ὠς ἀντιπροεδρον. 3) Γεώργιον Παπαδημητρίου ὡς ταμίαν 4) Κων/νον Αθ. Κωσταδήμαν Δημ)λον, καί 5) Ἰωάννην Αθανασίου Παππᾶν ὧς μέλει. – Ἀποφαίνεται Ἀποφασίζει τήν σύστασιν τοῦ ἄνω ταμείου Ἀνεγέρσεως διδακτηρίου, ἐν τῇ κοινοτητί μας, καί τήν ἐτησίαν ἐπιχορήγησιν τούτου ἐκ τοῦ προ/σμοῦ Κοινότητος διά τοῦ ποσοῦ των δραχμῶν 15.000 Δέκα-πέντε χιλιάδων, ἀπό τῆς χρήσεως 1940-1941 καί μέχρι ἐξοφλήσεως τοῦ παρά τοῦ ταμείου συναφθησομένου δανείου, ὑπό τόν ὅρον τῆς ἀναλόγου καί καθ’ ὅλον τό ἀνωτέρῳ χρονικόν διάστημα ἐπιχορηγήσεως αὐτοῦ καί παρά τοῦ Δημοσίου. ἀνατίθησι τήν περαιτέρω ἐνέργειαν εἰς τόν οἰκεῖον πρόεδρον. ὁ πρόεδρος τά Μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδῆμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» «ἀριθ. πραξ 49 Ἐν Ματσουκίῳ τῇ 7 Αὐγούστου 1940 Ἡ τριμελής Διοικοῦσα ἐπιτροπή Κοινότητος Ματσουκίου, συγκειμένη ἐκ τοῦ προΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 32

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

33

έδρου αὐτῆς Γεωργίου Ἰω. Κωσταδήμα καί τῶν μελῶν αὐτῆς Κων/νου Ἰω. Παππᾶ καί Σπυρίδωνος Παπαδημητρίου, συνελθοῦσα εἰς συνεδρίασιν ἐν τῷ κοινοτικῷ γραφείῳ τῇ προσκλήσει τοῦ προέδρου προτείνοντος συμφώνως τῇ ὑπ’ ἀριθ. 39596/ τῆς 15-7-40 Δ/γῆς Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, ὅπως ἡ Διοικοῦσα ἐπιτροπή προβῆ εἰς ἐκχώρησιν κοινοτικοῦ προσόδου ἐλευθέρας βάρους ὧς ἐγγύησιν τοῦ συναφθησομένου δανείου, ἀνεγέρσεως διδακτηρίου ταμείου παρά προταθέντος διά τῆς ὑπ’ ἀριθ. 47 ἐ. ἔ. πραξεώς μας ταμείου ἀνεγέρσεως διδακτηρίου Κοινότητός μας.Ἡ Διοικοῦσα ἐπιτροπή λαβοῦσα ὑπ’ ὅψει τήν ἄνω ὑπ’ ἀριθ. 39596/ τῆς 15-7-40 Δ/γήν Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, Ἀποφαίνεται Ἐκχωρεῖ τό θερινόν λειβαδιον Κοινότητός μας “Λαγκάδα” ἐλευθέραν παντός βάρους καί ἀποφέρον ἥδη ἐτήσιον εἰσόδημα δρχ 28.100 (συμφώνως μέ τό ἐνοικιοστάσιον βοσκῶν) ἵνα χρησιμεύση ὧ ἐγγύησις τοῦ συναφθησομένου Δανείου, διά τήν ἀνέγερσιν διδακτηρίου, παρά τοῦ μέλοντος νά ἱδρυθῇ ἐν τῇ κοινοτητί μας ταμεῖον ἀνεγέρσεως διδακτηρίου. ἀνατίθησι περαιτέρω ενέργειαν εἰς τόν οἰκεῖον πρόεδρον. – ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Γεώρ Ι Κωσταδῆμας Κ Παππας Σπυρος Παπαδημήτρης» Το Κοινοτικό συμβούλιο, με την Πράξη 32/30.9.1951, «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν ἐκ τοῦ Κεφαλ. 25 ἄρθρ 5. ἐξόδων ἱσχυόντος προϋ/σμοῦ χρήσεως 1951-52 Κοινότητός μας δραχμῶν ἐνός ἐκατομμυρίου (1.000.000) ἑπιχορήγησις Κοινότητός μας εἰς τήν δικαιοῦχον Σχολικήν Ἐφορείαν τοῦ ἐνταῦθα τριταξίου Δημοτικοῦ Σχολείου καί ἐκδοθησομένου τοῦ χρηματικοῦ ἐνταλματος ἐπί ὀνόματι τοῦ ταμείου τῆς ἄνω σχολικῆς ἐφορείας […], ὁ τά πρόεδρος μέλη (T.Y.) (T.Y.) Χ Νάκας Π Μακρής Χ Τσαντούλης Β Μακρής»

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 33

14/10/2021 11:26:46


34

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

VII. ΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ

Χρυσοχόος Χρήστος (1937-1942) Το 1937 η Γενική Διοίκηση Ηπείρου έθεσε θέμα διορισμοῦ «κοινοῦ κοινοτικοῦ ἰατροῦ», των τριών Κοινοτήτων Ματσουκίου, Καλαρρυτών και Συρράκου. Ο πρόεδρος του Ματσουκίου Αθανάσιος Αντ. Κωσταδήμας επικοινώνησε τηλεφωνικά με Καλλαρύτες και Συρράκο, και «Ἔτυχε τῆς πληροφορίας ἀπό τόν πρόεδρον Συρράκου ὅτι οἱ κάτοικοι ἤδη ἀναχωροῦντες δέν ἔχουσι ἀνάγκην ἰατροῦ». Το Κοινοτικό συμβούλιο Ματσουκίου ἀποφαίνεται: «Πλήν ὅμως ἡ Κοινότης Ματσουκίου διωρίσατο ἀπό πολλῶν χρόνων ἰατρόν ὅν ἀναδιορίζει κατ’ ἔτος ἐπί λογικῇ καί οὐχί ὑπερβολικῇ ἀμοιβῇ καταβαλλομένη παρά κοιν. προ/σμοῦ, ὅς ἔγινε κάι ἐφέτος παρ’ οὗ τυγχάνουσιν περιθάλψεως (ἅπαντες διαγράφεται μία λέξη) ἰατρικῆς ἅπαντες οἱ κάτοικοι τῆς κοινότητος καί οἱ ἐνδεεῖς, ἐρχόμενος ἐνταῦθα εἰς ἑκάστην ζήτησιν δι’ ἀνάγκας κατοίκων.- Δέν εὑρίσκει ἕτερον πρόσωπον κατάλληλον πρός διορισμόν.-» (Πράξη 61/29.9.1937). Με την Πράξη 51/14.8.1938 διορίζεται μέλος της υγειονομικής επιτροπής της Κοινότητας Ματσουκίου (Πρακτ. 8/14.8.1938). Το 1938 η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου «ἀναγνωρίζουσα τήν μεγάλην ἀνάγκην διά τήν Κοινότητα ἵνα ὑπάρχῃ κοινοτικός ἰατρός ὅπως παρέχει ἰατρικήν περίθαλψιν εἰς τούς κατοίκους τῆς Κοινότητός μας ὅντας ἅπαντας ἀπόρους.ἀποφαίνεται ἀναδιορίζει τόν ἰατρόν Χρῖστον Ἰω. Χρυσοχόον ὡς Κοινοτικόν ἰατρόν Κοινότητός μας διά μίαν τριετίαν ἀρχομένην ἀπό 1 Ἀπριλίου 1938 καί ληγούση τήν 31 Μαρτίου 1941 ἀντί τῆς ἐν τῷ προ/σμῶ ἀναγραφομένης ἀποζημιώσεως ἐτησίας δραχ. εἴκοσι τεσσάρων χιλιάδων (24.000) ἤτοι μηνιαίως δραχ. δύο χιλιάδων (2.000) πληρωτέον βάσει χρηματικού ἐντάλματος εἰς τό τέλος ἑκάστου μηνός» (Πράξη 7/2.3.1938). Το 1938 η Γενική διοίκηση Ηπείρου περιορίζει τον μισθό του κοινοτικού ιατρού «ἀπό δραχμάς 24000, εἰς δραχμάς 20.000». Αλλά η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου, εφ’ όσον υπάρχει η σχετική οικονομική της δυνατότητα δεν θεωρεί υπερβολική αλλά «“γλίσχρα” τήν μισθοδοσίαν τοῦ κοινοτικοῦ ἰατροῦ καί οὗτος ὑποβάλλεται εἰς κόπους τετραώρου ἀποστάσεως ἀπό τῆς ἕδρας του, ἐξοδα ἀγωγίων διαμονῆς καί διατροφῆς ἐκτός τοῦ οἴκου του, καί διά τοῦτου θεωρεῖ μή ὑπερβολικήν τήν ἀναγραφεῖσαν μισθοδοσίαν». Για τους λόγους αυτούς εκφράζει προς την Γενική διοίκηση Ηπείρου την θερμή παράκληση για αναμόρφωση της απόφασής της (Πράξη 25/29.4.1938). Το 1941 παρέχεται βοήθημα, «λόγῳ Ἐκτάκτων καί ἐπειγουσῶν ἀναγκῶν […] 2) δρχ. 3.000 τριῶν χιλιάδων ὑπέρ τοῦ κοιν. Ἱατροῦ Χρ. Χρησοχόου» (Πράξη 11/31.3.1941). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 34

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

35

Με την Πράξη 53/17.8.1940 η τριμελής Διοικούσα επιτροπή «Ἐγκρίνει τόν συνταγέντα ἄνω κατάλογον ἐνδεῶν κατοίκων Κοινότητός μας, εἰς οὗς θά παρεχεται δωρεάν ἠἀτρική περίθαλψις φέροντα αὐξ. ἀριθ. 32» (Πράξη 53/17.8.1940). Με την Πράξη 8/2.3.1938 η Κοινότητα «Νομιμοποιῆ τόν ὡς κοινοτικόν ἰατρόν διατελοῦντα Χρῖστον Χρυσοχόον ἐπι ἐτησία ἀποζημιώσει 20000 δραχ καταβαλομένας ἐκ τοῦ Κοινοτικοῦ ταμείου ἐκ τοῦ εἰδικοῦ Μέρους βάσει χρηματικοῦ ἐντάλματος διά τό χρονικόν διάστημα ἀπό 1ης ἀπριλίου 1937 μέχρι 31 Μαρτίου 1938». Με την Πράξη 81/28.12.1938 η Κοινότητα για την πληρωμή του κανονικού κοινοτικού ιατρού Χρ. Χρυσοχόου και για τους μήνες Φεβρουάριο και Μάρτιο 1939 προβαίνει σε αναγκαία μεταφορά του προϋπολογισμού, όπου αναγράφεται ετήσια αμοιβή 20.000 δρχ., ενώ κανονικά λαμβάνει ετήσιο μισθό 24.000 δρχ (Ιδέ, Πρακτ. 21/28.12.1938). Με την Πράξη 82/28.12.1938 η Κοινότητα «χορηγεῖ 20 ἠμερων ἀδειαν ἀπουσίας δι’ Ἰωάννινα καί ἄρταν, μετά πλήρων ἀποδοχῶν εἰς τόν κοιν. ἰατρόν Χρ. Χρυσοχόον […] καί ἀπό 20 Φεβ. μεχρι. 12. Μαρτίου 1939» (Ιδέ, Πρακτ. 21/28.12.1938). Τον Απρίλιο 1939 «Ἡ Διοικούσα ἐπιτροπή συσκεψαμένη ἀποφαίνεται Ἐγκρίνει τήν Γενομένην ἄνω Αὕξησιν τῆς μισθοδοσίας τοῦ Κοιν. ἱατροῦ (Χρήστου Χρυσοχόου) ἀπό 24 χιλιάδες δρχ εἰς 25,200 καθ’ ὅσον ἀφ’ ἑνός μέν πρόκειται περί μικρᾶς αὑξήσεως ἀφ’ ἐτέρου δέ εἶναι ἀναγκαία ἡ αὑξησις αὑτή καί διά ἄλλους λόγους κυρίως ὅμως διότι λόγῳ αὑξήσεως τιμῆς χόρτου καί λοιπῶν εἰδῶν διατροφῆς φορτηγῶν ηὑξήθησαν πολύ τά ἀγώγεια ὑποζυγίων δι’ ὁν ἔρχεται ὁ ἡρημένος ἱατρός» (Πράξη 19/15.4.1939. Ιδέ, Πρακτ. 10/15.4.1939). Τον Μάιο 1939 η Κοινότητα ψηφίζει «δρχ 200 διά τήν πληρωμήν ὀδοιπορικῶν τοῦ δίς ἐλθόντος ἰατροῦ χρ. χρυσοχόου διά τόν δαμαλισμόν καί ἀναδαμαλισμόν τῶν μαθητῶν καί κατοίκων Κοινοτητός μας τόν Φεβρουαριον καί Μάρτιον ἐ.ἔ.» (Πρακτ. 12/20.5.1939. Ιδέ, Πράξη 28/20.5.1939). Επειδή η παραπάνω ανάληψη των 200 δρχ. «δέν ἐνεκρίθη ὡς ληξάσης τῆς χρήσεως», η Κοινότητα εγκρίνει εκ νέου την εν λόγω πληρωμή (Πράξη 50/23.9.1939). Τον Ιούνιο 1940 η Κοινότητα εγκρίνει «ὅπως χορηγηθῆ εἰς τόν κοιν. ἱατρόν Χρῆστον Χρυσοχόον, ἄδειαν ἀπουσίας μετά πλήρων ἀποδοχῶν διά τό χρονικόν διάστημα ἀπό 10 Μαΐου μέχρι 25 Μαΐου ἐ. ἔ. ἥτοι δεκαπενθήμερον καθ’ ὅ χρονικόν διάστημα ἀπουσίασεν ἐντεύθεν μεταβάς εἰς Ἄρταν, δι’ ἀτομικάς του ὑποθέσεις» (Πράξη 27/3.6.1940). Με την Πράξη 35/10.7.1940 ψηφίζει «ὅπως ἀναμορφωθῇ ὁ προ/σμός χρήσεως 1940-1941, καί αὐξηθοῦν αἰ ἀποδοχαί τοῦ κοινοτικοῦ ἱατροῦ Κοινοτητός μας, ἀπό δρχ 12.000 εις δχ 25,200 καθόσον αἰ ἐγκριθεῖσαι ἀποδοχαί δέν ἐπαρκοῦσιν δι’ ἀγώγεια καί ὁδοιπορικά ἔξοδα τῆς περιοδικῆς ἐλεύσεως καί ἐπανόδου του εἰς τήν ἐδραν ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 35

14/10/2021 11:26:46


36

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

πρός ἐπίσκεψιν τῶν ἀπόρων ἀσθενῶν τῆς κοινοτητός μας, δεδομένου ἡ ἀπόστασις ἐκ πραμάντων- Ματσουκίου καί τάνάπαλην εἰναι ὀκτώ ὧρες (8) […] τό πλεῖστόν τῶν κατοίκων τής κοινοτητός μας εἶναι ἀποροι». Με την Πράξη 10/31.3.1941 η Κοινότητα Ματσουκίου «Ἀναδιορίζει κοινοτικόν ἱατρόν τῆς κοινότητός μας τόν χρῆστον Χρυσοχόον διά μίαν διετίαν (2) ἀρχομένης ἀπό 1ης ἀπριλίου 1941 καί λῆγουσαν τήν 31ην Μαρτίου 1943, ἀντί μηνιαίας ἀντιμησθίας 2,200 δυό χιλιάδων διακοσίων, ἤτοι ἐτησίως δραχμῶν 26,400 εἴκοσι ἕξ χιλιάδων τετρακοσίων, πληρωτέων ἐκ τοῦ ταμείου τῆς κοινότητός μας, ὑπό τόν ὅρον ὅπως προσέρχηται ἐνταῦθα πρός ἐπίσκεψιν ἀπόρων κατοίκων καί οἰκογενειῶν ἐπιστράτων Κοινότητός μας, ἀπαξ τῆς ἐβδομάδος κατά τούς θερινοῦς μῆνας, κατά 10 δεκαήμερον δέ τούς λοιποῦς μῆνας». Με την Πράξη 22/5.7.1942 η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου «γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τά παραπτώματα τοῦ ὧς ἄνω ἱατροῦ Χρῖστου Χρυσοχόου, ὡς μή ἐκπληρώνων τά καθήκοντά του καί ἔχων ἀπό ἀρχάς ἀπριλίου ἐ. ἔ. 1942, νά ἐπισκευθῆ τήν ἡμετέραν Κοινότητα ὧς ὅφειλε καί καθημερινῶς ἀναγκαζόμενοι οἱ ἄποροι ἀσθενεῖς νά ζητήσωσιν ἱατρόν πρός ἐπισκεψίν των καί πληρώνοντας σεβαστά ποσά εἰς ἔτερον ἰδιωτικόν ἱατρόν.ἀποφαίνεται Ἀπολύει τῆς ὑπηρεσίας τόν ἰατρόν τῆς Κοινότητός μας, τόν ἱατρόν Χρῖστον Χρυσοχόον, ἀπό 1ης ἀπριλίου ἐ. ἔ. 1942, ἀφ’ ἧς ἡμέρας ἐπαῦσεν νά ἐπισκέπτηται τήν Κοινότητά μας, πρός ἐπίσκεψιν τῶν ἀσθενῶν ἀπόρων κατοίκων Κοινότητός μας, καί διά τούς ἐν τῷ ἱστορικῷ τῆς παροῦσης λόγους». VIII. Ο ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΤΣΟΥΜΕΡΚΩΝ-ΜΑΛΑΚΑΣΙΟΥ (1927)

«Το 1927 ιδρύεται σύνδεσμος Κοινοτήτων με την επωνυμία “Σύνδεσμος Κοινοτήτων Τζουμέρκων-Μαλακασίου” με έδρα την Κοινότητα Πραμάντων. Εκτός των Πραμάντων, στον σύνδεσμο συμμετείχαν οι Κοινότητες: Ματσουκίου – Καλαρρυτών – Συρράκου – Παλαιοχωρίου – Προσηλίου – Μιχαλιτσίου – Χουλιαράδων και Πετροβουνίου. Σκοπός του συνδέσμου η κατασκευή αμαξιτής οδού από Ιωάννινα – Τσίμοβο».4 Το Κοινοτικό συμβούλιο Ματσουκίου, με την υπ’ αριθμ. 56/19.9.1937 Πράξη του, «ἐγκρίνει τήν ληφθεῖσαν ὑπ’ ἀριθ. 7/1934 ἀπόφασιν τοῦ διοικητικοῦ συμβουλίου συνδέσμου ὁδοποιΐας κοινοτήτων Τζουμέρκων – Μαλακασίου ἀναφερομένην εἰς καθορισμόν πορείας ἐργασιών συνδέσμου». Η τριμελής Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας Ματσουκίου το 1938 «ὁρίζει 4. Μαντζίλας 2004, 376. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 36

14/10/2021 11:26:46


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

37

Σκληρή πεζοπορία στα Τζουμερκιώτικα μονοπάτια, εδώ Ματσουκιώτες στον Καταρραχιά (12.8.1971).

μέλη τοῦ Διοικητικοῦ συμβουλίου συνδέσμου Τζουμέρκων Μαλακασίου ἀπό σήμερον μέχρι 31 Μαρτίου 1939 τούς κ.κ. Σπῦρον Παπαδημητρίου καί Κωνσταντίνον Ἰωάννου Παππᾶν […] ἀντί τῶν ἀπολυθέντων τοιούτων Κωνσταντίνου Γ. Τσαντούλη καί Κωνσταντίνου Δ. Κωσταδήμα» (Πράξη 80/31.1.1938). Το ίδιο έτος (1938), κατόπιν σχετικής διαταγής της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου, η Κοινότητα Ματσουκίου «ὁρίζει ἀναπληρωματικόν μέλος τοῦ Διοικητικοῦ Συμβουλίου Συνδέσμου Τζουμέρκων Μαλακασίου τόν Γεώργιον Ἰω. Κωσταδήμαν πρόεδρον Διοικούσης ἐπιτροπῆς» (Πράξη 19/4.4.1938). Το 1939 η Κοινότητα προσφέρει «δρχ 20,000 ὑπέρ τοῦ Συ/σμου Κοινοτήτων (τζουμέρκων – Μαλακασίου) (Πρακτ. 15/4.7.1939, Πράξη 38/4.7.1939). Το επόμενο έτος (1940) η Κοινότητα Ματσουκίου προσφέρει 18.000 δρχ. «ὑπέρ Συνδέσμου κοινοτήτων, τζουμέρκων – Μαλακασίου» (Πράξη 46/7.8.1940). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 37

14/10/2021 11:26:47


38

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

ΙΧ. Ο ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ «ΠΙΝΔΟΣ» (1952)

«Το 1952 ιδρύεται νέος Σύνδεσμος οδοποιΐας Τζουμέρκων-Μαλακασίου με την ονομασία “Πίνδος” […]. Σκοπός του νέου Συνδέσμου ήταν η πραγματοποίηση αμαξιτής οδού με διαδρομή Τσίμποβο – Πετροβούνι – κ.λ.π. Έδρα του ήταν το χάνι του “Μήτσου Βαγγέλη” στο Πετροβούνι και απαρτίζονταν από τα χωριά Ματσούκι – Συρράκο – Καλαρρύτες – Πετροβούνι – Προσήλιο – Χουλιαράδες – Μιχαλίτσι – Πράμαντα – Βαπτιστή και Παλαιοχώρι».5 Κατ’ αρχάς η Κοινότητα Ματσουκίου απορρίπτει τη συμμετοχή της στον εν λόγω Σύνδεσμο: «Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον λαβών ὑπ’ ὅψει τήν ἄνω ὑπ’ ἀριθμ. 18590/ τῆς 248-51 Δ/γῆς Νομαρχίας Ἰωαννίνων δι’ ἡς συνειστά ὅπως ἡ Κοινότης συμμετάσχη εἰς τόν Συν/σμόν Κοινοτήτων ὑπό τήν ἐπωνομίαν “Πίνδος” καί διά δύο ἔτη καί συνεσφορᾶ τοῦ ἐνός ¼ ἐπί τῶν πραγματοποιημένων ἐσόδων Κοινότητός μας.ἀποφαίνεται Δέν ἐγκρίνει τήν συμμετοχήν τῆς Κοινότητος εἰς τόν Σύνδεσμον Κοινοτήτων “Πίνδος” καθ’ ὅτι ἡ Κοινότης μας στερεῖται ἡμιονοικικῶν ὀδων ἀπό Κοινότητα πρός κέντρον ἵνα συνδεθῆ δι’ ἀμαξιτῆς ὁδοῦ ἐχόντον τελείως καταστραφή καί λόγῳ τοῦ συμμοριτισμοῦ τῶν παρελθόντων ἐτῶν δέν ἔχουσι βεβαιωθῆ καί εἰσπραχθη τά Κοινοτικά ἐσοδα καθ’ ὅτι οἱ μόνοι Κοινοτικοί πόροι εἶναι ἐκ τοῦ φόρου δικαιώματος βοσκῆς ἀλλά οἱ κτηνοτροφία ὡς καί ἡ οἰκόσιτος τοιαύτοι ἔχε ὑποστή μεγάλες μειώσεις ἐκ τῶν συμμοριτῶν καί τά τρία θερινά Λειβάδια τά ὅποία θά ἧτο δυνατόν ἡ Κοινότης νά εἰσπράξει ἔσοδα πλεόν τῶν 30,000,000, προστατεύονται ὑπό τοῦ ἐνοικιοστασίου βοσκῶν καίτοι ἐτεροδημόται οἱ κτηνοτρόφοι ἐνοικιασταί τῶν ἄνω βοσκοτόπων, πληρώνουσιν μίσθωμα πενταπλάσιον τῶν κατοίκων συνδημοτῶν κτηνοτρόφων, καίτοι τό ἄρθρον 275 τοῦ Κώδικος τῆς περί Δήμων καί Κοινοτήτων “Νομοθεσίας” ὅρίζη εἰς τό Διπλάσιον τῶν συνδημοτῶν καί διά τούς ἄνω λόγους ἀδυνατῆ ἡ Κοινότης νά συμμετάσχη εἰς τόν Σύνδεσμον Κοινότήτων» (Πράξη 15/10.9.1951). Αλλά σε λίγες μόνο ημέρες επανέρχεται θετικά: «ἀριθμ. πραξ 24. Ἐν Ματσουκίῳ σήμερον τήν 23ην τοῦ μηνός Σ/βρίου τοῦ ἔτους 1951, ἡμέραν Κυριακήν καί ὧραν 11 π.μ. καί ἐν τῷ καταστήματι τῆς κοινότητος Ματσουκίου, κατόπιν ἐγγράφου προσκλήσεως τοῦ προέδρου αὐτοῦ γενομένης κατά τούς ὁρισμούς τοῦ ἄρθρου 29 τοῦ Κ.Δ.Κ.Ν. συνῆλθεν εἰς συνεδρίασιν τό Κοινοτικόν Συμ/λιον παρόντων ἐκ τῶν μελῶν αὐτοῦ τῶν 1) Πέτρου Χ. Μακρῆ, 2) Βασιλείου Σπ. Μακρῆ, 3) 5. Μαντζίλας 2004, 382. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 38

14/10/2021 11:26:47


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

39

Ἀντωνίου Ἀθ. Κωσταδήμα, καί 4) Ἰωάννου Χρ Τσαντούλη, ἐπιτευχθείσης δι’ οὔτω νομίμου ἀπαρτίας, ἐφ’ ὅσον ἐπί συνόλου ἀριθμοῦ συμ/λων παρίστανται ἄπαντες ἀποτελοῦντες τά δύο τρίτα τουλάχιστον αὐτοῦ, τό Συμ/λιον εἰσέρχεται εἰς τήν συζήτησιν τοῦ ἐν διατακτικῷ τῆς παρούσης διαλαμβανομένου θέματος, ὅπερ περιείχεται καί εἰς τήν Νομίμως κοινοποιηθεῖσαν οἰκείαν ἡμερησίαν διάταξιν.Ὁ πρόεδρος εἰσηγεῖται εἰς τό κοινοτικόν Συμ/λεῖον ὅτι εἰς τό Τσίμποβον, συνῆλθον τήν 22αν Αὐγούστου 1951 οἱ πρόεδροι 9 ἐννέα Κοινότήτων, κατόπιν ἐγγράφου προσκλήσεως τοῦ Νομάρχου Ἰωαννίνων πρός σύστασιν συνδέσμου Κοινοτήτων μέ τούς κάτωθι σκοπούς.1) Κατασκευή τῆς ὁδοῦ ἀπό Τσιμπόβου καί πέραν. 2) » τεχνικῶν ἐν γένει ἔργων ἐπί τῆς ὁδοῦ ταύτης. 3) Βελτίωσις τῶν Βοσκῶν, 4) ὕδρευσις, 5) Στερέωσις, καί 6) ὑγειονομική περίθαλψις. Ἡ Κοινότης θά μετάσχη εἰς τόν Σύνδεσμον προσφέρουσα ἐτησίως τήν καθορισθησομένην εἰσφοράν, ἤτις θά καταβάληται ἐκ τοῦ προϋ/σμοῦ.Τό Κοινοτικόν Συμ/λιον ἀκοῦσαν τά ὑπό τοῦ προέδρου ἐκτεθέντα, ἰδόν καί τάς διατάξεις τοῦ Ἄρθρου, 76 ὤς καί τάς τοῦ Ἄρθρου 82 τοῦ Κ.Δ.Κ.Ν.Ὁμοφώνως ἀ π ο φ α ί ν ε τ α ι Α!) Ὅπως ἡ Κοινότης μετάσχη εἰς τόν ὑπό σύστασιν Σύνδεσμον Κοινοτήτων ἡ “Πίνδος” καί μέ ἔδραν τήν Κοινότητα Προσηλίου Οὔτινος βασικός σκοπός εἶναι ἡ ἐκτέλησις κανονικῆς ὁδοῦ ἀπό Τσιμπόβου καί πέραν εἰς τήν Διοικητικήν περιφέρειαν τῶν μέτεχουσῶν εἰς τόν Σύνδεσμον τοῦτον Κοινοτήτων. Ἐν τῆ εννοία τῆς ἐκτελέσεως τῆς ὡς ἄνω ὁδοῦ περιλαμβάνεται καί ἡ ἐκτέλεσις παντός τεχνικοῦ ἐν γένει ἔργου, γεφυρῶν κλπ, ὅπερ εἶναι ἀναγκαῖον διά τήν χρῆσιν τῆς ὁδοῦ, ὁμοίως περιλαμβάνεται καί ἡ συντήρησις τῆς κατασκευασθησομένης ὁδοῦ.Β!) Ὁ ὑπό σύστασιν σύνδεσμος ἔχει πλήν τοῦ ἀνωτέρῳ σκοποῦ καί τούς ἑξῆς τοιούτους.- 1) Κατασκευή ἔργων ὑδρεύσεως, 2) Βελτίωσιν τῶν Βοσκῶν, 3) στερέωσις τῶν ἐδαφων, 4) ὑγειονομικήν περίθαλψιν. Οἰ τελευταίοι οὗτοι σκοποί θά ἐκπληροῦνται ὑπό τοῦ Συνδέσμου, κατόπιν εἰδικῆς ἀποφάσεως αὐτοῦ, ὅταν τά ἔργα ταῦτα δέν δύνανται νά ἐκτελεσθῶσιν ὑπό τῆς ἀμέσως ἐνδιαφερομένης Κοινότητος, καί ἐφόσον ἡ τελευταία θά ἀναλάμβάνη τήν καταβολήν τῆς ἠμισεως δαπάνης. Γ) Τό Συμ/λιον κατανοῶν τήν σημασίαν τοῦ συνδέσμου τοῦτου καί τήν ὡφέλειαν, ἤτις μέλλει νά προκυψη ἐξ αὐτοῦ δέχεται ὅπως μετάσχῃ ἡ Κοινότης εἰς τόν Συν/ σμον συνεισφέρουσα εἰς τοῦτον τό ¼ ἕν τέταρτον ἐπί τῶν πραγματοποιουμένων ὑπ’ αὐτοῦ κατ’ ἔτος ἔργων του. Δ) μετά τήν ἔκδοσιν τοῦ οἰκείου Β. Δ/τος καί συμφώνως πρός τό ἄρθρον 79 τοῦ Κ.Δ.Κ.Ν. τό Κοινοτικόν Συμβούλιον θέλει ὁρισει ἐν ἐκτάκτῳ συνεδριάσει δύο ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 39

14/10/2021 11:26:47


40

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

Η περίφημη κρεμαστή σιδερένια γέφυρα στο Τσίμοβο του Αράχθου: 1930-1943 (Ακρόπολις, Ο γύρος της Ελλάδος, Ήπειρος,1936, σελ. 11. Ευχαριστίες στον Ευάγγελο Βλ. Ντόκα για την υπόδειξη).

Κοινοτικούς Συμ/λους, οἵτινες μετά τῶν ὀρισθησομένων καί ὑπό τῶν λοιπῶν συμμετεχουσῶν Κοινοτήτων θά μεταβῶσι εἰς τήν Κοινότητα Προσηλίου κατόπιν προσκλήσεως τοῦ προέδρου τῆς Κοινότητος Προσηλίου πρός ἐκλογήν πρόεδρου καί ἀντιπροέδρου τοῦ Συνδέσμου, Συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 23. τοῦ Κ.Δ.Κ.Ν. Ε) Ἡ Κοινότης ὑποχρεοῦται ὅπως προβλέπη τά πραγματοποιηθησόμενα ἔσοδα αὑτῆς καί ἔτος καί ἀναλόγως ἐγγράφη εἰς τόν προ/σμόν ἐκαστου ἔτους τό 1/4 τούτῳ ὡς ὑποχρεωτικήν εἰσφορᾶν ὑπέρ τοῦ Συνδέσμου, Ἡ εἰσφορά θά ἀποδίδηται κατά τήν διάρκειαν τοῦ ἔτους ἤ καί εἰς τήν ἀρχήν αὐτοῦ. ΣΤ) Ἐφ’ ὅσον ἤθελε ζητηθῆ ἡ ἐκτέλησις ἄλλου ἔργου ἀφορῶντος ὁρισμένην Κοινότητα μετέχουσαν τοῦ Συνδέσμου καί περιλαμβανομένου εἰς τάς ἐν τῇ ἀποφάσει ταύτῃ ἀναφερομένους σκοπούς τότε εἰς τήν ληψιν τῆς ἀποφάσεως μετέχη εἰς ἀνώτερος ὑπαλληλος τῆς Νομαρχίας καλουμένον πρός τοῦτο ὑπο τοῦ πρόεδρου τοῦ Συνδέσμου καί μετ’ ἐγκρισιν τοῦ κ Νομάρχου, ὡς καί εἰς τεχνικός Δημόσιος ὑπάλληλος Δασικός Μιχανικός ἤ Γεωπόνος καλούμενος ὁμοίως καί μετ’ ἐγκρισιν τοῦ κ. Νομάρχου. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 40

14/10/2021 11:26:47


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

41

Ζ) Ἡ σύστασις τοῦ συνδέσμου γίνεται διά μίαν διετίαν ἀρχομένην ἀπό τῆς ἡμέρας τῆς ἐκδόσεως τοῦ οἰκείου Β. Δ/τος, μετά τήν παρέλευσιν δέ αὐτῆς καταργεῖται αὐτομάτως ἐκτός ἐάν διά νέας ἀποφάσεως τῶν τά Συμ/λια τῶν μετεχουσῶν Κοινοτήτων ἤθελον ζητήση τήν συνέχισιν αὐτοῦ ὀπότε θά ἐπιδιωχθῆ ἠ ἔκδοσις νέου διαστήματος.Η) Λόγῳ τοῦ χρονικοῦ περιορισμένου σκοποῦ οὐδέν ἐξόδον διοικήσεως θά καταβληθῆ ἥτοι ἔξοδα παραστάσεως διά ἀγώγια κλπ. πλήν τῆς ἀποζημιώσεως τοῦ Γραμματέως, καί τῆς ἀξίας γραφικῆς ὕλης.Ἐφ’ ὦ συνετάγη ἡ παροῦσα ἀπόφασις ὑπογράφεται ὑπό πάντων τῶν μετασχόντων τῆς συνεδριάσεως μελῶν τοῦ Συμβουλίου ὡς ἔπεται.Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον ὁ πρόεδρος τά μέλη (T.Y.) (T.Y.) Χ Νάκας Π Μακρής Ἰ Τσαντούλης Β Μακρής + ». Εν συνεχεία της παραπάνω Πράξης το Κοινοτικό συμβούλιο Ματσουκίου «ψηφίζει τήν ἀναληψιν […] δραχμῶν ἐκατό χιλιάδων (100.000) ὑπέρ τοῦ δικαιούχου Χρ. Νάκα πλειονοψηφοῦντος συμ/λου ὡς ἀντιπροσώπου Κοινότητος εἰς τήν συνεδρίασιν τῶν Κοινοτήτων εἰς Τσίμποβον ὑπό την προεδρίαν τοῦ κ. Νομάρχου Ἰωαννίνων» (Πράξη 31/30.9.1951). Χ. ΟΙ ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ

Με το Πρακτικό 15/4.7.1939 η Κοινότητα αποφασίζει διάφορες προσφορές: 1) Πράξη 34/4.7.1938: «Ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] ἀναγεγραμμένης πιστώσεως δρχ 1.000 χιλίων ὑπέρ τῆς Βασιλικῆς ἀεροπορίας». 2) Πράξη 36/4.7.1938: «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] ἀναγεγραμμένης δρχ 5.700 πέντε χιλιάδων ἑπτακοσίων, ὑπέρ Μηχανικῆς ὑπηρεσίας Κοινοτήτων». 3) Πράξη 38/4.7.1939: «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν […] ἀναγεγραμμένων πιστώσεων […] 3) τῆς ἐν ἄρθρῳ 4 πίστωσις δρχ 200 διακοσίων ὑπερ Ἐθνικῶν Ὀρφανοτροφείων ἤ οἰκοτροφεῖων […] 5) τῆς ἐν ἄρθρῳ 7 παραγρ. β! πίστωσις δρχ 750 ἑπτακοσίων πεντήκοντα ὑπέρ Ταμεῖον τηλεφωνικῶν Συγκενωνιῶν […] καί 7) τῆς ἐν ἄρθρῳ 9 πίστωσις δρχ 2.000 δύο χιλιάδων ὑπέρ Ἐγέρσεως δικαστικῶν μεγάρων καί φυλακῶν».

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 41

14/10/2021 11:26:47


42

Δημητριοσ Γ. Κ Α Λ Ο Υ Σ Ι Ο Σ

ΧΙ. ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ

1. Εθνική Οργάνωση Νεολαίας Πρόκειται για τη Νεολαία της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά. Το 1938 η Κοινότητα «ἐκτῆμόσα τήν ἀξείαν τοῦ κρατικοῦ τοῦτου ὁργανισμοῦ Ε.Ο.Ν. τοῦ ὁποίου ἀρχηγός τύνχάνει ὁ ἐθνικός μας κυβερνίτης […] ψηφίζει […] δρχ 5.000 διά τήν κατασκευήν στολῶν Ε.Ο.Ν. Ματσουκίου» (Πράξη 70/6.12.1938. Ιδέ, Πρακτ. 19/6.12.1938). Ιδέ και, Πρακτ. 7/7.3.1939 (Πράξη 12/7.3.1939). Το 1939 η Κοινότητα δαπανά 5.000 δρχ. «διά τήν κατασκευή 41 στολών Ε.Ο.Ν. Ματσουκίου» (Πρακτ. 13/28.5.1939. Πράξη 30/28.5.1939). Στις 27 Ιουλίου 1939 η Ε.Ο.Ν. Ματσουκίου μεταβαίνει εις Πράμαντα «πρός ὑποδοχήν τοῦ ἀφιχθέντος ἐκεῖ κ. Γενικοῦ Διοικητοῦ Ἡπείρου» (Πράξη 53/9.10. 1939), όπου παρέμεινε και την επομένη 28.7.1939 (Πράξη 56/29.10.1939. Ιδέ, Πράξη 36/10.7.1940). Το 1940 η Κοινότητα διαθέτει «δρχ 2000 δύο χιλιάδων, διά κατασκευήν στολῶν ἀπόρων μελῶν Ε.Ο.Ν. Κοινότητός μας» (Πράξη 18/4.4.1940. Ιδέ, Πράξη 40/26. 7.1940, Πράξη 68/12.10.1940). Επίσης «δρχ 1835 χιλίων ὀκτακοσίων τριάκοντα πέντε, ὑπέρ Ε.Ο.Ν.» (Πράξη 44/26.7.1940).

Σωτήριος Παππάς του Κωνσταντί­νου, 10 ετών, με την στολή της Ε.Ο.Ν. (1940, Αρχείο του). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 42

14/10/2021 11:26:47


Τ ο Μ ατσούκι Ι ωαννίνων 1 9 3 7 - 1 9 5 1

43

Στις 27 Ιουλίου 1939 η Ε.Ο.Ν. Ματσουκίου, με φουστανέλα και τσαρούχι, υποδέχεται στα Πράμαντα τον γενικό διοικητή της Ηπείρου. Από δεξιά: 1) Μακρής Ιωάννης του Νικολάου (Μουστάκας), 2) Πυρώτης Σωτήριος του Δημητρίου, 3) Κωστίκας Ανδρέας του Αποστόλου, 4) Στραγάλης Αθανάσιος του Ευαγγέλου, 5) Κωσταδήμας Κωνσταντίνος του Αθανασίου (δάσκαλος), 6) Μητρέλος Αλέξανδρος του Δημητρίου (Αλέκας), 7) Στραγάλης Βασίλειος του Ηλία, 8) Κωσταδήμας Δημήτριος του Γεωργίου (Πλαχούρος). Στην άκρη εισχώρησε και ο Κωσταδήμας Γεώργιος του Νικολάου, μετέπειτα καθηγητής Παιδαγωγικών (Αρχείο Ανδρέας Κωστίκας του Αποστόλου).

2. Πόλεμος 1940-1942 Το 1940, εξ αιτίας της επίταξης κτηνών, ο πρόεδρος της Κοινότητας Ματσουκίου Γεώργιος Ιω. Κωσταδήμας μεταβαίνει στα χωριά Δεμάτι (2-3 Νοεμ.) και Συρράκο (1-2 Δεκ.) (Πράξη 72/25.11.1940). Τον Ιούλιο 1942 ο πρόεδρος της τριμελούς Διοικούσας επιτροπής της Κοινότητας Ματσουκίου Γεώργιος Ιω. Κωσταδήμας, «προσκληθέντος ὑπό τῶν Ἱταλικῶν Ἀρχῶν διά τήν παράδωσιν τῶν ὅπλων καί λοιπῶν εἰδῶν […] μετέβην εἰς Ἰωάννινα, καί παρουσιασθεῖς εἰς τήν Καπλάνειον Σχολήν ἐνώπιον τοῦ τοῦ Ἰταλοῦ Ἐνωμοτάρχου Ἀσφαλείας, τήν 4ην Ἰουλίου ἐ.ἔ. καί παρέμενον τήν 4ην, 5ην καί 6ην Ἰουλίου ἐ.ἔ. […] καί μετέβην εἰς Συρράκον καί παρουσιασθείς ἐνώπιον τοῦ ἐκεῖ ἀφιχθέντος Ἱταλοῦ Ἐνωμοτάρχου Ἀσφαλείας καί παρέμενον τήν 16ην καί 17ην Ἰουλίου ἐ.ἔ.» (Πράξη 25/19.7.1942). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 43

14/10/2021 11:26:47


44

Δημήτριος Γ. Κ αλούσιος

3. Επαναπατρισμός (1950-1951) Το 1950 η Κοινότητα Ματσουκίου «ὁμοφώνως ψηφίζει τάς εὐχαριστείας ἐκ μέρους τῶν κατοίκων καί τοῦ Συμβουλίου διά τάς προσφερθήσας ὑπηρεσίας τοῦ Διοικητοῦ πρῶτου Σῶματος Στρατου κ: Θρασυβούλου Τσακαλῶτου καί τοῦ Α Σ Στρατοῦ τόσον κατά τοῦ συμμο[ρι]τισμου καί τόν ἐπαναπατρισμόν καί τήν ἀνασυγκρότησιν» (Πράξη 12/30.10.1950). Τον Απρίλιο του 1951 καταρτίζεται κατάσταση συμμοριοπλήκτων, στρατευσίμων και Μ.Ε.Α., σύνολο 500 ατόμων, «ἅτινα ἔχουσιν ἀνάγκην δωρεάν χορηγήσεως τροφίμων […] διότι ἡ Κοινότης ἐχαρακτηρίσθη ὀρεινή διά τήν δωρεάν τῶν τροφίμων» (Πράξη 3/27.4.1951). Προσυπογράφουν εκτός από το Κοινοτικό συμβούλιο, ο εφημέριος Ματσουκίου και ο δημοδιδάσκαλος, ο οποίος όμως απουσιάζει. Τον ερχόμενο Αύγουστο (1951) η Κοινότητα καταρτίζει νέα κατάσταση με μειωμένο αριθμό δικαιούχων και δια δύο μήνες: «Καθορίζει τοῦς ἐν τῇ καταστάσει συμμοριοπλήκτους ἀπόρους Κοινότητός μας. δι’ ἀτομα 100 καί διά τοῦς μῆνας Αὔγουστον, καί Σ/βριον ἐ.ἔ. οἴτινες δικαίουνται. δωρέαν τροφίμων […], ὅστις καθορίσθη ἡ Κοινότης μας ὁρεινή δικαιούμενη δωρεάν τροφίμων» (Πράξη 12/27.8.1951). Το 1951 η Κοινότητα καλείται να αποφανθεί για τους δικαιουμένους ζώα από την ΝΕΕΠΑ Ιωαννίνων. Ψηφίζει να διαγραφούν τρεις: Μπουζούκης Ευάγγελος του Κων/νου, Γρηγορίου Βασίλειος του Αθανασίου και Κωστίκας Αντώνιος του Ιωάννη, «ὡς ἐχόντων σήμερον μεγάλων ζώων ὡς ἐξεκριβώθη καί ψηφίζει ἀντί τῶν ἀνωτέρω νά συμπεριληφθοῦν ἐτεροι κάτοικοι τῆς ἡμητέρας Κοινότητος ἐκ τῶν ἐγγεγραμμένων εἰς τάς καταστάσεις δικαιουμένους ζώων μέ τήν παρατήρησιν τῶν ἔχοντων ἀπολύτως ἀνάγκην» (Πράξη 20/10.9.1951). Τον Σεπτέμβριο του ιδίου έτους (1951) η Κοινότητα Ματσουκίου αποφαίνεται σε νέα κατάσταση ζώων: «οἰ ἐν τῶ πίνακα α) εγγεγραμένη δικαιωθέντες ζῶα. 1) εἰς τό ὑπ’ ἀριθμ. 2. Εὐάγγελος Κ. Μπουζούκης, 2) εἰς τό ὑπ’ ἀριθμ. 3 Βασίλειος Ἀθ. Γρηγορίου, 3) εἰς τό ὑπ’ ἀριθμ. 6 Κωστίκας Ἀπόστολος τοῦ Ἰωάννου, 4) εἰς τό ὑπ’ ἀριθμ. 7 Ἰωάννης Χρ. Τσαντούλης, κατέχουσιν σήμερον ζώα ὡς ἐξεκριβώθην. καί εἰς τοῦ Β) πίνακας τῶν βοηδῶν καί ὄνων, 1) εἰς τό ὑπ’ ἀριθμ. 6. Σωτήριος Γρ. Μπουκοβάλας ἔχει τόν πατέρα του ἐνταχθεῖς εἰς τάς ἀναρχικάς συμμορίας καί ἤδη εὐρήσκεται ἐκτός τῶν ὁρίων τῆς Ἐλλάδος» (Πράξη 22/10.9.1951). Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α

— Καλούσιος 1994: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Το Ματσούκι Ιωαννίνων, Α΄-Β΄, Ματσούκι 1994. — Καλούσιος 2020: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Το Ματσούκι Ιωαννίνων 1937-1951, Ε΄, 4. Η Κοινότητα Ματσουκίου, Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2002 (21), 9-40. — Μαντζίλας 2004: Ιωάννης-Δευκαλίων Αθ. Μαντζίλας, Γεωγραφία, κ.λπ., Συρράκο, Πέτρα-Μνήμη-Φως, Συρράκο 2004, 109-557. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 44

14/10/2021 11:26:47


Χρήστος Ηλ. Μακρυγιάννης*

Χρονογραφία του βίου Μάξιμου του Γραικού εκ της πόλεως Αρτας…

O

οδοιπόρος ή ο περιηγητής μπαίνοντας στην πόλη της αρχαίας Αμβρακίας (Άρτας), κοντά στη βαθύσκια πλατανόφυτη όχθη του ορμητικού ποταμού Αράχθου, αντικρίζει το άγαλμα του αγίου των Ρώσων και των Ελλήνων Μάξιμου του Γραικού, του οποίου την προσωπικότητα θα επιδιώξουμε –με ιστορική ευλάβεια– να παρουσιάσουμε μέσα από τις στήλες του καταξιωμένου πλέον περιοδικού Τζουμερκιώτικα Χρονικά, την πολυτάραχη και περιπετειώδη αγιογραφία του, παρόμοια σχεδόν με τις αιώνιες δίνες του βαθυδινηείη μυθικού ποταμού… Βρισκόμαστε στα 1204 μ.Χ. Η άβυσσος της υποκρισίας των ποντίφηκων και των σύγχρονων Παπών ξεχύθηκε με το πρόσχημα της τέταρτης σταυροφορίας πάνω στα εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας με ανεκδιήγητες καταστροφές, που διασώζει με τα ζωηρότερα χρώματα η βυζαντινή χρονογραφία… Η λεγόμενη τέταρτη σταυροφορία, η αχαλίνωτη βαρβαρική θύελλα των σιδηρόφρακτων μεσαιωνικών στιφών της Αγίας Έδρας και των αδίστακτων εμπόρων της Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου, κατατεμαχίζει, κατά τα δυτικά φραγκικά πρότυπα, τα ιστορικά εδάφη του Ελληνισμού. Είναι η εποχή που ήδη το Βυζάντιο άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι δεν έχει πια τη δυνατότητα να κρατήσει την ιστορική δύναμη του Ελληνισμού, και αναζητεί νέα κέντρα υποδοχής, καθόσον τα εδάφη της Μικράς Ασίας καταλαμβάνονται από τις βαρβαρικές ορδές των λαών της στέπας. Οι μεσαιωνικοί ιπποτικοί σχηματισμοί χτυπούν καίρια σχεδόν τον χώρο της βυζαντινής επικράτειας, με τον άμεσο στόχο να την οδηγήσουν στην υποταγή στον καθολικισμό, στο όνειρο της κοσμικής εξουσίας των Παπών… Κι όμως ο * Ο Χρήστος Ηλ. Μακρυγιάννης είναι φιλόλογος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 45

45

14/10/2021 11:26:47


46

Χ ρήστος Η λ . Μ ακρυγιάννης

Ελληνισμός αντιστάθηκε με εκπροσώπους της εποχής των Κομνηνών και δυναμικά επί των Παλαιολόγων… Η μαύρη χρονιά του 1204 έδειξε το προσωπείο της φραγκικής παπικής έδρας… Όμως το ανανεωμένο ελληνικό πνεύμα προβληματίζεται, αναδιπλώνεται, στοχάζεται αποφασιστικά· επειδή δεν υπάρχει πια μέλλον για το Ελληνικό Γένος και προοπτική στη Βασιλεύουσα και στα μικρασιατικά κέντρα, αναζητά νέες κοιτίδες, νέες πατρίδες, νέα κέντρα συνέχισης φωτισμού, από το σκοτάδι που η βαρβαρότητα Μογγόλων και φανατικών Φράγκων σκεπάζουν τον μικρασιατικό ουρανό… Και επιστρέφει με γόνιμη περίσκεψη και δυναμισμό απ’ όπου είχε ξεκινήσει την εκστρατεία εκπολιτισμού του μεσογειακού και όχι μόνο χώρου… Ξαναχτίζει νέα κάστρα πνευματικής αντίστασης στον Μοριά και την πανάρχαια κοιτίδα Ήπειρο, μεταφέροντας μαζί του το βαρύ φορτίο της κληρονομικής σοφίας και της κοινωνικής ζωής από τα βάθη των αιώνων… Και το ερώτημα! Γιατί ξαναγύρισε στον χώρο της αρχαίας Σπάρτης και της ηπειρωτικής Αμβρακίας; Οι χώροι αυτοί έχουν βαθιές ρίζες, και αρχίζουν να βγάζουν νέους βλαστούς, και η μακροχρόνια εγκατάλειψη δεν έσβησε το τρεμάμενο φως της αρχαίας σκέψης και πίστης… Εδώ πια θα στηθεί το νέο μετερίζι του ελληνικού γένους. Μέσα σ’ αυτό το ιδιόμορφο κλίμα, που διαμορφώθηκε μετά το 1204 ή και αργότερα με τη σταδιακή επικράτηση των Οθωμανών, εγκαθίστανται πια στην αρχέγονη κοιτίδα της Ηπείρου και του Μοριά ιστορικές βυζαντινές οικογένειες, που εγκαταλείπουν την Πόλη και άλλα βυζαντινά κέντρα, με τη συμπαράσταση των Κομνηνοδουκάδων και Παλαιολόγων, για να κατοικήσουν στα δεσποτάτα της Ελλάδας: Μοριά, Άρτα και Γιάννινα. Ανάμεσα σ’ αυτές τις βυζαντινές οικογένειες με βαρύτατο ιστορικό φορτίο πνευματικού παρελθόντος ανήκει και η οικογένεια Τριβώλη, που παίρνει τον δρόμο της επιστροφής στα πάτρια χώματα, προκειμένου να συνεχίσει το χρέος της διατήρησης του Γένους από τη βαριά σκιά της διαδοχικής βαρβαρότητας… Εδώ στην πόλη της Άρτας, στο βυζαντινό αυτό κέντρο της Ελλάδας με τα υψηλά τείχη των Αθαμάνων, ξανανθίζει το Ελληνικό Γένος, αποχωρισμένο από τις ανατολίτικες και φράγκικες σκοτεινές ορδές. Εδώ γεννήθηκε από εύπορους γονείς ο Μιχαήλ Τριβώλης, από τον Μανουήλ και την Ειρήνη, γύρω στο 1480 ή κατ’ άλλους γύρω στο 1470 περίπου, ο αποκληθείς αργότερα Μάξιμος ο Γραικός, ο γνωστός Αγιορείτης Απόστολος στη Ρωσία. Η ονομαστή οικογένεια Τριβώλη καταγόταν από τα μέρη της Προποντίδας, όπως έλεγαν αγιορείτες μοναχοί της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου και της Ιεράς Μονής Εσφιγμένου, αλλά με διαφορετικό όνομα με το οποίο τον γνωρίζουμε στη βιβλιογραφία. …Τον Πλήθωνα τον βρήκαμε να κάθεται στο λιακωτό του αρχοντικού του. Γύρω του ήταν ένας κύκλος μαθητών. Τον Δημήτριο Τριβώλη, που είχε τη μανία ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 46

14/10/2021 11:26:47


Χ ρονογραφία του βίου Μ ά ξ ιμου του Γ ρα Ι κού [ . . . ]

47

ν’ αντιγράφει χειρόγραφα, τον είχα γνωρίσει μέρες πριν. Σεμνός και σιωπηλός καθόταν πλάι στον Πλήθωνα…, γράφει στο περισπούδαστο βιβλίο του ο Παν. Κανελλόπουλος «Γεννήθηκα στα 1402». Η ιστορική οικογένεια Τριβώλη, με πλούσια δραστηριότητα στα γράμματα και τις τέχνες, γνωστή από τους Παλαιολόγους και Αγγελοκομνηνούς, εγκαταλείπει την Πόλη ή τα αστικά κέντρα της Μικράς Ασίας, για να εγκατασταθεί αρχικά στον Μοριά μαζί την οικογένεια του Γεώργιου Γεμιστού ή Πλήθωνα –του μεγάλου νεοπλατωνικού φιλοσόφου του Δεσποτάτου του Μορέα–, στον Μυστρά της Πελοποννήσου. Οι αγιορείτες όμως μοναχοί και γέροντες από το χωριό Ροδαυγή στις αφηγήσεις τους τόνιζαν ότι η οικογένεια Τριβώλη ήρθε στην Άρτα και ήταν γνωστή με τους δεσπότες. Στην Άρτα οι δεσπότες του παραχωρήσανε έκταση γης κοντά στη Βλαχέρνα και στη Ροδαυγή, και ότι είχε διαφορετικό όνομα.1 Μορφώθηκε στα ονομαστά για την εποχή σχολεία της Άρτας και των Γιαννίνων, με βυζαντινή παιδεία της εποχής των Παλαιολόγων πάνω στις θέσεις του φιλοσόφου Πλήθωνα. Η γενιά του με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα· αγιογράφοι, αντιγραφείς κωδίκων και χειρογράφων που εργάστηκαν σε εκκλησίες και μοναστήρια των Μετεώρων, του Αγίου Όρους αλλά και των Τζουμέρκων, όπως έλεγαν οι άγιοι γέροντες της μονής Καρακάλλου. Η πόλη της Άρτας, μετά το 1300 μ.Χ. περίπου, είχε εμπορική και καλλιτεχνική επικοινωνία με τα ιταλικά κέντρα, με αποτέλεσμα πολλοί νέοι εύπορων οικογενειών να συνεχίζουν τις σπουδές τους σ’ αυτά, στα οποία ήδη είχε αρχίσει σταδιακά η γνωστή Αναγέννηση! Μέσα σ’ αυτό το κλίμα ο Μιχαήλ Τριβώλης συνεχίζει τις θεολογικές και φιλοσοφικές του μελέτες, στις πλούσιες βιβλιοθήκες της Μπολόνιας, της Βενετίας, αλλά και στο Παρίσι, με επακόλουθο να κατακτήσει αρχαίες και νέες γλώσσες. Οι βιογράφοι αναφέρουν ότι εργάσθηκε στις εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων στο τυπογραφείο του γνωστού Άλδου Μανούτιου. Η παραμονή του στις ιταλικές πόλεις τον προβλημάτισε, κυρίως ο τρόπος της ζωής και το ανεπίτρεπτο για τον χριστιανισμό θρησκευτικό και λατρευτικό κλίμα… Απογοητευμένος από τη νοοτροπία και τη στάση του παπισμού εγκαταλείπει τη Φλωρεντία, και επιστρέφει στην πόλη της Άρτας, όπου επιδιώκει να μεταφέρει το πλούσιο γνωστικό του φορτίο στη γενέτειρά του… 1. Τις εδαφικές αυτές εκτάσεις τις παραχωρούσε ως βοσκοτόπια σε κτηνοτρόφους της περιοχής ή σε Σαρακατσάνους της περιοχής των Τζουμέρκων για τη χειμερινή περίοδο. Όσον αφορά τώρα την αντικειμενική χρονογραφία της οικογένειας Τριβώλη τα βιογραφικά στοιχεία που δημοσιεύονται δημιουργούν εύλογα ερωτήματα, αν αρχικά η οικογένεια εγκαταστάθηκε στον Μυστρά ή μέλη της στην πόλη της Άρτας με τους δεσπότες ή ακόμη ολόκληρη η οικογένεια άφησε τον Μυστρά και ήρθε στην επικράτεια των Αγγέλων για μεγαλύτερη ασφάλεια και αργότερα πέρασε στα Επτάνησα συνεχίζοντας την καλλιτεχνική της δραστηριότητα… ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 47

14/10/2021 11:26:47


48

Χ ρήστος Η λ . Μ ακρυγιάννης

Αυτή την εποχή η επικράτεια του Δεσποτάτου της Άρτας είχε παρουσιάσει μεγάλη ανάπτυξη· καλλιτεχνική, οικοδομική, και πολύπλευρη οικονομική πρόοδο. Η περιοχή των Τζουμέρκων βγήκε από την αφάνεια και την εγκατάλειψη. Δεν είχε ακόμη επικρατήσει η βαρβαρότητα των λαών της στέπας… Ο Μιχαήλ Τριβώλης περιοδεύει στα χωριά των Τζουμέρκων, μελετώντας και αντιγράφοντας χειρόγραφους κώδικες στις αξιόλογες για την εποχή μοναστηριακές βιβλιοθήκες Ιεράς Μονής Καλαρρυτών, Τσούκας Ιωαννίνων και Πόρτας Παναγιάς Τρικάλων… Ο περισπούδαστος νεαρός Μιχαήλ, με πίστη στην ορθόδοξη λατρεία, περιοδεύει στα μοναστήρια της Άρτας, των Βλαχερνών και των Τζουμέρκων και για άγνωστο χρονικό διάστημα φιλοξενείται στην Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης Σχωρετσάνων (νυν Καταρράκτης), κτίσμα των δεσποτών. Στην ίδια μονή φιλοξενήθηκε και η γνωστή Αγία Θεοδώρα γύρω στα 1240, με την ιστορική της περιπέτεια, όπου και ίδρυσε την περίφημη βιβλιοθήκη. Σ’ αυτή βρήκε –κατά την παράδοση– ικανό αριθμό βιβλίων στην ελληνική και λατινική γλώσσα. Η οθωμανική καταιγίδα επικρατεί! Όμως συγχρόνως αρχίζει και η νέα αντίσταση… Στα βουνά των Αθαμάνων εμφανίζονται οι πρώτοι πρόμαχοι της ελληνικής ανεξαρτησίας… Ο νεαρός Μιχαήλ Τριβώλης αναχωρεί για το Άγιο Όρος με σκοπό να βρει πνευματική ησυχία συνεχίζοντας τις μελέτες του και ικανοποιώντας τα φιλοσοφικά του ενδιαφέροντα στις περίφημες αγιορείτικες βιβλιοθήκες. Λίγα χρόνια πριν από το 1500 μ.Χ. εισέρχεται ως δόκιμος μοναχός στην Ιερά Μονή Βατοπεδίου, στην οποία παραμένει περίπου μια δεκαετία, ως πειθαρχικός μοναχός και άξιος διάκονος της ιστορικής Μονής. Όμως ο προορισμός του ήταν διαφορετικός. Έχοντας στη φαρέτρα του σπάνια γλωσσομάθεια, θεολογική και φιλοσοφική κατάρτιση εξαίρετη, επιλέγεται από τον ηγούμενο της Ιεράς Μονής για να συμμετάσχει στην ιερή αποστολή στη Μόσχα –κατόπιν παράκλησης του μεγάλου ηγεμόνα Βασιλείου του Γ΄–, προκειμένου να βοηθήσει στην ορθή ερμηνεία των Γραφών και τη διόρθωση των εκκλησιαστικών βιβλίων. Με συνοδεία τους ιερομόναχους Νεόφυτο και Λαυρέντιο (κατόχους της ρωσικής γλώσσας) αναχωρεί για τη Μόσχα. Έφτασε εκεί μετά από μεγάλη περιπέτεια περίπου δύο χρόνων. Είναι εποχή όπου στη Μόσχα καταφθάνει μεγάλος αριθμός φράγκων καλλιτεχνών με παπική νοοτροπία, αλλά και βυζαντινών λογίων και τεχνιτών με προτροπή της Ζωής-Σοφίας Παλαιολογίνας. Ο Μάξιμος –ο λεγόμενος πια Μάξιμος Γραικός– εργάσθηκε δυναμικά για τη βελτίωση, αλλά και τη μεταγλώττιση των κειμένων στα σλαβικά, και με συμπαράσταση Ρώσων μοναχών στα ρωσικά. Ικανοποίησε στο έπακρο την επιθυμία του ηγεμόνα Βασιλείου, αλλά ο πόθος του ήταν να ξαναγυρίσει στη μονή Βατοπεδίου, γιατί δεν συμφωνούσε με την ηθική παρακμή και νοοτροπία της μοσχοβίτικης κοινωνικής ζωής. Ως ορθόδοξος Αγιορείτης μοναχός ο Μάξιμος Γραικός δεν υποχωρεί στις αρΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 48

14/10/2021 11:26:47


Χ ρονογραφία του βίου Μ ά ξ ιμου του Γ ρα Ι κού [ . . . ]

49

χηγικές ηγεμονικές και προληπτικές απαιτήσεις των Ρώσων μοναχών και των ηγεμόνων, με τραγικό αποτέλεσμα να κρατηθεί φρορούμενος περίπου μια εικοσαετία στη Μόσχα. Οι βιογράφοι αναφέρουν πολλά ανεπίτρεπτα περιστατικά για τη σκληρή δοκιμασία και τη στάση του ηγεμόνα απέναντι στο ιερό πρόσωπο του αγίου πια Μάξιμου Γραικού. Το 1525, κατόπιν ανυπόστατων ψευδολογικών και φοβερών συκοφαντιών, καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη σ’ ένα σκοτεινό και βρόμικο κελί, σε τραγικές και απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης… Η ταλαιπωρία του συνεχίζεται σε άλλο μοναστήρι, όπου φυλακίζεται για αρκετό χρονικό διάστημα. Το έτος 1551, σωματικά και ηθικά εξουθενωμένος, μεταφέρεται στη Λαύρα του Αγίου Στεφάνου, όπου μετέστη εις Κύριον το έτος 1556… Από το Μαρτύριο στην Αγιότητα. Αργότερα η ρωσική εκκλησία τον ανακηρύσσει άγιο και τιμά τη μνήμη του την 21η Ιανουαρίου. Ο φωτισμένος αγιορείτης μοναχός είναι πια ο Άγιος των Ρώσων και των Ελλήνων. Το άγαλμά του στη γενέθλια πόλη της Άρτας μάς υπενθυμίζει την αξιοθαύμαστη ομολογία του. «Είμαι ο Μάξιμος ο Έλληνας». Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α

— Μάξιμος ο Γραικός, Ιερομονάχου Χαραλάμπιου. — Εφημερίδα «Εβδόμη», φυλ. 29.2.2020. — Προφορική παράδοση.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 49

14/10/2021 11:26:47


Δημήτριος Ελ. Ράπτης*

Η προσωπικότητα και η δράση του Γώγου Μπακόλα

Η

Ιστορία υπηρετώντας τη μία και μοναδική αλήθεια που υπάρχει, υποχρεούται συχνά να αναψηλαφεί τα γεγονότα και βασισμένη σε νεότερες μαρτυρίες που έχει στη διάθεσή της να τα αναδιατυπώνει, στοχεύοντας στην ανα/διατύπωσή της με την καλύτερη και ορθότερη τεκμηρίωση. Αυτό όχι μόνο επιτρέπεται, αλλά και επιβάλλεται, ανεξαρτήτως αν πολλές φορές η αλήθεια αποκρύπτεται ή πότε-πότε χαλκεύεται για κάποιους λόγους ή είναι άλλοτε αποτέλεσμα παραπλάνησης. Η διερεύνηση αυτή κατά μείζονα λόγο επιβάλλεται να γίνεται, όταν όχι μόνο απλώς η Ιστορία πρέπει να άρει αστήρικτες και δυσμενείς κριτικές και διατυπώσεις, αλλά να ανατρέψει άδικες συκοφαντίες, που έχουν να κάνουν με τον έκδηλο πατριωτισμό ηρώων της απελευθέρωσης του 1821. Είναι υποχρέωσή της να το πράττει αυτό έστω και με καθυστέρηση. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει της προσοχής μας το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε στις πραγματικές του διαστάσεις το έργο των ηρώων του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του 1821 ούτε γνωρίζουμε στην εντέλεια πόσο καθοριστική υπήρξε η συμβολή του καθενός από αυτούς στο σχηματισμό και τη στερέωση του ελληνικού κράτους. Πάρα πολλές πτυχές της ζωής και της δράσης τους είναι αθέατες, ή είναι –το χειρότερο αυτό– κατασκευασμένες και, μάλιστα, χαλκευμένες σύμφωνα με τον επιδιωκόμενο στόχο ή είναι εντελώς αποσιωποποιημένες εξυπηρετώντας, προφανώς, άλλους σκοπούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να τις αγνοούμε και κατά συνέπεια να μην τις μεταδίδουμε παρόλο που αναγνωρίζουμε όλοι μας την αναγκαιότητα αυτής της γνώσης για την τοπική και προπάντων την εθνική ιστορία. Στο πλαίσιο αυτό μπορούμε να ξαναδούμε τη ζωή και τη δράση ηρώων της Επανάστασης του ’21 και να ξαναθέσουμε επί τάπητος τη συζήτηση για την παρουσία τους και την προσφορά τους στην απελευθέρωση. Ιδιαίτερα πρέπει να γίνει αυτό για κείνους που, ενδεχομένως, αβασάνιστα η Ιστορία δεν τους απέ* Ο Δημήτριος Ελ. Ράπτης είναι διδάκτωρ φιλολογίας-εκπαιδευτικός.

50

soma_final.indd 50

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

14/10/2021 11:26:47


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

51

δωσε τα δέοντα και δεν τους τοποθέτησε στη θέση που έπρεπε. Η παρουσίαση της προσωπικότητας του Γώγου Μπακόλα γίνεται υπό την πίεση μιας όχι απλώς δυσμενούς κριτικής αλλά μιας άδικης συκοφαντίας η οποία συνόδευσε τον ήρωα ως το θάνατό του και, μάλιστα, από ό,τι διαπιστώνουμε δεν τον αποχωρίστηκε μέχρι και σήμερα, γιατί η Ιστορία δεν φρόντισε να τον δικαιώσει και ιστοριογραφικά –ιστορικά είναι δικαιωμένος–, ούτε η πολιτεία, ενδιαφέρθηκε να αποδώσει τα δέοντα εκπληρώνοντας έτσι την υποχρέωσή της προς τους γνήσιους πολεμιστές. Ως γνωστόν, στον Γώγο Μπακόλα φορτώθηκε από τον Μαυροκορδάτο η ευθύνη για την αποτυχία της μάχης στο Πέτα. Αντιλαμβανόμαστε πόσο εύκολα σπιλώνεται κάποιος, όταν άδικα και με συκοφαντική διάθεση φορτώνεται αποτυχίες για τις οποίες δεν ευθύνεται ολωσδιόλου και πόσο δύσκολα σβήνει αυτό, ακόμα και αν αποδειχθεί το αντίθετο. Με το δημοσίευμα αυτό δεν θα προσπαθήσω να αποδομήσω άμεσα την παραπάνω συκοφαντία. Αυτή η ανατροπή προτιμώ να γίνει με έναν έμμεσο τρόπο παρουσιάζοντας την προσωπικότητα και τη δράση του Γώγου Μπακόλα σε διάφορα επίπεδα και όπως αυτή συγκροτήθηκε από τη μαθήτευσή του κοντά στους αρματολούς του Βάλτου Κοντογιανναίους ως τη μάχη του Πέτα που ήταν και η αφορμή για την ανίερη προσβολή και μείωση του έργου του. Με αυτή την αναψηλάφηση των γεγονότων και, ενδεχομένως, και την αναδιατύπωσή τους επί το ορθότερον δεν φιλοδοξεί κανείς να διορθώσει αμέσως παγιωμένες αντιλήψεις και να εξαλείψει πλάνες, αλλά να θέσει το ζήτημα της αβασάνιστης κριτικής και των αποτελεσμάτων της και να τοποθετήσει εν προκειμένω το Γώγο Μπακόλα στη θέση που πρέπει. Είναι τούτο πρέπον, δίκαιο, ηθικό και νόμιμο να το πράξουμε έστω και με καθυστέρηση κοντά τώρα δυο αιώνων. Ο πατέρας του Γώγου Μπακόλα, ο Ντούλας, ήρθε1 από την Ντούνιστα του Βάλτου Αιτωλ/νίας, σημερινό Σταθά και εγκαταστάθηκε μετά το 1750 στη Σκουληκαριά της Άρτας. Συνδέθηκε εκεί συγγενικά με την οικογένεια Διμισκή και εξ αυτού του δεσμού γεννήθηκε ο Γώγος κατά το 1757 ή κατ’ άλλους το 1751. Με την ενηλικίωσή του ακολούθησε ως πρωτοπαλίκαρό του το συμπατριώτη του αρματολό Μήτσο Κοντογιάννη από τους Χαλκιόπουλους του Βάλτου2. Αυτός, εκτιμώντας ως φαίνεται το δυναμικό χαρακτήρα του με ό,τι αυτό συμπεριλαμβάνει για κείνη την εποχή επισφραγίζει τις σχέσεις τους με το να τον κάνει το 1793 γαμπρό στην κόρη του. Απέκτησε τρία τέκνα: Το Μήτρο, το Ντούλα και μια 1. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας και η φλόγα του ’21 στην Ήπειρο και τη Δυτική Στερεά Ελλάδα, Αθήνα 2010, σσ. 13-16, Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος οπλαρχηγός του ’21, εκδ. Ε.Η.Μ. Ιωάννινα 1978, σ. 9. 2. Ο Κώστας Μπακόλας είχε συγγενείς σε πολλά χωριά του ορεινού Βάλτου: στο Σιακαρέτσι, στον Εμπεσό, στη Δούνιστα, στο Πατιόπουλο, στο Σύντεκνο, στους Χαλκιόπουλους, στη Φλωριάδα (Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ.13-15 και Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος…, ό.π., σ. 10 ). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 51

14/10/2021 11:26:47


52

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

θυγατέρα. Την τακτική αυτή της συγγένειας, η οποία υποθέτω για εκείνους τους χρόνους θα ήταν απαραίτητη, συνέχισε και ο ίδιος αργότερα δίνοντας την κόρη του ως σύζυγο στο Στέργιο Στουρνάρα, γιο του αρματολού του Ασπροποτάμου Νικολάου Στουρνάρα, ενώ μια αδελφή του πατέρα του ήταν παντρεμένη στην Κυψέλη Άρτας με τον οπλαρχηγό Κουτελίδα. Η συγγένειά τους εκτεινόταν και στα σόγια των Ντιμισκαίων, Ισκαίων και Σκυλοδημαίων στην περιοχή του Ραδοβιζίου και του Βάλτου κάτι που διευκόλυνε την εδραίωσή του στο αρματολίκι. Ήταν θείος, για παράδειγμα, του Καραϊσκάκη. Το αρματολίκι Το 1805 ο Αλή πασάς εκτιμώντας τα σπάνια προσόντα του Γώγου Μπακόλα του ανέθεσε το αρματολίκι των Ραδοβιζίων και των Τζουμέρκων με έδρα τη Σκουληκαριά3. «…Τα μικρά ταύτα – επί συμβάσει παραχωρούμενα Αρματολίκια (τα τουρκ. λεγόμενα «καπάκια») ανελάμβανον –ως ανωτέρω ελέχθη– άνδρες εκ της «Κλεφτουριάς» προερχόμενοι, δια λόγους αξιώματος και οικονομικού συμφέροντος αυτών, όπερ ουχί σπανίως συνεδύαζον και μετά του εθνικού συμφέροντος…»4. Γεωγραφικά η περιοχή που διοικούσε ο Μπακόλας εκτεινόταν από τα Τζουμέρκα μέχρι τον ορεινό Βάλτο. Από τα Πέντε Πηγάδια και τα Κατσανοχώρια των Ιωαννίνων ως τη Γέφυρα Κοράκου και από τους Μελισσουργούς ως το Μεσόπυργο και τη Σκουληκαριά. Ήταν το πιο πλούσιο όχι μόνο από την κατ’ ανάγκη τουρκική βοήθεια, αλλά και από την τοπική φορολογία του ζωικού κεφαλαίου, των αιγοπροβάτων και των άλλων ζώων, που έβοσκαν στο Γάβρογο και στην Κωστηλάτα. Κατοικούνταν από αμιγή ελληνικό πληθυσμό, χωρίς καμιά τουρκική οικογένεια. Η ασφάλεια ήταν εγγυημένη, γιατί τη φρόντιζε επ’ αμοιβή η αφρόκρεμα των κλεφτών και αρματολών τους οποίους επέλεγε και πλήρωνε ο Γώγος Μπακόλας. Τους ντόπιους κλέφτες όχι μόνο τους προστάτευε, αλλά και τους εφοδίαζε με πολεμοφόδια. «…ο Γώγος Μπακόλας ως Αρματολός Ραδοβυζίου εκ των πολεμοφοδίων και των τροφίμων, άτινα ζητών ελάμβανε παρά των Τούρκων, ικανήν μερίδα, αν μη το όλον διαμετακομίζων επρομήθευε τους επαναστάτας του 21…»5. Ο ίδιος τοποθέτησε φρουρές στα περάσματα, για να ελέγχει τις διάφορες ύποπτες και επικίνδυνες κινήσεις. Έτσι, το αρματολίκι αυτό εξελίχθηκε συν τω χρόνω χάρη στον αρχηγό του σε μια ελεύθερη νησίδα στην καρδιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που καθώς λέγεται είχε και τη στήριξη του Σουλτάνου. Ο 3. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σ. 16. 4. Νικ. Χ. Παπακώστας, Ηπειρωτικά, Αθήναι 1967, σ. 575. 5. Νικ. Χ. Παπακώστας, Ηπειρωτικά, Αθήναι 1967, σ. 575. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 52

14/10/2021 11:26:47


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

53

ίδιος ο Μπακόλας από τη μεγάλη ελευθερία και τον υψηλό βαθμό αυτονομίας αύξαινε ή μείωνε την τιμή του ισχύοντος νομίσματος. Ήταν άξιος τίμιος και δίκαιος καπετάνιος. Διέθετε πηγαία αγαθότητα και η ειλικρίνεια με τον ψυχικό του δυναμισμό του επέτρεψαν να επιβληθεί πάρα πολύ γρήγορα στους συμπατριώτες του. Αναφέρεται πως ήταν στρατηγός με πολύ νοικοκυριό και κουμάντο6. Ο Αλής, οι Σουλιώτες και ο Γώγος Μπακόλας Με τις γνωριμίες του πεθερού του Κοντογιάννη, ο οποίος διατηρούσε καλές σχέσεις με τον Αλή, βρέθηκε πολύ νωρίς στην αυλή του πασά. Ο τελευταίος εκτίμησε το χαρακτήρα του, προπάντων τη γενναιότητά του, την ευθύτητα του χαρακτήρα του, την απλότητα και την ειλικρίνειά του και όχι μόνο τον ήθελε, όπως και άλλους βέβαια, παρόμοιους τύπους, για να τους χρησιμοποιήσει σε περίπτωση κινδύνου, αλλά και του παραχώρησε ύστερα από πίεση και το αρματολίκι του Ραδοβιζίου και των Τζουμέρκων, όπως και πιο πάνω σημειώσαμε. Ως Αρματολός πήγαινε συχνά στα Γιάννινα στην αυλή του Αλή πασά, όπου και παρέμενε αρκετό χρόνο. Εκεί έμαθε και την αλβανική γλώσσα την οποία χρησιμοποιούσε στις μεταξύ των Ελλήνων και των κατακτητών σχέσεις στην περιοχή του7. Αν και συνομήλικος και γνωστός από τα νεανικά του χρόνια με τον Αλή πασά φρόντιζε να τον κρατά σε απόσταση, όταν επρόκειτο να συγκρουσθεί με χριστιανούς. Το είδος αυτό της σχέσης τον κράτησε ουδέτερο ακόμη στις μάχες με τους Μποτσαραίους στο Σέλτσο το 1804. Εξάλλου, πρέπει να γνωρίζουμε ότι δημιουργούνται παράξενες συμμαχίες οι οποίες δεν είναι δυνατόν να ερμηνευθούν με σημερινά κριτήρια. Οι Μποτσαραίοι καταδιώκονταν από τον Αλή πασά, αλλά συγχρόνως στο διάστημα που κατοίκησαν στην ευρύτερη περιοχή είχαν αφαιρέσει και τα αρματολίκια των Τζουμέρκων, του κάτω Βάλτου, της Λάκκας Πρέβεζας κ.ά. και αυτό δημιουργούσε και έχθρες και κατά συνέπεια δυσκολίες σε συμμαχίες. Οι σχέσεις του, βέβαια, με τους Σουλιώτες γενικότερα απέρρεαν, ως επί το πλείστον, από τη συμπεριφορά τους προς τους κατοίκους στην περιοχή των Τζουμέρκων και του Ραδοβιζίου, τους οποίους είχε υποχρέωση ο Γώγος Μπακόλας να προστατεύει. Η επάνοδος του Κίτσου Μπότσαρη από την Κέρκυρα, όπου είχε καταφύγει και η χορήγηση από τον Αλή πασά άδειας να πάει το 1812 στο Βουργαρέλι απ’ όπου είχαν φύγει ανησύχησε το Γώγο Μπακόλα φοβούμενος μην του επιτρέψει ο Αλής εκδιώκοντάς τον να πάρει και το αρματολίκι του Ραδοβιζίου. Μεταξύ των χριστιανών οι Σουλιώτες δεν είχαν φίλους και σε ακραίες 6. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 16-20. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 53

14/10/2021 11:26:47


54

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

περιπτώσεις θεωρούνταν και εχθροί πιο θανάσιμοι από τους Τούρκους. Ήταν αλλιώς τα πράγματα τότε. Η στάση του Μπακόλα στη μάχη του Σέλτσου ήταν ουδέτερη. Ούτε ευνοϊκή προς τους Σουλιώτες ούτε συμμαχική προς τον Αλή. Με τον τελευταίο φρόντιζε να αποφεύγει την πολεμική συνεργασία, όταν αυτός καταφέρονταν και κατά χριστιανών. Έτσι, η οποιαδήποτε στάση που τηρήθηκε από το Γώγο Μπακόλα και ήταν βασικά αυτή της ουδετερότητας απέναντι στον Αλή και τους Σουλιώτες δεν πρέπει αβασάνιστα να μας οδηγήσει σε συμπεράσματα. Αυτό, βέβαια, θα το έβλεπε κανείς με διαφορετική ματιά, αν δεν ήξερε με ποιον έχει να κάνει. Ο Μπακόλας ήξερε για ποιο λόγο τον προτιμούσε ο Αλής και έπαιρνε κάθε φορά αυτό που ήθελε. Αλλά και ο Αλής γνώριζε εξαρχής με ποιον είχε να κάνει, με έναν έξυπνο δηλαδή άνθρωπο, με πλούσια πολεμική πείρα και στρατηγικές συμπεριφορές απέναντι σε εχθρούς και φίλους αναλόγως των περιστάσεων, με έναν καπετάνιο που δημιούργησε ισχυρό αρματολίκι πολύ επικίνδυνο τελικά για την κυριαρχία του Αλή πασά8. Άλλωστε, ο πεθερός του, Μήτσος Κοντογιάννης, Αρματολός του Βάλτου στον οποίον μαθήτευσε από νεαρή ηλικία, κατείχε άριστα την τέχνη των ψευτοσυνθηκών, τα γνωστά «καπάκια»9 με τους εχθρούς: «…κατόρθωνε, δηλαδή, παίζων, χωρίς να παίζεται και βλάπτων τους εχθρούς, χωρίς να βλάπτεται…»10. Γι’ αυτό ο Αλή πασάς αναγνωρίζοντας τη στρατηγική αξία τέτοιων ανθρώπων τούς ήθελε για να τον προστατεύουν, όταν παραστεί ανάγκη. Αυτό έκανε και με το Γώγο Μπακόλα. Αφού δεν μπορούσε να τον κάνει φίλο και του χεριού του, φρόντιζε να μην τον έχει εχθρό, ανεξαρτήτως αν στο πίσω μέρος του μυαλού του έκρυβε πάντα την επιθυμία παντοιοτρόπως να τον εξοντώσει. Και το έπραξε αυτό, όταν του δόθηκε η ευκαιρία δίνοντας εντολή στον Κίτσο Μπότσαρη να τον δολοφονήσει, για να απαλλαγεί από μια τέτοια πολυσύνθετη προσωπικότητα και, επομένως, και επικίνδυνη. Ταυτόχρονα ο Αλή πασάς θολώνοντας το τοπίο είπε το ίδιο και στον Γώγο Μπακόλα, να δολοφονήσει δηλαδή τον Κίτσο Μπότσαρη11. Με το σατανικό αυτό σχέδιο, ως γνωστόν, έφυγε το 1813

7. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σ. 12. 8. Η συμπεριφορά του Μπακόλα απέναντι στον Αλή άφηνε περιθώρια ανησυχίας για τον πασά. Για παράδειγμα δεν του έστελνε κεφάλια κλεφτών, για να στολίζει ο Αλής το Ιτς Καλέ και αυτό τον έβαζε σε υποψία, ότι προστάτευε τους καπεταναίους, ακόμη και όταν ο Γώγος του έστειλε τέσσερα κεφάλια Τουρκαλβανών «ως κεφαλών διασήμων κλεφτών» (Ιστορικόν Λεύκωμα Νομού Άρτης, έκδ. Διδασκάλων και Νηπιαγωγών Ν. Άρτης, 1971, σ. 67, Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σ. 27). 9. Κωστής Παπαγιώργης, Τα καπάκια. Βαρνακιώτης, Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2003. 10. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σ. 14. 11. Ο Γώγος Μπακόλας βρήκε στην τσέπη του Κίτσιου το γράμμα με το ίδιο ακριβώς περιεΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 54

14/10/2021 11:26:47


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

55

από τη μέση ο Κίτσος Μπότσαρης δολοφονημένος από το Γώγο Μπακόλα. Θα μπορούσε πολύ εύκολα να ήταν και το αντίθετο. Ο Αλής με σατανικό σχέδιο ήθελε να απαλλαγεί από τον έναν, όποιος και να ήταν αυτός12. Παρόλα τα παραπάνω ο Αλής τον επέλεξε για την εξυπνάδα, το κύρος και την τόλμη του για μια δύσκολη και πολύ επικίνδυνη αποστολή στην Κων/πολη διαβλέποντας ότι μόνο αυτός μπορεί να τη φέρει σε πέρας. Επρόκειτο να συναντήσει σε υψηλή θέση πρόσωπο στην αυλή του Σουλτάνου, για να τον έχει με το μέρος του στα σατανικά σχέδιά του. Ευφυής ως ήταν ο Γώγος το μυστικό το μετέφερε κρυμμένο στα πέταλα του αλόγου του και έτσι εξετελέσθη η επικίνδυνη αυτή αποστολή με αίσιο τέλος13. Ο Γώγος Μπακόλας και η Φιλική Εταιρεία Ο Μπακόλας ήταν από τους πρώτους στην Άρτα που μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία. Το μυστικό της Φιλικής Εταιρείας έφθασε με το Νικόλαο Σκουφά και το πληροφορήθηκε ο οικονόμος της Μητρόπολης ιερέας Νικόλαος Μόστρας μέσω του Χριστόδουλου Λουριώτη και του Κωνσταντίνου Γεροστάθη. Οι πρώτοι που κρίθηκαν ικανοί να κρατήσουν το μυστικό ήταν ο Γώγος Μπακόλας, ο Γεώργιος Σκαρμίτζος και ο Γεώργιος Τσαρακλής με το Γιάννη Μακρυγιάννη14. Οι συμπολεμιστές του είχαν εμπιστοσύνη στο πρόσωπό του, όπως καταδεικνύεται και σε αίτημα του Αθανασίου Λιδωρίκη, προς την επιτροπή εκδουλεύσεων του Αγώνα. Ο Αθανάσιος Λιδωρίκης ήταν γραμματέας του Αλή πασά και ύστερα από το θάνατο του Αλή πασά εντάχθηκε στα ελληνικά στρατεύματα και πολέμησε στη Δυτική Ελλάδα τους Τούρκους. Οι μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία Αρτινοί χόμενο που του έδωσε ο Αλής και με το οποίο του έλεγε να δολοφονήσει τον Κίτσιο Μπότσαρη. Όταν του το έδειξε ο Γώγος, ο Αλής προφασίστηκε ότι ήταν δικαιολογία, για να τον πλησιάσει ο Κίτσιος και να τον σκοτώσει ο Γώγος. Ήταν προφανώς η τακτική του πασά, να σκοτώνει και να βγάζει από τη μέση ανθρώπους τους οποίους φοβούνταν (Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 27-30). Ο Δ. Καρατζένης στο δημοσίευμά του για το Γώγο Μπακόλα αναφέρει ότι ανάμεσα στα χαρτιά που βρήκε ο Γώγος στις τσέπες του Κίτσιου ήταν εκτός των άλλων και αυτό του Αλή με το οποίο του παραχωρούσε το αρματολίκι του Ραδοβιζίου και των Τζουμέρκων (Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος οπλαρχηγός του ’21, εκδ. Ε.Η.Μ. Ιωάννινα 1978, σσ. 14-15). 12. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 27-30. 13. Την επικίνδυνη αυτή αποστολή εξιστορούσε αργότερα ο ίδιος ο Μπακόλας για την οποία απέσπασε από τον Αλή σημαντικό ποσό χρυσών νομισμάτων (Αλ. Χατζηγάκη, Τ’ Ασπροπόταμο Πίνδου, Αθήναι 1965, σ. 18, Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος…, ό.π., σ. 16, Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό. π., σ. 32). 14. Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος…, ό.π., σσ. 16-17. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 55

14/10/2021 11:26:47


56

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

πολίτες εφοδίαζαν με πολεμοφόδια το Γώγο Μπακόλα, τον Τσαρακλή και τους Κουτελιδαίους. Ιδιαίτερα ο Γώγος Μπακόλας δεν σταματά μόνο ως εδώ τις δραστηριότητές του. Διαδίδει τους σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας και προσπαθεί να ξεσηκώσει τους υπόδουλους, για να επαναστατήσουν. Μάλιστα, πηγαίνει και πέρα από το Ραδοβίζι και τα Τζουμέρκα, όπως για παράδειγμα στη Θεσσαλία, στον Ασπροπόταμο15 και εκεί μιλά στους κατοίκους για την πατρίδα και την ελευθερία της και τους ξεσηκώνει σε επανάσταση. Ο Γώγος Μπακόλας και οι πολεμικές επιχειρήσεις στη Δυτική Ελλάδα Η ζωή και η δράση του Γώγου Μπακόλα είναι άμεσα συνδεδεμένη με τα επαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα από την αρχή της Επανάστασης16. Γιατί ο Γώγος κρατούσε το αρματολίκι των Ραδοβιζίων και των Τζουμέρκων που ήταν ο προμαχώνας για τη νότια Ελλάδα. Πάνω στην αμυντικοεπιθετική αυτή γραμμή που ξεκινά από το Μακρυνόρος, περνά στο Μενίδι, φθάνει στο Κομπότι, περνά το Πέτα και καταλήγει στη Γέφυρα Πλάκας οι Έλληνες αντιστάθηκαν γενναία σε πολλές μάχες και αναχαίτισαν στην πορεία του αγώνα πολλές φορές την προέλαση των τουρκικών στρατευμάτων προς νότο δίνοντας έτσι το χρόνο να εδραιωθεί σ’ αυτά τα μέρη η επανάσταση. Στον καταμερισμό των στρατηγικών σημείων ο Γώγος Μπακόλας με τα παλικάρια του πιάνει τα Ζυγοχώρια: Μαρκινιάδα, Άνω Πέτρα, Φωτεινό, Πέτα, Μετεπιό, Καραμούτση, Νεοχωράκι, Μεγάρχη, Λιμήνη, Σελλάδες και Κομπότι με σκοπό να ελέγχονται οι διαβάσεις από Άρτα προς Βάλτο, τα Τζουμέρκα και τα Άγραφα. Πρέπει, όμως, να σημειώσουμε ότι ο Μπακόλας ήταν αεικίνητος κατά μήκος ολόκληρης της αμυντικής γραμμής Μακρυνόρος - Κομπότι - Πέτα - Σταυρό Θεοδωριάνων - Γέφυρα Πλάκας και έτρεχε παντού και πάντοτε, όπου διαπίστωνε κενό. Γιατί ήξερε ότι η γραμμή αυτή βαστούσε το βάρος του αγώνα και, κυρίως, προστάτευε την εδραίωση της εξέγερσης στην υπόλοιπη Ελλάδα από τα στρατεύματα του Χουρσίτ. Αυτές οι θέσεις είναι που καθυστέρησαν το πέρασμα των Τούρκων προς νότο και έτσι οι εξεγερμένοι Έλληνες βρήκαν ευκαιρία να εδραιώσουν την αντίστασή τους. Άλλωστε, δεν υπήρχε καταλληλότερος τόπος και χρόνος για τα γεγονότα στην Ήπειρο. Ως στρατηγικός τόπος η πολεμική αυτή γραμμή είναι κοντά στα Γιάννινα και στο Σούλι. Στα Γιάννινα τα πράγματα είναι σε κρίσιμο σημείο, γιατί ο Αλή πασάς είναι απασχολημένος με τους Σουλιώτες και ταυτόχρονα εξαιτίας 15. Αλ. Χατζηγάκη, Τ’ Ασπροπόταμο…, ό.π., σ. 219, Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος…, ό.π., σ. 17. 16. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 12ος, Εκδοτική Αθηνών, σσ. 79-80, 123, 159-160, 267-268. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 56

14/10/2021 11:26:47


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

57

των βλέψεών του μπαίνει στο στόχαστρο του Σουλτάνου, γεγονός που ανάγκασε μεγάλη στρατιωτική δύναμη του τελευταίου να συγκεντρωθεί στην Ήπειρο. Από την άλλη η επαναστατική φλόγα με ανεξέλεγκτες διαστάσεις από τη Βλαχία και τη Μολδαβία κυλάει και φθάνει στην Πελοπόννησο. Καραϊσκάκης, Ίσκος, Μακρής, Βαρνακιώτης, Τσόγκας, Κουτελιδαίοι, Γώγος Μπακόλας συνέδεσαν τα ονόματά τους με αυτές τις μάχες και έστειλαν πολύ ενωρίς μηνύματα αισιοδοξίας για την ποθητή ελευθερία του έθνους. Στα τέλη Ιανουαρίου του 1821 πραγματοποιήθηκε στη Λευκάδα μια σύσκεψη των Φιλικών οπλαρχηγών με σκοπό την προετοιμασία και, κυρίως, την ημερομηνία έναρξης του αγώνα17. Ο Γώγος Μπακόλας μυημένος στο πνεύμα της εξέγερσης κατά των Τούρκων το 1821 έρχεται στην Κυψέλη Άρτας και μαζί με τους Γεώργιο Καραϊσκάκη, Μήτρο και Γιαννάκη Κουτελίδα προετοιμάζουν τους υπόδουλους για εξέγερση. Με εντολή του ο Μακρυγιάννης ταξιδεύει18, για να ανταμώσει τον Ανδρούτσο και το Διάκο και άλλους καπεταναίους, ώστε ο αγώνας να ξεκινήσει την ίδια στιγμή19. Στις 15 Μαΐου σε σύσκεψη στη Μονή Αγίου Γεωργίου Βουργαρελίου συναποφασίζεται πρώτα η κήρυξη της επανάστασης στα Τζουμέρκα και συγχρόνως η κατάληψη της στενής διάβασης του Μακρυνόρους, για να εμποδιστούν έτσι οι Τούρκοι να περάσουν προς τη νότια Ελλάδα. Η Υψηλή Πύλη είχε ήδη δώσει εντολή στο Χουρσίτ Πασά, αρχιστράτηγο των Ιωαννίνων, να καταπνίξει εν τη γενέσει της την επανάσταση στη Δυτική Ελλάδα και να κατέβει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα στη νότια πριν ακόμη εδραιωθεί σ’ αυτή το πολεμικό κλίμα. Ο Γώγος Μπακόλας αμέσως ανασυγκροτεί το πολεμικό σώμα του και φθάνει στο Μακρυνόρος. Εκεί οχυρώνεται στη θέση Λαγκάδα, με 80 άνδρες. Στο ίδιο σημείο καταφθάνουν ο Ίσκος, ο Καραϊσκάκης και οι Κουτελιδαίοι με τους άνδρες τους. Η σύσκεψη Βουργαρελίου κατέληξε στην αναγκαιότητα της αντίστασης στο μέ-

17. Η συνάντηση αυτή έγινε στο σπίτι του Ι. Ζαμπέλιου με κάθε μυστικότητα και ανέλαβαν κατά περιοχές οι υπεύθυνοι οπλαρχηγοί, έγινε ορκωμοσία και ύστερα έφυγαν για τις θέσεις τους (βλ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, ό.π., σσ. 79-80 και Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 43-46. 18. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 46-50. 19. Παρόλο που μέσα στις προετοιμασίες από τη Φιλική Εταιρεία ήταν και η κοινή ημερομηνία έναρξης του αγώνα, εντούτοις αυτή ξέσπασε σε διάφορα μέρη ενωρίτερα με διάφορα προεπαναστατικά επεισόδια (στο Περιθώρι Μεσολογγίου, Σκάλα Μαυρομάτη, Τάτάρνα, Ραδοβίζια και Τζουμέρκα). Άγνωστο για ποιο λόγο οι ιστορικοί του αγώνα δεν συμπεριέλαβαν στην ιστορία του ’21 τις πολεμικές συγκρούσεις που έγιναν στα Τζουμέρκα και τα Ραδοβίζια πριν από τις 25 Μαρ­ τίου με πρωταγωνιστές τους Μπακόλα. Καραϊσκάκη και Κουτελιδαίους (Σπυρ. Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, εκδ. Γιοβάνη, Αθήναι 1978, σσ. 259-260, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους,…, ό.π., σ. 80, Νικ. Χ. Παπακώστας, Ηπειρωτικά, Αθήναι 1967, σσ. 574-605, Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας…, ό.π., σσ. 51-60). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 57

14/10/2021 11:26:47


58

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

ρος αυτό, γιατί η ενδεχόμενη νίκη και η καθυστέρηση της διάβασης των Τούρκων στη νότια Ελλάδα, είχε τεράστια σημασία για την εξέγερση και εδραίωση της επανάστασης στην Πελοπόννησο και στην Αιτωλ/νία. Η αρχηγία της μάχης ανετέθη στο Γώγο Μπακόλα και στον Ανδρέα Ίσκο, γιατί όλοι τούς αναγνώριζαν ως τους πιο άξιους πολεμιστές. Η ικανότητα του Μπακόλα αποκρυσταλλώνεται, ως φαίνεται, στο εξής σημείο: με λίγες δυνάμεις να αποκρούει μεγαλύτερο αριθμό πολεμιστών επιλέγοντας ο ίδιος τις κατάλληλες θέσεις αντίστασης. Εδώ τίθεται και το μεγάλο ζήτημα της τακτικής στο στρατό. Άλλη είναι του τακτικού στρατού και άλλη η τακτική των ατάκτων, ο κλεφτοπόλεμος. Γιατί να μην είναι τακτική πολέμου η τακτική των ατάκτων, όταν και αυτή αποσκοπεί στην εξολόθρευση του αντιπάλου. Ή δεν είναι ικανότητα να φέρνεις τον αντίπαλό σου στις θέσεις που επιθυμείς, να τον κτυπάς, και να υποχωρείς και έπειτα να τον κυκλώνεις και στο τέλος να τον εξολοθρεύεις. Αυτή τη διαφορά θα τη δούμε και στη μάχη του Πέτα. Έτσι, στη μάχη τώρα της Λαγκάδας λίγο πιο πάνω από το Μενίδι Αιτ/νίας, ένα τμήμα ατάκτων Ελλήνων, 80 πολεμιστών, με επικεφαλής τον Μπακόλα στις 18-6-1821 νίκησαν 4.000 αντιπάλους. «…Το μέγα θάρρος όπερ ενέπνευσεν η ανδρεία και η τόλμη του Μπακόλα κατέστησε τους ολίγους Έλληνες ικανούς προς αντίστασιν, όταν ήρχισεν η μάχη, ήτις διήρκεσε επί δύο ώρας…» …ο Γώγος Μπακόλας ηρίστευσεν εις την μάχην…» γράφει ο Φιλήμων20 και ο Σπυρίδων Τρικούπης δεν παραλείπει να εκθειάσει την προσωπική του τόλμη και το μέγα θάρρος το οποίο ενέπνευσε εις τους οπαδούς τους ως πρόμαχος21. Ο Διονύσιος Κόκκινος αναφέρει22: «…εις την Λαγκάδα ο Γώγος Μπακόλας έτρεχε από θέσεως εις θέσιν, οδηγών, ενθαρρύνων, τρομάζων τους Τούρκους με τας κραυγάς του, πυροβολών και αυτός ο ίδιος. Ήρως της μάχης υπήρξεν ο αρχηγός του σώματος Γώγος Μπακόλας. Επέδειξε και στρατηγικότητα και γενναιότητα ακαταβλήτου πολεμιστού…». Και ο Ιωάννης Μακρυγιάννης που γνώρισε από κοντά το Γώγο Μπακόλα επισημαίνει23: «… Όλοι οι αρχηγοί οπούταν εκείνη την ημέρα εκεί και οι στρατιώτες κάμαν τα χρέη τους. Λαμπρύνεται και δοξάζεται ο μακαρίτης ο Γώγος. Χάριτες του χρωστάει η πατρίς, ως λεοντάρι πολεμούσε και ως φιλόσοφος οδηγούσε. Και ανέστησε την πατρίδα εκείνη την ημέρα…». Αποτιμώντας τη νίκη αυτή, η οποία οφείλεται εξολοκλήρου στο Γώγο Μπακόλα, μπορούμε να πούμε ότι αν οι Τούρκοι περνούσαν αυτή τη διάβαση, ήταν αμφίβολη η εδραίωση της επανάστασης στη νότια Ελλάδα. 20. Ι. Φιλήμονος, Δοκίμιον της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1859, τ. 3ος σ. 349. 21. Σπυρ. Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, τ. Α΄, Αθήναι 1882, σ. 312. 22. Διον. Κόκκινου, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, τ. 3ος, Αθήναι 1932, σ. 328. 23. Απομνημονεύματα Μακρυγιάννη (πρόλογος – επιμέλεια Γιάννη Βλαχογιάννη), εκδ. Ιστορική Έρευνα, Αθήναι 1947, σ. 28. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 58

14/10/2021 11:26:48


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

59

Στα τέλη του Ιουνίου του 1821 μετέβη και στο δεύτερο σημείο διάβασης, στη γέφυρα της Πλάκας, προς ενίσχυση των Ελλήνων οπλαρχηγών, όπου και πολέμησε γενναία, κυρίεψε τη θέση, σκότωσε πολλούς και πήραν και πολλά λάφυρα. Πολύ σύντομα, 15 Ιουλίου οχυρώθηκε κατόπιν στο Πέτα και το κατέλαβε. Ο Μακρυγιάννης πάλι αναφέρει: «…υπό την οδηγία του Γώγου του οποίου το όνομα κατέστη παροιμιώδες, διότι φίλοι και εχθροί έλεγον, όπου Γώγος εκεί και νίκη…». Ο Γώγος Μπακόλας κινούνταν συχνά αυτόν τον καιρό στη γραμμή Μακρυνόρος-Πέτα-Γέφυρα Πλάκας παρόλο που το μετερίζι του ήταν, όπως είπαμε τα Ζυγοχώρια, έτρεχε, λοιπόν, συμμετέχοντας σε πολλές μάχες εμψυχώνοντας τους πολεμιστές Ήταν εγγύηση και ασφάλεια η παρουσία του. Ο Γώγος Μπακόλας είχε την ικανότητα να αντιμάχεται με υπεράριθμους έχοντας στη διάθεσή του από, ανάγκη φυσικά, λίγα παλικάρια. Τα τεχνάσματα ήταν τα πρώτα όπλα. Όπως σημειώσαμε και πιο πάνω δεν είναι δυνατόν να αντιμάχεσαι με υπεράριθμο στρατό. Γνωρίζοντας τον τόπο πολύ πιο καλά από κάθε άλλον έβρισκε τα πιο δύσκολα περάσματα, για να παγιδεύει με τους λίγους άνδρες την τουρκική στρατιά. Τα 100 παλικάρια του Μπακόλα στον αυχένα του Σταυρού πάνω από το Βουργαρέλι έπρεπε να αντικρούσουν 6.000 Τουρκαλβανούς μια πολεμική αναμέτρηση εντελώς άνιση.. Ο αυχένας του Σταυρού ήταν το υποχρεωτικό πέρασμα προς το Βουργαρέλι και από κει προς τη νότιο Ελλάδα. Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης σημειώνει για το Γώγο Μπακόλα: «…Και ο χειρότερος Έλληνας εκείνη την ημέρα έκαμε το χρέος του. Όμως, προτιμιέται και δοξάζεται ο Γώγος ο αθάνατος. Δεν στοχάζονταν θάνατον αυτός ο αγαθός πατριώτης. Θεέ, συχώρεσε την ψυχή του, και συ πατρίδα να τον μακαρίζεις, όσο είσαι πατρίδα ελεύτερη…»24. Για βοήθειά του έσπευσε στη μάχη αυτή και ο γενναίος οπλαρχηγός και φιλικός από το Τετράκωμο Άρτας, Δημήτριος Σπαής, παππούς του γνωστού στρατηγού Λεωνίδα Σπαή. Ο ιστορικός Δημ. Καρατζένης αναφέρει: «…Η μάχη του Σταυρού είναι μάχη του Γώγου Μπακόλα, όστις με ολίγους άνδρας αποφασίζει να κρατήσει μακράν της επαναστατημένης Ελλάδος τας ορδάς του Χουρσίτ Πασά…Ο λαός ανεγνώρισε ότι η ματαίωσις της εισβολής των Ισμαήλ προς νότον, ήτο έργον του Μπακόλα…»25. Επιστρέφοντας στο Μακρυγιάννη, που ήταν παρών στη μάχη αυτή, σημειώνει ότι ο Μπακόλας έσωσε τα χιλιάδες γυναικόπαιδα προερχόμενα από το Συρράκο, Καλαρρύτες και τα άλλα χωριά των Τζουμέρκων και ανέτρεψε τα σχέδια του Χουρσίτ πασά σώζοντας το ’21 στη δυτική Ελλάδα. Ο επίλογος της αντίστασης στη παραπάνω γραμμή ήταν η μάχη του Πέτα. Στο

24. Απομνημονεύματα Μακρυγιάννη …, ό.π., σ. 31. 25. Δημήτριος Φ. Καρατζένης, Γώγος Κ. Μπακόλας. Ο αδάμαστος…, ό.π., σσ. 37-38. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 59

14/10/2021 11:26:48


60

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

πολεμικό συμβούλιο26, 3 Ιουλίου 1822, στο σπίτι του προεστού του Πέτα, συμμετείχαν από τη πλευρά των Ελλήνων όλοι οι οπλαρχηγοί και ο Γώγος Μπακόλας και οι εκπρόσωποι των Φιλελλήνων. Ο χώρος διεξαγωγής της μάχης και ο τρόπος ήταν δυο κύρια ζητήματα που συζήτησαν και στα οποία διαφώνησαν. Με δεδομένη τη μείωση του εκστρατευτικού σώματος, δεν ξεπερνούσε τους 1.500 πολεμιστές, έπρεπε να εφαρμόσουν τακτικές κλεφτοπολέμου κατά το Μπακόλα, γιατί ο ίδιος γνώριζε πολύ καλά το μέρος και η μάχη έπρεπε για τούτο να μεταφερθεί σε μέρος που δυσκολεύει τον αντίπαλο. Δυστυχώς, δεν εισακούστηκε, παρόλο που ο Νόρμαν συμφωνούσε, αλλά χωρίς την έγκριση του Μαυροκορδάτου δεν μπορούσε να αποφασίσει. Ο Μαυροκορδάτος ως αρχηγός της μάχης ήταν πολύ μακριά να έχει άποψη. Ο Καραϊσκάκης διαφωνώντας και διαβλέποντας το αποτέλεσμα αποχώρησε από τη μάχη, οι Έλληνες και οι Φιλέλληνες ηττήθηκαν και την αποτυχία τη χρέωσαν εξολοκλήρου στο Γώγο Μπακόλα, αν και ο ίδιος και ως προς το χώρο και ως προς τον τρόπο διεξαγωγής της εξαρχής διαφώνησε27. Παρόλα αυτά πολέμησε γενναιότατα στο μετερίζι που του ανέθεσαν, στη θέση «Μετεπιό» ανεξαρτήτως από το αποτέλεσμα της μάχης. Από όλους πιο πικραμένος και στενοχωρημένος ήταν ο πολέμαρχος Μπακόλας. Και ήταν ακόμη πιο δύσκολη η κατάσταση, γιατί του καταμαρτυρούσαν προδοσία, όταν «…καταμέλας υπό της πυρίτιδος εδικαιολόγει ενώπιον του Μαυροκορδάτου την εν Πέτα διαγωγήν του [και] ο Μάρκος ουδέ λέξιν αγανακτήσεως εξέφερεν αλλά μόνον όταν απήλθεν ο δικαιολογούμενος είπεν: αν είναι ένοχος ας όψηται»28. Ύστερα από όλα αυτά αποσύρθηκε στη Σκουληκαριά και για να προστατεύσει τα χωριά του αρματολικιού του έκαμε ψευτοκάπακο με τον Ομέρ Βρυώνη και τον Κιουταχή δίνοντας εγγύηση το παιδί του τον Ντούλα που κλείστηκε στις φυλακές της Πρέβεζας. «…Εγώ αφού έκαμα τον σταυρόν μου κα με τη βοήθεια της Αγίας Παρασκευής εις τον πόλεμον του Σταυρού εχάλασα με 60 συνδρόφους 3 χιλ. Τούρκους και πάλιν της Αγίας Παρασκευής με 150 – τους διπλούς από πρώτα εις την Λαγκάδα, μα τι διάφορο είδα; Οι άλλοι του Καρελιού τρώγουν και πίνουν τον κατήφορον και εις βοήθειαν δεν έρχονται. Είδα οπού είδα κ’ εγώ, έβαλα ένα ψευδοκάπακο με τους Τούρκους και σύμμασα την ορφάνεια εις τα καλύβια της…» είπε στο Ν. Κασομούλη, όταν τον επισκέφτηκε το 1822 στη Σκουληκαριά. Είναι φανερή η πικρία και η απογοήτευση του Γώγου Μπακόλα, γιατί σε όλες τις μάχες ήταν μπροστά και πολεμούσε με γενναιότητα. Πώς είναι δυνατόν να χαρακτηρίζεται ένας τέτοιος 26. Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας …, ό.π., σ. 256 κ. έ. 27. Από τη συνομιλία με το Βαρνακιώτη προκύπτει το λανθασμένο σχέδιο που ακολούθησαν και συνεπώς φαίνεται ποια ήταν η αιτία της αποτυχίας (Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας …, ό.π., σ. 269 κ.έ.). 28. (Νικόλαος Ε. Ντασκαγιάννης, Ο Γώγος Μπακόλας …, ό.π., σ. 315 ). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 60

14/10/2021 11:26:48


Η προσωπικότητα και η δ ράση του Γ ώγου Μ πακόλα

61

πολεμιστής προδότης και τουρκολάτρης και να του στερεί η πολιτεία άκριτα και ιστορικώς αβασάνιστα την τιμή του στρατηγού, έστω και με καθυστέρηση. Ως γνωστόν, του χορήγησε το βαθμό του Αντισυνταγματάρχη αποδεχόμενη την μετάθεση ευθυνών και έχοντας κατά νου της αστήριχτες κατηγορίες. Και θα μέναμε με την εντύπωση αυτή, αν μπροστά μας δεν είχαμε την αλάνθαστη κρίση του λαού. Δεν είναι δυνατόν ένας προδότης και τουρκολάτρης να υμνείται από τη λαϊκή μούσα. Και αν λάβουμε υπόψη μας τον τρόπο δημιουργίας των δημοτικών τραγουδιών, ενδυναμώνεται ακόμη περισσότερο το αλάνθαστο αυτό κριτήριο του λαού. Γιατί τον προδότη ο λαός τον κατακρίνει και τον ρίχνει στα Τάρταρα της λήθης. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη με το Γώγο Μπακόλα. Αντιθέτως, στα δημοτικά τραγούδια εξυμνείται ο ηρωισμός και ο πατριωτισμός του και αποτυπώνεται καθαρά ο χαρακτήρας του. Για τη μάχη του Σταυρού Θοδωριάνων, η νίκη της οποίας ανήκει στο Γώγο, η λαϊκή μούσα σημειώνει:

Ποιος είναι αυτός που πολεμάει και φοβερά χουγιάζει; Γώγος Μπακόλας πολεμάει μ’ εφτά χιλιάδες Τούρκους. Λεβέντες Ραδοβυζινοί, πετρίτες των Τζουμέρκων, παστρέψτε τα τουφέκια σας, τροχίστε τα σπαθιά σας, 5 φκιάστε ταμπούρια δυνατά, πιάστε τα μετερίζια, γιατ’ έρχεται η Αρβανιτιά, του Πλιάσα, του Πρεμέτη! Για πολεμάτε δυνατά και σκούξτε τα μεγάλα, να ραϊσθούνε τα βουνά και να σχισθούν οι κάμποι, ν’ ακούσει το τουφέκι μας ο Μπότσαρης ο Μάρκος, 10 τρεις ώρες επολέμησαν σαν άξια παλικάρια, φυσέκι στες παλάσκες τους δεν έμεινε κανένα, και πάλι ο Γώγος φώναξε από το μετερίζι. παιδιά του Βάλτου και παιδιά του Μήτρου Κουτελίδα, για αφήστε τα τουφέκια σας,τραβάτε τα σπαθιά σας, 15 βάλτε τους Τούρκους ομπροστά, χτυπάτε, κυνηγάτε, για να γλιτώσουν τη σκλαβιά τόσα γυνοκοπαίδια, που κυνηγιούνται σαν αρνιά και σκούζουν και βελάζουν29. Η μάχη του Σταυρού Θοδωριάνων και η ηρωική μορφή του Γώγου Μπακόλα ενέπνευσε τη λαϊκή μούσα και αποτύπωσε στο παρακάτω δημοτικό τραγούδι στοιχεία του χαρακτήρα του ήρωα. 29. Με το χαλασμό του Συρράκου και των Καλαρρυτών οι κάτοικοι έφυγαν προς τα Τζουμέρκα. Βρήκαν προστασία και διασώθηκαν κατά τη μάχη του Σταυρού από τους εκεί πολεμιστές (Βραχιώτη Π. (εισαγωγή-επιμέλεια), Άπαντα Κ. Κρυστάλλη (Β΄ Μέρος), εκδ. Παγκόσμια Λογοτεχνία, Αθήναι, χ.χ., τ. Β΄, σσ.164-165). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 61

14/10/2021 11:26:48


62

Δημήτριος Ε λ . Ρ άπτης

Να ήμουν μια πετροπέρδικα στη Λαγαρού στη βρύση, να ξάνοιγα πολύ ταχιά, δυο ώρες μπριχού να φέξη, να ξύπναγα τη συντροφιά, το Μήτρο Κουτελίδα. Ξύπνα καημένη συντροφιά, Μπρε Μήτρο Κουτελίδα, 5 ξύπνα ν’ ακούσεις πόλεμο και φοβερό ντουφέκι. Ποιος είναι αυτός που πολεμάει Σταυρό και Χαροκόπου; Γώγο Μπακόλας πολεμάει μ’ εννιά χιλιάδες Τούρκους Κι οι Τούρκοι όρκο έκαναν όρκο στα χαϊμαλιά τους, για να περάσουν το Ζυγό, Τζουμέρκα, Ραδοβίζι 10 να πάρουν σκλάβους τα παιδιά, κορίτσια και νιφάδες. Γώγος Μπακόλας φώναξε σαν καπετάνιος που ήταν. Γυρίστε πίσω, Τούρκοι μου, μη χάνεται τον όρκο, τι όσο είναι ο Γώγος ζωντανός και ζη κι ο Κουτελίδας σκλάβους εσείς δεν παίρνετε κορίτσια και νιφάδες, 15 τι εμείς μολύβια δίνουμε, σπαθιά ξεγυμνωμένα. Πού είστε παιδιά απ’ το Τζουμερκιό, παιδιά απ’ το Ραδοβίσδι; Για πολεμάτε δυνατά όσο κι αν ημπορήτε, να ραγισθούνε τα βουνά, ν’ αχολογούν οι κάμποι, ν’ ακούση το ντουφέκι μας κι ο Μπότσαρης ο Μάρκος30. Η τοπική ιστορία είναι αυτή που θα αρδεύσει με αλήθειες την μεγάλη εθνική ιστορία, γιατί πρέπει να μείνουμε ελεύθεροι. Ο Γώγος Μπακόλας αποτέλεσε εξέχουσα μορφή ηγέτη και πολεμιστή. Πολέμησε γενναία και μετά τη συκοφαντία αυτή αποσύρθηκε συμβιβαζόμενος με τους Τούρκους και σε σύντομο χρόνο έφυγε από τη ζωή. Σκεφθείτε μόνον τη σημασία της μάχης στη Λαγκάδα η νίκη της οποίας οφείλεται στον Μπακόλα και τη μάχη στο Σταυρό Θοδωριάνων. Θα ήταν σήμερα ελεύθερη Ελλάδα; Όσο για τους συμβιβασμούς και τις ψευτοσυνθήκες ο Γ. Γαζής στο Λεξικό της Επαναστάσεως σημειώνει31 για τον Κοντογιάννη. «…πολιτευόμενος επιτηδείως και προς τους Τούρκους και προς τους Έλληνες προς όφελος εαυτού τε και της πατρίδος του διαβουκολών τους Τούρκους με τους συνεχείς συμβιβασμούς τους οποίους οι άλλοι καπεταναίοι της Ρούμελης ονόμαζαν «καπάκια του Γέρου Μήτσιου» προσαγορεύοντας και αυτόν αλώπεκα δια την πανουργίαν του κατόρθωνε παίζων χωρίς να παίζεται και βλάπτων τους εχθρούς χωρίς να βλάπτεται έκαμε εκδουλεύσεις καλάς εις την πατρίδα…». Αυτό έκανε, όπως και άλλοι, και ο Γώγος Μπακόλας στο αρματολίκι του.

30. Π. Αραβαντινού, Ηπειρωτικά Τραγούδια, εκδ. Δαμιανός-Δωδώνη, Αθήνα 1996, σσ. 164-165. 31. Γ. Γαζής, Λεξικόν της Επαναστάσεως και άλλα έργα, εκδ. Ε.Η.Μ., Ιωάννινα 1971, σ. 93. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 62

14/10/2021 11:26:48


Λ ΑΟΓΡΑΦΙΚΑ

Νικόλαος Β. Καρατζένης*

Ο Πολιτισμός του τυριού στα Τζουμέρκα α. Η διαχρονική παρουσία του τυριού στον ελλαδικό χώρο

Σ

το σύνολό τους τα τυριά που παράγονται σήμερα στη χώρα μας έχουν ιστορικό βάθος χιλιετιών στη διάρκεια των οποίων έλαβαν τη σημερινή τους μορφή και είναι συνυφασμένα με τις διατροφικές επιλογές, τα έθιμα, την ιστορία και την πολιτισμική γεωγραφία των Ελλήνων. Οι αρχαίες και οι μεταγενέστερες πηγές, οι οποίες κάνουν λόγο για τη διαδικασία μετατροπής του γάλακτος σε τυρί, αφθονούν. Η λέξη τυρός μαρτυρείται για πρώτη φορά το 1200 π.Χ. σε πήλινη πινακίδα (ΡΥ un 718) μυκηναϊκής Γραμμικής β΄ γραφής1. Το περιεχόμενό της αφορά σε προσφορά προϊόντων από ηγεμόνα της Πύλου προς τον Ποσειδώνα. Τα αγαθά αυτά είναι: δέκα τυριά, ένα δέρμα προβάτου, ένα βόδι, σιτάρι, μέλι και κρασί, τα οποία προφανώς προορίζονται για κάποια τελετουργία. Ο Όμηρος περιγράφει σκηνή οργανωμένης τυροκόμησης στην περίφημη σπηλιά του Πολύφημου2 “μισό από το (άσπρο) γάλα, αφού το έπηξε και το μάζεψε (στα τυρόβολα), το απίθωσε μέσα σε πλεκτά καλάθια, το άλλο μισό το έβαλε σε κάδους να το έχει την ώρα που θα δειπνούσε, ν’ απλώνει το χέρι του και να πίνει”. Στην Ιλιάδα3, η ωραιοτάτη Εκαμήδη, η δούλη του Νέστορα, φέρεται να προσφέρει στον Πάτροκλο, ο οποίος επισκέπτεται τον γηραιό βασιλιά της Πύλου στη σκηνή του, μείγμα ροφήματος που περιέχει “αίγειον τυρόν”, κρασί και αλεύρι: “αυτού χυλό η θεόμορφη γυναίκα ανακατεύει από κρασί πραμνιώτικο και μέσα τυρί από γίδα ξύνει με τρίφτη χάλκινο και πασπαλάει άσπρο αλεύρι”. Από τους στίχους αυτούς, καθώς και από την πινακίδα της Γραμμικής β΄ γραφής, συνάγεται ότι το τυρί συγκαταλέγεται στα αγαθά εκείνα τα οποία προορίζονται για διατροφή ανθρώπων ανώτερων κοινωνικών και οικονομικών στρωμάτων και όχι μόνο ποιμένων. Η επόμενη μαρτυρία είναι ιδιαίτερης πολιτισμικής βαρύτητας, διότι εστιάζει

* Ο Νικόλαος Β. Καρατζένης είναι φιλόλογος. 1. M, Ventris, J. Chadwick, Documents in Mycenaean Greek (1959) σ. 282-283. J. Chadwick, Γραμμική Β, η πρώτη ελληνική γραφή, 1962, σ. 138. 2. Ομ. Οδ. ι. 246-249. 3. Ομ. Ιλ. Λ. 638-640. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 63

63

14/10/2021 11:26:48


64

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

στην τεχνική του βρασμού του γάλακτος από την 6η χιλιετία π.Χ., αν ληφθεί υπόψιν ότι πολλοί από τους ημινομάδες της Πίνδου έτρωγαν ή έπιναν πολλάκις άβραστο το γάλα ως το 1960 τουλάχιστον. Σύμφωνα με εργαστηριακές αναλύσεις με σταθερά ισότοπα άνθρακα επάνω σε κατάλοιπα διατροφής, τα οποία ανιχνεύτηκαν σε δύο αγγεία κεραμικής προερχόμενα από την κεντρική Μακεδονία (Παλιάμπελα Κολινδρού, Σταυρούπολη, Μακρύγιαλος), αποδείχτηκε χρήση γάλακτος από το 5.400 π.Χ.4 Η επιστημονική αυτή επίτευξη συνιστά την αρχαιότερη τεκμηριωμένη χρήση γάλακτος στην προϊστορία της Ευρώπης μέχρι στιγμής. Πρόκειται για δύο “αγγεία γάλακτος” εκ των οποίων το ένα φέρει σαφή ίχνη φωτιάς (χύτρα),που δηλώνουν ότι στο αγγείο εκείνο έβραζαν γάλα και το άλλο (κύπελλο) το χρησιμοποιούσαν για την κατανάλωσή του. Ο κωμικός Αντιφάνης (408-334 π.Χ.) στο απόσπασμα 133 παραθέτει ονομασίες τυριών ανάλογα με τον τρόπο παρασκευής, την υφή και τη χρήση τους: χλωρός τυρός, ξηρός κοπτός, ξυστός, τμητός, πηκτός. Είναι άξιο λόγου ότι ο Αριστοτέλης5 (384-322 π.Χ.) είχε αξιολογήσει τα τυριά με τρόπο που δεν απέχει και πολύ από τις σύγχρονες εκτιμήσεις. “Μάλιστα το προβάτειον και το αίγειον, έπειτα το βόειον· το δ’ ίππειον και όνειον μίγνυται εις τον Φρύγιον τυρόν”: το καλύτερο τυρί είναι αυτό που γίνεται με γάλα πρόβειο και γίδινο (η φέτα δηλαδή), ακολουθεί το αγελαδινό, το γάλα από φοράδα αναμειγνυόμενο με γάλα από γαϊδούρα παράγει το φρυγικό τυρί. Στο ίδιο σύγγραμμα (περί ζώων, III, 522b, 21) ο φιλόσοφος ορίζει τι είναι η πυτιά: έστι ουν πυτία γάλα έχον εαυτώ τυρόν. Πυτιά στα ποιμενικά δρώμενα ήταν το στομάχι (ήνυστρο) αρνιού ή κατσικιού από πέντε ως είκοσι ημερών που τρέφεται αποκλειστικά με γάλα. Τα στομάχια αυτά (πυτιές) οι ποιμένες τα στέγνωναν στον αέρα και στον καπνό κρεμώντας τα στο εσωτερικό των καλυβιών. Το περιεχόμενό τους, που περιέχει κάποιο ένζυμο, λιωμένο μέσα σε νερό αποτελούσε την πυτιά σε υγρή μορφή, η οποία ήταν η μαγιά για την πήξη του γάλακτος και τη μετατροπή του σε τυρί. Ο Θεόκριτος6 (315-260 π.Χ.) παρέχει πληροφορίες για την τοποθέτηση του μαλακού τυριού σε ταλάρους (ταλάρια), διαδικασία την οποία εφάρμοζαν και εφαρμόζουν απαράλλακτα οι τυροκόμοι σήμερα: “Λάκων τοι ταλάρως σχεδόν είκατι πληροί τυρώ”, o Λάκων γεμίζει με τυρί είκοσι ταλάρους περίπου. Από αιγυπτιακούς παπύρους7 αντλούνται στοιχεία που 4. Κ. Κωτσάκης, Ντούσκα Ούρεμ, Richard P. Evershed, Andreu Sherratt, Mark Copley, “Έπιναν οι νεολιθικοί γεωργοκτηνοτρόφοι γάλα; Η μαρτυρία για την αρχαιότερη κατανάλωση γάλακτος στην Ελλάδα”. Η ιστορία του ελληνικού γάλακτος και των προϊόντων του, πολιτιστικό Ίδρυμα ομίλου πειραιώς, Αθήνα 2008 σ. 84-86. 5. Αριστοτέλης, Περί ζώων ιστορίαι, 522α, 25-29. 6. Θεόκριτος,V, 86-87 και VIII, 73. 7. Papyri Cairo Zenon papyri du musee du Caize (Le Caire 1925-1931. Κύθνιος τυρός 50063, 2,5, 59110, 25, 35, Ρήνειος τυρός 59110, 26, 36, 59548, 42, Χίος τυρός 59012, 36, 58. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 64

14/10/2021 11:26:48


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

65

Τα πρόβατα του Παύλου Δεκόλη από την Μπαλντούμα Ιωαννίνων έζησαν στιγμές απόλυτης ευδαιμονίας στο πιο φημισμένο θερινό λιβάδι της Ν. Πίνδου, στον Γαλαρόκαμπο του Συρράκου, και αφού “έφαγαν με την ψυχή” τους χλόη και ανθούς συντάχθηκαν για τη στρούγκα. Ιούλιος 2009.

καταδεικνύουν ότι τα νησιά του Αιγαίου είχαν αναπτύξει δίκτυα εξαγωγής τυριών στην Αίγυπτο επί δυναστείας Πτολεμαίων 305-30 π.Χ. Ο Κύθνιος τυρός, ο Ρήνειος και ο Χίος από το λιμάνι της Δήλου έφταναν στο Πηλούσιον της Αιγύπτου. Ο αδιατάρακτος κύκλος του τυριού εις τους αιώνας των αιώνων Ο ιατρός Γαληνός8 (130-210 μ.Χ) στο έργο του “περί τροφών δυνάμεως” στα κεφάλαια “περί γάλακτος, περί οξυγάλακτος και τυρού” προβαίνει σε ανάλυση των ιδιαιτέρων συστατικών του γάλακτος αναφέροντας ότι η σύσταση αυτού είναι διαφορετική σε κάθε εποχή. Εν συνεχεία συγκρίνει τα γάλατα των ζώων υποστηρίζοντας ότι το γάλα της αγελάδας είναι “παχύτατον και λιπαρώτατον”, ενώ της 8. Κλαυδίου Γαληνού Άπαντα, GI. Galeni, opera omnia, τομ VI, εκδ. G.C Khuehn, Leipzing 1825, σ. 681-699. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 65

14/10/2021 11:26:48


66

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

Ο γαλαριάρης Λάμπρος Γ. Πλούμπης έφερε το γαλαροκόπαδο στη στρούγκα Αρχοντού στα Βουργαρελιώτικα λιβάδια. Ιούλιος 1992.

καμήλας “υγρότατον”· ακολουθούν το γάλα της φοράδας και της γαϊδούρας. Το γαλα της γίδας είναι “σύμμετρον”, ενώ του προβάτου “παχύτερον”, και προσθέτει ότι, όταν το γάλα είναι “παχύτητος τυρώδους”, ενδέχεται να δημιουργήσει “λίθους εις τους νεφρούς”. Οι Βυζαντινοί9 πήζουν το γάλα με την ίδια τακτική με την οποία το έπηζαν και εξακολουθούν να το πήζουν απανταχού της Ελλάδας ποιμένες και τυροκόμοι: το γάλα που θέλουμε να το κάνουμε τυρί το αναδεύουμε, το ανακατεύουμε κυκλικά μέσα στο καρδάρι με την κουτάλα και το πήζουμε με πυτιά. Στα Γεωπονικά10 (20 βιβλία), έργο που συντάχθηκε υπό την αιγίδα του Κων/νου Ζ΄ του Πορφυρογέννητου τον 10ο αι μ.Χ., συμπυκνώνεται η πείρα των αρχαίων συγγραφέων επάνω σε αγροτικά ζητήματα. Στο 18ο βιβλίο καταγράφονται δυο τεχνικές που εφάρμοζαν οι αρχαίοι Έλληνες για να συντηρούν το τυρί. Πρόκειται για το αλάτισμα (της φέτας;) και την παραγωγή καπνιστών τυριών. “κάποιοι συντηρούν το τυρί αφού το τοποθετήσουν σε θαλασσινό νερό, το τυρί παραμένει λευκό, αν μπει σε άλμη,

19.

9. Ι. Τζέτζος, Χιλιάδες, Ιστορ. 235, στιχ. 894, Leipzing 1826. 10. H. Beckh, Geoponica, Λειψία 1895, 18ο βιβλίο «περί βοσκημάτων και κτηνοτροφίας» XVIII,

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 66

14/10/2021 11:26:48


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

67

ενώ γίνεται πιο σκληρό, και πιο αψύ στη γεύση, αν το τοποθετήσουν πάνω στον καπνό”. Από επιστολή που απευθύνει ο Μιχ. Ψελλός11 (1018-1096 μ.Χ) σε μαθητή του, τον οποίο επιδιώκει να μυήσει στα μυστικά της τυροκομίας, αντλούνται ακριβείς πληροφορίες για τις τυροκομικές τεχνικές των Βυζαντινών. Αρχικώς περιγράφει τη διαδικασία παρασκευής της φέτας (;) και ενός τύπου γραβιέρας, η οποία ίσως αποτελεί πρόγονο της γραβιέρας του 21ου αι. Στο γάλα που προορίζεται για πήξιμο ο Ψελλός διακρίνει τρία μέρη: το άνθος, (την κρέμα, την οποία στα Τζουμέρκα ονομάζουν κορ (υ)φή), την παχύτερη πιμελή (τυρομάζα) και το υδατοδέστατον (τυρόγαλο). Κάποιοι “εργάται του γάλακτος” προβαίνουν σε κάποιο στάδιο της πήξης του γάλακτος με αριστοτεχνικό τρόπο και με επιδεξιοτεχνία διοχετεύουν αέρα μέσα στο μαλακό και ζεστό ακόμα σώμα του τυριού, ώστε να σχηματισθούν μικρές οπές. Τέτοιο είναι το τυρί της Παφλαγονίας (περιοχή Μ. Ασίας), ένα άρτιο προϊόν της ευφυούς ανθρώπινης δραστηριότητας. Από το “εγκώμιον” το οποίο πλέκει ο Μ.Ψελλός στον τυρόν Παφλαγονίας διαφαίνεται πως η τάση να δηλώνεται “επωνυμία προέλευσης” ή γεωγραφική ένδειξη στα προϊόντα δεν είναι ίδιον της εποχής μας, αλλά έχει τις πολιτισμικές του ρίζες στην ελληνική αρχαιότητα και στο Βυζάντιο (Κύθνιος τυρός, Χίος τυρός, Πραμνιώτικος οίνος, σπογγώδης τυρός από Παφλαγονίας στην Κων/πoλη μετακομιζόμενος). Δυο άλλα τυριά με “επώνυμη προέλευση” που εισάγονταν στην Κων/πολη, το “βλάχικον τυρίν” και το “κρητικόν τυρίζιν” επαινούν για την ποιότητά τους ο ποιητής Θεόδωρος Πρόδρομος12 (1115-1166 μ.Χ) και ο λόγιος Μιχαήλ Ιταλικός13 (1090-1157 μ.Χ.). Αν συσχετισθούν οι πληροφορίες για τα εκλεκτά τυριά της Παφλαγονίας με τα γευστικά τυριά των Βλάχων14 και των Κρητικών προκύπτουν συ-

11. Μ. Ψελλός, Επιστολή 206, εκδ. E. Kurtz και F. Drexl, M. Pselli Scripta minora, τ. 2ος, Μιλάνο 1941, σ.237-238. Χριστίνα Αγγελίδη, Ηλίας Αναγνωστάκης, Η βυζαντινή θεώρηση του κύκλου του γάλακτος (10ος-12ος αι.)· Η ιστορία του ελληνικού γάλακτος και των προϊόντων του, εκδ. ΠΙΟΠ, Αθήνα 2008, σ. 202-203. 12. Θεόδωρος Πρόδρομος,Poesies, Γ, 199, στιχ. 121. 13. Μ. Ιταλικός, Επιστολή 42, σ. 238, στ. 11-12. 14. Ο όρος Βλάχος εν προκειμένω αναφέρεται: α) στους Βλάχους, οι οποίοι ως φύλο κατοικούσαν στα Βαλκάνια β) σε όσους από αυτούς ως νομάδες εγκαταστάθηκαν μεταξύ νοτιοδυτικής Μακεδονίας και Νότιας Ηπείρου. (A. Wake και M. Thompson, οι νομάδες των Βαλκανίων, Θεσ/ νίκη 1989, σ. 2) γ) στους ημινομάδες και νομάδες της Πίνδου, οι οποίοι είχαν τα χειμερινά βοσκοτόπια τους στις θεσσαλικές πεδιάδες από τα χρόνια του Ομήρου (Ομ. Ιλ. Β.748-752), διότι κατά τους βυζαντινούς χρονογράφους Νικήτα Χωνιάτη, Γ. Ακροπολίτη και άλλους, Μεγάλη Βλαχία ονομαζόταν η περιοχή της Ν. Μακεδονίας και Θεσσαλίας, ενώ η Μικρή Βλαχία περιελάμβανε τις νότιες διακλαδώσεις της Πίνδου, την Αιτωλία και την Ακαρνανία. Οι όροι Μεγαλοβλαχία και μικρή Βλαχία διατηρήθηκαν ως τον 19ο αι κατά τους περιηγητές: Πουκεβίλ, Ληκ, Αμί Μπονέ. (Στέργιος Ι. Πουρνάρας, Η Βλαχομηλιά της Πίνδου, ΑΜΕΡΟΥ, Θεσ/νίκη 1987, σ. 15) Σύμφωνα με την Άννα ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 67

14/10/2021 11:26:48


68

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

μπεράσματα για τη γαλακτοκομική οικονομία του Βυζαντίου, την ανάπτυξη του θαλασσίου (μεσογειακού) και χερσαίου εμπορίου, δια των οποίων διακινούνταν προϊόντα από την αγροτική περιφέρεια προς το αστικό κέντρο καθώς και για τις πολιτισμικές συνθήκες της εποχής, αφού οι κάτοικοι της πρωτεύουσας, κυρίως αυτοί των ανώτερων κοινωνικών κατηγοριών, είχαν τη δυνατότητα να καταναλώνουν τυριά πολλών τύπων και διαφορετικών τόπων. Πέραν τούτων, τα συγκεκριμένα τυριά με “ονομασία προέλευσης”15 δηλώνουν τους τρεις κυρίαρχους αλλά κλιματικά διαφορετικούς γεωγραφικούς χώρους της ποιμενικής πραγματικότητας της μεσοβυζαντινής εποχής, τους χώρους δηλ. που παρήγαν διαφορετικούς τύπους τυριών από αιγοπρόβατα: τη βορειοδυτική Βαλκανική και Θεσσαλία, την ενδοχώρα της Μ. Ασίας (Παφλαγονία) και το Αιγαίο (Κρήτη). Οι Βυζαντινοί συγγραφείς16 διασώζουν πλήθος σκευών τα οποία χρησιμοποιούσαν οι ποιμένες και οι γαλουργοί (τυροκόμοι) για το άρμεγμα των ζώων και την τυροκόμηση. Πολλά εξ αυτών φέρουν ονόματα ίδια με τα αντίστοιχα ποιμενικά αγγεία της αρχαιότητας αλλά και τα σημερινά. Αναφέρουμε ενδεικτικά : αμολγοί (καρδάρια αρμέγματος, η λ. έχει ετυμολογική συγγένεια με ρήμα αρχ. ελλ. αμέλγω), βεδούρια (καρδάρια από λ. βεδούριον) κάδοι, καδίσκοι, κάλαθοι, καλαθίσκοι, κακάβια (από αρχ. ελλ. λ. η κακάβη), κισσύβια: ξύλινα ποτήρια φτιαγμένα από κισσό, γαυλοί: καρδάρια (από τη λ. γάλα → γαλοί → γαυλοί) τάλαροι (από αρχ. ελλ. τάλαρος), σκάφες, σκαφίδια, τυροκομεία (τυρός και κομώ), τυροφορεία (τυρός και φέρω) τυρόβολα (τυρός και βάλλω): καλάθια από καλάμια πυκνά πλεγμένα για να συγκρατούν την τυρομάζα, όπως οι τσαντίλες, ταρσοί: καλάθια από καλάμια ή βέργες λυγαριάς στα οποία τοποθετούσαν τα τυριά, τη μυζήθρα κυρίως για να ξηραίνονται (από το ρ. αρχ. ελλ. τέρσομαι: ξηραίνομαι.). Στη μακρά διάρκεια της τουρκικής κυριαρχίας στην Ελλάδα η γαλακτοκομία και η τυροκομία γνωρίζουν εποχές δόξης, γιατί τα τσιφλίκια συνιστούν ιδανικά βοσκοτόπια για την εκτεταμένη νομαδική και ημινομαδική κτηνοτροφία. Τα τυροκομεία την περίοδο αυτή ήταν ενταγμένα στα τσελιγκάτα, κάποιοι μεγαλοποιμένες υπήρξαν οι ίδιοι έμποροι τυριών. Μετά το 1850 αυτονομούνται οι τυρέμποροι, ιδρύουν βιοτεχνικά τυροκομεία και επιδίδονται στο εμπόριο. Ο Κων/νος Μουστάκης17 από το Συρράκο το 1861 ασχολήθηκε με το τυρεμπόριο ως παραγωγός, έμπορος και εξαγωγέας τυριού. Από τα κέρδη συγκέντρωσε κεφάλαιο, ναυπήγησε

Κομνηνή ο όρος βλάχος επεκτάθηκε και περιελάμβανε όλους τους ποιμένες που διήγον νομαδικό βίο. (Κομνηνής Άννης, Αλεξιάς ΙΙ, 193-194 και ΙΙΙ, 135). 15. Χρ. Αγγελίδη, Ηλ. Αναγνωστάκης, ο.π σ. 205. 16. Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ. 5 σ. 310-330. 17. Γιώργος Ιάσονος Μουστάκης, Πρέβέζα και Συρράκο, εκδ. Δημ. Βιβλιοθ. Πρέβεζα, Πρέβεζα 2008, σ. 226. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 68

14/10/2021 11:26:48


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

69

Πρωτόγονη υπαίθρια τυροκόμηση “κάτω από τον έλατο” στο “Ίσιωμα”, στη στάνη του Χρ. Χήρα από τα Πράμαντα. Η Μακεδονία Τσιλιγιάννη ετοιμάζεται να πήξει το γάλα. Ιούνιος 1993.

τη γολέτα “Ευαγγελίστρια” με την οποία μετέφερε κεφαλοτύρι από το λιμάνι της Πρέβεζας σε πόλεις της Ιταλίας, όπου το αγόραζαν συνεργάτες τυρέμποροι. Δεν παρατηρείται όμως καμία εξέλιξη στην τεχνολογία της παρασκευής ελληνικών τυριών ως το τέλος του 19ου αι. Η πρώτη απόπειρα βελτίωσης της ποιότητας τυριού έγινε από τον γεωπόνο Ραϋνόλδο Δημητριάδη, διευθυντή από το 18931900, της “Κασσαβέτειας και Τριανταφυλλίδιας σχολής Αϊδινίου” στον Αλμυρό Μαγνησίας, σύμφωνα με την άποψη του Ν.Π. Ζυγούρη18, διευθυντή της Γαλακτοκομικής Σχολής Ιωαννίνων από το 1916-1950: το πρώτο βελτιωμένο ελληνικό κεφαλοτύρι κατασκευάστηκε από πρόβειο γάλα το 1888 στα όρη των Αγράφων από τον Ραϋνόλδο Δημητριάδη με επωνυμία “Τυρός Αγράφων”. Ο τυροκόμος Βασίλης Γκονέζος19 από τους Μελισσουργούς Τζουμέρκων διέθετε στην αγορά κεφαλοτύρι βάρους κυμαινομένου από 8-18 κιλά με ονομασία “τυρός Αγράφων 18. Νικόλαος Π. Ζυγούρης, τυρός Αγράφων ή ελληνική γραβιέρα, εκδ. Ελλην. Γεωργικής Εταιρείας, Αθήνα 1926. 19. Ν. Χ. Παπακώστας, Ηπειρωτικά, Αθήνα 1967, σ. 196. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 69

14/10/2021 11:26:48


70

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

Ο βοηθός τυροκόμου Θόδωρος Φίτσας από το Συρράκο κουβαλάει νερό από τον Αχελώο για τις ανάγκες του τυροκομείου στην Παλαιομάνινα Ακαρνανίας. Το φιλότιμο γαϊδουράκι δεν φορτώθηκε μόνο το κανονικο φορτίο, αλλά και μια επιπλέον βαρέλα πανωσάμαρα. 1956 (από το αρχείο Θ. Φίτσα, συλλογή Ιωσήφ Ζιώγα).

– Τζουμέρκων”. Το κεφαλοτύρι του απέσπασε το πρώτο βραβείο σε τυροκομική έκθεση την οποία οργάνωσε στην Αθήνα η Ελληνική Γεωργική Εταιρεία το 1909. Ποιμένες και τυροκόμοι ως το 1960 αλάτιζαν βαριά τα τυριά, αφού ψυγεία για τη συντήρηση αυτών ήταν ανύπαρκτα στη χώρα. Το 1912 εμφανίζονται τα πρώτα ψυγεία σε τυροκομεία της Αττικής και ως το 1940 ψυγεία επαγγελματικά απέκτησαν μόνο εβδομήντα πόλεις σε όλη την Ελλάδα (Ν.Π. Ζυγούρης, βιομηχανία του γάλακτος,1952, β´ εκδ. Υπ. Γεωργίας). Την τακτική αυτή περιγράφει με αδρούς χαρακτηρισμούς ο Ε. Πολυχρονίδης20: “όλα τα κεφαλοτύρια που παρασκευάζονται στην Ελλάδα από τον τρόπο αλατίσματός τους είναι αλμυρά και πολύ σκληρά. Ευτυχώς όμως τα τελευταία χρόνια η βάρβαρη αυτή συνήθεια του λίαν υπερβολικού αλατίσματος αρχίζει να βελτιώνεται”. Τα τυροκομεία επίσης την ίδια περίοδο στερούνται υποδομών για την επεξεργασία του γάλακτος, τη συντήρηση και την ωρίμαση των τυροκομικών προϊόντων, τα περισσότερα από 20. Πολυχρονίδης Ε. Δ, Τυροκομικός οδηγός, βασιλικόν τυπογραφείον Ν. Χιώτη, Αθήνα 1912. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 70

14/10/2021 11:26:48


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

71

αυτά δεν διαφέρουν πολύ από τα τυροκομεία του Ομήρου. Γράφει επ’ αυτού ο Ζυγούρης21 : “η τυροκομία στην Ελλάδα ασκείται σε πρόχειρες καλύβες με τρόπο πρωτόγονο και σε τυροκομεία πρόχειρα, βορβορώδη και ρυπαρά…” Στην Ήπειρο πριν από το 1940 το μεγαλύτερο τυροκομείο ήταν αυτό του Κατσικά Ιωαννίνων το οποίο επεξεργαζόταν 100.000 οκάδες γάλα τον χρόνο, ενώ τα συνήθη τυροκομεία τυροκομούσαν από 15.000 έως 50.000 οκάδες γάλα (Γ. Μουστάκης, 2008, σ. 222). Σταθμό στην παραγωγή τυριού με θεσπισμένους κανόνες υγιεινής αποτελεί η Υγειονομική διάταξη 18-8-1954 “περί όρων ιδρύσεως και λειτουργίας” τυροκομείων η οποία καθορίζει τις προϋποθέσεις και τις συνθήκες εγκαταστάσεων και επεξεργασίας γάλακτος. Η υγειονομική διάταξη 2262/16-31960 “περί της υγιεινής του γάλακτος και των προϊόντων του” ορίζει τις προδιαγραφές για την υγεία των ζώων, την καταλληλότητα του γάλακτος για επεξεργασία, τις συνθήκες συντήρησης και μεταφοράς, την παστερίωσή του, το νερό, το προσωπικό, τα απόβλητα, τις εγκαταστάσεις22. β. Πολιτισμική διάσταση της παραγωγής του τυριού Το τυρί, τα γαλακτοκομικά καθώς και άλλα διατροφικά προϊόντα συνιστούν πολιτισμικά στοιχεία ενός τόπου. Ειδικότερα ο πολιτισμός του τυριού τονίζει τη μακρά ιστορική διάρκεια του προϊόντος αυτού, το οποίο συνδέεται με τις παραγωγικές προτεραιότητες των κατοίκων μιας περιοχής, τα τεχνικά συστήματα που εφαρμόζουν κατά την παραγωγική διαδικασία, τα γεωγραφικά, οικολογικά, κλιματικά χαρακτηριστικά του τόπου, τα συγκριτικά πλεονεκτήματα αυτού, τα δίκτυα ανταλλαγών, μεταφοράς και διανομής του προϊόντος, την κάλυψη κοινωνικών αναγκών με αυτό, τα χαρακτηριστικά της τοπικής κοινωνίας, την ιστορία του τόπου, τη συλλογική μνήμη. Το είδος του τυριού που επιλέγεται να παραχθεί σε μια περιοχή έχει σχέση με τις στοχεύσεις των παραγωγών, τον τρόπο με τον οποίο αυτοί συνδέονται με την τοπική κοινωνία και τα εμπορικά δίκτυα, την κατοχή μεταφορικών μέσων, τη βιωμένη πείρα των παραγωγών αλλά και τους προσανατολισμούς της παραγωγής που επιβάλλουν το φυσικό περιβάλλον και οι οικονομικές συνθήκες, στενότερες ή ευρύτερες. Έχει σημασία να τονισθεί ότι οι κάτοικοι κάθε περιοχής αντιλαμβάνονται τα 21. Ζυγούρης Ν., Πρακτική Γαλακτοκομία, β΄ εκδ, παράρτημα Γεωργικού Δελτίου μηνός Δεκεμβρίου 1938. 22. Αντώνιος Ι. Μάντης, Δημήτριος Κ. Παπαγεωργίου, Διαχρονική εξέλιξη της υγιεινής του γάλακτος στην Ελλάδα, Η ιστορία του ελλ. γάλακτος και των προϊόντων του, εκδ. ΠΙΟΠ, Αθήνα 2008, σ. 476-477. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 71

14/10/2021 11:26:48


72

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

Απροσμέτρητη η συνεισφορά των γυναικών στην ποιμενική περιπέτεια. Πρώτες στη φροντίδα του νοικοκυριού, μπροστά στο στήσιμο κονακιών και μαντριών, αυτές στο φύλαμα, στο άρμεγμα και στον κούρο των κοπαδιών. Η Πανάιω Β. Θανάση συναγωνίζεται στην αρμεγή τον άντρα της Γιάννη Δ. Τσιλιγιάννη. Και οι δυο τους αρμέγουν σουρταριάρες και όμορφες προβατίνες στολισμένες με φούντες και αρματωμένες με μισοκούδουνα, την κέφαλη και τη λάια. Κωστακιοί Άρτας, Μάιος 1996. [Σουρταριάρες από ρ. αρχ. ελλ. σύρω: προβατίνες με ηγετικές ικανότητες, οι οποίες “σύρουν” το κοπάδι.]

Τα γαλάρια αρμέχτηκαν και φεύγουν για βοσκή. Τα περίφημα “μπούτσικα” πρόβατα του Καλαρρυτινού ποιμένα και δεξιοτέχνη στο αυθεντικό κλαρίνο, Πέτρου Μόκα, στη Φαρκαδόνα Τρικάλων, Ιανουάριος 2010. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 72

14/10/2021 11:26:49


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

73

πράγματα με μια λογική, η οποία έχει διαμορφωθεί από την εμπειρία του παρελθόντος από την οποία αντλούν τρόπους δράσης στο επίπεδο της παραγωγής προϊόντων. Οι ποιμένες των Πραμάντων, των Μελισσουργών, των Αγνάντων, του Καταρράκτη, του Βουργαρελίου, του Αθαμανίου, των Θεοδωριάνων, οι οποίοι έχουν παγιώσει στη συνείδησή τους την παραγωγή φέτας στη μακρά διάρκεια του χρόνου ως δική τους παραγωγική προτεραιότητα, δύσκολα θα κατορθώσουν να εξετάσουν το ενδεχόμενο παρασκευής άλλου είδους τυριού, του μανουριού λ.χ. Με βάση τα προαναφερθέντα σε περιοχές της Πίνδου παρατηρείται μια εξειδίκευση τρόπον τινά του τυριού που οι ποιμενόβιοι και οι έμποροι επέλεξαν να παράγουν. Κατά τις υπάρχουσες πηγές τη χρονική περίοδο 1850-1960 περίπου οι τυρέμποροι και οι τυροκόμοι του Συρράκου23 και του Ματσουκιού24 επικέντρωσαν το ενδιαφέρον τους στην παραγωγή κεφαλοτυριού. Κεφαλοτύρι παρασκεύαζαν επίσης στις στάνες των Σαρακατσιαναίων στα Ζαγοροχώρια25, οι έμποροι γάλακτος. Στα χωριά του Ασπροποτάμου Χαλίκι, Καλαμπάκα, Κρανιά26 παράγουν κασέρι, στο Μέτσοβο27 έμποροι και τυροκόμοι επέλεξαν τυριά προοριζόμενα για εμπόριο μακρινών αποστάσεων, όπως κασκαβάλι (κεφαλοτύρι) μανούρι, μυζήθρα, και τα προωθούσαν στους εμπορικούς τους οίκους στην Αλεξάνδρεια, στη Θεσ/νίκη, στην Κων-πολη, στη Βενετία, στη Νεάπολη, την Τεργέστη, τη Μασσαλία, τη Βιέννη, τη Μόσχα, την Οδησσό. Στα Κουπατσοχώρια28 των Γρεβενών ποιμένες και έμποροι επιδίδονταν στην παραγωγή του μπάτζου. Στην Ακαρνανία οι τυρέμποροι εμπορεύονταν τη φέτα και ανέθεταν την παρασκευή της σε Κεφαλλονίτες29 τυροκόμους, οι οποίοι ήταν οι κορυφαίοι αρχιτεχνίτες της φέτας σε όλη τη Δυτική Ελλάδα. Αυτή η ειδίκευση και η τεχνογνωσία των Κεφαλλονιτών δεν ήταν ουδόλως τυχαία, αλλά οφείλεται στη μακρά ποιμενική παράδοση της νήσου, η οποία εν έτει 1550 αριθμούσε 100.000 αιγοπρόβατα30.Ο γενικός επιθεωρητής Γεωργίας, Δ. Συράκης το 192531 23. Γεώργιος Ι. Μουστάκης, Τυροκόμηση και εμπορία του κεφαλοτυριού, Πρέβεζα και Συρράκο, Πρέβεζα 2008, σ. 223-226. 24. Δημ. Γ. Καλούσιος, το Ματσούκι Ιωαννίνων, Α΄, 1994 σ. 255-258. 25. Νικ. Μιχ. Γιαννάκος, Η στάνη της Καλουτάς και το μπατζιαριό της στο Μιτσικέλι Ιωαννίνων, εφ. τα σαρακατσάνικα χαιρετήματα, αρ. φυλ. 79/2019, σ. 6. 26. Ευάγγελος Καραμανές, Συστήματα τυροκομίας στην Πίνδο: συνέχειες και ασυνέχειες, η ιστορία του ελληνικού γάλακτος και των προϊόντων του, πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2008, σελ. 435-436. 27. A. Wace και M. Thompson, οι νομάδες των Βαλκανίων, Θεσ/νίκη 1989, σ. 185. 28. Ευάγγελος Καραμανές, ό.π. σ. 441-443. 29. Νικ. Β. Καρατζένης, Οι νομάδες των Τζουμέρκων, Άρτα 1991, σ. 256, 322-326. 30. Ζαπάντη Σταματούλα, Κεφαλλονιά, 1500-1571, η συγκρότηση της κοινωνίας του νησιού, Θεσ/νίκη 1999, σ. 268. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 73

14/10/2021 11:26:49


74

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

αναφέρει ότι τα τυριά, τα οποία παράγονταν τότε στη χώρα, ήταν: η φέτα, το κεφαλοτύρι, το κασέρι, η γραβιέρα, η μυζήθρα, και το βούτυρο. Το βούτυρο ήταν το πλέον εμπορικό γαλακτοκομικό προϊόν, ήταν όμως ακριβό και απρόσιτο για οικονομικώς αδύνατα νοικοκυριά, γι’ αυτό μεταφερόταν στις αγορές των πόλεων, συνήθως μακριά από τον τόπο παραγωγής του. Το 1950 έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα 2000 μικρά τυροκομεία32, τα περισσότερα εκ των οποίων στερούνταν των αναγκαίων υποδομών για την τήρηση των κανόνων υγιεινής του παραγόμενου προϊόντος. Στις μέρες μας πολλά διατροφικά προϊόντα φέρουν ονόματα χωριών, περιοχών ή περιφερειών στις οποίες παράγονται για να προσδιοριστεί η τοπική ταυτότητά τους. Έτσι έχουν γίνει γνωστά σε εθνικό και διεθνές επίπεδο τα τυριά με τις τοπικές επωνυμίες τους: μετσοβόνε Μετσόβου, φέτα Βόνιτσας, γραβιέρα Αμφιλοχίας, μπάτζος Γρεβενών, ανεβατό Ελασσόνας, γραβιέρα και κασέρι Αγράφων, γραβιέρα Κρήτης, γραβιέρα Νάξου, καλαθάκι Λήμνου, κατίκι Δομοκού… Με βάση τον κανονισμό 2081/1992 (τον οποίο αντικατέστησε ο υπ. αριθμ. 510/2006) της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 21 ελληνικά τυριά έχουν αποκτήσει προστατευόμενη ονομασία προέλευσης (Π.Ο.Π). Αυτά είναι: η φέτα, το κασέρι, το μανούρι, το ανεβατό, το γαλοτύρι, ο μπάτζος, η κεφαλογραβιέρα, το μετσοβόνε, η κοπανιστή, η σφέλα, η γραβιέρα Αγράφων, η γραβιέρα Νάξου, η γραβιέρα Κρήτης, η ξυνομυζήθρα Κρήτης, το πηχτόγαλο Χανίων, η φορμαέλα Αράχωβας Παρνασσού, το ξινόγαλο Σητείας, το Σαν Μιχάλη Σύρου, το λαδοτύρι Μυτιλήνης, το κατίκι Δομοκού, το καλαθάκι Λήμνου. Εκ των πραγμάτων διαπιστώνεται ότι οι έμποροι, οι οποίοι διαθέτουν οικονομική δύναμη και πολιτική επιρροή, κατορθώνουν πιο εύκολα να κατοχυρώσουν τοπικά προϊόντα σε αντίθεση με εκείνους οι οποίοι παράγουν προϊόντα εγνωσμένης ποιότητας, παραμένουν όμως στην αφάνεια διότι οι παραγωγοί στερούνται των διασυνδέσεων και των μηχανισμών πιστοποίησης, γνωστοποίησης και διάθεσης των προϊόντων. Το ελληνικό κεφαλοτύρι, ενώ κουβαλάει ιστορία αιώνων στη χώρα μας, δεν συμπεριελήφθη στον κατάλογο των προϊόντων Π.Ο.Π. της Ευρ. Ένωσης. Εκ των ανωτέρω συνάγεται ότι η παρασκευή ενός είδους τυριού ή άλλου προϊόντος δεν είναι τυχαία πράξη, αλλά έχει άμεση σχέση με τη γεωφυσική ταυτότητα του τόπου, τις κοινωνικές ανάγκες, τις ιστορικές αναφορές και το αξιακό υπόβαθρο των παραγωγών. Επιπλέον οι τεχνικές παρασκευής και μεταποίησης τοπικών προϊόντων συνιστούν εθνικό πολιτισμικό κεφάλαιο, το οποίο, αν μελετηθεί, μπορεί να αξιοποιηθεί στο παρόν και στο μέλλον. Τη σχέση τοπικής κοινωνίας και πολιτισμικών στοιχείων 31. Δημοσθένης Συράκης, Νομαδική, μόνιμος και γεωργική κτηνοτροφία εν Ελλάδι, Γεωργικόν Δελτίον της Ελληνικής Γεωργικής Εταιρείας, τ. XII, τχ. 169, (Μαρτ.-Αυγ. 1925) σ. 704-725. 32. Νικ. Π. Ζυγούρης, η βιομηχανία του γάλακτος, Υπουργείο Γεωργίας, Αθήνα 1952, σ. 393428. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 74

14/10/2021 11:26:49


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

75

Άρμεγμα σε τσιατόρα, πρόχειρη κατασκευή φτιαγμένη με κλωνάρια βελανιδιάς και σκεπασμένη με νάιλον. Ο Θόδωρος Δ. Καρατζένης και ο γιος του Μητράκης στην Τζέρτζοβα Στρογγυλοβουνίου Μεσολογγίου, Απρίλης 1976.

εξετάζει η Α. Κυριακίδου33 επισημαίνοντας ότι οι άνθρωποι οικειοποιούνται τους πόρους του φυσικού περιβάλλοντος μέσω ενός τρόπου παραγωγής και συγκεκριμένων τεχνικών συστημάτων. Οι διαδικασίες αυτές εγγράφονται μέσα στον χώρο και απεικονίζονται επάνω στο τοπίο που δημιουργεί η ανθρώπινη δραστηριότητα. Γι’ αυτό γίνεται λόγος για πολιτισμικά τοπία, επάνω στα οποία αποτυπώνονται στοιχεία της τοπικής οικονομίας, της κοινωνικής οργάνωσης, της παραγωγής, του πολιτισμού. Ο πολιτισμός του τυριού εντάσσεται στον ευρύτερο πολιτισμό του βουνού και της στάνης στον οποίο αναφέρεται ο Β. Νιτσιάκος34 υπογραμμίζοντας ότι, παρά τις αλλαγές που συνέβησαν κατά τη μεταπολεμική περίοδο στην άσκηση της παραγωγικής δραστηριότητας και στον τρόπο ζωής των ημινομάδων κτηνοτρόφων, 33. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, Λαογραφικά μελετήματα, Αθήνα 1975, η οργάνωση του χώρου στον παραδοσιακό πολιτισμό, σ. 41-45. 34. Βασίλης Νιτσιάκος, Η Κόνιτσα και τα χωριά της, πολιτισμού ανατομή, εκδ. Νομ. Αυτ. Ιωαννίνων, Γιάννινα 2008, σ. 148-149. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 75

14/10/2021 11:26:49


76

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

Το γάλα μεταφέρεται στο πρόχειρο τυροκομείο από την Μακεδονία Τσιλιγιάννη και τον γιο της Βασίλη στο “Ίσιωμα” Πραμάντων Τζουμέρκων, Ιούνιος 1993.

διασώζονται πολλά από τα στοιχεία του ήθους των ποιμένων και της ξεχωριστής ποιμενικής ατμόσφαιρας, η οποία προσδίδει έναν ιδιαίτερο τόνο στον πολιτισμό της στάνης και στην αισθητική της. Πάνω απ’ όλα διασώζεται πλήθος στοιχείων του υλικού και πνευματικού πολιτισμού των ποιμένων μαζί με ένα απόθεμα γνώσεων γύρω από τη φύση, τα ζώα και τη σχέση ανθρώπων-ζώων35, αλλά και στοιχεία που καταδεικνύουν την ουσιαστική επικοινωνία των ποιμένων με τα ζώα για την κατανόηση και κάλυψη των αναγκών τους. Όλα αυτά συνιστούν ένα συμβολικό πολιτισμικό κεφάλαιο της ποιμενικής κοινότητας που παραδίδεται από γενιά σε γενιά.

35. Ν.Β.Καρατζένης, βοσκοί και αιγοπρόβατα στα Τζουμέρκα, τρόποι επικοινωνίας και συμπεριφορά, Πρακτικά Α΄ επιστημονικού συνεδρίου, εκδ. Ιστορ. Λαογρ. Εταιρεία Τζουμέρκων, Ιωάννινα 2008, σ. 149-150, 158. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 76

14/10/2021 11:26:49


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

77

Στράγγισμα γάλακτος. Ξεχειλίζουν τα καρδάρια των νομάδων του Βουργαρελίου, Πλουμπαίων και Λαγαίων, πλημμύρισαν και οι καρδιές τους από αγαλλίαση καθώς βλέπουν να δικαιώνονται οι παιδεμοί της αιώνιας αιχμαλωσίας τους στα κοπάδια. Στη στρούγκα Αρχοντού, Ιούλιος 1992.

γ. Η ποιότητα των τυριών κατά τους ποιμένες Οι ποιμένες της Ηπείρου, όσοι έζησαν νομαδικό ή ημινομαδικό βίο, χάρη στη μακρόχρονη εμπειρία τους, ήταν σε θέση να αξιολογούν αξιόπιστα το γάλα και τα προϊόντα του. Οι παράγοντες που καθορίζουν κατ’ αυτούς την ποιότητα των τυριών που παρασκεύαζαν (φέτα, κεφαλοτύρι, κασέρι, μυζήθρα κυρίως) ήταν: α) Οι φυλές των αιγοπροβάτων. Θεωρούσαν πως το τυρί είναι πρώτης ποιότητας, αν προερχόταν από γάλα αυτόχθονων φυλών προβάτων, όπως του μπούτσικου (Καλαρρύτικου), του κάλλισιου των Τζουμέρκων, του λάιου (Σαρακατσιάνικου), του καραμάνικου (Κατσικά) και του καραγκούνικου (Θεσσαλίας). β) Η φυσιογνωμία του λιβαδιού. Το γάλα που παράγεται από ζώα, που νέμονται ήμερα, προσήλια και στραγγερά (στεγνά) βοσκοτόπια, δίνει τυρί εύγευστο και πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά, ενώ το τυρί που παρασκευάζεται από γάλα αιγοπροβάτων που βόσκουν σε αγριδερά (όχι ήμερα), ανήλια (ζερβά) και υγρά (βαρκά) λιβάδια, υστερεί στα εν λόγω χαρακτηριστικά και είναι πιο «φτωχό» σε ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 77

14/10/2021 11:26:49


78

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

Το τυρί, ο «λευκός χρυσός» για τους ανθρώπους των κοπαδιών. καθώς κρέμεται στις φλώρες τσαντίλες θερμαίνει τις ελπίδες τους για την πόρεψη των πολύτεκνων οικογενειών τους. Στη στρούγκα Πλέκουζα των βουνών του Βουργαρελίου, Ιούλιος 1992.

βούτυρο. Σημειωτέον ότι η χλωρίδα των ελληνικών βουνών, η οποία αποτελεί τη διατροφή των μετακινούμενων κοπαδιών, προσδίδει ποιοτικά και βιολογικά χαρακτηριστικά στα γαλακτοκομικά προϊόντα της κατηγορίας αυτής. γ) Η καλή υγεία των ζώων. Αν τα ζώα υποφέρουν από ασθένειες, όπως αβδέλλιασμα (διστομίαση), φυματίωση, μαστίτιδα, αφθώδη πυρετό, βρουκέλλωση, ψώρα, παρμάρα (μελιταίο πυρετό, κουτσαμάρα, μερική τύφλωση), παράγουν γάλα με μικρόβια, οπότε το τυρί είναι επιβαρυμένο με φορτίο βλαπτικό για τον καταναλωτή. Γνωστός ο παροιμιακός λόγος στα Τζουμέρκα: “όποια αρρώστια έχει η προβατίνα στο γάλα θα τη βγάλει”. δ) η εποχή παρασκευής του τυριού. Από 25 Μαρτίου έως 30 Απριλίου, χρόνος κατά τον οποίο στα χειμαδιά ανθίζουν τα λουλούδια, οι θάμνοι και τα δέντρα, το γάλα των παραγωγικών ζώων έχει έντονο άρωμα, μοναδική γεύση και άφθονες ουσίες, που μεταφέρονται στα τυριά που παρασκευάζονται τότε. Η αφθονία της χλόης και των λουλουδιών την εποχή αυτή δεν ενισχύει μόνο την ποιότητα του γάλακτος, αλλά και τις προσδοκίες των ποιμένων για καλή σοδειά, σύμφωνα με την παροιμία: “τον Απρίλη γάλα – γάλα και το Μάη γαλατάκι”. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 78

14/10/2021 11:26:49


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

79

Το “χλωρό τυρί” αιωρείται στην ομηρική κρεμαστάλα και προκαλεί. Ποιος αλήθεια “εγκρατής” θα είχε τη δύναμη ν’ αντισταθεί στον “λευκό πειρασμό”, του οποίου η θωριά είναι σειρηνική και η γεύση του ακαταμάχητη; Στη στρούγκα Πλέκουζα του Βουργαρελίου, στα κοπάδια των Κ. Καραγιώργου και Στέλιου Γιαννέλου, Ιουλ. 1993. (φωτ. Βασίλης Γκανιάτσας.)

ε) Εαρινές μετακινήσεις. Οι ποιμένες αναφέρουν ότι κατά τις μετακινήσεις των κοπαδιών από τα χειμερινά στα θερινά λιβάδια διάρκειας 15-25 ημερών γίνονταν “καθ’ οδόν” τα καλύτερα τυριά για δύο λόγους. Τα πρόβατα “άλλαζαν χορτάρια” κάθε μέρα. Έβοσκαν δηλαδή σε διαφορετικά λιβάδια, που είχαν διαφορετική σύσταση χώματος και χόρτου. Ο τόπος “αλλάζει με την πιθαμή”, έλεγαν οι ποιμένες και συμπλήρωναν: “άλλος τόπος άλλα χορτάρια, άλλο γάλα, άλλο τυρί”. Ο δεύτερος λόγος σχετίζεται με “την ψυχολογία των ζώων”, την οποία είχαν μελετήσει εις βάθος οι νομάδες, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι τα νομαδικά αιγοπρόβατα με το υψηλό τους ένστικτο αισθάνονται ευφορία ψυχική, γιατί εγκαταλείπουν τους κάμπους με τις ανυπόφορες ζέστες και πορεύονται για τα ξεκαλοκαιριά με τις ιδανικές κλιματικές συνθήκες, τη νιόβλαστη χλόη και τα διαυγή και κρύα νερά. Αυτή η ψυχική ευδαιμονία των αιγοπροβάτων επηρέαζε θετικά το γάλα τους και αποτυπωνόταν στο τυρί. Κάποιοι ποιμένες προσέθεταν και έναν επιπλέον παράγοντα-συντελεστή του ποιοτικού τυριού, τη διαρκή κίνηση τις μέρες εκείνες των ζώων, τα οποία παρά την κόπωση της οδοιπορίας, έδιναν γάλα κορυφαίας ποιότητας. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 79

14/10/2021 11:26:49


80

Ν ικόλαος Β . Κ αρατζένης

στ) Οι καιρικές συνθήκες την ημέρα παρασκευής του τυριού καθόριζαν την ποιότητά του. Ο νότιος άνεμος (όστρια) ήταν καθοριστικός για τους τυρεμπόρους, γιατί από την υψηλή θερμοκρασία και την υγρασία το τυρί έβγαινε με ξινίζουσα γεύση, δεν γινόταν συμπαγής μάζα, συνήθως φούσκωνε και κοβόταν σε μικρά κομμάτια. Εκτός αυτών τις μέρες που έπνεε όστρια για ένα κιλό φέτας απαιτούνταν 4,5 κιλά γάλακτος και όχι 3 που χρειαζόταν υπό κανονικές συνθήκες (μαρτυρία Κώστα Σ. Νάκα τυροκόμου και ποιμένα από Ματσούκι Ιωαννίνων, Ιανουάριος 2020). Όταν η θερμοκρασία της ημέρας έπεφτε σε χαμηλά επίπεδα λόγω ψυχρών ανέμων ή καταιγίδων, τα πρόβατα “έπεφταν σε γάλα”, μείωναν δηλ. δραματικά την ποσότητα γάλακτος, κατάσταση επιζήμια για τους ποιμένες. Εκείνων των ημερών το γάλα περιείχε πυκνότητα σε λιπαρά και παρήγαγε ικανοποιητική ποσότητα τυριού προς όφελος των εμπόρων. Εκ των συγκυριών αυτών προέκυψε η παροιμία στα Τζουμέρκα: “όταν είναι όστρια, κλαίνε οι γαλατάδες (έμποροι γάλακτος), όταν έχει παγωνιά γελάν (ε) οι γαλατάδες και κλαίν (ε) οι τσελιγκάδες”. ζ) Η κατάσταση των προβάτων από άποψη εγκυμοσύνης. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ώς το 1960 η θερινή γαλακτοκομική περίοδος διαρκούσε από 1η Ιουνίου έως 10η Ιουλίου. Το γάλα αυτών των ημερών είχε τα ίδια και επιπλέον θετικά χαρακτηριστικά με εκείνα της περιόδου Μαρτίου – Απριλίου, γιατί τα αιγοπρόβατα «έπαιρναν δεύτερη και τρίτη άνοιξη» όταν ανέβαιναν στα υψηλά βοσκοτόπια (υψόμ. 2000 και άνω), τα οποία ήταν πεντακάθαρα, καταπράσινα και ανθισμένα. Το σημαντικότερο όμως ήταν το γεγονός ότι οι γαλακτοφόρες προβατίνες δεν είχαν ακόμη γονιμοποιηθεί, οπότε το γάλα τους ήταν ιδανικό για τυροκόμηση. Οι ποιμένες έσμιγαν τα αρσενικά του κοπαδιού με τις προβατίνες στις 20 Ιουλίου (ανήμερα τ’ Αϊ-Λιά ρίξαμε τα κριάρια και τον δεκαπενταύγουστο ξεσκόλασε ο μαρκάλος (ζευγάρωμα), Κ. Κρυστάλλης, ο γέννος. Σήμερα (2020) στα κοπάδια των μετακινούμενων ποιμένων οι προβατίνες ανεβαίνουν στα θερινά βοσκοτόπια διανύοντας τον δεύτερο ή τρίτο μήνα της εγκυμοσύνης τους, οπότε το γάλα τους αρχίζει να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις της θρέψης του κυοφορούμενου εμβρύου. η) Η καθαριότητα. Το τυρί είναι ευαίσθητο προϊόν, εύκολα παίρνει βαριά μυρωδιά, αν δεν προσεχθεί σε όλα τα στάδια της παραγωγής του. Οι μύγες ήταν ο εφιάλτης ποιμένων και τυροκόμων, γιατί ορμούσαν μετά βουλιμίας στο γάλα και στο τυρόγαλο, αν τα έβρισκαν ακάλυπτα. Για να προφυλάξουν το τυρί από οποιεσδήποτε επιδράσεις, οι τυροκομούντες ζεμάτιζαν δύο φορές την ημέρα όλα τα σκεύη αρμέγματος και τυροκόμησης (καρδάρια, κακάβια, καζάνια) με καυτό τυρόγαλο, που έβγαινε από τη φωτιά μετά τη συλλογή της μυζήθρας. Η φροντίδα τους ήταν μεγάλη, ώσπου να αλατισθεί το τυρί, διότι γνώριζαν πως το αλάτισμα και η ωρίμαση (ψήσιμο) του τυριού το καθιστούσαν πλέον άτρωτο στα μικρόβια. θ) Η «νοθεία» του γάλακτος. Συχνά κάποιοι ποιμένες, για να αυξήσουν την ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 80

14/10/2021 11:26:49


O Π ολιτισμός του τυριού στα Τ ζουμέρκα

81

ποσότητα του γάλακτος που παρέδιδαν στους γαλατάδες, έριχναν σ’ αυτό νερό με αποτέλεσμα τη μείωση της πυκνότητας αυτού σε λιπαρά συστατικά και κατά συνέπεια την υποβάθμιση της ποιότητας του παραγόμενου τυριού. ι) Η ποιοτική πυτιά. Πολλές φορές οι πυτιές, τα στομάχια δηλ. των αρνιών ή κατσικιών, είχαν μαύρο χρώμα και περιείχαν κόπρανα, βρώμικα μαλλιά προβάτων, οπότε η υγρή πυτιά, που παρασκεύαζαν οι ποιμένες και οι τυροκόμοι από αυτά, είχε ανυπόφορη μυρωδιά αλλά και επιζήμιες ουσίες που μεταφέρονταν στο τυρί. Τα παραδοσιακά τυριά απαλλάχτηκαν από τις οσμές αυτές μετά το 1970, που γενικεύτηκε στη χώρα η χρήση της βιομηχανικής πυτιάς. Σημειωτέον ότι πρώτη η Δανία παρασκεύασε (1872) ποιοτική πυτιά, της οποίας η χρήση γενικεύτηκε στην Ευρώπη. Στην Ελλάδα πυτιά σε υγρή μορφή παρασκευάστηκε το 1932 στον Πύργο Ηλείας (Ν. Ζυγούρης, βιομηχανία του γάλακτος, 1952). ια) η βαθιά γνώση των Ελλήνων ποιμένων στην παρασκευή του τυριού, την οποία διδάχθηκαν από προβατάρηδες προγόνους τους, με σοφία εμπειρική αιώνων, με ιερή αφοσίωση στα αιγοπρόβατα και με μεράκι συνέβαλε στη δημιουργία τυροκομικών αγαθών αυθεντικών και ποιοτικών.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 81

14/10/2021 11:26:49


Μανόλης Μαγκλάρας*

«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ» Προδημοσίευση μέρους του βιβλίου του Μ. Μαγκλάρα, το οποίο θα κυκλοφορήσει εντός του 2021. Τα κείμενα αποτελούν αυτοτελή αποσπάσματα του υπό έκδοση βιβλίου μου και αφορούν αφενός στη μεγάλη τζουμερκιώτικη μουσική οικογένεια των Γεροδη­μαίων και στη συμβολή της στη συνδιαμόρφωση της μουσικοχορευτικής ταυτότητας στην περιοχή των Δ. Τζουμέρκων, λεκάνη Συρρακιώτικου – Καλαρρύτικου – Άνω ρου Αράχθου, με επίκεντρο το κεφαλοχώρι Συρράκο και τις πέριξ κοινότητες Βλαχοτζούμερκου· αφετέρου δε, στα τραγούδια του γάμου της ευρύτερης περιοχής των Τζουμέρκων, ως ζωντανά πολυσύνθετα πολιτισμικά γεγονότα, που επηρεάζονται από μια σειρά ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες και συνδέονται με τελετουργικές πράξεις και δρώμενα. Είναι κοινοτικές εθιμικές λειτουργίες, διαβατήρια τελετουργικά έθιμα και αντανακλούν τη δομή της οικογένειας και της κοινωνίας, εθιμικά δρώμενα που επιβεβαιώνουν τις κοινωνικές και ηθικές αξίες και υποδεικνύουν ρόλους και συμπεριφορές. Τραγούδια συμβολικά του γάμου: Αραβώνας, στρώσιμο κρεβατιού, ξύρισμα γαμπρού, στόλισμα νύφης, πομπή γαμπρού προς τη νύφη, αποχαιρετισμός νύφης, δρομικοί χοροί και ο γαμήλιος χορός στο χοροστάσι του κεντρικού κοινοτικού πολιτισμικού πολυχώρου.

Άκαυτη βάτος στη γη του Πίνδου και του Αθάμαντα «Το μαύρο το μαντήλι που δένεις τα μαλλιά…»

1. Εισαγωγή Δημοτικό τραγούδι-Ύμνος στις χαρές της ζωής

Ο

ι τρανοί του κόσμου ετούτου, αιώνες τώρα, δεν κουράστηκαν να σας μιλάνε για τον πόλεμο, τις αμάχες και τους ανταγωνισμούς. Η ασημαντότης μου για τα αγαθά της ειρήνης βούλεται να σας μιλήσει, από ετούτη εδώ τη μικρή γωνιά του κόσμου, το Συρράκο, μια περιοχή της Πίνδου και των Τζουμέρκων. Για τον λαϊκό πολιτισμό και την αυθεντικότερη έκφρασή του,τη μουσική που γαληνεύει τις ψυχές των ανθρώπων, που ενώνει τους λαούς όλου του κόσμου. Για τα τραγούδια του ανώνυμου λαού μας, που υμνούν με τρόπο διθυραμβικό τις χαρές της ζωής * Ο Μανόλης Μαγκλάρας είναι φιλόλογος.

82

soma_final.indd 82

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

14/10/2021 11:26:49


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

83

και την ίδια ώρα ξεχειλίζουν από τον πόνο του χωρισμού και της ξενιτιάς, που μιλάνε για τα αγνά αισθήματα του αθεράπευτα ερωτευμένου παλληκαριού, για την αμάλαγη ομορφιά της κόρης, τις σημαντικές στιγμές τους στους αρραβώνες και τους γάμους τους, για τα “κοινοτικά” παραδοσιακά πανηγύρια στο χοροστάσι, για τη ζωοδότρα μάνα-φύση και την αρμονική της συμβίωση με τον άνθρωπο, για την αυταξία του ανθρώπου, το αδούλωτο και επαναστατικό του πνεύμα όταν απειλείται η ελευθερία του, την κοσμική εσχατολογική του στάση απέναντι στον θάνατο και τον Κάτω Κόσμο, για την κατάφαση, εν τέλει, της ζωής και τις χαρές που η ίδια απλόχερα μας σκορπίζει. Και όλα τούτα μέσα από τους λαγαρούς ήχους και τις κρυστάλλινες μελωδικές φωνές της εμβληματικής μουσικής σκλήθρας των Γεροδημαίων, «βάτος άκαυτη» στη γη του βασιλιά Αθάμαντα και του Πίνδου πατέρα μας. Και σου μιλώ σε πρώτο πρόσωπο, γιατί θέλω να σε κοιτάω κατάματα, θέλω να συνομιλώ μαζί σου κάθε στιγμή, φίλε αναγνώστη, να σε αισθάνομαι δίπλα μου και να σε έχω συνοδοιπόρο μου σε αυτό το ωραίο ταξίδι που ξεκινάμε τώρα. Σε τούτο το μαγευτικό οδοιπορικό πάνω στην υψηλόκορμη Πίνδο, την κοιτίδα της Βλαχόφωνης ράτσας μας και στα «περήφανα Τζουμέρκα μας», όπου θα αναζητήσουμε τα πρώτα-πρώτα αχνάρια, τη μαγιά της ιδιαίτερης μουσικοχορευτικής μας αφετηρίας, μα και όλη τη μετέπειτα ιστορική και πολιτισμική της εξέλιξη. 2. Η μεγάλη μουσική οικογένεια των Γεροδήμων 2.1. Η συνωμοσία του Πίνδου και του Αθάμαντα Η γενιά η δική μου, με χρονική αφετηρία το τέλος του Πολέμου, έχει ακούσματα κι έχει γαλουχηθεί αποκλειστικά από τη μεγάλη μουσική οικογένεια των Γεροδημαίων, που λαλεί τόσο στην κοιτίδα μας το Συρράκο, όσο και στις κατά τόπους Συρρακιώτικες νησίδες, αλλά και σε ολόκληρη την περιοχή των Δ. Τζουμέρκων, χωρίς διακοπή, από την πρώτη εμφάνισή τους το έτος 1947, έως σήμερα. Η ιστορία όμως της μουσικής του Συρράκου και των άλλων βλαχόφωνων κοινοτήτων, αντιλαμβάνεται ο καθένας δεν ξεκινά με τους Γεροδημαίους, δεν αρχίζει από το σημείο μηδέν κι ούτε προήλθε από παρθενογένεση. Οι Γεροδημαίοι ήρθαν στο Συρράκο, έχοντας στις αποσκευές τους τα βασικά εφόδια. Όλα αυτά που τους είχε βάλει στο σακούλι ο Γυφτόβλαχος Καλαρρυτιώτης, ο Σαντίκης (Π.Μπεσίρης), ο οποίος τα πρώτα χρόνια τούς ενθάρρυνε και τους καθοδηγούσε, ώσπου να σταθούν στα πόδια τους και να αυτονομηθούν ως πλήρης μουσική κομπανία. Πέρα από τον πρόσφορο ζωτικό χώρο, βρήκαν στο Συρράκο και έτοιμο ρεπερτόριο και μουσική από τις προηγηθείσες Γυφτο-καλαρρυτιώτικες κομπανίες, που έπαιζαν και τραγουδούσαν στο Συρράκο, πάνω από ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 83

14/10/2021 11:26:49


84

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Νίκος Γεροδήμος, Παντελής Μπεσίρης (Σαντίκης), Γιώργος Γεροδήμος και Γιάννης Γεροδήμος. Από αριστερά:

60-70 χρόνια. Ένα σύνολο τραγουδιών, μην φαντασθεί κανείς ιδιαίτερα πλούσιο, που δεν πρέπει να υπερέβαινε τις δύο με τρεις δεκάδες τραγουδιών. Λίγο πολύ, άλλωστε, παντού ο αριθμός των χορευτικών, τουλάχιστον, τραγουδιών τα χρόνια εκείνα ήταν ευάριθμος. Είναι ο κύκλος των πρώτων αυτών τραγουδιών, που συμπυκνώνονται στα Καθιστικά (Παναγιωτούλα, Αγγελική), στα Ποιμενικά (Γιατί ’ναι μαύρα τα βουνά, Θέλω να ρίξει μια βροχή), στα ιδιόρρυθμα 5άσημα τραγούδια μας, ιστορικά-κλέφτικα, στην πλειοψηφία τους, που είναι και τα ορίτζιναλ του Συρράκου, είναι τα Πατητά μας (Σαμαρίνα, Χάιδω μ’) και, τέλος, τα αμιγώς Βλαχόφωνα. Τα Τραγούδια όλα ετούτα, λιγοστά μεν, αλλά που συγκροτούν τον πυρήνα της αρχαίτυπης μουσικής αφετηρίας του Συρράκου και, όπως βεβαιώνει ο ίδιος ο Νίκος Γεροδήμος, τα βρήκαν οι Γεροδημαίοι στο Συρράκο,τα υιοθέτησαν και πάνω τους ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 84

14/10/2021 11:26:50


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

85

μπόλιασαν το προσωπικό τους μουσικοχορευτικό ιδιομόρφωμα, για να γεννηθεί το νέο από τούτο το συνοικέσιο. Και αυτό το νέο δεν ήταν καθόλου εύκολο και δεν έγινε εν μια νυκτί. Διέδραμε μιαν επίπονη, πολύχρονη και πολυεπίπεδη αλληληδιαδραστική διαδικασία. Και θαρρείς πως αίφνης συνωμότησαν ο γερο-Πίνδος, μαζί και ο βασιλιάς Αθάμαντας, για να ανοίξει διάπλατα ο δρόμος των Γεροδημαίων, που σε λίγο, τύχη αγαθή, θα φέρει τα βήματά τους στο Συρράκο, αναζητώντας ζωτικό χώρο και σε μιαν ιστορική συνάντηση –ορόσημο, θαρρείς– για να μπολιαστεί το παλαιό, το πίνδιο εθνοπολιτισμικό μουσικό ιδίωμα του τόπου μας ώς πέρα, τη Χώρα της Θεσσαλίας, με το νέο που έρχεται δυναμικά, ανανεωτκά και αναζωογονητικά από τον Νότο, από τα Τζουμέρκα, από την Άρτα, την Πρέβεζα, το απέναντι Ξηρόμερο, ώς κάτω το Μεσολόγγι κα την ευρύτερη Ρούμελη,ώστε να γεννηθεί και να ριζώσει τούτη η εμβληματική μουσικοχορευτική και ηχοχρωματική προφορά του Βλαχοτζούμερκου, κεντημένη και διανθισμένη με την πολύχρωμη Γεροδημαίικη χρυσοβελονιά της προσωπικής τους δαντέλας. 2.2.Το γενεαλογικό δέντρο των Γεροδημαίων Από τον Ντούναβο, οικισμό στα βόρεια των Πραμάντων, θα ξεκινήσει το ταξίδι των Γεροδημαίων: Ο Γεώργιος Γεροδήμος και η Αικατερίνη Τραγουδάρα θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: Ρίζος, Κωνσταντίνος, Βασίλειος και Ελένη. Στην κοντινή Κηπίνα, οικισμό των Καλαρρυτών, θα στήσει το νοικοκυριό του ένα από τα παιδιά του Γιώργου Γεροδήμου, ο Βασίλης, μαζί με την Αικατερίνη από το μουσικό σόι των Αρλεταίων, για να αποκτήσουν δέκα (10) παιδιά, πέντε αγόρια και πέντε κορίτσια, που με τη σειρά τους δημιούργησαν νέες οικογένειες: Η Αικατερίνη, ο Δημήτρης, ο Κώστας, η Ευθαλία, η Αναστασία, η Αλεξάνδρα, η Αθηνά, ο Γιώργος, ο Γιάννης και ο Νίκος. Και τα δέκα αδέρφια Γεροδήμου είχαν προικισθεί με αυτό το θείο δώρο της φωνής, όμως επαγγελματικά ως μουσικοί ασχολήθηκαν ο Κώστας με το βιολί, που όμως έφυγε πρόωρα στα εικοσιεπτά του χρόνια, ο Γιώργος (κλαρίνο, τραγούδι), ο Γιάννης (λαούτο, τραγούδι), ο Νίκος (βιολί, τραγούδι), από τη δεύτερη γενιά, τα δυο αγόρια του Μήτσιου, ο Βασίλης (βιολί, τραγούδι) και ο Γιάννης (κιθάρα, τραγούδι), ο Βασίλης, γιος του Γιώργου (κιθάρα, τραγούδι) και ο Κώστας του Γιάννη (ακορντεόν, τραγούδι), ενώ από την τρίτη γενιά μόνο η εγγονή τού Νίκου από την κόρη του Σταθούλα, Βασιλική Αρλέτου, παίζει βιολί και εργάζεται στο Δημοτικό Ωδείο Ιωαννίνων. 2.3. Ανάχωμα την ώρα της κρίσης Με μιαν θαυμαστή ενστικτώδη μουσική αξιοσύνη, όπως τους προικοδότησε η φύση, οι Γεροδημαίοι υπήρξαν για εμάς τους Συρρακιώτες και τ’ άλλα γειτονικά ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 85

14/10/2021 11:26:50


86

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Κηπίνα, το καθ’ ημάς Αρμπορίσι Τζουμέρκων. Εδώ, στο πατρικό σπίτι, τη συστάδα, καλύτερα, των Γεροδημαίικων οικιών και στη θέση «Δένδρο» γράφτηκε όλη η ιστορία της εμβληματικής Τζουμερκιώτικης μουσικής οικογένειας των Γεροδημαίων. Με τον στυλοβάτη της μουσικής κομπανίας λαμπρόν βιολιστή Νίκο Γεροδήμο και τον γιο του Βασίλη, καθηγητή, που με βοήθησε να ξετυλίξω τη μακρά ιστορία των Γεροδημαίων.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 86

14/10/2021 11:26:50


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

87

Ο Κώστας Γεροδήμος με τον μόνιμο συνεργάτη του στο κλαρίνο, τον Βασίλη Μπακαγιάννη, και την τηλεοπτική «Αγάπη» ανάμεσά τους.

χωριά μάννα εξ ουρανού στην πιο κρίσιμη περίοδο για την τύχη και το μέλλον της μουσικοχορευτικής παράδοσης της χώρας μας, ακριβώς με τη λήξη του Πολέμου και το πέρασμα από τη βιομηχανική στη μεταβιομηχανική εποχή και με τη μετάβαση από τον προφορικό αγροτικό και οικοτεχνικό πολιτισμό στον εγγραμματοποιημένο, αστικό και τεχνολογικό πολιτισμό και, στην πιο κρίσιμη ώρα, μπήκαν μπροστά, ύψωσαν ανάχωμα και σταμάτησαν εκεί τον χρόνο. Το Συρράκο, σε αυτή την ιστορική συγκυρία, μετά τον Πόλεμο, που έλαβαν χώρα μετα-σεισμικές, τεκτονικές οικονομικο-τεχνολογικές δονήσεις, δημογραφικές αναταράξεις, δρομολογήθηκαν δε πρωτόγνωρες κοινωνικές εξελίξεις και ακραίοι μετασχηματισμοί που επηρέασαν καθοριστικά και τον χώρο της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς, σε αυτή την κρίσιμη συγκυρία, το Συρράκο στάθηκε τυχερό και ευτύχησε τα τελευταία εβδομήντα και πλέον χρόνια να έχει δικό του μόνιμο και σταθερό μουσικό συγκρότημα, τους Γεροδημαίους. Και ήταν η μουσική ετούτη σκλήθρα που δεν υπέκυψε στις δελεαστικές σειρήνες του άστεως,με τα πολύχρωμα και φανταχτερά κολιέ του και δεν εγκατέλειψε στιγμή τον γενέθλιο τόπο του για την Αθήνα και τα μεγάλα αστικά κέντρα, για να γίνουν κι αυτοί «τρανοί» μουσικοί, όπως τους τάζανε και όπως “εμήδισαν” τόσοι και τόσοι άλλοι. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 87

14/10/2021 11:26:50


88

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Δεν ενόθευσε τούτη η μουσική οικογένεια την ταυτοτική μας μουσικοχορευτική κληρονομιά με άλλες μουσικές και νεωτερισμούς αμφίβολης προέλευσης. Αντίθετα, κράτησε με θρησκευτική ευλάβεια, ακριβό φυλαχτό, τη μουσική παράδοση του Συρράκου στην πιο ακραιφνή και αυθεντική πρωτογενή εκδοχή της. Τοιουτοτρόπως το Συρράκο παίρνει κεφάλι και μελλοντικά θα καταστεί ένας από τους σπάνιους θύλακες του πρωτογενούς παραδοσιακού πολιτισμού, εντός και εκτός των γεωγραφικών ορίων της Ηπείρου, με πλατιά ακτινοβολία. Ένα ανεκτίμητο πνευματικό κεφάλαιο, βασικά χαρακτηριστικά του οποίου κληρονόμησε από τις αξιόλογες και αυθεντικές μουσικές κομπανίες των Γυφτόβλαχων, οι οποίοι στα πενήντα και πλέον προηγούμενα χρόνια, από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αι., έβαλαν γερές βάσεις για να στηθεί το μουσικοχορευτικό οικοδόμημα του Συρράκου. Έμελλε να το αποπερατώσει ετούτη η μεγάλη μουσική οικογένεια των Γεροδημαίων, η οποία και ανταποκρίθηκε όλα ετούτα τα χρόνια που ακολούθησαν μετά τον Πόλεμο, με πλήρη αφοσίωση και βαθιά συναίσθηση του χρέους απέναντι στην προφορική δημώδη μουσική παράδοση, σε όλες τις κοινωνικές εκδηλώσεις των Συρρακιωτών και των ανθρώπων της ευρύτερης περιοχής των Δ.Τζουμέρκων, μέσα από τους αρραβώνες, τις βαφτίσεις, τους γάμους, τις χοροεσπερίδες και κυρίως μέσα από τα λαμπρά μας παραδοσιακά πανηγύρια. 2.4. Η μουσικοχορευτική ναυαρχίδα του τόπου μας Είναι η μουσικοχορευτική ναυαρχίδα του τόπου μας, αυτό το μουσικό τοπικό ιδίωμα, που επικράτησε με τον καιρό στην ευρύτερη περιοχή των Β. Τζουμέρκων και καθιερώθηκε ως το δισυπόστατο Συρρακιώτικο και Γεροδημαίικο μουσικορρυθμικό και ηχοχρωματικό υφολογικό σύμπλοκο, σαφώς αυτονομημένο και ευχερώς αναγνωρίσιμο, με πανελλήνιο σήμα κατατεθέν τον ομώνυμο Συγκαθιστό του και τον εμβληματικό Γιάνν’ Κώστα. Είναι ο σύγχρονος μουσικοχορευτικός λόγος του Συρράκου και των ομόγλωσσων εθνοπολιτισμικών ετεροτήτων του τ. Μαλακασίου και νυν Βλαχοτζούμερκου, Καλαρρυτών, Παλαιοχωρίου, Ματσουκίου, Βαθυπέδου, Κηπίνας, συμπεριλαμβανόμενου και του ετερόγλωσσου μεν, βλαχότροπου δε Προσηλίου· ένας μουσικός λόγος, ο οποίος χωρίς να απωλέσει τα κυρίαρχα βλάχικα πίνδια κυτταρικά του πρωτοστοιχεία, φέρει ανεξίτηλα την προσωπική σφραγίδα των Γεροδημαίων, σε μιαν μακρόχρονη πολυεπίπεδη διαδικασία, διαλεκτικής, διαλογικής και αλληλοδιαδραστικής συνομιλίας με τη συμβιωτική κοινωνία του Συρράκου και της πέριξ περιοχής. Εβδομήντα τόσα χρόνια. Τρία τέταρτα του αιώνα. Τρεις ολόκληρες γενιές και τώρα η τέταρτη, που γλέντησαν, που χόρεψαν, που μυήθηκαν και γαλουχήθηκαν από τούτη τη θαυμαστή μουσική σκλήθρα. Οι γονείς οι δικοί μας, εμείς τα παιδιά τους και τα παιδιά μας και τώρα και τα παιδιά των παιδιών μας. Πόσα και πόσα ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 88

14/10/2021 11:26:50


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

89

Από τη συνέντευξη με τον τελευταίο γόνο της μεγάλης μουσικής οικογένειας των Γεροδη­ μαίων, τον Κώστα Γεροδήμο.

πανηγύρια, πόσοι και πόσοι γάμοι στο βουνό και στον κάμπο, αμέτρητες χοροεσπερίδες και αποκριάτικοι χοροί, λογής-λογής ανταμώματα και γλέντια σε όλα τα χωριά μας. Τόσες δεκαετίες από τότε, κι όλα ίδια κι όλα απαράλλαχτα, σαν να ήταν χτες, θαρρείς και ο χρόνος σταμάτησε εκεί, όπως αρχίνησε, λίγο πριν, λίγο μετά το τέλος του Πολέμου. Με εκείνον τον απέραντο, μαζί και τον απόκοσμο αχό του πατριάρχη Γιώργου Γεροδήμου, να τον ακουρμαίνεσαι στο «Ν’ αυτό τ’ αστέρι το λαμπρό, που πάει κοντά στην πούλια», τους θεϊκούς αντρίκειους λυγμούς και τους ουρανομήκεις μελίρρυτους αναστεναγμούς του μοναδικού Γιάννη Γεροδήμου, την ασίγαστη, θαρρείς, γλυκόλαλου αηδονιού, χρυσαφένια δοξαριά του Νίκου Γεροδήμου, για να απογειωθεί με τη στεντόρεια και χειμαρρώδη αχολαλιά του τελευταίου-τι κρίμα-Γεροδήμου, του τεράστιου Κώστα Γεροδήμου ν’ αντιλαλεί σ’ όλη τη χώρα του Πίνδου και του Αθάμαντα. Οι Γεροδημαίοι σφράγισαν μιαν ολόκληρη εποχή, από τον Πόλεμο ώς τα σήμερα, στο Συρράκο, στις βλαχόφωνες κοινότητες του Μαλακασίου, μα και στην ευρύτερη περιοχή της Κοιλάδας του Συρρακιώτικου-Καλαρρύτικου-Αράχθου, με μιαν μελωδία κι έναν ρυθμό που αγαπήθηκε από τη συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων της, μια μεγάλη αγάπη που άγγιξε τα όρια της λατρείας. […] ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 89

14/10/2021 11:26:50


90

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Αθήνα 1965, Ξενοδοχείο Hilton. Χορευτική εκδήλωση του Κτηνοτροφικού Συλλόγου Συρράκου (πρόεδρός του ήταν η Ερμηνεία Φωτιάδου). Διακρίνονται όρθιοι από αριστερά: Ηλίας Σκαμνέλος (Καπάσας), Χρήστος Σιόγας, Γάκης Σούλτης, Γρηγόρης Ζιώγας, Φόντας Μαγκλάρας, Σταύρος Γκαρζονίκας (Σιούφας) Κώστας Γκίζας. Καθιστοί: Γιώργος Μπούτικος, Τόλης Παπουτσής, Παναγιώτης Ζιώγας, Γιάννης Αυδίκος, άγνωστος.

3. «Αφήνω γεια, μανούλα μου, αφήνω γεια, πατέρα μου…» Ο λειτουργικός, εθιμικός διαβατήριος ρόλος των δημοτικών τραγουδιών Ο αναγνώστης τούτης της γραφής θα έχει την ευκαιρία να διαβάσει σε πολλά σημεία διάφορες απόψεις· εάν και κατά πόσον τα δημοτικά μας τραγούδια, όπως ακούγονται σήμερα, εξακολουθούν να υπηρετούν τον λειτουργικό και τελετουργικό εθιμικό ρόλο που ασκούσαν την εποχή που δημιουργήθηκαν.Τα δημοτικά μας τραγούδια δεν είναι ένα απλό κείμενο. Εάν τα τραγούδια δεν συνδεθούν με τις συμβολικές, τελετουργικές διαβατήριες λειτουργίες τους, χάνουν την τραγική τους ουσία και απογυμνώνονται από το αφηγηματικό και μυθικό τους νόημα, αυτό που τους προσδίδει η συνάρθρωσή τους με το δραματικό περιεχόμενο της κάθε λειτουργίας του. Είναι ανάγκη τα δημοτικά τραγούδια να μελετηθούν ως ζωντανά πολυσύνθετα πολιτισμικά γεγονότα, που επηρεάζονται από μια σειρά ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες. Το κοινωνικό γίγνεσθαι, ως ένας συλλογικός ζωντανός οργανισμός, ευρίσκεται “εν αδιαλείπτω διαλεκτική σχέσει” με τα τραγούδια κοσμικού ή θρησκευτικού τελετουργικού περιεχομένου, μέσα από τα οποία αποκαλύπτονται οι συμβολικές δομές, οι σχέσεις συγγένειας, η ιεράρχηση των αξιών, οι ρόλοι, οι ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 90

14/10/2021 11:26:50


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

91

Άγιος Θωμάς Πρέβεζας, 1956. Η Μαρία Κολίτση «αφήνει γεια στη γειτονιά», παίρνοντας τον δύσκολο δρόμο του αποχαιρετισμού, πορευόμενη προς την εκκλησία, όπου την περιμένει ο μέλλων σύζυγός της Δ. Νέσσερης. (Λεύκωμα Ι. Ζιώγα, Συρράκο, ταξίδι στην παράδοση).

μύθοι, οι προσδοκίες, η ταυτότητα, οι ετερότητες. Τα τραγούδια και οι χοροί πλαισιώνουν τα αντίστοιχα έθιμα σε όλα τα στάδια, τόσο του κύκλου ζωής του ανθρώπου –γέννηση, βάπτιση, παιδική ηλικία, αρραβώνας, γάμος, μοιρολόγι ξενιτιάς και θανάτου– όσο και του κύκλου του ημερολογιακού χρόνου –Δωδεκαήμερο, Απόκριες, Πάσχα, εαρινός κύκλος, θερινές θρησκευτικές γιορτές, με αποκορύφωμα τη γιορτή της Παναγίας και του Δεκαπενταύγουστου–. Στα τραγούδια του γάμου, και εκεί όπου συνδέονται με τελετουργικές πράξεις και δρώμενα, θέλω να σταθώ. Είναι κοινοτικές εθιμικές λειτουργίες, διαβατήρια τελετουργικά δρώμενα που αντανακλούν τη δομή της οικογένειας και της κοινωνίας, που εκδηλώνονται με χορούς, τραγούδια, αυτοσχέδια στιχουργήματα και επιβεβαιώνουν τις κοινωνικές και ηθικές αξίες, υπενθυμίζοντας ρόλους και συμπεριφορές. Τραγούδια συμβολικά, που καλύπτουν με επίσημο τρόπο όλα τα στάδια του γάμου, από την ενηλικίωση της άγουρης κόρης, την εμφάνισή της στο χοροστάσι, το προξένημά της, ως τον αρραβώνα, από τις προγαμήλιες τελετές με τα καλέσματα, τα προζύμια, τα σφαχτά, το ξύρισμα του γαμπρού, το στόλισμα της νύφης, το τραγούδι της μάνας, την πομπή και την υποδοχή του γαμπρού, ώς το κεντρικό γαμήλιο γλέντι, με πάνδημη την παρουσία της κοινότητας. Αλλά και τις μεταγαμήλιες συμβολικές εθιμικές πράξεις, η πρώτη βραδιά, το πρώτο ξημέρωμα, οι επισκέψεις του ζευγαριού στους συγγενείς, τα καλούμενα «Επιστρόφια». ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 91

14/10/2021 11:26:50


92

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Η πομπή του γαμπρού

Αυτό τ’ αστέρι το λαμπρό που πάει κοντά στην Πούλια, αυτό μου φέγγει κι έρχομαι κόρη μέσ’ στην αυλή σου. Χτυπώ τη θύρα δυο φορές, το παραθύρι πέντε, σήκω ν’ αλλάξεις, κόρη μου, να βάλεις τ’ άρματά σου, γιατ’ ήρθαν να σε πάρουνε πεζούρα και καβάλα. Χίλιοι έρχονται καβαλαριά κι άλλοι χίλιοι πεζούρα, ’ξήντα μουλάρια κουβαλούν σιτάρι για το γάμο. – Ξύπνα, περδικομάτα μου, κι ήρθα στο μαχαλά σου… – Δεν το ’ξερα, λεβέντη μου, να ’ρθω στην αγκαλιά σου, να γίνω γης να με πατείς, γιοφύρι να περάσεις… ⁂ Τ ο ξ ύρισμα του γαμπρού

Σήμερα άσπρος ουρανός, σήμερα άσπρη μέρα. Σήμερα στεφανώνεται αετός με περιστέρα. – Ευχήστε με, πατέρα μου τώρα στο ξύρισμά μου. – Ευχή να ’χεις παιδάκι μου, ο θεός να σε προκόψει. – Ευχήστε με, μανούλα μου, τώρα στο ξύρισμά μου… ⁂ Τ ο στόλισμα της νύφης

Πατέρα, που μ’ ανάθρεψες, δος μου την ευχή σου. – Ώρα καλή, πουλάκι μου, και σύρε στο καλό σου… – Αφήνω γεια στη γειτονιά και σ’ όλα μου τ’ αδέρφια. Αφήνω γεια στους φίλους μου και σ’ όλα τα ξαδέρφια. Για ευχήσου με, πατέρα μου, τώρα στο στόλισμά μου. Για ευχήσου με, μανούλα μου… ⁂

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 92

14/10/2021 11:26:50


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

93

Η πομπή της νύφης Παρασκευής Μπαλάφα, από το Άκτιο (1956), στον Αϊ-Θανάση Πρέβεζας, για το μυστήριο του γάμου με τον Ανδρέα Γκαρτζονίκα. Τη συνοδεύουν από αριστερά ο αδερφός της Χρήστος και ο εξάδερφός της Δημήτρης Μπαλάφας. (Από το αρχείο της νύφης και το λεύκωμα, Ιωσήφ Ζιώγα, Συρράκο, ένα ταξίδι στην παράδοση).

Η μάνα της νύφης

Άσπρη βαμβακιά είχα στην πόρτα μου, μου την πήρανε την Παναγιώτα μου. Μου την πήρανε, μου την εκλέψανε, σ’ άλλη γειτονιά μού την παντρέψανε. Μου την πήρανε με τα λουλούδια της μ’ άφησαν και ’μένα τα τραγούδια της… Δυο πουλάκια τα καημένα, στο τραπέζι καθισμένα. Το ’να τρώει και τ’ άλλο πίνει, τ’ άλλο τραγουδάει και λέει: Σ’ όσους γάμους κι αν επήγα, τέτοια νιόγαμπρα δεν είδα… Ένα σύνολο και μια σειρά διαδοχικών γαμήλιων συμβολικών πράξεων, κατά τις οποίες η κόρη μεταβαίνει από ένα στάδιο της προσωπικής της ζωής σε ένα άλλο, άγνωστο, και όταν πρόκειται για αλαργινούς τόπους, ολότελα ξένο, με κορυφαία στιγμή της όλης εθιμικής τελετουργικής διαβατήριας διαδικασίας τον ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 93

14/10/2021 11:26:51


94

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Ο γάμος του Παύλου Ψόχιου με την Ουρανία Β. Ζιώγα τον Αύγουστο του 1952 στο Συρράκο στον Άγιο Νικόλαο. Τηρώντας την παράδοση ο Βαγγέλης Στεργ. Ζιώγας, συγγενής της νύφης, προσφέρει στον γαμπρό την παραδοσιακή μπουγάτσα (φτιαγμένη με ζάχαρη και αλεύρι και στολισμένη με λουλούδια).

αποχωρισμό. Είναι η στιγμή, όχι απλά του αποχωρισμού, αλλά του ξεριζωμού. Ποιος θα παραμείνει ασυγκίνητος, ποιος θα καταφέρει να συγκρατήσει τα δάκρυά του, όταν ακουστεί το εμβληματικό τραγούδι: «Αφήνω γεια, μανούλα μου, αφήνω γεια, πατέρα μου, αφήνω γεια, αδέρφια μου… αφήνω γεια στη γειτονιά…». Αφήνει την αγάπη, τη θαλπωρή, τη φιλία των αγαπημένων της και μεταβαίνει σε άλλον κόσμο, όπου θα ευρεθεί ενώπιον ενός σκληρού αρρενοπατροτοπικού συστήματος, το οποίο είναι υποχρεωμένη να υπηρετήσει τυφλά και σε ένα περιβάλλον, όπου θα συναντήσει βουνό εμποδίων, όπως και στο λαοφιλέστατο μεταξύ των Βλαχόφωνων τραγούδι1,

1. Βλάχοι.net: Νιτσιάκος Β., Κοκκώνης Γ., Γαμήλια τραγούδια της Αετομηλίτσας: Α΄ επιστημονικό συμπόσιο…». ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 94

14/10/2021 11:26:51


«ΟΙ ΓΕΡΟΔΗΜΑΙΟΙ»

95

Νου τι αρ’ντι, φεάτ’ νιίκ’, νου β’ γίνι λα νόι, ιάστι μούντι μούλτου ανάλτου σ’ νου β’ λου πότσ’ ι λου τρέτσι… Βάφλι ρ’ου μούλτου μάρι σ’ νου β’ λου πότσ’ ι λου τρέτσι… Βάφλι σουάκρ ράου ράου σ’ νου β’ πότσ’ ι φάτσι… (Μην γελιέσαι, μικρή μου κόρη, δεν θα ’ρθεις σε μας, ένα ψηλό, πολύ ψηλό βουνό μπροστά σου κι αδύνατο να το ανεβείς… Θα βρεις βαθύ-βαθύ ποτάμι και δεν μπορείς να το διαβείς… Θα βρεις κακιά, πολύ κακιά πεθερά, δεν θα πορέψεις καλά…). Και όταν η όλη διαδικασία ολοκληρωθεί και η αυλαία πέσει, η επιβεβαίωση θα είναι αμείλικτη: Θα πάει στη βρύση για νερό, να πλύν’ τα πόδια του γαμπρού, θα πάει στη βρύση για νερό, να φέρει νερό του πεθερού, να βάλ’ την πίτα στη φωτιά, να ξαποστάσ’ την πεθερά… Και στα δύο τούτα γαμήλια τραγούδια, η πατριαρχική αντίληψη της εποχής και η κοινωνικο-οικονομική διάκριση επιχειρούν να στραγγαλίσουν τον έρωτα της κόρης, η οποία φαίνεται να αντιδρά σθεναρά στο κοινωνικό στάτους της εποχής και κατά την καθεστηκυία άποψη εισάγει με την επαναστατική, φεμινιστική και αντικομφορμιστική συμπεριφορά της καινά δαιμόνια. Η απάντηση της κόρης είναι καθηλωτική: – Τρ’ χ’τίρια ατά, ρε τζιόνι, σ’τρ’ κριπάρια αλτόρου, πιτρουνιίκλ’ β’ μι φάκου σ’ έου λα βόι β’ γίνου… – Τρ’ χ’τίρια ατά,ρε τζιόνι,σ’τρ’ κριπάρια αλτόρου, πέσκου μάρι β’ μι φάκου σ’ έου λα βόι β’ γίνου… (– Για το δικό σου το χατίρι, βρε λεβέντη και των αλλωνών το σκάσιμο, πετροπέρδικα θε να γίνω και κοντά σας θε να έρθω… – Για το δικό σου το χατίρι, βρε λεβέντη και των αλλωνών το σκάσιμο, μεγαλόψαρο θέλ’ να γίνω και κοντά σας θέλ’ να έρθω…) Υπογραμμίζεται εδώ και η άλλη πλευρά της γυναίκας: Βάφλι σουάκρ’ ράου ράου σ’ νου β’ πότσ’ ι φάτσι, όταν ενδύεται τον ρόλο και την ιδιότητα της πεθεράς και καθίσταται το φόβητρο για τα νεόνυμφα κορίτσια, που, κατά το έθιμο, πρέπει να συμβιώσουν με τους γονείς του γαμπρού και όχι μόνο. Η πεθερά παρουσιάζεται κτητική, εγωίστρια, ανταγωνιστική και κακιά στα περισσότερα τραγούδια. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 95

14/10/2021 11:26:51


96

Μ ανόλης Μ αγκλάρας

Και στο σπίτι του γαμπρού, Κυριακή βράδυ,περασμένα μεσάνυχτα, όταν,κατά το έθιμο, πρέπει να αποχωρήσουν οι συγγενείς της νύφης κι η κόρη πλέον ανήκει αλλού, ένας κόμπος δένει τον λαιμό όλων. Την ώρα εκείνη, που ξεδιπλώνονται μπροστά στα μάτια μας μοναδικές σκηνές, που ξετυλίγονται συγκλονιστικές εικόνες, αξεθώριαστες βιωματικές παιδικές μου μνήμες, γαμήλια, εθιμική διαβατήρια διαδικασία, που κορυφώνεται με τη συγκινητικότερη στιγμή, την κρίσιμη ώρα του αποχωρισμού της κόρης από τα αγαπημένα της πρόσωπα, πατέρα, μάνα, αδέρφια, συγγενείς, φίλους, γείτονες: – Εμείς τώρα, θα φύγουμε και το πουλί τ’ αφήνουμε. Να μην μας το μαλώνετε,να μην μας το αποπαίρνετε, όσο να πάρει τα χούγια σας,τα νάζια και τα γούστα σας… Ρίο, 13 Μάη 2021

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 96

14/10/2021 11:26:51


Βαγγέλης Βλ. Ντόκας*

ΛΑΠΑΤΑ, ΤΟ ΞΑΓΝΑΝΤΟ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΩΝ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

Τ

α «Λάπατα» είναι ένας κατάφυτος λόφος, ύψους 1.333 μ., που βρίσκεται μεταξύ των χωριών Παλαιοχωρίου, Χουλιαράδων, Μιχαλιτσίου και διαθέτει τη σπάνια ομορφιά της άγριας φύσης. Το τοπωνύμιο προήλθε από τα άγρια αυτοφυή λαχανικά, τα λάπατα, που φυτρώνουν σε δάση, λιβάδια και βοσκοτόπια. Από την κορυφή της τριγωνικής πυραμίδας η θέα είναι απεριόριστη. Αγναντεύεις από ’κει τα Ζαγόρια, το Πωγώνι ως τον Κασιδιάρη, τα βουνά τού Σουλίου, τα δυτικά Τζουμέρκα, τις λοφοσειρές του Βάλτου ώς τον Αμβρακικό! Αυτό το γραφικό τοπίο διάλεγαν παλιά οι δάσκαλοι της περιοχής μας και πραγματοποιούσαν την πρωτομαγιάτικη ημερήσια εκδρομή τους - εθιμικά - να πιάσουν τον Μάη. Συγκεκριμένα στην τοποθεσία «Κορομηλούλα» όπου υπήρχε ανοιχτό πλάτωμα και πηγή με δροσερό νερό, συναντιόνταν τα Σχολεία των χωριών Παλαιοχωρίου – Ποτιστικών – Πετροβουνίου – Κέδρου – Χουλιαράδων – Βαπτιστού – Μιχαλιτσίου, ενίοτε και Προσηλίου, και απολάμβαναν τη δροσιά του δάσους. Αλλά για να φτάσουν στην Κορομηλούλα τα παιδιά, ακολουθούσαν διάφορα στενά μονοπάτια. Με τραγούδια του Μάη και της άνοιξης ανηφόριζαν και ανυπομονούσαν πότε να φθάσουν, να γνωρίσουν καινούργιους φίλους, να παίξουν και να αναπνεύσουν τις μοσχοβολιές του έλατου, του κέδρου και της φτέρης. Οι φωνούλες τους και τα τρελά κελαηδήματα των πουλιών σχημάτιζαν μια υπέροχη ζωντανή συναυλία. Μόνη παραφωνία το κράξιμο των άγριων πουλιών, που κάπως φοβισμένα πλατάγιζαν τα φτερά τους και χάνονταν στον διάφανο ουρανό. Αυτές οι αλησμόνητες πρωτομαγιές σταμάτησαν να υπάρχουν όταν, με την αστυφιλία, ο πληθυσμός των χωριών μας αραίωσε και ο αριθμός των μαθητών μειώθηκε ή δεν υπήρχε. Στο μεσοδιάστημα της δεκαετίας του εβδομήντα βρεθήκαμε εμείς, δάσκαλοι πια, στα Σχολεία της περιοχής μας και θελήσαμε να αναβιώσουμε το παλιό έθιμο. Έτσι, στις 5 Ιουνίου 1975, μεσοβδόμαδα, οργανώσαμε και πραγματοποιήσαμε, μια ημερήσια εκδρομή στα Λάπατα. Συμμετείχαν τα Σχολεία Μιχαλιτσίου – Βα* Ο Βαγγέλης Βλ. Ντόκας είναι δάσκαλος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 97

97

14/10/2021 11:26:51


98

Β αγγέλης Β λ . Ν τόκας

πτιστή – Χουλιαράδων – Κέδρου και Πετροβουνίου. Ωστόσο ο αριθμός των μαθητών τόσων σχολείων μας αριθμούσε όσο ένα σχολείο της παλιάς εποχής! Με την αποχώρηση ο αείμνηστος Πέτρος Κωστούλας, δάσκαλος Πλατάνου, προσκαλεσμένος στην εκδρομή, μίλησε ως αρχαιότερος και εξιστόρησε τις δικές του αναμνήσεις από τις Πρωτομαγιές στα Λάπατα. Ιδιαίτερα απευθύνθηκε προς τους αποφοιτούντες μαθητές, επειδή σε λίγες μέρες τελείωνε το σχολικό έτος 1974-75, και έδωσε τις παραινέσεις του και προς όλους τις ευχές για καλό καλοκαίρι. Από την ημέρα αυτή κύλισαν δεκαέξι χρόνια, ώσπου να έλθει η 17 Αυγ. 1991, που για πρώτη φορά οργανώθηκαν τα ανταμώματα πια των κατοίκων των χωριών μας. Και για την έναρξή τους τον ρόλο έπαιξε ένα δημοσίευμα του αείμνηστου Δημ. Δημολίκα, δασκάλου, που παρουσιάσθηκε στο τρίμηνο περιοδικό μας «Φωνή Παλαιοχωριτών», τεύχος 46/1991 και με το οποίο μας καλούσε να ξαναβιώσουμε το παλιό έθιμο ανεβαίνοντας στα Λάπατα μια προκαθορισμένη καλοκαιρινή μέρα. Έγραφε: «Τα παλιά χρόνια την Πρωτομαγιά γινόταν κοινή εκδρομή των Σχολείων στην Κορομηλούλα. Παλαιότερα ψήνονταν αρνί, αργότερα αυτό καταργήθηκε ως αντιπαιδαγωγικό και αντικοινωνικό μέτρο. Με το κλείσιμο των Σχολείων και την ερήμωση των χωριών, όλα αυτά ανήκουν στο παρελθόν. Να συνεννοηθούν λοιπόν οι Πρόεδροι των γύρων κοινοτήτων και να οργανώνουν κάθε χρόνο, μία ημερήσια εκδρομή στα έλατα για να αναβιώσει ξανά το παλιό έθιμο υπό άλλη μορφή…» Το κάλεσμα αυτό δεν άργησε να γίνει πράξη. Το ίδιο καλοκαίρι, στις 17 Αυγ. 1991, ημέρα Σάββατο, αρκετοί Παλαιοχωρίτες και εκπρόσωποι Πετροβουνίου και Χουλιαράδων, βρεθήκαμε στα Λάπατα. Ήταν μια υπέροχη αυγουστιάτικη εκδρομή κι εκεί απ’ όλους ζητήθηκε να καθοριστεί μια μέρα ανταμώματος, από κοινού όλων των χωριών μας. Αρχές του 1992, στο Γραφείο της Αδελφότητας Μιχαλιτσίου, στα Γιάννινα, έγινε σύσκεψη και συγκροτήθηκε άτυπη επιτροπή, αποτελούμενη από δασκάλους, προκειμένου να γίνει πρόγραμμα και γνωστοποίηση της προσεχούς εκδήλωσης. Πρωτεργάτες και μέλη αυτής της επιτροπής ήταν οι Ε. Ντόκας απ’ το Παλαιοχώρι, Αλ. Γκορτζής απ’ το Πετροβούνι, Ι. Δημητρούλας απ’ τους Χουλιαράδες και Χρ. Τσουμάνης και Κ. Μπάρμπας από το Μιχαλίτσι. Αυτοί συνέταξαν ενημερωτικό κείμενο με το οποίο καλούσαν τους συντοπίτες μας να συμμετάσχουν στη νεοσύστατη κοινή εκδήλωση. Όρισαν αυτό το αντάμωμα να γίνεται σε συγκεκριμένη μέρα κι αυτή να είναι η τελευταία Κυριακή του Ιουλίου ή η πρώτη ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 98

14/10/2021 11:26:51


Λ Α Π ΑΤΑ , Τ Ο Ξ Α Γ Ν Α Ν Τ Ο Τ Ω Ν Β Ο Ρ Ε Ι Ο ΔΥ Τ Ι Κ Ω Ν Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Ω Ν

99

του Αυγούστου. Τελικά επικράτησε το πρώτο Σάββατο του Αυγούστου, με το αιτιολογικό ότι η Κυριακή είναι ημέρα εκκλησιασμού. Στις 2 Αυγούστου 1992 το αντάμωμα έγινε στην «Κορομηλούλα», λίγο χαμηλότερα κάτω απ’ την κορυφή, γιατί η τοποθεσία αυτή είχε ίσκιους, ίσιωμα και πηγαίο νερό. Στην Κορομηλούλα, εκείνη την ημέρα πλημμύρισε κόσμο και ακολούθησε διπλός χορός με παραδοσιακά δια στόματος τραγούδια. Η μεγάλη λοιπόν συμμετοχή των συμπατριωτών μας έκανε την Οργανωτική Επιτροπή να καλέσει τον επόμενο χρόνο, 1 Αυγούστου 1993, τη δημοτική κομπανία του Τάκη Αδάμ. Εκείνη κουβαλώντας γεννήτρια έδωσε στο γλέντι μορφή και χαρακτήρα άτυπου γενικού πανηγυριού. Οι ήχοι της ορχήστρας με τα μεγάφωνα ακούστηκαν στα πέρατα των Τζουμέρκων, επισημοποιώντας πια το γεγονός. Στις 6 Αυγούστου του 1995, ημέρα του Σωτήρος, ο χορός πραγματοποιήθηκε στο Βριζοτόπι. Η εκδήλωση μεταφέρθηκε εκεί επειδή ο χώρος της Κορομηλούλας δεν μάς χωρούσε. Το Βριζοτόπι ή Βερτζοτόπι απέχει από την κορυφή μισό χιλιόμετρο, είναι μια τοποθεσία εξίσου υπέροχη, καλυπτόμενη από πανύψηλα ελάτια, βελανιδιές, κέδρα, κουτσουπιές και δάφνες. Στις 17 Μαρτίου 1997 η άτυπη επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο της περιοχής έγγραφο με το οποίο παρέδιδε τις εκδηλώσεις στα Κοινοτικά Συμβούλια των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης με την παράκληση να συνεχίσουν την προσπάθεια αυτή με τον τρόπο που οι διοργανωτές τους θα επέλεγαν. Έκτοτε οι πρόεδροι για τρία χρόνια και δήμαρχοι μετά, Άγγ. Βάσιος, Βασ. Σόντης και Σταύρος Γκορτζής, επέδειξαν ενδιαφέρον, διέθεσαν πιστώσεις και αναβάθμισαν σημαντικά τον χώρο. Στο Βριζοτόπι κατασκεύασαν πίστα χορού, παιδικό θέατρο, ξύλινη στέγη για κυλικείο και πέτρινη βρύση. Προχώρησαν στη διαπλάτυνση του δρόμου, στη χαλικόστρωση και στα ανηφορικά σημεία στην τσιμεντόστρωση. Έτσι το ημερήσιο αντάμωμα συνεχίστηκε ανελλιπώς από το Δήμο Τζουμέρκων ως το 2014. Τότε ο Καποδίστριας αντικαταστάθηκε από τον Καλλικράτη και η έδρα του Δήμου από τους Χουλιαράδες μεταφέρθηκε στα Πράμαντα. Ωστόσο και ο νέος Δήμαρχος του Δήμου Βορείων Τζουμέρκων Ιωάννης Σεντελές διατήρησε αυτό το αντάμωμα μετονομάζοντάς το γιορτή του δάσους. Από το Βριζοτόπι πέρασαν καλοί οργανοπαίκτες, παρουσιάστηκαν χορευτικά τμήματα, τίμησαν την εκδήλωση βουλευτές, δήμαρχοι και πολλοί διοικητικοί παράγοντες! Στο κυλικείο εργάστηκαν συντοπίτες μας και συνέβαλαν κι αυτοί στην καλύτερη διοργάνωση, προσφέροντας αναψυκτικά, καφέδες, μεζέδες και ποτά. Το φυσικό ελατοδάσος με την πλούσια χλωρίδα και πανίδα, με τις απεριόριστες δυνατότητες τουριστικής ανάπτυξης θα μπορούσε να καταστεί κέντρο αθλητικών δραστηριοτήτων. Να οργανωθούν ορειβασίες, ιππασίες, περιπατητικές διαδρομές. Με τη φροντίδα του Δήμου ή της Περιφέρειας να ανοιχτούν όλα τα παλιά ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 99

14/10/2021 11:26:51


100

Β αγγέλης Β λ . Ν τόκας

μονοπάτια, ένα από τα οποία ήταν και ο κεντρικός μουλαρόδρομος που ένωνε τα Γιάννινα, με το Συρράκο και τους Καλαρρύτες. Ακόμη το καθιερωμένο πια παραδοσιακό αντάμωμα να συνεχιστεί, εμπλουτισμένο, με τον καιρό, και με κάποιες θεατρικές παραστάσεις, για να συμβάλει ακόμη περισσότερο στη σύσφιγξη των σχέσεων των κατοίκων και στη γνωριμία και επαφή των νεότερων γενεών με τη φύση. Ελπίζουμε αυτό το «ελβετικό τοπίο» που, κατά τον αρχαιολόγο Ηπειρολάτρη Άγγλο N. Hammond αποκαλέστηκε «θείο δώρο» και αποτελεί για μας τους ντόπιους ουσιαστικό πνεύμονα, να αξιοποιηθεί περαιτέρω, ώστε να γίνει πόλος έλξης πολλών επισκεπτών, όλο τον χρόνο!

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 100

14/10/2021 11:26:51


Αλεξάνδρα Μπόμπολη*

Το πικρό χαμόγελο ενός παιδιού

Δ

ύο αδερφές: εγώ η μικρότερη, η άλλη αρκετά χρόνια μεγαλύτερη. Δεν θυμάμαι παιδικά χρόνια με αδελφή. Πού και πού σαν όνειρο έρχεται στο μυαλό μου καμία φορά ή όταν παίζαμε παραμάνα (παιχνίδι που σχηματίζαμε με κάρβουνο κάτω σε τσιμέντο και το χωρίζαμε σε κουτάκια και μια πέτρα κλωτσώντας στον κουτσό προσπαθούσαμε να την πάμε από κουτί σε κουτί χωρίς να σταματήσει πάνω σε γραμμή). Η μεγαλύτερη, όταν γύριζε από την πόλη που πήγαινε γυμνάσιο-λύκειο, μου διάβαζε κάποιο μάθημα, συνήθως ιστορία. Αμυδρές εικόνες πάντως. Με το καλημέρα, απ’ όταν μπορώ να θυμηθώ τον εαυτό μου, στα αυτιά μου ηχούσε: να διαβάσετε, να μάθετε γράμματα να μην παιδεύεστε όπως εμείς, δεν είναι ζωή ετούτη. Συνήθως ήταν λόγια της μαμάς γιατί ο μπαμπάς είχε ήδη φύγει για το μεροκάματο. Κι εγώ να φύγω για το σχολείο που βρισκόταν ένα μισάωρο με καλό καιρό μακριά. Το γάλα έκαιγε κι εγώ νευρίαζα, δεν το έπινα και έφευγα. Ένα δάκρυ κυλούσε στα κουρασμένα μάτια της μητέρας και ψιθύριζε: «δεν μπόργα να ανοίξω τα μάτια μ’ κι άργησα, πω πω θα πάει νηστκό το παιδί σκολειό...». Εγώ έκανα πως δεν καταλάβαινα τι έλεγε, αλλά μέσα μου με ταλαιπωρούσε αυτή η εικόνα του πονεμένου προσώπου της. Κι από αντίδραση δεν έπαιρνα μαζί μου και το σταυρωμένο μαντίλι με το φτωχό κολατσιό. Κάποια στιγμή στο διάλειμμα αντίκριζα την ταλαιπωρημένη μάνα να μου φέρνει ένα μπισκότο από το καφενείο-μπακάλικο για να μην λιποθυμήσω όλη μέρα νηστικιά. Τότε ήταν που η καρδιά μου ράγιζε στ’ αλήθεια, γιατί γνώριζα ότι στο σπίτι δεν υπήρχε ούτε μία δραχμή, αφού ο μπαμπάς πληρωνόταν πού και πού όταν γούσταραν τα μεγάλα αφεντικά να δώσουν κάτι στους είλωτες που δούλευαν να βγάλουν τζούμες (ρίζες από ρίκες) από νύχτα σε νύχτα θεονήστικοι. Όμως η φιλοτιμία υπερτερούσε και το μικρό μπισκότο το μοίραζε σε όλα τα παιδιά που παίζαμε εκείνη τη στιγμή μαζί. Αυτό την ευχαριστούσε και έπαιρνε το δρόμο για τα χωράφια, να σκαλίσει, να ποτίσει, να κόψει τριφύλλια, να τα τεγκιά­ σει (να τα δέσει σε δέματα) πριν πιάσει ο καυτός ήλιος και τρίβεται το χορτάρι. * Η Αλεξάνδρα Μπόμπολη είναι αντιπρόεδρος του Πολιστικού και Αθλητικού Κέντρου Δήμου Κεντρικών Τζουμέρκων. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 101

101

14/10/2021 11:26:51


102

Α Λ Ε Ξ Α Ν Δ ΡΑ Μ Π Ο Μ Π ΟΛ Η

Το χαμόγελό μου ήταν πάντα πικρό, αλλά κανένας δεν το γνώριζε αυτό ούτε και το έμαθε ποτέ. Ήθελα οι γονείς μου να μην ξέρουν ότι καταλαβαίνω τα πάντα και ότι η φτώχεια, αυτή η μεγάλη που τους ταλαιπωρούσε, με άγγιζε τόσο βαθιά. Το μεσημέρι, μόλις σχόλαγε το σχολείο, έτρεχα κατευθείαν στο χωράφι, έτρωγα το κάτι τις και όταν οι άλλοι ξεκουράζονταν για λίγο κάτω από τη σκιά της καρυδιάς, εγώ έβαζα τα δυνατά μου να τελειώσω κάτι από αυτά που ήταν στη μέση. Συνήθως σκάλισμα ή βοτάνισμα. Πολλές φορές έκοβα και τριφύλλι με την κόσα. Αυτό γινόταν σε καθημερινή βάση από την αρχή της άνοιξης. Πάντα τα χωράφια είχαν πολλή δουλειά, ατέλειωτη. Κι εκεί όμως οι στεναχώριες οι στεναχώριες ήταν πολλές. Μια ξαφνική βροχή και δεν προλαβαίναμε να μαζέψουμε το κομμένο τριφύλλι. Ένας ξαφνικός δυνατός αέρας γκρέμιζε τα καλαμπόκια. Το νερό από το ποτάμι, επειδή πότιζαν όλοι και μείς ήμασταν προς το τέλος, δεν έφτανε στο χωράφι και όλα μαραίνονταν. Το κοπάδι του γείτονα έμπαινε στον κήπο και έτρωγε τα πάντα και πολλά άλλα. Η μέρα τέλειωνε και, αφού φορτώναμε από κάτι ο καθένας, κι εγώ μαζί, παίρναμε την ανηφόρα για το σπίτι όπου φυσικά εκεί δεν ήταν τίποτα έτοιμο. Ο δρόμος ανηφορικός αλλά πανέμορφος μέσα σε ψηλά δέντρα· φτάναμε σε μια βρυσούλα όπου είχε αφήσει η μάνα τη βαρέλα και τα παγούρια από το πρωί, τα γεμίζαμε κι αυτά και συνεχίζαμε γιατί στο σπίτι δεν υπήρχε στάλα νερό. Ξεφορτωνόμασταν, η μάνα ετοίμαζε κάτι να φάμε ή κουρκούτι ή στην πιο καλή περίπτωση τηγανίτες. Εγώ έπρεπε να διαβάσω και να γράψω κάτω από το φως της λάμπας που είχε πετρέλαιο, ίσα να φτάσει να αποτελειώσω και όχι πάντα. Πολλές φορές συνέχιζα με το φως των καυσόξυλων, όσο μπορούσες να δεις. Ο πατέρας ερχόταν αργά, πάντα κατακουρασμένος. Καθόταν δίπλα στη φωτιά κι εγώ έτρεχα να καθίσω ανάμεσα στα πόδια του. Με έπαιρνε αγκαλιά, με φιλούσε για πολλή ώρα στα μαλλιά και με ρωτούσε: πώς πήγες σήμερα σχολειό; Διάβασες, έγραψες για αύριο; Να διαβάζεις κούκλα μου να φύγεις απ τη δικιά μας μαύρη ζωή. Δεν είναι ζωή ετούτη. Δεν θέλω να τη ζήσουν τα παιδιά μου. Και πάντα κατέληγε: «να μπορέσω να ζήσω λίγο ακόμη να σας μεγαλώσω…». Κι ένα δάκρυ πικρό κυλούσε στο πρόσωπό του και στη μικρή παιδική μου καρδιά…

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 102

14/10/2021 11:26:51


ΤΟΠΙΚΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ

Λαμπρινή Αρ. Στάμου*

ΑΑΑΧ! ΕΦΑΓΑ ΤΟΥ …ΜΠΕΛΙΖΙ ΚΙ ΦΟΥΣΚΟΥΣΑ!

Κ

αι σε αυτό το τεύχος προσπάθησα να συγκεντρώσω κάποια από τα ευτράπελα των Τζουμερκιωτών, τα οποία πολλές φορές μας παρέχουν πληροφορίες για την ευρηματικότητά τους, το χιούμορ τους, τον τρόπο ζωής και σκέψης τους, και, ενίοτε, την ιστορία τους.

Ήταν δυο αδέρφια χαζούτσ’κα. Είχαν ένα άλουγου (άλογο) κι μια μέρα το ’χα-

σαν. Ου ένας, ου πιο χαζός, ανέβ’κι στου β’νό να του βρει. Ου άλλους το ‘ψαχνι στου χουριό. Πέρασι η ώρα κι αυτός πού ηταν στου χουριό αρχίν’σι να φουνάζ’ – Γιάνν’, ω, ρε Γιάνν’ Τουν άκ’σι ου Γιάνν’ς κι απουλου’ ήθ’κι (απάντησε) λες κι τουν ήταν μπρουστά τ’! – Τι; Ου άλλους αδιρφός, π’ δεν άκ’σι τίπουτα, ματαφώναξι: – Του ’βρις τ’ άλουγου; Αυτός απ’ του β’νό απουλουήθ’κι πάλι: – Τς (χτύπημα της γλώσσας στον ουρανίσκο, που σημαίνει όχι). Κι πάλι, δεν άκ’σι τίπουτα ου αδιρφός στου χουριό. Τότι νευριασμένους τουν διάταξι: – Του ’βρις δεν του βρις, μπε (μπες, ανέβα) καβάλα κι έλα κάτ’! ⁂

Οι νύφις, παλιά, κακοπέρναγαν. Ήταν σαν υπηρέτριες στου σπίτ’. Τα πιθιρκά διά­

ταζαν κι οι νύφις στέκουνταν σούζα! Όταν έρ (χο)νταν η ώρα για φαϊ, τα πιθιρκά (κι κανένας κουνιάδους ή κουνιάδα αν ήταν) κάθουνταν στ’ν τάβλα (χαμηλό τραπέζι) και φώναζαν τ’ νύφ’ να στρώσει. Αυτήν τσακίζουνταν να στρώσ’, να βάλει * Η Λαμπρινή Αρ. Στάμου είναι φιλόλογος και πρόεδρος της Ι.Λ.Ε.Τ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 103

103

14/10/2021 11:26:51


104

Λ αμπρινή Α ρ . Σ τάμου

τα κ’τάλια, να κόψ’ ψουμί κι να κενώσ’ του φαί, να φέρ’ του τσ’κάλι (μεταλλική συνήθως κανάτα) μι του νιρό. Τα πιθιρκά έτρουγαν γλήγουρα– γλήγουρα κι μέχρι να ’ρθει η νύφ’ να κάτσ’ να φάει, έλιγι η πιθιρά στουν άντρα τ’ς: – Έφαγις, γέρουντα μ’; – Έφαγα, γριά. – Ε, τότι, σήκουστα (σήκωσέ τα), νύφ’! Κι η νύφ’ έμεισκε (έμενε) νηστ’κιά! ⁂

Μια άλλ’ νύφ’ όμους, πού ηταν καλουμαθ’μέν’ στου σπίτ’ τ’ πατέρα τ’ς, πήγι στα

πιθιρ’κά κι ήταν η πρώτ’ π’ κάθουνταν στου τραπέζ’! Όταν είχαν κρέας για φαϊ, αυτήν γέμ’ζι του πιάτου τ’ς μι κρέας κι δεν έβαζι ντίπ ζαϊρέ (το συνοδευτικό του κρέατος)! Ου πιθιρός, μια δυο φουρές δεν είπι τίπουτα, αλλά όταν είδι πως αυτό γέν’νταν (γινόταν) συνέχεια, είπι στ’ νύφ’: – Φάε κι ζ’μί (ζουμί) νύφ’! Κι αυτήν, ατάραχη απουλουήθη’κι – Καλά είνι κι τα κουψίδια! ⁂

Ένας, π’ τουν έλεγαν Αντριά (Ανδρέα), πέρασι απού ένα χουριό π’ έμεσκε ένας

σ’μπέθερους. Νύχτουσι κι ήταν κι χειμώνας, ου σ’μπέθερους του είπι να κοιμ’θεί εκεί του βράδ’. Όμως, απ’ τ’ φτώχεια τ’ ή απ’ τ’ν τσιγκουνιά τ’ ου ν’κουκύρ’ς, δεν έδουκι τίπουτα τ’ μ’σαφίρ’ να φάει. Έπισι στου στρώμα να κοιμ’θεί αλλά τουν έκουψι η πείνα. Ανασκώθ’κι π’λες, τράβ’ξι τουν τρουβά τ’ κι έβγαλι απού μέσα ένα κομμάτ’ κ’λούρα (καλαμποκίσιο ψωμί), που είχι για του δρόμου, κι αρχίν’σι να ματσ’λάει (μασουλάει). Ου σ’μπέθιρους σ’κώθ’κι προς νιρού τ’ κι αν’ξι τ’ν πόρτα. Όξου έρ’χνι γαζέπ’ (δυνατή βροχή) κι ου σ’μπέθιρους είπι μουναχός τ’: – Ρίξε καημέν’ Αντριά (εν.να ρίξει βροχή ο μήνας Αντριάς= Δεκέμβριος) Ου μ’σαφίρ’ς νόμ’σι πως τουν κατάλαβι που ΄ετρουγι κι το’λεγι σ’αυτόν Νευριασμένους, λοιπόν, του είπι: – Τι κι αν ρίχνου; Απ’ του σακούλι μ’ ρίχνου! ⁂

Ήταν μια κουπέλα λίγου αγαθούτσ’κι κι περίμινι πώς κι πώς να παντρευτεί. Ποιος να τ’ν πάρ’ όμους, τέτοιου απάδαμα (αργόστροφη και χωρίς νεύρο) πού ηταν; Μια γειτόν’σα πήγι στου σπίτ’ τ’ς μια μέρα κι είπι να κάν’ γούστου μι τ’ χαζούλα. Αφού τ’ς ίφιρι τουν καφέ η κουπέλα, ρουτάει. – Τι νέα μουρ’ θειάκου; ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 104

14/10/2021 11:26:51


Α Α Α Χ ! Ε Φ Α ΓΑ Τ Ο Υ … Μ Π Ε Λ Ι Ζ Ι Κ Ι Φ Ο Υ Σ Κ Ο Υ Σ Α !

105

– Τι νέα πιδάκι μ’, λέει η πουνηρή γειτόν’σα. Να, τώραγια π’ πέρασα απ’ τ’ν πλατεία, έλεγαν πως φέτους θα παντρευτούν αυτές πο ‘χουν μεγάλο στόμα. – Σώωωπα μουρ θειάκωωω μ’, λέει η κουπέλα κι αν’ξι όσου μπορ’γε του στόμα τ’ς. Πίν’ μια ρουφ’ξιά η θεια κι ματαλέει. – Αει, πιδί μ, τα ‘πα ανάπουτα, γέρασα κι ξαστοχάω (ξεχνάω). Αυτές π’ έχουν μ’κρό στόμα θα παντρευτούν! – Τι λες μουρ’ θείτσα, λέει η έρμ’ κι σουφρών’ του στόμα τ’ς να φαίνιτι μ’κρό! ⁂

Ου αγάς απουφάσ’σι να πάει να πάει στα χουριά σ’μά στουν Άραχτου (Άραχθο).

Έφτασι στου Βρουδό (Μονολίθι) κι είπι να ξημερώσ’ εκεί. Οι ντόπιοι απουφάσ’σαν να τουν ξικάνουν. Σκότουσαν μια οχιά, τ’ μαγείρεψαν μι λαδάκι κι μυρουδ’κά κι τ’ν έδουκαν στουν αγά να τ’ φάει, τάχα ήταν χέλι. Ου αγάς ’ν έφαγι όλη (ήταν κι πολύ λαίμαργους) κι σι λίγου αρχίν’σι να δηλητηριάζιτι. Φούσκωσι η κ (οι)λιά τ’ κι τουν έσφαζι ου πόνους. Έβαλι του σκουσμό κι φώναζι τόσου, π’ τουν άκουγαν μες τ’ νύχτα. – Αααχ! Εφαγα του… μπέλιζι κι φούσκουσα…, μέχρι π’ ξιψύχ’σι! (Κάπως έτσι έφτασε η περιγραφή της κραυγής του μέχρις εμένα. βρήκα το χέλι– μέσω ίντερνετ στα τούρκικα– ως «yilan baligi»! το καταθέτω με επιφύλαξη). ⁂

Ένας, π’ δεν τα ’χε κι τετρακόσια, έχασι τ’ άλογο κι πήγι στου λόγγου να του χαλέψ’ (ψάξει, γυρέψει). Τ’άλογο όμους ήταν στου χουράφ’ μιανού γείτουνα κι βόσκαγι. Του βρήκαν, π’ λες, κι φώναζαν σ’ αυτόν που ήταν στου λόγγου. – Γιώργουουου, έλα πίσου, του ’βραμαν τ’ άλογου. Κι αυτός τ’ς απουλουήθ’κι. – Αει, καλά, είμι κι είμι ιγώ, ας ψάξου! ⁂

Πήγι πρόσφλα (επίσκεψη, προς– φίλα) ένας στουν κουμπάρου τ’. Ου κόσμους

τότε είχι μιγάλ’ φτώχεια κι ανέχεια! Έστρουσαν, π’ λες, να φαν κι είχαν ψουμί, κρεμμύδ’ κι ελιές, που ήταν σπάνιο φαϊ στα χουριά απάν’ στα β’νά. Ου κουμπάρους, μόλις είδι τ’ς ελιές λαχτάρ’σι η καρδούλα τ’ κι αρχίν’σι να τρώει μόνο απ’ αυτές. Άρπαζι μια ελιά έβγαζι του κουκούτσ’ κι τ’ν έτρωγι ολόκληρ’. Ου ν’κουκύρ’ς τουν κοίταγι κι είδι πώς έτρωγι. Είπι να τουν κάν’ να φάει λιγότερις. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 105

14/10/2021 11:26:51


106

Λ αμπρινή Α ρ . Σ τάμου

– Δυο σε τρία τ’ς ελιές κουμπάρε μ’, τ’ λέει, (ήθιλι να τ’ πει να τις τρώει σε δυο-τρεις χαψιές). Εκείνους δεν κατάλαβι κι αρχίν’σι να τ’ς τρώει δυο κι τρεις μαζί. Τότι ου άλλους παρασολ’σμένους (καταφοβισμένος, σε απόγνωση) τ’ ξαναλέει – Όχι, όχι κουμπάρε μ! φάτες όπους τ’ς έτρουγις προτύτερα. ⁂

Ου γιος λείπει ταξίδ’ πουλύ καιρό και ειδοποιεί τ’ μάνα τ’ να τουν περιμέν’ ικεί

π’ φτάν’ ου καρνάβαλους (έτσι ονόμαζαν το πρώτο «λεωφορείο» που έφτασε στα χωριά μας). Πααίν’ η μάνα μι τ’ν τριχιά τ’ς (χοντρό σκοινί), να φουρτώσ’ τα πράγματα π’ φέρν’ ου γιος απ’ τ’ν πόλη. Είχι κάτ’ σακούλια κι δέματα κάτ’ μαύρις σουλήνις κι είχι κι ένα μεγάλο, βαρύ πράμα, σα σιδερένιο ήταν, μι κάτ’ πορτάκια κι μια τρύπα από πάν’. Είδι κι έπαθι να του φορτώσ’ στην πλάτη τ’ς κι ήταν ασήκουτου. Περπάτ’σαν λίγου κι ρουτάει. – Τι είνι τούτου μουρέ πιδί μ’ – Σόμπα, μάνα, τ’ς λέει αυτός. Δεν έκρινι (μίλησε) αυτήν. Σ’ λέει, αποσταμένο το’νι του πιδί μ’ κι δε θέλ’ κουβέντις. Μ’ λ΄έει να σουπάσου. Παραπανούλια ακούμπ’σαν να ξαπουστάσουν, άλλαξαν καναδυό κουβέντις κι ματαρουτάει. – Κι αυτό π’ κουβαλάου, μωρέ πιδί μ’, τι είναι; – Σόμπα, μωρ μάνα, τ’ς λέει κι τ’ βοηθάει να σ’κωθεί να ξεκ’νήσουν. Στενοχωρέθ΄κι. Μούτρωσι κι δεν έκρινι. – Ακούς εκεί, του πιδί μ’ λείπ’ τόσουν κιρό κι να μ’ λέει «σώπα», όταν του ρωτάω! Φαίνιτι πως του «σώπα» στ’ν πόλη του λεν «σόμπα», είπι απού μέσα τ’ς. Κόντιβαν να φτάσουν, πήρι κουράιου (κουράγιο) κι ματαρώτ’σι. – Κι αυτό του έβελου (βαρύ και ογκώδες αντικείμενο) π’ κουβαλάου κι μο’πισι η μέσ’, πιδί μ’, τι είνι; – Ε, ορ’ μάνα, τρεις φορές, σου ’πα, σόμπα είνι! Τ’ ν πήρι του παράπουνου κι ξέσπασι: – Καλά μουρέ πιδί μ’ σουπαίνου! Να μην ξέρ’ η έρμ’ η μάνα, τι κ’βαλάει στην πλάτ’ τ’ς! ⁂

Όπους πααίνουμι για τ’ν Άρτα, ικεί παραπανούλια (λίγο πιο πάνω) απ’του Κα-

κουλάγκαδου (τοποθεσία κοντά στη Ροδαυγή) π’ όλου χαλάει ου δρόμους απ’ του ρέμα, έχει κάτ’ τσούτσουρους (όρθιοι μακρόστενοι στύλοι) πέτρινους, ξέρ’ς τι είνι; ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 106

14/10/2021 11:26:51


Α Α Α Χ ! Ε Φ Α ΓΑ Τ Ο Υ … Μ Π Ε Λ Ι Ζ Ι Κ Ι Φ Ο Υ Σ Κ Ο Υ Σ Α !

107

– Όχι, τι είνι; – Ήταν μια γριά κι είχι λίγα προβατάκια κι κάτ’ γιδούλις. Γένναγαν τα πρόβατα νουρίτερα μες στου χειμώνα, οι γίδις λίγου αργότερα γύρα στου Φλιβάρ’ κι αν ου Μάρτ’ς ήταν μι κρύα κι χιόνια, κάποια απ’ τα ζουντανά ψόφαγαν. Μια χρουνιά, είχι πάει καλά ου κιρός, είχαν γεννήσ’ όλα τα πράματα κι μια μέρα πριν βγει ου Μάρτ’ς, η γριά τα ’βγαλι μ’κρά– μιγάλα στουν ήλιου να βοσκήσουν κι τα καμάρουνι. Είχι τόσ’ ζέστα κι απ’ τ’ χαρά τ’ς είπι: – Πριτς, γερουμάρτη μ’, δε σ’ έχου ανάγκ’ φέτους, τ’ αρνουκάτσ’κά μ’ τα έβγαλα. Ου Μάρτ’ς τ’ν άκ’σι, πείσμουσι κι έκανε τέτοιου χιόν’ κι τέτοια παγουνιά τ’ν τελευταία μέρα, που η γριά κι τα ζουντανά τ’ς πάγουσαν, πέτρουσαν κι τα βλέπουμι ικεί χρόνια κι ζαμάνια… Κι έτσ’ λέμι για όποιουν στέκιτι ακούν’τους (ακίνητος) ή παθαίν’ τίπουτα τ’ν τελευταία στιγμή «σαν η γριά στου Κακουλάγκαδου» ⁂

Μια βουλά ήταν ένας παπάς π’ δεν ήξιρι πουλλά γράμματα. Ίσια π’ συλλάβ’ζι αλλά τα πιρισσότιρα τα θ’μάνταν (θυμόταν) απ’ όξου. Έπιρνι τα βιβλία τ’, κουτσοδιάβαζι τ’ς πρώτις γραμμές κι μιτά τα’λιγι απού μουναχός τ’. Όμους αγάπαγι κι του κρασάκι τι τα ’τσουζι πουλλές φουρές. Κάπουτι είχι ένα γάμου κι πιωμένους όπους τουν ήταν, αν’ξι του βιβλίου μι τ’ βάφτισ’. Κράταγι του βιβλίου κι πήγινι κ’νιά (κουνιόταν πέρα δώθε), γιατί δε στέκουνταν απ’ του μιθύσ’ (μεθύσι). Κακουδιάβασι καναδυό αράδις κι μιτά λέει στου ζιβγάρ’: «Εδώια λέει να σας φτύσου απού τρεις βουλές, αλλά επειδή είστι καλά πιδιά, δε θα του κάνου, θα πάου παρακάτ’.» Κι τότι ου γαμπρός, που ήταν έξυπνους κι είχι κι καλαμπούρ, τ’ λέει: – Έτσ’ π’ μας κατάντ’σις, Παππούλη μ’, όχι για φτύσ’μο αλλά για χέ… μο είμαστι! ⁂

Ου πιθιρός κάθετι στ’ γουνιά κι σ’μπάει (συνδαυλίζει) τα κούτσουρα κι η νύφ’ μπαινοβγαίν’ κι κάν’ τ’ς δ’λειές. Λέει μια φουρά ου γέροντας. – Αει, μουρ’ νύφ’, μόλις ξαδειά (σ)εις, μ’ φκιάν’ς έναν καφέ; – Α-χά, πατέρα, σι λίγου θα στουν φκιάσου. Περνάν καναδυό ώρες, ματαλέει ου γέρουντας. – Έναν καφέ μουρ’ νύφ’ θα πιού σήμερα; – Τώρα πατέρα, τελειώνου κι στουν φέρω Περνάει κάμπουσ’ ώρα κι ου γέρουντας φωνάζ’

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 107

14/10/2021 11:26:51


108

Λ αμπρινή Α ρ . Σ τάμου

– Τι θα γέν’ μι κειον (εκείνον) τουν καφέ, μουρ’ νύφ; Κι η νύφ: – Τώρα τουν καφέ μουρέ πατέρα; Ξέχασις; Έχεις τόσην ώρα π’ τουν έπιες! ⁂

Απάν’ στου β’νό, λεν οι παλιοί, ήταν ένα μέρους π’ ακούονταν μέσα απ’ τ’ς πέτρις

μια βουή. Όλοι οι βλάχοι (τσομπάνοι) του ’ξεραν. Μια βουλά, λεν, ήταν εκεί μια γ’ναίκα κι είχι κι τ’ σαρμανίτσα (μικρή φορητή ξύλινη κούνια) μι του λιχουνούδ’ (λεχωνούδι, νεογέννητο) κι μάζεβι του μαλλί, που είχαν κουρέψ’ τα πρόβατα. Άξαφνα, ακούει δυνατότερ’ βουή και ανοίγ’ μια τρύπα μπρουστά τ’ς και πετιέται πουλύ νερό, ποτάμ κι παίρν’ τ’ σαρμανίτσα τουν κατήφουρου. Λαχταρ’σμένη η γ’ναίκα, αρπάζει τα μαλλιά και τα στουμπών’ στ’ν τρύπα κι κατάφιρι κι τ’ βούλουσι κι πρόλαβι τ’ σαρμανίτσα. Απού τότι εκεί του λεν: «Στ’ Σαρμανίτσα». Κι έλιγαν πως κάποιους πήγι, μιτά απού κιρό κι έρ’ξι βαφή σ’ αυτήν τ’ν τρύπα κι ότ’ η βαφή βγήκι κάπ’ στα Θοδώριανα… Αλήθεια, ψέματα, ου Θιός κι η ψ’χή τ’ς! ⁂

Μια βουλά (φορά) γέν’νταν ένας γάμους κι μιτά τα στέφανα, μαζεύτ’καν στ’ν πλατεία να γλεντήσουν. Κάποια ώρα, απάν’ στου μιγάλου κέφ’, η νύφ’ θέλ’σι να πάει προς νιρού τ’ς. Όμους, όπους κατέβαζι του φ’στάν’, αυτό κάπ’ μπλέχτ’κι κι έμ’νι μαζιμένου απού πίσου απάν’ στ’ μέση! Μόλις γύρ’σι στ’ν πλατεία, προτού προλάβ’ να τ’ δει κανένας δ’κός τ’ς, τ’ν τράβ’ξαν στου χουρό κι αμέσους οι οργανοπαίχτες π’ τ’ν έβλεπαν απού πίσου κι όλα τα κουσκουσούρευαν, άλλαξαν τραγούδι κι τραγούδαγαν: – Άσπρον κ..ο που έχει η νύφ’ να ’χαμαν κι εμείς οι γύφτ’! ⁂

Στ’ν Ήπειρου όπους ξέρουμι, όταν αρχίζ’ να βρέχ’ ξιχνάει να ματασταματήσ’. Ένας αγάς έφ’γι (έφυγε) απ’ τ’ν Άρτα κι πήγι στ’ν Πόλη. Έζγει (ζούσε) ικεί κάμπουσα χρόνια κι μια μέρα αντάμουσι (συνάντησε) έναν γνωστό τ’ που βρέθ΄κι στ’ν Πόλη για δ’λειές. Κι μόλις τουν είδι, ρώτ’σι: – Ακόμα βρέχει, μπρε, στο Άρτα; ⁂

Και η πρόταση γάμου του καλογιάννου στην κυργιαρίνα (είδος τσίχλας;)! – Κυργιαρίνα πάρε μι άντρα – Δε σι θέλω τσακνοπόδη

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 108

14/10/2021 11:26:51


Α Α Α Χ ! Ε Φ Α ΓΑ Τ Ο Υ … Μ Π Ε Λ Ι Ζ Ι Κ Ι Φ Ο Υ Σ Κ Ο Υ Σ Α !

109

Κι εκειός παραπουνιμένους τ’ς ανάφερι τα «καλά τ’» για να τουν πάρ’: – Του λειρί μου κάνει γάμου κι η φτιρούγα τραπιζάκι του μισό του κωλομέρι βασιλιά ξεπερετεύει.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 109

14/10/2021 11:26:51


Γιώργος Ν. Γιαννάκης

Ηπειρώτικα τοπωνύμια-οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

H

μελέτη αυτή είναι απότοκη του βιβλίου «Γιώργου Κ. Κοτζιούλα, Ηπειρώτικες Περιοδείες · Ηπειρώτικα Αφηγήματα και Άλλα · Στα βουνά τής Ηπείρου · Σημειώσεις ενός Φυσιολάτρη», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Πέτρα». Πρόκειται για τέσσερις συλλογές πεζογραφημάτων· στις τρεις πρώτες αφηγείται ο ποιητής τα όσα είδε κι έζησε, περιοδεύοντας σε χωριά τού Ξεροβουνιού, των Τζουμέρκων και στην Άρτα. Τα χωριά αυτά καταγράφονται με τα παλαιά τους ονόματα (τοπωνύμια). Εδώ προσεγγίζονται γλωσσολογικά –πέραν αυτών– και τοπωνυμία του Κομποτιού Άρτας κι ένα του δήμου Πογωνίου Ιωαννίνων. Αβαρίτσα, η· το μέρος με το όνομα αυτό βρίσκεται σε συλλάγκαδο στα νότια των Πιστιανών Άρτας κι ανήκει στον συνοικισμό Έλατο του Κορφοβουνιού Άρτας. Το τοπωνύμιο αντιστοιχεί, κατά τον Vasmer (Die Slaven, βλ. Πίνακα βιβλιογραφίας [Πίν.βιβλ.] στο τέλος), στο αμάρτυρο παλαιοσλάβικο Avorica σφενταμότοπος ή στο παλαιοβουλγάρικο avoru πλάτανος. Συνεπώς πρόκειται για φυτωνύμιο. Ο συνοικισμός Αμπέλια του Αμμότοπου Άρτας ονομαζόταν Αβαρίτσα ώς το 1951 (Λιθοξόου, Σταματελάτος, βλ. Πίν. βιβλ.). Το ίδιο όνομα έφερε ώς το 1928 κι ο οικισμός Μελιταία της Φθιώτιδας (Σταματελάτος). Εξάλλου υπάρχει οικισμός στα βορειοανατολικά τής Ηγουμενίτσας, που διατηρεί το όνομα Αβαρίτσα (Σταματελάτος). Αξιοσημείωτο είναι και το ότι στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) απαντά το επώνυμο Αβαριτσιώτης. Αγγριμίνες, οι· ονομασία χέρσου χωραφιού που ανήκει στο Κομπότι Άρτας. Ο Λ. Τατσιόπουλος (Πίν. βιβλ.) γράφει: «Αγγριμίνες: γιδομάντρια (άγγρισμα: τράγος σε οργασμό-μινύρισμα: ψιλοφωνές ζώων)». Το τοπων. είναι λατινογενές: Αγγριμίνες < αμάρτ. αγγριμίνα < agri πληθ. του ιταλικού αρσ. ουσιαστ. agro αγροτ. περιοχή πόλης + ιταλ. ουσ. θηλ. mina υπόνομος, λαγούμι· όσο μπορώ να γνωρίζω, η λ.mina είναι αθησαύριστη στα λεξικά της λατινικής γλώσσας. Εκτός από τα Ιταλικά εντούτοις σώζεται η λέξη αυτή και στα Βουλγάρικα, στα

110

soma_final.indd 110

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

14/10/2021 11:26:51


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

111

Ρουμάνικα και στα Σέρβικα, αλλά με τη σημασία «νάρκη», «ορυχείο». Συνεπώς το όνομα Αγγριμίνες θα μπορούσε να αποδοθεί με το Αγρολαγούμια. Το εν λόγω χερσοχώραφο, που κάποτε πρέπει να καλλιεργούνταν, είναι παραποτάμιο: επειδή ήταν βαρκό, ο ιδιοκτήτης του της εποχής εκείνης έφκιασε λαγούμια, για να το αποξηράνει και να το οργώσει, προκειμένου να το σπείρει. Άγρυλος, ο· είναι το όνομα τοποθεσίας που ανήκει επίσης στο Κομπότι κι είναι λατινικού ετύμου: Άγρυλος < agrulus μικρός αγρός, υποκοριστικό τού ager, -i: για την απόδοση του u με το ελλ. υ πβλ. Graeculus>γραικύλος. Άλιγα, τα· πρόκειται για οικωνύμιο του Κομποτιού. Ο Λ. Τατσιόπουλος (ό.π.) σημειώνει: «Άληγα με δασεία –όπως στο Κτηματολόγιο Κομποτίου (αληγά πλοία: μεταφοράς εκεί αλατιού)». Το οικωνύμιο είναι τούρκ. ετύμου (Αλιάγας ή Άλιγας < Ali aga ο αγάς Αλί) και προέκυψε ως εξής: Τα Άλιγα (κτήματα) < Τα (κτήματα του) Άλιγα. Άρτα η· είναι η δεύτερη πόλη της Ηπείρου –μετά τα Ιωάννινα- και βρίσκεται στα βόρεια του Αμβρακικού (υψόμ. 30): από τη μια την αγκαλιάζει ο Άραχθος κι από την άλλη την προστατεύει από τους νοτιάδες ο μακρύλοφος της Περάνθης (Βαλαώρα). Είναι η έδρα του δήμου Αρταίων. Οι πόλεις του κόσμου, οι συνώνυμες της Άρτας, είναι αρκετές· μόνον στη Μεσόγειο υπάρχουν επί πλέον άλλες τρεις: Arta Terme της περιοχής Udine στη βορειοανατολική Ιταλία, κοντά στην Τεργέστη, η Artà της Μαγιόρκας στην Ισπανία και η κωμόπολη Άρτα (Narte) στη Βόρεια Ήπειρο. Για περισσότερα βλ. Κατερίνα Καρανάσου «Οι Άρτες του κόσμου» (Arta Press 43, Ιούλιος – Αύγουστος 2009 και archive.artapress.gr), καθώς και Φώτης Βράκας, «Ετυμολογική προσέγγιση του τοπωνυμίου «Άρτα» (academia.edu). Όσον αφορά το τοπωνύμιο αυτό, έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες ετυμολόγησής του. Ο Βράκας τις παρουσιάζει συνοπτικά έως εκείνην του Ιωάννου Τσούτσινου (περιοδ. Ηπειρωτική Εστία 1968). Θα σταθώ πρώτα πρώτα «στην άποψη στην οποία συγκλίνουν σήμερα οι περισσότεροι» (Βράκας), ότι δηλ. το τοπωνύμιο είναι λατινικής προέλευσης και ανάγεται στο θηλ. arta «στενή» του επιθέτου artus, -a, -um. Στη συνέχεια θα παραθέσω τις απόψεις των ειδικών και στο τέλος θα διατυπώσω την ετυμολόγησή μου. Η αναγωγή τού τοπωνυμίου στο λατινικό arta πάσχει γραμματικά και σημασιολογικά. Οίκοθεν νοείται ότι ως επίθετο η λατινική αυτή λέξη λειτουργεί στον λόγο –γραπτόν ή προφορικόν– προσδιοριστικά, πράγμα που σημαίνει ότι θα πρέπει να προσδιορίζει κάποιο εννοούμενο ουσιαστικό. Ποιο όμως; Ο γεννήτορας της ιδέας αυτής –δεν κατάφερα να τον εντοπίσω– ή δεν προβληματίστηκε καν ή μπορεί να είχε κατανούν το ουσιαστικό urbs. Για τους Ρωμαίους μόνον η Ρώμη ήταν urbs, ενώ οι άλλες πόλεις ήταν ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 111

14/10/2021 11:26:51


112

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

oppida. Εξάλλου, ουσιστικοποιημένο είναι μόνον το ουδέτερο artum, -i «στενό μέρος», «στενό πέρασμα» (Λεξ. Lewis-Short). Επί πλέον είναι προφανές ότι άλλη σημασία έχει η φράση «στενή πόλη» κι άλλη η φράση «πόλη που βρίσκεται σε στενωπό». Συνεπώς, το όνομα Άρτα δεν μπορεί να είναι λατινικού ετύμου. Οι απόψεις των ειδικών: Ο A. Meyer (Die Sprache der alten Illyrier, Wien 1959, 2,13[λ.Artas]) συνδέει το τοπωνύμιο με το αρχαίο ινδικό Αṛta «καθαρός», «λαμπρός» και το αρχαίο περσικό πρόθεμα Arta–σε προσωπωνύμια. Συγκεκριμένα, ο Meyer θεωρεί ότι το Artas είναι ονοματοποίηση της προσηγορικής λέξης artas, η οποία είναι ιλλυρικού ετύμου κι έχει τη σημασία «βασιλιάς». Πβ. και A.Walde, Lateinisches Wörterbuch, Bd.1-2, Heidelberg 1965. Κατά τον Ph. Malingoudis (βλ. βιβλιοκρισία του για το έργο του G.Schramm, Eroberer und Eingesessene, τη δημοσιευμένη στο Byzantinoslavica τ. 44 [1983], τεύχος 2,227), το εν λόγω τοπωνύμιο ανάγεται στον δυικό αριθμό rta της σλάβικης λέξης rt που προέρχεται από το αμάρτυρο σλάβικο riti «ύψωμα», «λόφος»: πβ. και το σέρβικο ŕt «ακρωτήριο». Ο Οικονόμου, τέλος, έχει τη γνώμη ότι «δεν μπορεί να αποκλειστεί η προέλευση του τοπν. από την αλβανική γλώσσα και η απόδοσή του α) στο αλβ. επίθ. artë (i,e) «χρυσός, μαλαματένιος» ή στο επίσης αλβ. επίθ. nartë (i,e) «καθαρός», «ανέφελος», «διαυγής». β) στο αλβ. επίθ. arrtë (i,e) «καρυδένιος» < arrtë,-a «καρυδιά» (Γκίνης, Buchholz)». Το όνομα Άρτα πρέπει να είναι, κατά τη γνώμη μου, ελληνικού ετύμου και να είναι κυριωνύμιο, δεδομένου ότι στην Αθήνα φέρουν πολλοί το επώνυμο Άρτας (κατ. ΟΤΕ). Αυτό πρέπει να ανάγεται είτε στη λέξη αρτάς «μέγας και λαμπρός», που αποθησαύρισε ο Ησύχιος, είτε στο αμάρτυρο αρτάς «ψωμάς», το παράγωγο της λ. άρτος. Αυδί, το· η τοποθεσία με αυτό το όνομα ανήκει στην περιοχή τού Κομποτιού: πρόκειται οπωσδήποτε για κυριωνύμιο, δεδομένου ότι απαντά το επώνυμο Αυδής (και το υποκορ. Αυδίκος·και για τα δύο βλ. κατ. ΟΤΕ Αγρινίου, Άρτας, Ιωαννίνων, Πρέβεζας κ.ά), το οποίο είναι ρουμάνικου ετύμου: Αυδής από το ρουμ. avid (=πεινασμένος, αχόρταγος), με σίγαση του ι. Συνοπτικά: Αυδί < (χωράφι, κτήμα, φέουδο του) Αυδή < Αυδής < avid. Αξιοσημείωτο είναι το ότι το επώνυμο αυτό το φέρουν οι βλαχόφωνοι Έλληνες, καθώς και το Αυδίκος. Βαλτσιώρα, η· ο οικισμός αυτός είναι χτισμένος στις βόρειες πλαγιές τού Ξεροβουνιού σε υψόμ. 610, κοντά στον επαρχιακό δρόμο Ιωαννίνων-Πλάκας, και ανήκει στον δήμο Βόρειων Τζουμέρκων. Κατά τη γνώμη του Vasmer, ετυμολογικά το όνομα Βαλτσιώρα βρίσκεται κοντά στο αμάρτυρο σλάβικο Blatiča Gora «Λασποβούνι»: από τα δυο αυτά ονόματα το πρώτο ανάγεται στο blato «λάσπη» και το δεύτερο σημαίνει «βουνό», «όρος». Το τοπωνύμιο δεν μπορεί εντούτοις να ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 112

14/10/2021 11:26:51


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

113

είναι εδαφωνύμιο, διότι αυτό δεν συνάδει προς τη μορφολογία του εδάφους του χωριού. Εικάζω ότι ο πρώτος κάτοικός του ονομαζόταν Βαλτσιώρας «Λασποβουνιώτης»: Η (περιοχή τού) Βαλτσιώρα (κυριωνύμιο). Βλ. και Οικονόμου. Το 1927 δόθηκε στο χωριό το όνομα Πηγάδια (Λιθοξόου, Οικονόμου). Βασταβέτσι, το· είναι χωριό τών Ιωαννίνων, χτισμένο στις νοτιοδυτικές παραφυά­δες του Περιστεριού (Λάκμου) σε υψόμ. 1030, και ανήκει στον δήμο Βόρειων Τζουμέρκων. Ο Vasmer έχει τη γνώμη ότι το σλάβικο τοπωνύμιο Baštevo βρίσκεται ετυμολογικά εγγύτατα στο όνομα του χωριού αυτού, ενώ ο Οικονόμου θεωρεί πιθανότερη την εξής ετυμολόγησή του: Βασταβέτσι < η σερβοκροάτικη πρόθεση va «εις» + το αμάρτυρο σλάβικο υποκοριστικό stavici της λέξης stavi «υδατοφράχτης», «μικρή λίμνη»/ «άρθρωση», «αρμός»/ «υποταγμένος». Πβ. το βουλγάρικο stava «κλείδωση», «άρθρο» και το σέρβικο stav «θέση», «άποψη», «στάση»/ «μέρος μουσικού έργου». Πιστεύω ότι υπήρξε το επώνυμο Βασταβέτσης και ότι το οικωνύμιο είναι κυριωνύμιο. Το χωριό μετονομάστηκε το 1927 σε Ταξιάρχες και το 1928 σε Πετροβούνι (Οικονόμου). Βεράχια, τα· Κομποτιώτικο οικωνύμιο τούρκ. ετύμου, το οποίο είναι κυριωνύμιο: Βεράχια < αμάρτ. Βεράχι < αμάρτ. Βεράχης < τούρκ. επίθ. berrak διαυγής, λαμπρός· η απόδοση του κ με χ πρέπει να οφείλεται σε επίδραση της λ. ράχη. Στην Αθήνα απαντά το επώνυμο Βεράχας (κατ. ΟΤΕ). Βουργαρέλι, το· ο οικισμός αυτός βρίσκεται στις νοτιοανατολικές πλαγιές των Τζουμέρκων (υψόμ. 760) –στα βορειοανατολικά τής Άρτας– και είναι έδρα του δήμου Κεντρικών Τζουμέρκων. Το τοπωνύμιο είναι κυριωνύμιο: Το (χωράφι, κτήμα, φέουδο του) Βουργαρέλη. Για περισσότερα βλ. Πρακτικά Ημερίδας «Τοπικά Πολιτισμικά Στοιχεία της Ταυτότητας των Τζουμερκιωτών», (Ι.Λ.Ε.Τ.) Άγναντα Άρτας 2012, σ. 57. Βροδό, το· βρίσκεται στις βορειοανατολικές πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 360), πάνω από τον Άραχθο, και υπάγεται στον δήμο Βόρειων Τζουμέρκων. Είναι καταγραμμένο και ως Βορδώ, το (Λιθοξόου: βλ. Βιβλιογραφία, Σταματελάτος, Vasmer). Οι κάτοικοι του χωριού και οι γείτονές τους το γνωρίζουν ως Βροδό,το. Το τοπωνύμιο, κατά τον Vasmer, πιθανώς να είναι ταυτόσημο με το Βροντόν τού Hilferding (βλ. Βιβλιογραφία) και με το Vúrdu του Philippson Epirus 335 (βλ. Βιβλιογραφία), ο οποίος το καταχωρίζει και ως Brodo. Ο Vasmer εικάζει το αμάρτυρο σλάβικο Vordo που το παραβάλλει με το σλοβένικο και το σερβοκροατικό Brdo, καθώς και με το βουλγάρικο Burdo, των οποίων η αρχική σημασία είναι «λόφος». «Εντούτοις θα μπορούσε κανείς να αναγάγει το τοπωνύμιο αυτό και ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 113

14/10/2021 11:26:51


114

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

στο σλάβικο brodu, πόρος, πέρασμα», καταλήγει ο Vasmer. Μετονομάσθηκε σε Μονολίθι το 1927 (Οικονόμου). Γεντσάρσσες, οι· είναι οικωνύμιο του Κομποτιού, τούρκ. ετύμου· Γεντσάρσσες < Γεν’τσάρ’σσες < Γενιτσάρισσες: ανδρωνυμικό από το Γενίτσαρης < τούρκ. yeniçeri ο γενίτσαρος. Για την κατάλ. -ισσα των εθνικών και ανδρωνυμικών θηλυκών ονομάτων βλ. Ανδριώτης. Το επώνυμο Γενίτσαρης απαντά στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Βλ. και Τζέμος. Γιούρτια, τα· είναι κι αυτό όνομα τοποθεσίας του Κομποτιού, το οποίο είναι κυριωνύμιο: Γιούρτια < αμάρτ. Γιούρτι < (χωράφι, κτήμα, φέουδο του) Γιούρτη < τούρκ. yurt ντόπιος, ιθαγενής. Για το επώνυμο Γιούρτης βλ. Τζέμος. Γκουζγκούνια, τα· η τοποθεσία με αυτό το όνομα ανήκει επίσης στο Κομπότι. Πρόκειται επίσης για κυριωνύμιο τούρκ. ετύμου: Γκουζγκούνια < αμάρτ. Γκοζγκούνι < (χωράφι, κτήμα του) Γκουζγκούνη < Γκουζγκούνης < kuzgun κοράκι, άρπαγας. Συνεπώς Γκουζγκούνης «Κοράκης». Ως επώνυμο το Γκουζγκούνης απαντά στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Γρεμμενίτσα, η· είναι χτισμένη στα βόρεια της Άρτας (υψόμ. 50), στην αντίπερα όχθη του Αράχθου, και ανήκει στον δήμο Αρταίων: αν δεν τη χώριζε το ποτάμι, θα ήταν προάστιο. Ο Αραβαντινός (Β΄ 324) αποθησαύρισε το τοπωνύμιο ως Γρεμμενίτζα. Ο Hilferding (I 289) το ετυμολογεί από το αμάρτυρο σλάβικο Kremeninica που το συσχετίζει με το σλάβικο kremeni «χαλίκι», «πέτρα» και κυρίως με τα βουλγάρικα krémén, krémik «πυρόλιθος», «τσακμακόπετρα». Πρέπει να είναι κυριωνύμιο: ο πρώτος κάτοικος του χωριού θα είχε το παρωνύμιο Γρεμμενίτσας «Τσακμακόπετρας». Στον σλαβόφωνο χώρο απαντούν αρκετά ομόηχα τοπωνύμια (Vasmer). Ο εξελληνισμός τής Γρεμμενίτσας έγινε, χωρίς τη μεσολάβηση κάποιας εξουσιοδοτημένης επιτροπής, με αντικατάσταση του πρώτου ε με το α: Γραμμενίτσα. Γρίμποβο, το·είναι χτισμένο στις νότιες υπώρειες του Ξεροβουνιού (υψόμ. 240) κι ανήκει στον ίδιο δήμο με το Κορφοβούνι. Τα τοπωνύμια Γρίμποβο Άρτας και Γκρίμποβο Ιωαννίνων προέρχονται από το αμάρτυρο σλάβικο όνομα Gribovo, παράγωγο του παλαιοσλάβικου gribu «μανιτάρι»: Gribovo < gribu + ovo (Vasmer, Οικονόμου). Η σημασία του «τόπος με μανιτάρια» το κατατάσσει στα φυτωνύμια. Απαντά το επώνυμο Γκρίμποβας (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Το τοπωνύμιο Γρίμποβο παρέμεινε, διότι έχει καταχωριστεί στην Ιστορία εξαιτίας των επανειλημμένων ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 114

14/10/2021 11:26:51


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

115

ελληνοτουρκικών μαχών στην περιοχή αυτή: 1 και 2 Μαΐου 1897 – 6,8 και 10 Οκτωβρίου 1912 (Σταματελάτος, Βικιπαίδεια). Ζιάκα, η· είναι η βόρεια κορυφή τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 1300). Το τοπωνύμιο ανάγεται στο αλβανικό zák/ë «μεγάλο πριόνι δύο ατόμων», «σάρα» ή «σιάρα» (αγνώστου για μένα ετύμου: «το μεγάλο πριόνι με δυο λαβές, με το οποίο οι “σιαρτζήδες” κόβουν κορμούς δέντρων για ξυλεία οικοδομής [σανίδες κ.λπ.]»: Παπακίτσος· στην Αθήνα απαντά το επώνυμο Σαρτζής: κατ. ΟΤΕ) και είναι κυριωνύμιο, δεδομένου ότι το επώνυμο Ζιάκας «Σαρτζής» απαντά σε πολλά μέρη της Ελλάδας, όπως π.χ. στα Γρεβενά, τα Ιωάννινα και την Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Για τη λ. σάρα με τη σημασία αυτή βλ. και Χρηστίδης. Καλέντζι, το· μετά τα Πηγάδια, το Καλέντζι είναι το δεύτερο Κατσανοχώρι στον δρόμο από την Πλάκα προς τα Ιωάννινα. Βρίσκεται στην ανατολική άκρη του καμπίσκου στον οποίο απολήγουν οι βόρειες πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 620). Σύμφωνα με τον Vasmer (36, 71, 80, 111, 122, 134, 163 και 205), το τοπωνύμιο ανάγεται ή στο παλαιοσλάβικο kalici ή στο επίσης παλαιοσλάβικο υποκοριστικό kalenici, παράγωγο του kalu «κόπρος», «λάσπη». Όσοι το θεωρούν (Λάμπρος, Οικονόμου κ.ά.) αλβανικής προέλευσης, χωρίς καμία ετυμολογική μαρτυρία, ερευνούν με λήψη του ζητουμένου: βαφτίζουν αλβανικό το επώνυμο Καλέντζης, το οποίο δεν είναι αλβανικού ετύμου. Το όνομα αυτό δεν έχει σημασιολογική συγγένεια –ούτε ετυμολογική– με το Καλατζής, το επαγγελματικό επώνυμο που είναι τούρκικης προέλευσης: kalay-ci. Κατά τη γνώμη μου, το οικωνύμιο είναι κυριωνύμιο, μιας και στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) απαντά το επώνυμο Καλέντζης «Λασπιάς». Αξιοσημείωτο είναι το ότι απαντά και το επώνυμο Λασπιάς (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Βλ. και Οικονόμου. Καλπάκι, το· πρέπει να είναι κυριωνύμιο: βλ. Γιάννης Τζέμος, λ. Καλπάκης ( < τούρκικο kalpak «σκούφος κυρίως των Σλάβων και των Τατάρων»). Κατσανοχώρια, τα· πρόκειται για έντεκα χωριά που βρίσκονται στα νότια της πόλης των Ιωαννίνων, στις ανατολικές και νότιες πλαγιές τής οροσειράς Αετοράχης και στις βόρειες του Ξεροβουνιού, και ανήκουν στον δήμο Βόρειων Τζουμέρκων. Φαίνεται απίθανη η άποψη ότι το όνομα Κατσανοχώρια προέκυψε από παραφθορά τού αμάρτυρου Κασσιανοχώρια, το οποίο ανάγεται στον βυζαντινό άρχοντα Κασσιανόν (Μπόγκας). Και το τοπωνύμιο Κατσάνα εξάλλου της περιοχής τών Καλαβρύτων είναι κυριωνύμιο, δεδομένου ότι απαντά το επώνυμο Κατσάνας, που ανάγεται επίσης στο τούρκικο kaçan. Βλ. Δημήτρη Σταθακόπουλου, «Κατσάνα –μία ετυμολογική προσέγγιση…» (kalabryta press.gr). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 115

14/10/2021 11:26:51


116

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

Άρα: Κατσανοχώρια < Χωριά τών Κατσάνων < Κατσάνος < kaçan δραπέτης, φυγάς (Τζέμος). Άλλα επώνυμα, παράγωγα της τούρκ. αυτής λ., βλ. Τζέμος και κατ. ΟΤΕ Αθήνας. Κατσανοχώρια λοιπόν «Χωριά τών φυγάδων». Κιάφα, η· έτσι ονομάζεται το σημείο όπου τώρα ο αυτοκινητόδρομος διακλαδίζεται προς Άρτα και Φιλιππιάδα, στα νοτιοδυτικά τών Πιστιανών. Ως βάση του τοπωνυμίου λειτουργεί η αλβανική λέξη qáfa «λαιμός», «τράχηλος», «αυχένας» (Παπαφίλης Λεξικό, Γκίνης Λεξικό: βλ. Βιβλιογραφία). Πρόκειται για εδαφωνύμιο, καθώς αποδίδει τη διαμόρφωση του εδάφους. Απαντά και το επώνυμο Κιάφας (κατ. ΟΤΕ Αθήνας, βλ. και Ραχούτης Επώνυμα: Βιβλιογραφία). Το αντίστοιχο ελληνικό επώνυμο είναι Λαιμός (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Κόπραινα, η· είναι η ονομασία του Αμβρακιώτικου μικρού λιμανιού το οποίο ανήκει στον δήμο Νικολάου Σκουφά και ήταν το επίνειο της Άρτας έως πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (Τσούτσινος 49, βλ. Πίν. βιβλ.). Ο Τριαντάφυλλος 164 (Πίν. βιβλ.) επισημαίνει: «Απ’ την πολλή κοπριά που σώριαζαν εκεί τα ζώα, ονομάστηκε και η τοποθεσία Κόπραινα». Ενώ ο Γιάννης Τσούτσινος 52 παρατηρεί ότι «…η λέξη Κόπραινα απαντιέται σε όλα τα σερβοελληνικά λεξικά, παλαιά και νεότερα, και σημαίνει κάτι αραχνοΰφαντο, κάλυμμα, πέπλο… Η Κόπραινα και η αμμώδης περιοχή της καλυπτόταν με στρώμα αλατιού και ήταν κατάλευκη, σαν να σκεπαζόταν με πέπλο. Άλλωστε από αιώνες γινόταν εκεί εμπόριο αλατιού… και γι’ αυτό ασφαλώς μετονομάστηκε σε Αλυκή. Ίσως λοιπόν σε αυτό το λευκό επίστρωμα αλατιού να οφείλει η Κόπραινα το όνομά της». Πράγματι, από τη σλαβική ρίζα kopr-(κοπρ-) «φύτρωσαν» τα εξής τοπωνύμια – οικωνύμια στον ελλαδικό χώρο: Κόπρα, η (το Ανθοχώρι Ιωαννίνων: Οικονόμου, Σταματελάτος)· Κοπρεντζί, το (τα Γεφύρια του νομού Καρδίτσας: Σταματελάτος) ή Κουπρεντζί, το (Νουχάκις: Πίν. βιβλ., πβλ. και Vasmer Die Slaven)· Κόπραινα, η: 1. χωριό τού νομού Λακωνίας (Σταματελάτος), 2. Η Αλυκή τού νομού Άρτας (ό.π.), 3. Η Αύρα Καλαμπάκας (ό.π.) και 4. Ο Πρόδρομος του νομού Ευρυτανίας (ό.π.)· Κοπρινίτσα, η (ονομασία πηγής στα ΒΔ της Καλαμάτας, από την οποία υδρεύεται το Δώριο της Μεσσηνίας: Vasmer Die Slaven και Internet: aristomenismessinios.blogspot. com)· Κόπριβα, η (η Κνίδη στα ΒΑ των Γρεβενών: Σταματελάτος και Vasmer Die Slaven) και Κοπρίβα, η (ο Χείμαρρος στα δυτικά των Σερρών: Σταματελάτος· πβλ. και Vasmer ό.π.). Όσον αφορά όμως τη σημασία των ονομάτων αυτών, θα πρέπει να επισημανθούν τα εξής: από τη μια τα παράγωγα της εν λόγω σλάβικης ρίζας κοπρ-, που έχουν κατάληξη -άνα, -εντζί, -αινα και -νίτσα, σημαίνουν «μετάξι», «βέλο» και «ράκος»· κι από την άλλη εκείνα με κατάληξη -α, -ίβα είναι φυτωνύμια, καθώς ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 116

14/10/2021 11:26:51


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

117

έχουν τη σημασία της τσουκνίδας και του άνηθου (Miklosich Lexicon και Βογιατζή: Πίν. βιβλ.). Απαντά επίσης και το επώνυμο Κόπρης (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Πώς θα μπορούσε άραγε να αποδοθεί αυτό στα Ελληνικά; Μετάξης ή Τσουκνίδας; Και τα δύο απαντούν στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Στον σλαβόφωνο χώρο εξάλλου απαντούν τα εξής τοπωνύμια, παράγωγα επίσης της ρίζας kopr-: τα σερβοκρ. και σλοβ. Koprivnica, Koprivna (Vasmer Die Slaven), το βουλγ. Kopara, το σερβοκρ. Koprno και Kopriniki, το σλοβάκ. Koprová Dolina, τα τσέχ. Koprnik και Koprová και το πολων. Kopriki (Miklosich Bildung 266, Šmilauer 102 και Οικονόμου 114). Αξιοσημείωτο είναι το ότι από τις παραπάνω ελλην. Κόπραινες διέφυγε την προσοχή τής ειδικής επιτροπής μεταγλώττισης εκείνη του νομού Λακωνίας μαζί με την Κοπρινίτσα της Μεσσηνίας. Το αξιοπερίεργο όμως είναι ότι ο Vasmer δεν καταγράφει το όνομα Κόπραινα. Το θεώρησε ελληνικού ετύμου άραγε; Αυτό εντούτοις πρέπει να είναι κυριωνύμιο: Κόπραινα < (περιοχή τού) Κόπραινα < Κόπραινας < (γιός της) Κόπραινας < Κόπρης. Πβλ. τα επώνυμα Γιαννάκαινας (Γιαννάκης) και Σκλάβαινας (Σκλάβος), που απαντούν στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Είναι άποψη υπέρ της οποίας συνηγορούν και τα οικωνύμια Μπικίρινα και Χουσιάρινα, τα οποία ανήκουν επίσης στον δήμο Νικολάου Σκουφά (Κομπότι). Η μετονομασία, τέλος, της Κόπραινας αυτής σε Αλυκή, που έγινε το 1927 (Τριαντάφυλλος 164, Τσούτσινος 51), δεν επικράτησε. Κορίτιανη, η· χωριό τών Ιωαννίνων, απέναντι και βορειοδυτικά από τα Πηγάδια (υψόμ. 820). Ο Vasmer εικάζει ότι το τοπωνύμιο ανάγεται στον αμάρτυρο παλαιο­ σλάβικον τύπο Korytiane που παράγεται από το σλάβικο koryto σκάφη, από το οποίο προέρχεται το ελληνικό δάνειο κουρίτος «σκαμμένος κορμός δέντρου, που χρησιμοποιείται ως ποτίστρα ζώων». Βλ. και Οικονόμου. Κουμζιάδες, οι· η κοινότητα είναι φωλιασμένη σε χούνη στις νότιες πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 260), για να προφυλάσσεται από τους αέρηδες. Το έδαφός της είναι αμμουδερό. Όσον αφορά το έτυμον του οικωνυμίου, με βοηθάει το σέρβικο kumče («βαφτισιμιός», «αναδεχτός») να πιστεύω ότι υπήρξε η σλαβική λέξη kumzi από την οποία προέκυψε το επώνυμο Κουμζιάς «Αναδεχτός» < kumzi + ελλ. κατάληξη -ιάς. Έτσι το έχει καταγράψει ο Διαμάντης (Η Ροδαυγή 136), ενώ στους καταλόγους του ΟΤΕ είναι καταχωρισμένο ως Κομζιάς. Κατά συνέπεια, το οικωνύμιο Κουμζιάδες «Αναδεχτούδια» είναι κυριωνύμιο. Το 1927 ή 1928 (Λιθοξόου, Σταματελάτος) μετονομάστηκε σε Αμμότοπο. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 117

14/10/2021 11:26:51


118

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

Λιβίτσικο, το· οικισμός που βρίσκεται βορειοανατολικά τής Άρτας σε υψόμ. 470 και ανήκει στον δήμο Νικολάου Σκουφά. Το τοπωνύμιο πρέπει να είναι κυριωνύμιο που πρέπει να προέρχεται από το αμάρτυρο σλάβικο Ljubičisko: το έπλασε ο Vasmer με βάση τα κύρια ονόματα, το ρώσικο Ljubeči, το σερβοκροάτικο Ljubač και το πολωνέζικο Lubiecko, που ανάγονται στο σλάβικο ljubu αγαπητός. Θεωρώ πολύ πιθανό το ότι ο πρώτος κάτοικος λεγόταν Λιβίτσικος «Αγαπητός»: Λιβίτσικο < Λιβίτσικο κτήμα = κτήμα του Λιβίτσικου < ljubu. Το 1927 μετονομάστηκε το χωριό σε Ζυγό (Λιθοξόου). Μαράτι, το· η συνοικία με το τούρκικο ίδρυμα Ιμαρέτ βρίσκεται ανάμεσα στη Γραμμενίτσα και το ιστορικό γεφύρι της Άρτας, στον δήμο της οποίας ανήκει. Το τοπωνύμιο πρέπει να προέκυψε από γλωσσικό μετασχηματισμό τού Imaret (=Imarethane «πτωχοκομείο», «άσυλο»). Θεωρώ πιθανόν το ότι ο μετασχηματισμός αυτός έγινε από επίδραση της λ. μάραθο(το) με σίγαση του αρκτικού Ι-: Το Μαράτι < το Ιμαράτι < Imaret. Όσον αφορά το επώνυμο Μαρέτης, που επιχωριάζει στην Άρτα και στα περίχωρα, καθώς και το Μαρέτ(τ)ας, πρέπει να ανάγονται στην ιταλική λέξη maretta «ελαφρός κυματισμός της θάλασσας». Είναι γνωστή η Ιταλική Βιομηχανία Ζυμαρικών με την επωνυμία Maretti. Μαρκινιάδα, η· χωριουδάκι που είναι χτισμένο στα βορειοανατολικά τής Άρτας σε υψόμ. 380 κι ανήκει στον δ.Ν. Σκουφά. Το παλαιό όνομά του, το Μακρυνιές (πληθυντικός αριθμ.: βλ. Vasmer, Σταματελάτος), πρέπει να είναι υδρωνύμιο σλάβικου ετύμου· ο Vasmer υποθέτει ότι αντιστοιχεί –με τη σημασία «υδρότοπος», «νοτερό μέρος»– στα εξής σλάβικα τοπωνύμια: στο σερβοκροάτικο Mokrine και στα τσέχικα Mokřiny και Mokřinky. Πρόκειται για σλάβικη γλωσσική οικογένεια στην οποία ανήκουν και τα επώνυμα, όπως το Möckern. Για την απόδοση του σλάβικου φθόγγου -ο- με τον ελληνικόν -α, όσον αφορά τα οικωνύμια, βλ. Οικονόμου (σσ. 249-50). Πβ. και το υδρωνύμιο Μακρίνο στο Ζαγόρι Ιωαννίνων (Οικονόμου). Η μετονομασία του χωριού σε Μαρκινιάδα έγινε το 1940 (Σταματελάτος). Μελάτες, οι· πρόκειται για συνοικισμό τής Μαρκινιάδας, ο οποίος βρίσκεται επίσης στα βορειοανατολικά τής Άρτας, σε υψόμ. 200, και στον οποίο ανήκει το μοναστήρι το χτισμένο στα 250 μ. Το τοπωνύμιο προέκυψε από αλλοίωση του σλάβικου Μπλάτες το οποίο χρησιμοποιούσαν οι παλαιοί κάτοικοι της περιοχής αυτής και που πρέπει να ανήκει στη γλωσσική οικογένεια του σέρβικου και του βουλγάρικου blato «λάσπη», «βόρβορος». Προφανώς, κάποιος λόγιος θεώρησε ότι το συμφωνικό σύμπλεγμα Μπλ- προέκυψε από σίγαση του φθόγγου –η–, όπως: κορομπλιά < κορομ’λιά < κορομηλιά, και γι’ αυτό πρότεινε το όνομα ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 118

14/10/2021 11:26:51


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

119

Μηλάτες. Έτσι ονομαζόταν επίσημα ο οικισμός έως το 1940, οπότε μετονομάστηκε σε Μελάτες (Σταματελάτος). Το τοπωνύμιο Μπλάτες είναι εδαφωνύμιο, ενώ η άτυχη επινόηση Μελάτες, που μετέβαλε το γνήσιο εδαφωνύμιο σε προϊοντωνύμιο, δεν στηρίζεται γλωσσολογικά: πώς προστέθηκε η συλλαβή –άτ– που ανάγεται στο blato; Μουλιανά, τα· είναι χωριό που ανήκει στον δήμο Ζηρού Πρέβεζας, χτισμένο στις νοτιοδυτικές πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 700): συγκεκριμένα, βρίσκεται στα σύνορα των δύο πρώην νομών, της Πρέβεζας και της Άρτας. Το όνομα Μουλιανά καταγράφεται επίσημα έως το 1927 (Λιθοξόου), ενώ κατά τη διετία 1927-1928 χρησιμοποιείται το Μουλιάνοι (Λιθοξόου) από επίδραση, προφανώς, του τοπωνυμίου Γεωργάνοι. Το 1928 δόθηκε στο χωριό το νέο επίσημο όνομα Γοργόμυλος (Λιθοξόου). Είναι πιθανόν, κατά την τελευταία μετονομασία του, να θεωρήθηκε ότι το παλαιό τοπωνύμιιο ανάγεται στην αλβανική λέξη mulli «μύλος». Τα Μουλιανά πρέπει να είναι κυρωνύμιο: Τα Μουλιανά (κτήματα ή χωράφια) < τα (κτήματα ή χωράφια του) Μούλια. Το επώνυμο Μούλιας απαντά στα Ιωάννινα, στην Αθήνα κ.α. (κατ. ΟΤΕ) και είναι παράγωγο της αλβανικής λέξης múll/ë «κοιλιά», «στομάχι», «μούλα=το δεύτερο στομάχι των μηρυκαστικών (Μπόγκας Β΄ 229)», (Παπαφίλης). Το αντίστοιχο ελληνικό επώνυμο είναι Κοίλιας και απαντά στην Άρτα και στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Διατηρούνται ακόμη στην Κρήτη τα κυριωνύμια Μούλια (τα) στα νοτιοδυτικά τού Ηρακλείου και Μουλιανά (τα) στα νοτιοανατολικά του Αγίου Νικολάου (Σταματελάτος). Όσον αφορά τη σημασία των καταλήξεων –ανός και –άνος, βλ. Ανδριώτης. Μπατέλι, το· στο Κομπότι ανήκει το μέρος με αυτό το όνομα που είναι κυριωνύμιιο: Μπατέλι < (χωράφι, κτήμα, φέουδο του) Μπατέλη < Μπατέλης· το Μ προέκυψε από συμπροφορά τονΠατέλη < Πατέλης «ο αδέσποτος», «ο ελεύθερος», «ο άδετος», «ο αδέσμευτος» < αλβ. pa χωρίς + teli σχοινί. Βλ. Ραχούτης (Πίν. βιβλ.). Μπικίρινα, η· το επίσης Κομποτιώτικο αυτό οικωνύμιο είναι κυριωνύμιο τούρκ. ετύμου: Μπικίρινα < Μπικίραινα < Μπικίραινας < (ο γιoς της) Μπικίραινας (ανδρωνυμικό) < Μπικίρης < bikir παρθενιά. Συνεπώς, το Μπικίρης αντιστοιχεί στο ελλην. Παρθένιος (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Για το αμάρτυρο επώνυμο Μπικίρης πβλ. Μπικιρόπουλος (Τζέμος). Μπρένιστα, η· είναι οικισμός χτισμένος στις νοτιοανατολικές πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 560) κι ανήκει στον δήμο Αρταίων. Ο Vasmer πιθανολογεί ότι το τοπωνύμιο ανήκει στη γλωσσική οικογένεια του παλαιοβουλγάρικου brunije «πηλός», «λάσπη»: Μπρένιστα < Bruništa < brunije. Συνεπώς, το τοπωνύμιο σηΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 119

14/10/2021 11:26:51


120

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

μαίνει λασπότοπος. Το χωριό όμως βρίσκεται στην κορυφή λόφου που δεσπόζει πάνω από τον Άραχθο, πράγμα που κάνει ασύμβατη την έννοια λασπότοπος με αυτό. Γι’ αυτό πρέπει το τοπωνύμιο να είναι κυρωνύμιο. Στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) απαντά το επώνυμο Μπρένιστας. Αξιοσημείωτο είναι το ότι απαντά και το όνομα Λασπιάς (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Το χωριό μετονομάστηκε σε Κορφοβούνι το 1927 (Λιθοξόου: Μπρένιτσα) ή το 1929 (Σταματελάτος: Μπρένιστας, ο). Νισίστα, η· βρίσκεται στις νοτιοανατολικές πλαγιές τού Ξερβουνιού (υψόμ. 740), στα βορειοδυτικά τής Άρτας, και ανήκει στον ομώνυμο δήμο. Όσο μπορώ να γνωρίζω, το τοπωνύμιο πρέπει να είναι η μοναδική μαρτυρία της περιεκτικής αρβανίτικης λέξης nisishta, η οποία πλάστηκε ως εξής: nisi (η ελλ.λέξη νησί) + -ishta «πολυνησιακή». Αν αυτό θεωρηθεί εδαφωνύμιο, πρέπει να προϋποτεθεί ότι τα υψώματα του χωριού αυτού ονομάστηκαν μεταφορικώς νησιά. Πρόκειται μάλλον για κυριωνύμιο: η (κατοικία, περιοχή του) Νισίστα (=του Πολυνησιακού). Προφανώς, ο πρώτος κάτοικος έφερε αυτό το όνομα, επειδή καταγόταν από κάποιο μέρος που είχε πολλά νησιά. Το εν λόγω χωριό ονομαζόταν Νησίστα Νέας Ελλάδος ώς το 1971, οπότε και μετονομάστηκε σε Ροδαυγή (Σταματελάτος: βλ. Βιβλιογραφία). Για ιστορικολαογραφική ενημέρωση βλ. Κ. Αθ. Διαμάντη, Η Ροδαυγή των Τζουμέρκων, Αθήνα 1984. Νίστορα, η· είναι το όνομα συνοικισμού τού Φορτωσίου Ιωαννίνων, ο οποίος ονομάζεται και Νίστορας (ο), βρίσκεται σε υψόμ. 880 και κατέχει μεγάλη κι άγονη έκταση. Το τοπωνύμιο ανάγεται (Miklosich Etymologisches 215, Vasmer REW 2,222) στο παλαιοβουλγάρικο επίθετο ništi «φτωχός», από το οποίο παράγεται –με προσθήκη της κατάληξης –ori –το επίσης επίθετο ništiori (=nistor) «άγονος» (τόπος). Ως επώνυμο (Nistor) η λέξη αυτή «μετανάστευσε» στη Ρουμανία και με τα καραβάνια της εποχής εκείνης πρέπει να «μετοίκησε» στα Κατσανοχώρια. Στην Αθήνα ζουν Ρουμάνοι φερώνυμοι (κατ. ΟΤΕ): η κυρία Elena Nistor μας έδωσε την πληροφορία ότι το επώνυμο αυτό είναι συνηθισμένο στην πατρίδα της. Συνεπώς, το τοπωνύμιο πρέπει να είναι κυριωνύμιο. Πβ. και Οικονόμου. Πάτερο, το· πρόκειται για την ονομασία ενός άλλου συνοικισμού τού Φορτω­ σίου. Ο δρόμος από Καλέντζι προς Ιωάννινα τον αφήνει στα δεξιά του, πάνω από τον Άραχθο (υψόμ. 730). Έως το 1940 ονομαζόταν Τάτερο (Σταματελάτος), το οποίο είναι τοπωνύμιο που ανάγεται στο αμάρτυρο τουρκογενές επίθετο τατερός (tat «η γλύκα», «η νοστιμιά») και που έγινε κύριο όνομα με ανέβασμα του τόνου, πράγμα που είναι συνηθισμένο γλωσσικό φαινόμενο. Ο τόπος αυτός κάθε άλλο που είναι «γλυκερός», το αντίθετο μάλιστα θα έλεγε κανείς. Είναι πιθανόν να ονομάστηκε έτσι κατευφημισμόν (πβ. γλυκάδι-ξίδι). Προφανώς, το όνομα δεν ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 120

14/10/2021 11:26:52


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

121

άρεσε στους κατοίκους και το άλλαξαν μόνοι τους –χωρίς τη μεσολάβηση κάποιας εξουσιοδοτημένης επιτροπής. Έτσι έριξαν στον καιάδα μία λέξη. Ονόμασαν τον συνοικισμό τους Πάτερο, αλλάζοντας μόνο το αρκτικό γράμμα του ονόματος, και πέτυχαν έτσι την ελληνοποίησή του. Το επώνυμο Πάτερος (κατ. ΟΤΕ Αθήνας) ανάγεται στη λέξη πάτερο «ξύλο πατώματος» (Ανδριώτης). Είναι, συνεπώς, κυριωνύμιο. Βλ. και Οικονόμου. Ανάγονται, ωστόσο, στη λ.tat τα επώνυμα Τατάκης, Τάτας, Τατίδης, Τατόγλου, Τάτος, Τάττης και Τάττος (Βλ. κατ. ΟΤΕ Αθήνας και Τζέμος). Πιστιανά, τα· έτσι ονομάζεται το Ξεροβουνοχώρι (υψόμ. 600), που γειτονεύει με τη Νισίστα (Ροδαυγή) κι ανήκει στον δήμο Αρταίων. Ο Vasmer καταγράφει το τοπωνύμιο αυτό ως Πιστιανά ή Πιστιενά και το ανάγει στην παλαιοσλάβικη λέξη pĕsučanu που παράγεται από το pĕsuku άμμος. Ο Αραβατινός (Β΄ 324, βλ. Πίν. βιβλ.) το καταχωρίζει ως Πεστιανά και το ετυμολογεί από το Οπισθιανά. Το εν λόγω οικωνύμιο δεν είναι εδαφωνύμιο (Αμμοτόπια), διότι το φερώνυμο χωριό δεν έχει άμμο: πρέπει να είναι κυριωνύμιο: Πιστιανά < Πιστιανά (χωράφια, κτήματα) < (χωράφια, κτήματα του) Πιστιανά < Πιστιανάς «Αμμοτοπίτης». Το χωριό αυτό ονομαζόταν ώς το 1940 Πιστιενά και έκτοτε φέρει ως επίσημο όνομα το Πιστιανά (Σταματελάτος), το οποίο δεν μεταγλωττίστηκε, επειδή προφανώς ηχεί ως ελλην. ετύμου( < πίστις). Πλέσια, τα· βρίσκεται αντικριστά στα Πηγάδια και στη βορειοδυτική πλευρά τού καμπίσκου που εκτείνεται ανάμεσα στη νότια απόληξη της οροσειράς Αετοράχης Ιωαννίνων και στις βόρειες υπώρειες του Ξεροβουνιού (υψόμ. 620). Το τοπωνύμιο φερόταν προπολεμικά σε θηλυκό γένος (Η Πλέσια: Λαζάνης, Κατσανοχώρια 1,434). Κατά τον Vasmer προέρχεται από το παλαιοσλάβικο plĕši «γυμνός τόπος», «φαλάκρα». Δεδομένου ότι απαντά το επώνυμο Πλέσιας-Πλέσσας «φαλακρός» (κατ. ΟΤΕ Αθήνας), το οικωνύμιο πρέπει να είναι κυριωνύμιο. Επίσημα το χωριό γράφεται και ονομάζεται Τα Πλαίσια, αναλογικά και παρετυμολογικά αντίστοιχο προς το ελληνικό ουσιαστικό πλαίσιο (το). Βλ. και Οικονόμου. Ραμαντάνια, τα· το οικωνύμιο αυτό του Κομποτιού είναι κυριωνύμιο τούρκ. ετύμου: Ραμαντάνια < αμάρτ. Ραμαντάνι < (χωράφι, κτήμα, φέουδο του) Ραμαντάνη < Ραμαντάνης < ramadan ραμαζάνι (Τζέμος). Το επώνυμο Ραμαντάνης απαντά στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ). Ράμια, η· χωριό που είναι κτισμένο στις δυτικοκεντρικές πλαγιές τών Τζουμέρκων (υψόμ. 620) –στα βορειοδυτικά τής Άρτας– και που υπάγεται στον δήμο Κεντρικών Τζουμέρκων. Το τοπωνύμιο ανήκει στην ίδια γλωσσική οικογένεια με τη ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 121

14/10/2021 11:26:52


122

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

Ράμνα του πρώην νομού Κιλκίς (Μονολίθι 1928: Σταματελάτος) –στα βόρεια της πρωτεύουσας–, καθώς και με εκείνην του πρώην νομού Σερρών (Ομαλό 1928: Σταματελάτος). Στον Vasmer είναι καταγραμμένο το οικωνύμιο Ράμνια χωρίς γεωγραφικόν προσδιορισμό. Ο σλαβολόγος αυτός δηλώνει απερίφραστα ότι «μπορεί το όνομα να ερμηνευτεί αναμφίβολα καλά από τα Νεοελληνικά και μόνον (η υπογράμμιση είναι δική μου) από αυτά». Και πράγματι, το όνομα Ράμια ανάγεται στην αρχαία και μεταγενέστερη λέξη ράμνος (η) «αγκαθωτός θάμνος διαφόρων ειδών» (Liddell et Scott-Jones), από την οποία πρέπει να πλάστηκε αρχικά –με την προσθήκη της κατάληξης -ιάς (Ανδριώτης)– το ουσιαστικό ραμνιάς «τόπος με πολλές ράμνους» (Πβ. τον Ραμνούντα, τον αρχαίο δήμο της Αττικής). Η προσηγορική αυτή λέξη –ραμνιάς– έγινε κύριο όνομα με ανέβασμα του τόνου: Ράμνιας «αυτός που κατοικεί στον ραμνιά». Απαντά στην Άρτα (κατ. ΟΤΕ) και στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) το επώνυμο Ράμιας, το οποίο πρέπει να έχει καταγραφεί έτσι από κάποιον γραμματικό που θεώρησε ότι πρόκειται για κάτι αντίστοιχο προς το μνια < μια. Συνεπώς, το οικωνύμιο είναι κυριωνύμιο: Η (κατοικία, περιοχή του) Ράμια (επί το ορθότερον: Ράμνια). Προς επίρρωση της ετυμολογίας μου αυτής πβ. Πλατανιάς (επώνυμο: κατ. ΟΤΕ Αθήνας) < πλατανιάς «τόπος με πολλά πλατάνια». Οίκοθεν νοείται ότι κατά τη διαδικασία αυτή δεν είναι υποχρεωτικό το ανέβασμα ή κατέβασμα του τόνου. Ραδοβίζι, το· η επαρχία του νομού Άρτας –στα ΒΑ της πόλης– με το όνομα αυτό χαρακτηρίζεται ιστορική περιοχή, διότι «…Αναφέρεται συχνά για την επαναστατική της δραστηριότητα που αναπτύχθηκε εδώ στους αγώνες του ’21 και αργότερα» (Σταματελάτος). Το ίδιο όνομα φέρει και το χωριό τής περιοχής Ντουσκάρας Ιωαννίνων (δ. Ζίτσας). Το τοπωνύμιο είναι σλάβικου ετύμου, δεδομένου, ότι στη ρίζα rad-(ραδ-) ανάγονται πολλά τοπωνύμια του ελλαδικού χώρου (Σταματελάτος), καθώς και του σλαβόφωνου (Οικονόμου 206-207). Συνεπώς: Ραδοβίζι < Ραδοβίσδι (έγγραφο του 1756 [Οικονόμου], Αραβαντινός) < αμάρτ. Radoviždi (Vasmer) < αμάρτ. Radovidu (Vasmer) < rad- από το οποίο παράγονται νεοσλάβικες λέξεις, όπως: τα σέρβικα rado με χαρά, radosno χαρούμενα, radost χαρά, radostan χαρούμενος, radovanje χαρά και radovati se χαίρομαι, καθώς και τα βουλγάρικα radvam χαροποιώ και radvam ce χαίρομαι. Τα νεοσλάβικα αυτά παράγωγα του rad- με βοηθούν να εικάσω ότι το Ραδοβίζι σημαίνει «τόπος χαράς». Αν υποτεθεί όμως ότι αυτό είναι κυριωνύμιο (το[τιμάριο, φέουδο του]Ραδοβίζη) θα μπορούσε να αποδοθεί με το ελλην. όνομα Χαρούλης (κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Πβλ. και το Ράδοβο των Σερρών, το οποίο μετονομάστηκε σε Χαροπό (Σταματελάτος). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 122

14/10/2021 11:26:52


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

123

Ραψίστα, η· είναι χτισμένη στις ανατολικές πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 450) κι ανήκει στον ίδιο δήμο με το Μονολίθι. σχετικά με την ετυμολογία του τοπωνυμίου δεν υπάρχει ομοφωνία. Ο Φουρίκης (Συμβολή, βλ. Βιβλιογραφία) θεωρεί ότι πρόκειται για την αμάρτυρη αλβανική λέξη rrap’sista «πλατανιάς». Αυτή η άποψη ίσως να πρυτάνευσε κατά τη μετονομασία σε Πλατανούσα (1927: Οικονόμου). Αποθησαυρισμένη είναι μόνον η αλβανική λ. rrapishta «πλατανιάς» (Παπαφίλης Λεξικό, Γκίνης Λεξικό: Βλ. Βιβλιογραφία). Ο Georgacas (Place, Βλ. Βιβλιογραφία) από την άλλη κρίνει εσφαλμένη την ετυμολόγηση του τοπωνυμίου αυτού με τη βοήθεια της αλβανικής γλώσσας και υιοθετεί την άποψη του Jokl, ότι αυτό ανάγεται στο σλάβικο τοπωνύμιο Vrabšišta που παράγεται από το επίσης σλάβικο vorbu «σπουργίτης» (Οικονόμου). Οι σλαβόφωνοι έχουν πολλά τέτοια τοπωνύμια. Και στον ελλαδικό χώρο υπάρχουν και άλλα δυο χωριά με το ίδιο όνομα: η Ραψίστα του λεκανοπεδίου Ιωαννίνων (Πεδινή από το 1928: Λιθοξόου, Οικονόμου, Σταματελάτος) και η Ραψίστα των Τρικάλων (Γόμφοι από το 1930: Λιθοξόου). Την Πλατανούσα πολλοί την έλεγαν και Κακοραψίστα. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Οικονόμου. Ρουψιά, η· πρόκειται για το όνομα χωριού που ανήκει στον δήμο Πογωνίου (για την ορθογραφία-ετυμολογία του βλ. Οικονόμου και πβλ. Πογωνιά Ξηρομέρου). Ο Οικονόμου αφενός πιθανολογεί ότι το όνομα αυτό προέρχεται «από το προσηγ. ρουφησιά, η» κι ο Κωστής Μηνάς (Πίν. βιβλ.) αφετέρου το ανάγει στο αμάρτ. ρουπωσιά (ρ. ρουπώνω). Δεδομένου όμως ότι στο Λεξικό του Σουΐδα (έκδ. Ada Adler: Πίν. βιβλ.) είναι καταχωρισμένο το λήμμα «Ρωψ: το φυτόν· και Ρώψα, βοτάνη απαλή», το τοπων. αυτό είναι φυτωνύμιο: Ρουψιά < ρώψα. Για την περιεκτ. κατάλ. –ιά βλ. Ανδριώτης. Πβλ. βατσινιά < βάτσινο «βατόμουρο» < βάτος που έχει βατόμουρα. Επομένως το όνομα Ρουψιά σημαίνει «τόπος που έχει ρώψες, δηλ. απαλά βοτάνια». Σε περίπτωση εντούτοις που υποστηριχτεί ότι στο μέρος αυτό φύονται μόνον ρουπάκια, το τοπων. πρέπει να είναι κυριωνύμιιο: Ρουψιά < (περιοχή του) Ρουψιά, του «Ρουψιοτοπίτη», αυτού που ήρθε από μέρος με ρώψες < Ρωψιά < ρωψ[α]- + -ιά. Είναι αυτονόητο ότι ο άτονος φθόγγος –ο– μετατρέπεται σε –ου– στα βόρεια ιδώματα. Σγκάρα, η· ο Vasmer προσεγγίζει ετυμολογικώς το τοπωνύμιο Ζγκάρι των Τρικάλων (Ζκάρι [Λιθοξόου], που μετονομάστηκε σε Αμμουδιά το 1928), το οποίο –κατά τη γνώμη του- βρίσκεται πολύ κοντά σημασιολογικώς προς το ρώσικο zgari και τα Zgarec και Zgarok, κι είναι πιθανόν να σημαίνει ξερολάγκαδο. Υιοθετώντας την παραπάνω ετυμολόγηση θεωρώ ότι το τοπωνύμιο Σγκάρα είναι κυριωνύμιο, ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 123

14/10/2021 11:26:52


124

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

καθώς μπορεί να αναχθεί στο αμάρτυρο παρωνύμιο Σγκάρας «Ξερολάγκαδος». Πβ. το επώνυμο Ξηροπόταμος, που απαντά στα Ιωάννινα (κατ. ΟΤΕ). Σγκαριώτης λέγεται ο καταγόμενος από τον συνοικισμό αυτόν του Καταρράκτη Άρτας, ο οποίος βρίσκεται στα βορειοανατολικά τής πόλης, σε υψόμ. 420, κι επίσημα λέγεται και γράφεται Σγάρα και υπάγεται στον δήμο Κεντρικών Τζουμέρκων. Σκιαδάδες, οι· ο συνοικισμός αυτός του Βουργαρελιού είναι χτισμένος στις νοτιοανατολικές πλαγιές τών Τζουμέρκων (υψόμ. 800) –στα βορειοανατολικά τής Άρτας. Το τοπωνύμιο είναι ελληνικού ετύμου, καθώς πρόκειται για τον πληθυντικό τού επαγγελματικού ουσιαστικού σκιαδάς (αθησαύριστη λέξη) «σκιαδοποιός»: πρόκειται για επάγγελμα που συγκαταλέγεται ανάμεσα σε αυτά που χάθηκαν πολύ νωρίς. Μοναδικοί μάρτυρες του ότι ασκήθηκε κάποτε αυτό είναι το εν λόγω οικωνύμιο και το πολύ συνηθισμένο επώνυμο Σκιαδάς (βλ. κατ. ΟΤΕ, π.χ., Άρτας, Ιωαννίνων και Αθήνας), το οποίο απαντά και ως οικωνύμιο (Σταματελάτος). Είτε στον ενικό είτε στον πληθυντικό, το οικωνύμιο είναι κυριωνύμιο, πράγμα που σημαίνει ότι οι πρώτοι κάτοικοι του εν λόγω συνοικισμού έφκιαναν σκιάδες «πρόχειρα στέγαστρα για προφύλαξη κυρίως από τον ήλιο». Σκούπα, η· το χωριό αυτό ανήκει στον δήμο Αρταίων κι είναι χτισμένο στις ανατολικές πλαγιές τού Ξεροβουνιού (υψόμ. 460). Το τοπωνύμιο μετονομάστηκε σε Καρυδέα από το 1971 έως το 1981. Πρέπει να είναι κυριωνύμιο: η (κατοικία, περιοχή του) Σκούπα. Ως γνωστόν, η ακριβέστερη διάκριση των τοπωνυμίων-οικωνυμίων είναι η ακόλουθη: αγιωνύμια, κυριωνύμια, εδαφωνύμια, ζωωνύμια, φυτωνύμια, υδρωνύμια, καιρικοφαινωνύμια, κτισματωνύμια και διάφορα (Οικονόμου: Τα Οικωνύμια, σ. 291 πίνακας 1: Βλ. Βιβλιογραφία στο τέλος). Το επώνυμο Σκούπας πρέπει να είναι άσχετο προς την προσηγορική λέξη σκούπα «σάρωθρο», η οποία ανάγεται στην ιταλική λ. scopa (Ανδριώτης, Κωνσταντίνου, βλ. Βιβλιογραφία). Το επώνυμο αυτό απαντά στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) και πρέπει να είναι σλάβικου ετύμου, όπως μαρτυρεί το σέρβικο skup «ακριβός» και το βουλγάρικο skap «πολύτιμος», «ακριβός»/ «αγαπητός»/ «μονάκριβος». Το αντίστοιχο ελληνικό επώνυμο είναι το Ακρίβος, που το φέρουν πολλοί στα Γιάννενα (κατ. ΟΤΕ). Ο Vasmer (βλ. Βιβλιογραφία) δεν ασχολείται με το τοπωνύμιο αυτό, προφανώς επειδή το θεωρεί ιταλικής προέλευσης. Σουμές· καταγράφεται: 1. ως θηλ. πληθ. (Κοτζιούλας)· 2. ως Σουμέση, η (Διαμάντης Ροδαυγή 131)· 3. ως Σουμέσιον, το (γραμμένο σε πινακίδα, τοποθετημένη στην άκρη του επαρχιακού δρόμου Άρτας-ΒΔ Τζουμέρκων). Είναι το όνομα της βορειοανατολικής συνοικίας της Ροδαυγής, στην αριστερή πλευρά του Κακολάγκαδου. Το τοπωνύμιο αυτό είναι τουρκαρβανίτικο· su (τούρκικο=νερό) + mes ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 124

14/10/2021 11:26:52


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

125

(αρβανίτικο δάνειο από τα Ελληνικά= «στη μέση»): «νερό στη μέση», πράγμα που σημαίνει ότι πρόκειται για υδρωνύμιο. Όντως, στο μέσον της πλαγιάς τού Ξεροβουνιού, όπου βρίσκεται η συνοικία αυτή, υπάρχει βρυσομάνα. Για τα δύο συνθετικά τού τοπωνυμίου βλ. Λεξξ. Faruk Tuncay-Λεων.Καρατζάς, Γκίνης και Παπαφίλης. Τάτερο, το· βλ. παραπ. Πάτερο, το. Τσερκίστα, η· το τοπωνύμιο αυτό καταγράφεται ως Τσερκίτσα ή Συρκίστα (Vasmer, Λεξικόν, Λιθοξόου, Οικονόμου 233). Ο Vasmer παίρνει ως βάση το αμάρτυρο σλάβικο Cṛkuvica που το πλάθει αναλογικά προς τα παλαιοβουλγάρικα criky, crikuve εκκλησία και παραθέτει τα βουλγάρικα τοπωνύμια Čerkvata, Curkva, Čerkovica κ.ά. Πβλ. και Οικονόμου ό.π. Τσίμποβο, το· ο τύπος αυτός του οικωνυμίου, που είναι γνωστός σε πολλούς των Ηπειρωτών, προέκυψε προφανώς παρετυμολογικά από επίδραση του ρήματος τσιμπώ κι έτσι απόχτησε νόημα ο πρωταρχικός τύπος Τσίμοβο, που είναι τούρκικου ετύμου: Τσίμοβο < Τσίμοβος < τούρκικο ουσιαστικό çim χλόη, βρύον (Λεξικόν Δημητριάδου) + σλαβική επιθετική κατάληξη -ονο. Κατά συνέπεια, το αμάρτυρο επώνυμο Τσίμοβος αντιστοιχεί στο ελληνικό Χλωρός που απαντά στην Αθήνα (κατ. ΟΤΕ) κ.α. Πρόκειται για κυριωνύμιο: το Τσίμοβο (μέρος) = το (μέρος, τιμάριο, τσιφλίκι του) Τσίμοβου. Για την ύπαρξη του πρωταρχικού τύπου Τσίμοβο πβ. Γέφυρα Τσιμόβου που είναι οδωνύμιο του συνοικισμού Βελισσαρίου Ιωαννίνων. Πβ. επίσης και το παλαιό όνομα Τσίμοβα (Σταματελάτος) της Αρεόπολης στη Μάνη και Τσιμόβασι της περιοχής Σμύρνης στη Μικρά Ασία. Όσον αφορά το κυριωνύμιο Τσίμοβα, αυτό προέκυψε από το αμάρτυρο επώνυμο Τσίμοβας «Χλωρός» επίσης: Η (περιοχή τού) Τσίμοβα. Η άποψη των Λία Ελισάβετ Μπαλόγλου – Νικολάου Νίντου (βλ. Αρεόπολη – Τσίμοβα, Ιστορική – Πολεοδομική – Αρχιτεκτονική Μελέτη), ότι το οικωνύμιο Τσίμοβα «είναι σλαβική λέξη και σημαίνει πόλη του διαβόλου ή μικρός κάμπος», δεν γνωρίζω πού βασίζεται (για τη μελέτη αυτή βλ. Διαδίκτυο web.archive.org). Η ύπαρξη του τοπωνυμίου Τσιμόβασι της Σμύρνης συνηγορεί υπέρ της δικής μου ετυμολογικής προσέγγισης. Τσουβίστα, η· βρίσκεται στις κεντρικοανατολικές πλαγιές τού Ξερβουνιού (υψόμ. 460) κι ανήκει στον δήμο Αρταίων. Το οικωνύμιο είναι απθησαυρισμένο και ως Τσιοβίστα (Σταματελάτος) ή Τζοβίστα (Λιθοξόου). Πρέπει να είναι κυριωνύμιο: τούρκικο Tzova + αλβανική κατάληξη -ishta> Tzovishta. Ως επώνυμο απαντά με τους εξής τύπους: Τζιόβας (Ιωάννινα, Αθήνα), Τζόβας (Ιωάννινα, Αθήνα), Τζιώβας (Αθήνα) και Τσιόβας ή Τσιούβας (Αθήνα). Στην Αθήνα απαντά και το ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 125

14/10/2021 11:26:52


126

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

επώνυμο Τζοβίστας. Πιθανολογώ ότι η λέξη τζόβας έχει τη σημασία «αγροίκος», «χωριάτης». Κι αυτό, γιατί τη συσχετίζω με τη λ. καρατζόβας που στη Μακεδονία έχει τη σημασία «καράβλαχος», «μπουρτζόβλαχος», «χωριάταρος» (slang. gr[Βικιπαίδεια]). Κατά την εποχή τής Τουρκοκρατίας, η επαρχία Αλμωπίας ονομάστηκε Καρατζόβα, προφανώς επειδή ήταν τσιφλίκι κάποιου που έφερε αυτό το όνομα: καρατζόβας < kara + tzova. Το kara έχει επιτατική σημασία. Το χωριό μετονομάστηκε σε Δαφνωτή το 1927 (Λιθοξόου). Χόσεψη, η· χωριό που βρίσκεται στις δυτικοκεντρικές πλαγιές τών Τζουμέρκων (υψόμ. 530) –στα νοτιοανατολικά τής Ράμνιας– και υπάγεται στον ίδιο δήμο με αυτήν, των Κεντρικών Τζουμέρκων. Κατά τον Vasmer, το τοπωνύμιο προέκυψε από μετασχηματισμό στα Σλάβικα του οθωμανοπερσικού hodža Τούρκος ιερέας: Χόσεψη ή Χόζεψη < αμάρτ. νο­τιοσλ. Chodževci < hodža. Στο Λεξικόν (Πίν. βιβλ.) καταχωρίζεται ως Χώζεψι ή Χώσεψι. Το εν λόγω κυριωνύμιο πρέπει να είναι τούρκικου ετύμου· Χόσεψη < (περιοχή τού) Χόσεψη < Χόσεψης < τούρκ. επίθ. hoş συμπαθητικός, ευχάριστος, ωραίος, όμορφος, νόστιμος, εύχαρις κ.λπ. (Tuncay-Καρατζάς: Πίν. βιβλ.) + κατάλ. –εψης (πβλ. Βούλτεψης). Το επώνυμο Χόσεψης, που είναι αμάρτυρο, θα μπορούσε να αποδοθεί στα Ελληνικά, π.χ., με το Ομορφόπουλος ή Νόστιμος (και για τα δύο βλ. κατ. ΟΤΕ Αθήνας). Το Τζουμερκοχώρι αυτό μετονομάστηκε το 1962 (Λιθοξόου) ή το 1971 (Σταματελάτος) σε Κυψέλη. Χόσιανα, τα· ανήκουν στον δήμο Νικολάου Σκουφά Άρτας κι είναι χτισμένα σε λόφο (υψόμ. 500) με μοναδική θέα προς τον Αμβρακικό και τα Ακαρνανικά όρη (Μπούμ’στος). Το κυριωνύμιο αυτό πρέπει να είναι τουρκ. ετύμου, όπως το Χόσεψη (βλ. το αμέσως προηγούμενο λήμμα)· Χόσιανα < (χωράφια, κτήματα του) Χόσιανα < Χόσιανας < τούρκ. επίθ. hoş όμορφος κ.λπ. (βλ. παραπάνω) + σλάβ. καταλ. -jana. Το επώνυμο αυτό δεν μαρτυρείται στον ελληνόφωνο χώρο, βοηθάει όμως να το εικάσουμε το ότι έζησε στην Αθήνα η κ. Hosiana Pithein Silvia (κατ. ΟΤΕ του 2012), η οποία πρέπει να είναι Βουλγάρα. Η μετονομασία σε Φωτεινό έγινε το 1953 (Λιθοξόου, Σταματελάτος). Χουσιάρινα, η· όνομα Κομποτιώτικου κυριωνύμιου. Ο Λ. Τατσιόπουλος, ό.π., το ετυμολογεί ως εξής: «Χουσιάραινα: τοποθεσία Κομποτίου (χους: τάφος -άρενος, ανδρός όπου λείψανα οικισμού και τάφος με επιτύμβια στήλη)». Το κυριωνύμιο αυτό πρέπει να είναι τουρκ. ετύμου· Χουσιάρινα < ΧουσιάραιΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 126

14/10/2021 11:26:52


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

127

να < (περιοχή τού) Χουσιάραινα < Χουσιάραινας < (γιος της) Χουσιάραινας (ανδρωνυμικό) < αμάρτ. Χουσάρης – Χουσιάρης < τουρκ. huş σοφία, σύνεση, σημύδα (φυτό) + ελλ. κατ. -άρης, για τη σημασία της οποίας βλ. Ανδριώτης. Απαντούν εντούτοις τα επώνυμα, παράγωγα της λ. huş: Χούσης, Χουσιάδας-Χουσιάδης, Χούσος-Χούσιος και Χουσίδης (Τζέμος)· πβλ. και τη τζουμερκιώτικη προσηγορ. λέξη χουσιάδα «βόλεψη»: «Αυτός δεν αφήνει τη χουσιάδα του για τίποτε». Πίνακας των τοπωνυμίων - οικωνυμίων Αβαρίτσα Αγγριμίνες Άγρυλος Άλιγα Άρτα Αυδί Βαλτσιώρα Βασταβέτσι Βεράχια Βουργαρέλι Βροδό Γεν’τσάρ’σσες Γρεμμενίτσα Γρίμποβο Ζιάκα Καλέντζι Καλπάκι

Κατσανοχώρια Κιάφα Κόπραινα Κορίτιανη Κουμζιάδες Λιβίτσικο Μαράτι Μαρκινιάδα Μελάτες Μουλιανά Μπατέλι Μπικίρινα Μπρένιστα Νισίστα Νίστορα Πάτερο Πιστιανά

Πλέσια Ραδοβίζι Ραμαντάνια Ράμια Ραψίστα Ρουψιά Σγκάρα Σκιαδάδες Σκούπα Σουμές Τάτερο Τσερκίστα Τσίμποβο Τσουβίστα Χόσεψη Χόσιανα Χουσιάρινα

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α

Adler Ada, Suidae Lexicon (pars IV Π-Ψ), (Teubner) Stutgardiae 1971 (=1935). Ανδριώτης Ν.Π., Το Γλωσσικό ιδίωμα των Φαράσων, (Ίκαρος) Αθήνα 1948. —, Ετυμολογικό Λεξικό τής Κοινής Νεοελληνικής, Θεσσαλονίκη 21967. Αντιστασιακό αρχείο Γ. Κοτζιούλα, Θέατρο στα βουνά, (Θεμέλιο) Αθήνα 1980. Αραβαντινός Π., Χρονογραφία της Ηπείρου τών τε ομόρων ελληνικών και Ιλλυρικών χωριών, τ. 1-2, (Σ.Κ.Βλαστός) Εν Αθήναις 1856. Walde Alois, Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Bände 1-2, Heidelberg 41965. Buschholz Oda, Fidler Wilfried, Uhlisch Gerda, Wörterbuch Albanisch-Deutsch, Leipzig 2 1981 Βράκας Φώτης, «Ετυμολογική προσέγγιση του τοπωνυμίου Άρτα», Internet: academia. edu Georgacas D., «Place and other Names in Greece of various Balkan origins», (Harrassowits Verlag, Wiesbaden) Zeitschrift für Balkanologie. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 127

14/10/2021 11:26:52


128

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

Γιώτη Κλαίρη, Ιερατική Σχολή Άρτας (1903-1940), Ιστορική διαδρομή – Εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, (Εντύπωσις) Άρτα 2013. Γκίνης Ν.Χ., Ελληνο-αλβανικό Λεξικό, (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) Ιωάννινα 1993. Γονατάς Ε.Χ., Γιώργου Κοτζιούλα Ανέκδοτα γράμματα, (Κείμενα) Αθήνα 1980. Δημητριάδης Μενέλαος, Λεξικόν Ελληνοτουρκικόν-Τουρκοελληνικόν, (Κακουλίδης) Αθήνα 52001. Διαμάντης Κ. Αθ., Η Ροδαυγή τών Τζουμέρκων, Αθήνα 1984. Ελεθερουδάκης Κ., «Νεοελληνικά Γράμματα», περιοδικό, Αθήνα 1935-1941. Επιτροπή Εκδόσεως, Γιώργος Κοτζιούλας Άπαντα, τ. 1ος, (Δίφρος) Αθήνα 1956. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη] Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Λεξικό τής Κοινής Νεοελληνικής, (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) Θεσσαλονίκη 1999. Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων (ΙΛΕΤ), Τζουμερκιώτικα χρονικά, περιοδικό, Άγναντα Άρτας. —, Πρακτικά Α΄ επιστημονικού συνεδρίου για τα Τζουμέρκα, Ιωάννινα 2008. —, Πρακτικά Ημερίδας «Τοπικά Πολιτισμικά Στοιχεία τής Ταυτότητας των Τζουμερκιωτών», Άγναντα Άρτας 2012. Καρανάσου Κατερίνα, «Οι Άρτες του κόσμου», (Arta Press 43, Ιούλιος-Αύγουστος 2009) Άρτα 2009 και Internet:archive.arta press Καραπατσόπουλος Κώστας (επιμελητής), Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας, (Πελεκάνος) Αθήνα χ.χ. Κοσμάς Ν.Β., Γιώργος Κοτζιούλας: ο ποιητής τής Εθνικής Αντίστασης, («Δωδώνη») Αθήνα-Γιάννινα 1990. Κωνσταντίνου Ηλίας Ι., Λεξικό τών ξένων λέξεων στην ελληνική γλώσσα: Προέλευση-Ερμηνεία – Παράγωγα, (Επικαιρότητα) Αθήνα 1992. Κωτολούλης Σωκράτης, Ρουμανοελληνικό Λεξικό, («Δωρικός») Αθήνα 2000. Λαζάνη Α., «Τοπωνύμια Κατσανοχωρίων», περιοδ. Ηπειρωτική Εστία 28 (1979). Lambros S.P., Catalogue of the Manuscripts on Mount Athos, τ.1-2, Amsterdam 1966 (=Cambridge 1892). Lewis Ch.T. and Short Charles, Latin Dictionary, Oxford 1969. Liddell Henry G. d.d. and Scott Robert d.d. – Jones Henry St. d.litt., A Greek-English Lexicon, Oxford 1961. Λιθοξόου Δημήτρης, Μετονομασίες των οικισμών Ηπείρου και Θεσσαλίας, www. lithoksou.net —, Αρβανίτικες λέξεις στα Ρωμαίικα ή αλβανικά δάνεια στη δημοτική γλώσσα, Internet:lithoksou.net Mandeson, Τέλειο Ιταλο-ελληνικό λεξικό, σύνταξη-επιμέλεια: Κώστας Τριανταφύλλου, (Διαγόρας) Αθήνα χ.χ. Markovic΄ Aleksandra, Σερβο-ελληνικό Λεξικό, (Μιχ. Σιδέρης) Αθήνα 2001. Mayer Anton, Die Sprache der alten Illyrier, 2 Bände, Wien 1957, 1959. Μηλιαράκης Αντώνιος, Γεωγραφία πολιτική, νέα και αρχαία, του νομού Αργολίδος και Κορινθίας, Αθήνα 1886. Miklosich Franz, Die Bildung der slavischen Personen-und Ortsnamen, Heidelberg 1927. _, Etymologisches Wörterbuch der slavischen Sprachen, Amsterdam 1970 (=Wien 1886). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 128

14/10/2021 11:26:52


Η πειρώτικα τοπωνύμια - οικωνύμια Γλωσσολογική πραγμάτευση

129

Μπαλόγλου Λία Ελισ. και Νίντος Νικόλαος, Αρεόπολη-Τσίμοβα: Ιστορική – πολεοδομική – αρχιτεκτονική μελέτη, Internet:web.archive.org Μπαλτά Νάση, Αγαπητέ Κοτζιούλα: η αλληλογραφία του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα 1927-1955, (Οδυσσέας) Αθήνα 1994. Μπαμπινιώτης Γεώργιος Δ., Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας: με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων, (Κέντρο Λεξιλογίας Ε.Π.Ε.) Αθήνα 1998. Μπόγκας Ευάγγελος Αθ., Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου, τ. 1-2, (Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών) Ιωάννινα 1964, 1966. Οικονόμου Κ.Ευ., Τα οικωνύμια του Νομού Ιωαννίνων: Γλωσσολογική εξέταση, Ιωάννινα 1997. Παπακίτσος Χρήστος Αρ., Από την Τζουμερκιώτικη Λαλιά στη Λαϊκή μας Παράδοση, (δήμος Αγάντων) Αθήνα 2006. Παπαφίλης Κωνσταντίνος Γεώργ., Αλβανο-ελληνικό Λεξικό, (Μ. Σιδέρης) Αθήνα χ.χ. Περιοδικό «Θέατρο» 26 τεύχη, (Θ. Κρίτας) Αθήνα 1957-1969. Philippson Alfred, Thessalien und Epirus: Reisen und Forschungen in nördlichen Griechenland, Berlin 1897. Προκόβας Κώστας Ε., Λεξικό τής Κουτσοβλαχικής τού Λιβαδίου Ολύμπου – λέξεις, ιστορία, παράδοση και λαϊκός πολιτισμός: παράγωγα – συνώνυμα – ετυμολογία, (Σύλλογος Λιβαδιωτών Θεσσαλονίκης) Θεσσαλονίκη 2006. Ραχούτης Κώστας Π., Τα επώνυμα των Ελλήνων και οι αρβανίτικες ρίζες τους, (Ν. και Σ. Μπατσούλας Ο.Ε.) Αθήνα 2013. Šmilauer V., Handbuch der slawischen Toponomastik, Praha 1970. Σταματελάτος Μιχαήλ και Βάμβα-Σταματελάτου Φωτεινή, Επίτομο Γεωγραφικό λεξικό τής Ελλάδος, (Ερμής) Αθήνα 2006. Σταφυλάς Μιχάλης, Μνήμη Γιώργου Κοτζιούλα κι ανέκδοτα κείμενά του, (Στέφ. Δ. Βασιλόπουλος: Νεοελληνικά αφιερώματα-4) Αθήνα χ.χ. Σωτήροβα Νταφίνκα, Βουλγαροελληνικό Λεξικό, (Ελληνοεκδοτική) Αθήνα χ.χ. Τατσιόπουλου Απ. Λάμπρου, Αρχαιολογικοί Γλωσσικοί Θησαυροί (από το λεξιλόγιο Κομποτίου), Άρτα 1986, σ. 19. Τζέμος Γιάννης, Τα τουρκικής προέλευσης ελληνικά επώνυμα, (Κεσόπουλος) Θεσσαλονίκη 2003. Τριαντάφυλλος Ε. Κώστας, Κομπότι (Η γενέτειρα του Σκουφά και του Γεροστάθη), (Έκδοση Συλλόγου Ανέγερσης Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Κομποτίου) Κομπότι 1995, σσ. 164-165. Τσιλιγιάννης Κωνσταντίνος Α., Η Εκπαίδευση στην Άρτα κατά τη χρονική περίοδο 18811941, (Μένανδρος) Αθήνα 2013. Τσούτσινου Γιάννη, Η Κόπραινα: περιοδ. Σκουφάς (Ιστορία * Λαογραφία *Λογοτεχνία), έτος Μ΄ Τόμος Ι΄ τχ. 85, Άρτα 1995, σσ. 49-52. Tuncay Faruk-Καρατζάς Λεωνίδας, Τουρκοελληνικό Λεξικό, (Κέντρο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμού) Αθήνα 2000. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας: Διεύθυνσις Στατιστικής, Λεξικόν τών δήμων, κοινοτήτων και συνοικισμών τής Ελλάδος, επί τη βάσει της απογραφής του πληθυσμού τού έτους 1920, Αθήνα 1923. Vasmer Max, Die Slaven in Griechenland, Leipzig 1970 (=Berlin 1941). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 129

14/10/2021 11:26:52


130

Γ ιώργος Ν . Γ ιαννάκης

—, Russisches etymologisches Wörterbuch (REW), Bd 1-3, Heidelberg (1953, 1955, 1958). Φουρίκης Πέτρος, «Συμβολή εις το τοπωνυμικόν τής Αττικής» (περιοδικό «Αθηνά» της Εν Αθήναις Επιστημονικής Εταιρείας, τχ. 41, 42), Αθήναι 1929, 1930. Hilferding A., Sobranije sočineij, Bd.I: Istorija bolgar i serbov, Petersburg 1868. Χρηστίδη Κυριακούλα Ε. και Χρηστίδης Παναγιώτης Ηρ., Ιδιωματικές Λέξεις και Αλληγορίες του Τόπου μας (δήμος Κεντρικών Τζουμέρκων) Βουργαρέλι 2013.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 130

14/10/2021 11:26:52


ΤΕΧΝΗ · ΠΑΡΑ ΔΟΣΗ · ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Νίκος Γ. Μπριασούλης*

ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΜΑΣ: ΑΝΕΞΑΝΤΛΗΤΕΣ ΚΟΙΤΙΔΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Δ

εν είναι υπερβολικό να υποστηρίξει κανείς ότι όλα τα χωριά της πατρίδας μας είναι εστίες ενός πολιτισμού που έχει διαγράψει πορεία πολλών αιώνων. Αυτό ασφαλώς ισχύει και για τα Τζουμερκοχώρια. Κι είναι γνωστό και πλατιά αποδεκτό ότι ο πολιτισμός των δικών μας χωριών έχει διατηρηθεί σε πολύ καλό επίπεδο και οι ρίζες του φτάνουν πολύ μακριά στο παρελθόν. Ένας απ’ τους λόγους που ο λαϊκός πολιτισμός των χωριών μας κράτησε την αυθεντικότητά του σε πολύ καλό επίπεδο, ήταν ότι βρίσκονταν σε μεγάλη απόσταση απ` τα κοντινά αστικά κέντρα κι έτσι δεν δέχτηκε καμιά σοβαρή επίδραση απ` τον ισοπεδωτικό μοντερνισμό τους. Κι είναι γνωστό πως, όταν οι πρόγονοί μας έπρεπε μια φορά τον χρόνο να κατεβούν στην πόλη για τις ανάγκες τους, έκαναν μια πεζοπορία 16-17 ωρών κι άλλο τόσο για την επιστροφή στο σπίτι τους. Θυμάμαι κάποιες σκηνές, που μερικοί χωριανοί μου χρησιμοποιούσαν με περηφάνια και αυτοπεποίθηση τη χωριάτική γλώσσα τους, όταν έρχονταν σε αντιπαράθεση με βουλευτές, υπουργούς ή κρατικούς υπαλλήλους, οι οποίοι βέβαια χρησιμοποιούσαν με στόμφο και υπεροψία την άψογη Καθαρεύουσα. Κι εξάλλου πιστεύω πως δεν θ` αμφισβητήσει κανείς τη διαπίστωση ότι όσοι χωριανοί μετακινήθηκαν λόγω του Εμφυλίου και εγκαταστάθηκαν στα αστικά κέντρα της χώρας έχασαν κάθε επαφή με τη λαϊκή παράδοση και τις πατροπαράδοτες πολιτιστικές αξίες του χωριού τους. Αυτό τον καιρό, επειδή έτυχε ν` απασχοληθώ με την ταχτοποίηση του αρχείου μου, έπεσα πάνω σε μια μεγάλη σειρά φύλλων της εφημερίδας «Κουσοβίστα», που εξέδιδε για αρκετά χρόνια η Αδελφότητα Κτισταδιωτών Άρτας και στην οποία είχα δημοσιέψει κι εγώ μερικά άρθρα. Τα περισσότερα απ` αυτά είχαν σχέση με την Ιστορία και τη Λαϊκή Παράδοση του χωριού μας. Νομίζω πως μερικά απ` αυτά, που έχουν άμεση σχέση με τη Λαϊκή μας Παράδοση και φωτίζουν βασικές πτυχές του Λαϊκού μας πολιτισμού, θα ενδιαφέρουν σίγουρα τα μέλη μας. Και βέβαια, μ’ αυτή την ευκαιρία, θα ’θελα να προτείνω, αν και μέλη μας από άλλα χωριά έχουν εντοπίσει παρόμοια κείμενα σε κάποια εφημερίδα του χωριού τους, να τα συγκε-

* Ο Νίκος Γ. Μπριασούλης είναι φιλόλογος, πρώην πρόεδρος της Ι.Λ.Ε.Τ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 131

131

14/10/2021 11:26:52


132

Ν ίκος Γ. Μ πριασούλης

ντρώσουν και να τα θέσουν στη διάθεση του Δ.Σ. της ΙΛΕΤ, για να αξιοποιηθούν κατάλληλα. Όσο για το δικό μου άρθρο, που θα διαβάσετε παρακάτω, έχει ως βασικό του θέμα τους ψυχικούς μου δεσμούς με το χωριό. Είναι ένα αντικαθρέφτισμα των πολιτιστικών αγαθών του χωριού στην ψυχή ενός παιδιού, ενός νέου κι ενός ενήλικα, που κατάλαβε καλά την αξία τους όταν βρέθηκε στην ξενιτιά και τα στερήθηκε. Τα επόμενα κείμενα, που θ` αναδημοσιευτούν στα επόμενα τεύχη του Δελτίου μας, καταπιάνονται πιο άμεσα με συγκεκριμένους τομείς της Λαϊκής μας Παράδοσης κι επομένως είναι πιο κοντά στα ιστορικά και λαογραφικά μας ενδιαφέροντα.

ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΗΣ

Του Νίκου Μπριασούλη

Νοσταλγία και αγάπη με πλημμυρίζουν κάθε φορά που σκέπτομαι τη γενέθλια γη, τα «άγια χώματα». Και είναι το αίσθημα αυτό ακόμα πιο έντονο για μας που βρεθήκαμε μακριά, που ξεκοπήκαμε εδώ στον Βορρά. Καλά, τα Γιάννενα κι η Άρτα, ακόμη κι η Αθήνα, πέφτουν βολικά -εύκολα «φτάνει» κανείς απ` εκεί στο χωριό. Μα όσοι βρεθήκαμε εδώ στη Μακεδονία, ξεκόψαμε για καλά -αραιά και πού επισκεπτόμαστε το χωριό. Αυτό ίσως να οφείλεται και στο ότι εδώ πάνω είμαστε λίγοι, χωρίς συνοχή μεταξύ μας, χωρίς συλλόγους και αδελφότητες, που να κρατούν άσβεστη τη μνήμη. Ίσως γι` αυτό πιο πολύ νιώθω σήμερα σαν προσκυνητής. Έρχομαι νοερά ν’ αναπολήσω, να θυμηθώ και ν’ αποθαυμάσω κάποιες στιγμές που δεν τις σβήνει ο χρόνος και η ξενιτιά. Αυτό δεν το επιβάλλει μόνον η ψυχική ανάγκη της στιγμής, αλλά και μια βαθύτερη παρόρμηση: Ψηλαφώντας τις ρίζες, ν’ αποκαλύψουμε την ουσιαστική αξία και το πραγματικό νόημα της παράδοσής μας, να δούμε τι είν’ αυτό που μας δένει τόσο γερά με την αγαπημένη πατρίδα. Και πρώτα οι πρόγονοι, οι ιερές σκιές κι οι άγιες μορφές, παππούδες, γονείς και θείοι. Κάτω απ’ την αδήριτη φτώχεια, τις σκληρές συνθήκες, που κι οι ίδιοι γνώρισαν, μας έμαθαν ν’ αγαπούμε τη δουλειά, να μην περιφρονούμε καμιάν εργασία, να πολεμάμε τη ζωή, να μην το βάζουμε κάτω. Και ποιος της γενιάς μου δεν δούλεψε με τους Κουδαραίους και τους Αλειφιάδες; Όμως δεν ξεχνάμε, πόση πίκρα, αλλά, και πόση πείρα και ωριμότητα κερδίσαμε απ` εκείνη τη σκληρή δουλειά στα πρώτα εφηβικά μας χρόνια. Μα, πρέπει να το πούμε, από εκείνη τη σκληρή δουλειά, όπου κι ο δικός σου άνθρωπος στεκόταν ανελέητος μπροστά στην ανάγκη «να συνηθίσεις τη δουλειά», εκεί λοιπόν στο «γιαλάκι» και στην «κοπάνα», είδαμε και καταλάβαμε καλά πώς βγαίνει το ψωμί κι αποφασίσαμε μια για πάντα: Να παλέψουμε και ν’ αγωνιστούμε, για να φτιάξουμε ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 132

14/10/2021 11:26:52


ΤΑ Χ Ω Ρ Ι Α Μ Α Σ : Α Ν Ε Ξ Α Ν ΤΛ Η Τ Ε Σ Κ Ο Ι Τ Ι Δ Ε Σ Π Ο Λ Ι Τ Ι Σ Μ Ο Υ

133

κάτι καλό στη ζωή μας. Κι όταν σταματούσαμε για λίγο τη δουλειά, για να πάρουμε μιαν ανάσα και «να βάλουμε μια μπουκιά στο στόμα μας», υποχωρούσε κάπως η σκληράδα των μεγάλων, έρχονταν κοντά μας και μάς έριχναν την ίδια πάντα, σοβαρή, μετρημένη και βαριά συμβουλή: «Βλέπεις πώς ζούμε! Άνοιξε τα μάτια σου να μάθεις Γράμματα, να γίνεις άνθρωπος!». Κι έτσι μπήκαμε στα Γράμματα. Τι ζήλος ήταν εκείνος για μόρφωση, τι πάθος ήταν εκείνο για τη γνώση και την πρόοδο! Και σχηματίστηκε ο ωραίος εκείνος κύκλος των «μορφωμένων» παιδιών της γενιάς μου. Πρέπει, βέβαια, εδώ να πούμε πως μεταπολεμικά πρωτοπόροι του χωριού μας στα Γράμματα ήταν οι, κάπως μεγαλύτεροι από μας, Κώστας Γ. Μπριασούλης και Δημήτρης Η. Παπαδημητρίου, που τους είχαμε κάτι σαν πρότυπα και τους θαυμάζαμε. Μα κι η δική μας η γενιά έδωσε ένα νέο προσανατολισμό στα ενδιαφέροντα των νέων του χωριού κι όλοι, λίγο-πολύ, κατέκτησαν μιαν επίζηλη θέση στην κοινωνία. Είναι δύσκολο να εξηγήσει κανείς με τα σημερινά δεδομένα, πού βρίσκαμε το κουράγιο, κάτω από τόσο αντίξοες συνθήκες, και περνούσαμε βραδιές ολόκληρες συζητώντας για πνευματικά, καλλιτεχνικά και κοινωνικά θέματα, όταν ήξερες ότι το πρωί θα πας στα «δασικά έργα», για να δουλέψεις εξαντλητικά για ένα μεροκάματο πείνας. Μένουν έκπληκτοι οι φίλοι σήμερα, όταν τούς διηγιέμαι για κείνα τα χρόνια, πόσο τα αγαπούσαμε όλοι με τη σειρά. Θέλω απ’ εδώ να στείλω ένα θερμό αδελφικό χαιρετισμό σ’ όλους τους παλιούς μου συμμαθητές, όπου κι αν βρίσκονται, και να τους διαβεβαιώσω πως δεν ξεχνάω ποτέ εκείνα τα «επικά» χρόνια τον χωριού. Αναρωτήθηκα πολλές φορές, τι είναι εκείνο που μας τραβάει, τούς Ηπειρώτες γενικά, αλλά όχι λιγότερο εμάς τους Κτισταδιώτες; Αναμφισβήτητα, είμαστε δεμένοι με τον τόπο, αυτό το άγριο και άγονο τοπίο με την ξεχωριστή, δική του ομορφιά, τα επιβλητικά βουνά, το επίμονο παιγνίδι των μορφών και των γραμμών, όπου δεν υπάρχει τίποτε το ίσιο και το επίπεδο, που φέρνει πλήξη και μονοτονία. Μετά έρχεται το νερό και το κλίμα, ξακουστά σ’ όλη τη χώρα. Πιστεύω όμως ότι το πιο σπουδαίο είναι ό άνθρωπος, το ήθος του Ηπειρώτη και του χωριανού μας, ο χαρακτήρας του. Είναι μια στάση ζωής μοναδική για τη σταθερότητα και το ηθικό της περιεχόμενο. Αυτό το πράγμα ίσως εκεί στα κοντινά μέρη να μην φαίνεται, όμως εδώ μακριά ξεχωρίζει κι εκτιμιέται πλατιά. Με απλά λόγια, είναι ή αγάπη για την οικογένεια, που φτάνει καμιά φορά ώς τη θυσία, είναι το καθαρό μυαλό, η απλή, τσεκουράτη κουβέντα, χωρίς φκασίδια αλλά και χωρίς ιδιοτέλεια, είναι η αγνή φιλία, που σ` όλα δοκιμάζεται και σ’ όλα αντέχει. Και, σαν επιστέγασμα όλων αυτών, είναι ή εντιμότητα, αυτό το σπάνιο πράγμα στην εποχή μας, στην οποία όλα αγοράζονται και πουλιούνται, όλα παζαρεύονται. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 133

14/10/2021 11:26:52


134

Ν ίκος Γ. Μ πριασούλης

Εδώ στη Μακεδονία το ’χουν καταλάβει και πολύ συχνά ακούει κανείς τη φράση, όταν συζητούν για κάποιον: «Ηπειρώτης είναι; Έχε του εμπιστοσύνη, δεν πρόκειται να σε γελάσει». Γεμάτος σεβασμό κι αγάπη, έρχομαι σήμερα να προσκυνήσω ταπεινά τα άγια πατρικά χώματα και για μόνη προσφορά φέρνω αυτές τις απλές, πρόχειρες σκέψεις, που για μας είναι ό,τι πολύτιμο έχουμε, κι ίσως αποτελέσουν για τους νεότερους, όπως αποτέλεσαν και για μας, πολύτιμη παρακαταθήκη. Εφημ. “Κουσοβίστα”, αριθ. φύλλου 16 / Ιούνιος 1983

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 134

14/10/2021 11:26:52


Παναγιώτα Π. Λάμπρη*

Ποιήματα για τη ΡΟΔΑΥΓΗ

Τ

όσο στην παγκόσμια, όσο και στην ελληνική γραμματεία, υπάρχει ικανός αριθμός κειμένων, πεζών και ποιητικών, τα οποία αφορούν στην ιδιαίτερη πατρίδα των δημιουργών τους. Άλλα εξ αυτών συνιστούν επιστημονικές μελέτες, άλλα αναφέρονται σε αφηγήσεις, άλλα σε λαογραφικές καταγραφές, άλλα σε…, και όχι σπάνια, οι δημιουργοί τους είναι λαϊκοί άνθρωποι, οι οποίοι δεν διαθέτουν ιδιαίτερες γραμματικές γνώσεις. Τέτοια, λαϊκής προέλευσης κείμενα, διακρίνονται συνήθως για τον αυθεντικό, ρεαλιστικό, συναρπαστικό, συχνά, λόγο, για την απουσία επιτήδευσης, και προκύπτουν από την ανάγκη των συγκεκριμένων ανθρώπων να εκφραστούν, αλλά και ν’ αφήσουν κάποια παρακαταθήκη, ένα δικό τους στίγμα στον τόπο τους και για τον τόπο τους. Φυσικά, μερικοί, εκτός από τον πεζό, επιδίδονται και στον ποιητικό λόγο, εκφράζοντας έτσι με πιο λυρικό τρόπο ό,τι για τον τόπο τους αισθάνονται. Στο παρόν κείμενο στόχος μου είναι να παρουσιάσω τέτοια ποιητικά κείμενα, γραμμένα από συγχωριανούς μου, και όχι μόνο. Πρόκειται για όσα μέχρι αυτή τη στιγμή έχουν πέσει στην αντίληψή μου, θα τα παραθέσω κατ’ αλφαβητική, όχι αξιολογική, σειρά, λαμβάνοντας υπόψη το επώνυμο των δημιουργών, και σας καλώ να τα γνωρίσουμε. Τα περισσότερα έχουν δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», την οποία εκδίδει η Αδελφότητα Ροδαυγής Άρτας που έχει ως έδρα την Αθήνα.

Σ’ έναν αποχαιρετισμό νεκρολογία, λοιπόν, η Αδελφότητα της Ροδαυγής1, όταν

απεβίωσε ο Δημήτριος Δημόπουλος (1906-2003), ο οποίος διατέλεσε επί σειρά ετών Γραμματέας της Κοινότητας Ροδαυγής, μεταξύ άλλων, αναφέρει πως στον θανόντα άρεσε να διαβάζει και να γράφει. Χωρίς να έχω άλλα τεκμήρια της γραφής του, σταχυολόγησα τέσσερα ποιήματά του, τα οποία έχουν ως πηγή έμπνευσης τη γενέτειρά του, τη Ροδαυγή, και αφορούν στο θέμα της μελέτης μου. Η ποιητική γραφή του αναφερθέντος είναι πρωτόλεια και εκφράζει την ανάγκη του να επικοινωνήσει πληροφορίες και συναισθήματα, τα οποία αφορούν στο χωριό του. Δεν γνωρίζω ποια άποψη είχε ο ίδιος για ό,τι έγραψε, κάτι που λίγη σημασία έχει. Πάντως, τα τέσσερα ποιήματά του, πιθανόν να είχε γράψει κι * Η Παναγιώτα Π. Λάμπρη είναι φιλόλογος. 1. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 91, Απρ. - Ιούν. 2003, σ. 2. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 135

135

14/10/2021 11:26:52


136

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

άλλα, τα οποία δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα, αφήνουν το στίγμα της γραφής του. Όλα τα διατρέχει μια κεντρική ιδέα, το χωριό, οι χάρες του και οι άνθρωποί του. Διακρίνονται για τον έντονο πεζολογικό χαρακτήρα, καθώς ο δημιουργός τους περιγράφει, πότε με ανομοιοκατάληκτους και πότε με ομοιοκατάληκτους στίχους, σχεδόν χωρίς ρυθμό, πολλά απ’ αυτά που του κεντρίζουν το ενδιαφέρον και θα μπορούσαν κάλλιστα να αποδοθούν μ’ άλλο κειμενικό είδος, αφού, όσα αναφέρει, θυμίζουν συνοπτική αφήγηση ανθρώπου, ο οποίος μιλά για κάτι που πολύ αγαπά, ή αφήγηση ταξιδιώτη, που θέλει να καταγράψει ταξιδιωτικές σημειώσεις, κατά περίπτωση. Μόνο που, όντας Ροδαυγιώτης, έχει πολλές σχετικές εμπειρίες και γνωρίζει πρόσωπα και πράγματα· νιώθει θαυμασμό, τόσο για την ομορφιά του γεωφυσικού περιβάλλοντος του χωριού του όσο και για τα μνημεία και τους ανθρώπους του, οι οποίοι, αν και φτωχοί οι περισσότεροι, φρόντισαν, ώστε τα παιδιά τους να βελτιώσουν, κυρίως μέσω της μόρφωσης, τη μοίρα τους. Ευρισκόμενος, λοιπόν, εκεί, νιώθει την ανάγκη να καταγράψει ό,τι περισσότερο του ερεθίζει κάποιες από τις αισθήσεις του, ενώ, όταν απουσιάζει στην πρωτεύουσα, η νοσταλγία λειτουργεί πάλι με τον ίδιο τρόπο, ενεργοποιώντας τη μνήμη. Το πρώτο ποίημα, το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα2, έχει τον τίτλο «Ροδαυγή Άρτας» και αποτελείται από δεκάξι τετράστιχες στροφές, σε ιαμβικό μέτρο. Οι στίχοι, κατά κανόνα επτασύλλαβοι, δεν ομοιοκαταληκτούν όλοι, αλλά μόνο ο δεύτερος με τον τέταρτο, δημιουργώντας ομοιοκαταληξία πλεκτή, ενώ για τους άλλους δύο δεν λαμβάνεται τέτοια μέριμνα, καθώς προέχει η συμπλήρωση του νοήματος των γραφομένων. Ιδού ένα δείγμα: «Χωριό μου αξέχαστο γλυκό / Νησίστα παινεμένη / γιατ’ είσαι πολύ όμορφη / πολύ χαριτωμένη. […] Τον καταγάλαζιο ουρανό / τ’ αστέρια με το φεγγάρι / τον Άραχθο και τα βουνά / π’ έχουν μεγάλη χάρη. […] Και τώρα έγινες τρανή / Αρχόντισσα Μεγάλη / που γέννησες χρυσά παιδιά / με γνώση και με χάρη. […]». Υπάρχει κι άλλο ποίημα με τον ίδιο τίτλο, δηλαδή «Ροδαυγή Άρτας»3, το οποίο θαρρώ πως μπορεί να ερμηνευτεί, όχι ως απουσία έμπνευσης, αλλά ως ανάγκη να βεβαιώσει το κύριο θέμα, αλλά και την αιτία, η οποία οδηγεί την πένα του και δεν είναι άλλη από την αγάπη για το χωριό του. Άλλωστε, κανενός από τα τέσσερα ποιήματα, που παρατίθενται εδώ, δεν έχει κάποια ποιητική χροιά ο τίτλος. Το συγκεκριμένο αποτελείται από δέκα τετράστιχες στροφές, πλην της

2. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 58, Ιαν. - Μάρτ. 1995, σ. 2. 3. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 71, Απρ. - Ιούν. 1998, σ. 4. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 136

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

137

δέκατης, η οποία απαρτίζεται από πέντε στίχους, με τη γνωστή μετρική μορφή και ομοιοκαταληξία, ενώ επαναλαμβάνονται τα νοήματα και οι εικόνες με μικρές αποκλίσεις. Ενδεικτικά ας παρατεθούν κάποιες στροφές: «[…] Ζωγραφισμένο στο χαρτί / το κέντρο απ’ το χωριό / όπου σ’ αυτό γεννήθηκα / και έπαιζα από μωρό. […] Είναι πραγματικά αξέχαστο / το ευλογημένο μας χωριό / από τον Άγιο ΚΟΣΜΑ / κι ας μη πέρασε απ’ εδώ. […] Δεν περιγράφεται η Ροδαυγή / για την ομορφιά που έχει / π’ αχόρταγα το μάτι / τα απέραντα να βλέπει / ακόμα και όταν βρέχει.» Το άλλο ποίημα του Δ. Δημόπουλου, αφορά στον παραδοσιακό χορό «καγκελάρι» κι έχει ως τίτλο «Το καγκελάρι της Ροδαυγής»4. Η ημερομηνία γραφής του, 28 Ιουλίου 1998, δείχνει πως είναι αποτέλεσμα της παρουσίας του στο πανηγύρι του χωριού, καθώς στις 27 Ιουλίου χορεύεται ο εν λόγω χορός. Έτσι, για παράδειγμα, γράφει: «[…] Ανέβηκα τη σκάλα / στην αυλή της Εκκλησίας / να ειδώ το καγκελάρι / το χορό της ομορφιάς. […] Ο Παπαγιάννης σέρνει το χορό / και πρώτος ο Αλέκο Λάμπρης / και δίπλα ο αδελφός του / Παναγιώτης Λάμπρης. […] Πρώτοι οι άντρες στο χορό / μαζί με τα παιδιά / και οι γυναίκες με τα κορίτσια / και τα μικρούλικα παιδιά. […]». Το τέταρτο ποίημά του, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της Αδελφότητας, έχει τον τίτλο «Η Ροδαυγή»5 αποτελείται από επτά τετράστιχες στροφές κι έχει γραφεί στις 21 Ιουλίου 1998, ενώ ο Δ. Δημόπουλος βρισκόταν στη Ροδαυγή. Σε κάποιες απ’ αυτές παρατηρείται πλεχτή ομοιοκαταληξία, αλλά μόνο μεταξύ του δεύτερου και του τέταρτου στίχου, ενώ στο περιεχόμενο, άλλο ένα εγκώμιο στη γενέτειρα, επαναλαμβάνονται με άλλον εκφραστικό τρόπο τα θέματα, τα οποία έχει πραγματευτεί ο γράφων στα δύο πρώτα ποιήματα, για τα οποία έχει γίνει λόγος πιο πάνω. Ας παρατεθούν εδώ δύο στροφές: «Ευλογημένη η Ροδαυγή / με τα χρυσά παιδιά της / που γέννησε σα Μάνα / και τα κρατά στην αγκαλιά της. […] Οι νέες και οι νέοι σπούδασαν / σε όλα τα σχολεία / και έχουν όλοι σήμερα / όλα τα μεγαλεία. […]». Ο Κωνσταντίνος Α. Διαμάντης (1912-2004), σημαντική μορφή της Ροδαυγής, 4. Εφημερίδα Η ΡΟΔΑΥΓΗ, αρ. φ. 73, Οκτ. - Δεκ. 1998, σ. 2. 5. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 88, Ιούλ. - Σεπτ. 2002, σ. 4. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 137

14/10/2021 11:26:52


138

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

διακρίθηκε στον χώρο του πνεύματος με το πλούσιο συγγραφικό έργο του, και όχι μόνο. Στη μελέτη, την οποία συνέγραψα γι’ αυτόν με τον τίτλο «Κωνσταντίνος Α. Διαμάντης, ο Ιστορητής» (2011), ένα κεφάλαιο φέρει τον τίτλο «Ο ποιητής Διαμάντης». Σ’ αυτό6 σημειώνω μεταξύ άλλων: «[…] για το Διαμάντη, αν και συνέθετε στίχους από μικρός, που σημαίνει ότι υπήρχε ο “σπόρος”, ο οποίος βλάστανε ακόμα και στα παράφυλλα των βιβλίων του, όπως στην «Ελληνική Γραμματολογία» του Γ. Γαρδίκα το «Δυο λουλούδια μαραμένα / μέσ’ απ’ την πικρή καρδιά / ας γλυκαίνονται γραμμένα / στη σελίδ’ αυτή παιδιά!», εν τούτοις οι άλλες πνευματικές «ενασχολήσεις» φαίνεται πως δεν του επέτρεψαν να καλλιεργήσει στο βαθμό που θα ήθελε ή θα μπορούσε την ποιητική γραφή. […] Το χωριό και οι εμπειρίες που σχετίζονται με την εκεί ζωή, αλλά και με τα αγαπημένα πρόσωπα που κατοικούν ακόμα σ’ αυτό, ενώ ο συγγραφέας ζει στην «ξενιτιά», είναι στοιχεία που εμπνέουν καθώς ανακαλούνται στη μνήμη και γίνονται στίχοι. Ο νερόμυλος, το λαγκάδι, η βρύση του χωριού, τα οικεία πρόσωπα, αποτελούν σταθερά σημεία αναφοράς, για να εκφραστεί μέσα απ’ αυτά το μέγεθος της συμβολής όλων αυτών στη ζωή του συγγραφέα, για να σκιαγραφηθούν με ρεαλιστικό τρόπο παλιές μορφές ζωής, τις οποίες μόνο όποιος τις έζησε μπορεί παραστατικά να τις αναπλάσει ή για να τεθούν ακόμα και άλλα ζητήματα, όπως μεταφυσικά, οικολογικά, ανθρωπιστικά κ.λπ. Ο μύλος του χωριού για παράδειγμα, στον οποίο αλέθεται ο ζείδωρος σίτος και που για τον συγγραφέα-ποιητή είναι ένα από τα «σβηστά καβαφικά κεριά», δεν είναι απλά ένα «εργαστήρι», είναι σημαντικό κέντρο της ζωής για τη μικρή κοινωνία του χωριού κι ως τέτοιο το κουβαλά στη μνήμη και στη ζωή του. Απ’ τα σβηστά Καβαφικά κεριά γυρίζω σε ένα: στη λαγκαδιά Μελικοκκιά, στο μύλο του χωριού μας. Εκεί εργαζόμουν μυλωνάς στα παιδικά μου χρόνια, που φέρνανε τα γέννημα, για να το κάμω αλεύρι, με γαϊδουράκια δυο σακιά απόξω στο χαγιάτι· κάθε γυναίκα ένα σακκί δεμένο στο κορμί της, ή ορθό στον ώμο ο άντρας της σφιχτά με τ’ άλλο χέρι. Μέσα στο μύλο αραδιαστά τ’ αφήναν στα πεζούλια. Μ’ εργόχειρο περίμεναν μερονυχτίς ν’ αλέσουν. Κ’ είχα μαζί τους συντροφιά κι ασώπαστη κουβέντα Για ξωτικά, φαντάσματα, τζίνια, καλικαντζάρους, Λαθρέμπορους, φυγόδικους, κλέφτες, Τουρκαρβανίτες, 6. Π. Π. Λάμπρη, Κ. Α. Διαμάντης, ο Ιστορητής, 2011, σ. σ. 235, 238. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 138

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

139

Ή ταξιδιώτες που έμειναν νυχτοπερπατητάδες. Έξω στα δέντρα ή στις πλαγιές πουλάκια κυνηγούσα Και στη φωτιά ξερόψηνα γλυκειά μοσχοκουλούρα. Ω πρώτα της ζωής μου εσείς σχολειά, στα τζάκια γύρω Στο σπίτι μου το πατρικό και στου χωριού το μύλο! Και το «ταπεινό» λαγκάδι του χωριού, ίδιο σημαντικό φαντάζει: Συχνά πετάει νοσταλγικά η σκέψη μου το βράδυ στου αγαπημένου μου χωριού το δροσερό λαγκάδι. Τα παιδικά τα χρόνια μου έτυχε εκεί να ζήσω και μύριες σέρνει θύμησες ο γυρισμός μου πίσω. Γυμνά τα πόδια μου παντού αχνάρια έχουν αφήσει κι έχει η φωνή μου ασώπαστα τριγύρω αντιλαλήσει. Θαρρώ πως όλα μου μιλούν και με καλωσορίζουν κι αλλόκοτα χορεύοντας τραγούδια μου χαρίζουν. Δεν μένει τίποτα άγνωστο για με σ’ αυτό το χώμα. Όλα δικά μου στη ζωή μ’ ακολουθούν ακόμα. […]». Το πρώτο ποίημα έχει ως τίτλο «Ο μύλος του χωριού» και είναι γραμμένο σε ιδιότυπη, θα έλεγα, μετρική φόρμα, αφού διαθέτει ιαμβικό ανομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο. Ένα άλλο, ομότιτλο ποίημα, αποτελείται από δώδεκα στίχους με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία, αλλά με ανομοιογένεια στον αριθμό των συλλαβών, καθώς φαίνεται πως ο δημιουργός του νοιάζεται πιο πολύ για την έκφραση των νοημάτων και λέει τα ακόλουθα: «Μέσα σε μια ρεματιά / κάτω από ψηλά κλαριά / να ο νερόμυλος που εκεί / πάνε κ’ έρχονται πολλοί. / Όποιος μέσα μπει αντικρύζει / πέτρα να στριφογυρίζει / και το γέννημα να αλέθει / σα γερόντισσα που γνέθει. / Τ’ άλεσμα, στο σπίτι, αυτό / θα γενεί ψωμί ζεστό / που θα φάει η φαμιλιά / και θα πιάσει τη δουλειά.»7. Όλα αυτά βέβαια αιτιολογούνται, καθώς και τα τρία ποιήματα –το τελευταίο με τίτλο «Το λαγκάδι του χωριού μου»–, τα οποία παρατίθενται εδώ είναι πρωτόλεια και γραμμένα, όταν ο Διαμάντης ήταν μαθητής της Β΄ Ελληνικού το 19268.

7. Κ. Α. Διαμάντης, Άπαντα, τ. 4ος, σ. 11. 8. Κ. Α. Διαμάντης, Άπαντα, τ. 4ος, σ. 11-12. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 139

14/10/2021 11:26:52


140

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Με έμμεσες αναφορές στο χωριό έχει γράψει και κάποια άλλα ποιήματα ο Διαμάντης, αφορούν σε έμψυχα και άψυχα που σχετίζονται μ’ αυτό, απηχούν τη δική του οπτική σε ό,τι εκεί αγάπησε και τον συντροφεύουν στην ξενιτιά της εσωτερικής μετανάστευσης. Αξίζει να σημειωθεί πως η ποιητική γραφή τον απασχόλησε ιδιαίτερα στις μεταφράσεις ποιημάτων διαφόρων Ευρωπαίων δημιουργών9. Κλείνοντας αυτή την αναφορά, ας σημειωθεί «πως», γενικότερα, «το ύφος της ποιητικής του γραφής και η μορφή του στίχου, έχουν καθαρές αναφορές στην παραδοσιακή ποίηση και θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχουν σαφείς επιρροές και από το δημοτικό τραγούδι με κυρίαρχα χαρακτηριστικά τους επτασύλλαβους, τους οκτασύλλαβους, αλλά και τους δεκαπεντασύλλαβους στίχους, με κύρια μετρική μορφή τον ίαμβο και τη συχνή παρουσία της ομοιοκαταληξίας. Σε κάποια βέβαια στιχουργήματα γίνεται απόπειρα να γραφεί ελεύθερος στίχος, ο οποίος γίνεται προσπάθεια να «υπακούσει» στους «κανόνες» της μοντέρνας ποίησης και κάποια άλλα έχουν καθαρά πεζολογική διατύπωση.»10

Τέσσερα ποιήματα για τη Ροδαυγή, της οποίας υπήρξε γέννημα, έχει γράψει η Χριστίνα Κόρδα-Αναγνωστοπούλου (1943-1997). Η δημιουργός των ποιημάτων, αναγκασμένη, όπως πολλοί άλλοι, να εγκαταλείψουν από πολύ νεαρή ηλικία τη γενέτειρα και να ξενιτευτούν για βιοποριστικούς λόγους, την κουβαλά μαζί της δια βίου και αθεράπευτα τη νοσταλγεί. Σύμφωνα με μιας μορφής βιογραφικό, το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ»11, μετά τον θάνατό της, η Χριστίνα Κόρδα- Αναγνωστοπούλου, παράλληλα με την εργασία της, επιδόθηκε στην ενασχόλησή της με τη ζωγραφική, την ποίηση και τη σύνθεση στίχων, οι οποίοι προορίζονταν για τραγούδισμα. Κάποιοι εξ αυτών τραγουδήθηκαν από τον Αλέκο Κιτσάκη, όπως, για παράδειγμα, το «Πάμε στο μόλο για καφέ» και το «Γεια σας Τζουμέρκα μου όμορφα». Σε ηλικία δεκαοκτώ ετών δημοσίευσε ποιητική συλλογή της με τίτλο «Τα ποιήματα μιας Ηπειρωτοπούλας», την οποία, παρά τις προσπάθειές μου, δεν κατάφερα να εντοπίσω. Το πρώτο ποίημα έχει ως τίτλο ένα από τα παλιά ονόματα του χωριού, δηλαδή «Νησίστα», καθώς η Ροδαυγή, μέχρι το 1962, λεγόταν Νησίστα Νέας Ελλάδος, ενώ πιθανολογείται πως, πριν ονομαστεί έτσι, λεγόταν Αθήναιον, αν και απαιτείται ενδελεχής έρευνα προκειμένου να έρθει στο φως η ονοματολογική διαδρομή του χωριού. Εν προκειμένω, το ποίημα «Νησίστα», είναι αφιερωμένο από τη δημιουργό του «με συγκίνηση και σεβασμό στον τόπο που γεννήθηκε»12, γράφτηκε 9. Π. Π. Λάμπρη, Κ. Α. Διαμάντης ο Ιστορητής, σ. 217-223. 10. Π. Π. Λάμπρη, Κ. Α. Διαμάντης ο Ιστορητής, σ. 246. 11. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 67, Απρ. - Ιούν. 1997, σ. 2. 12. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 50, Δεκ. 1992 - Φεβρ. 1993, σ. 4. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 140

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

141

τον Φεβρουάριο του 1993 και αποτελείται από είκοσι τετράστιχες στροφές, στις οποίες παρατηρείται ποικιλία ως προς τον αριθμό των συλλαβών των στίχων, αλλά και στο ότι σ’ άλλους υπάρχει ομοιοκαταληξία και σ’ άλλους όχι, καθώς σημασία έχει η αποτύπωση των νοημάτων και όχι η εφαρμογή κάποιων στιχουργικών κανόνων. Ο ρυθμός του λόγου είναι ταχύς, ενώ στο ποίημα κυριαρχεί η έντονη, βασανιστική νοσταλγία, η οποία κάνει τη δημιουργό ν’ ανοίγει τα φτερά του νου και να επιστρέφει στον τόπο και το σπίτι που γεννήθηκε, όπου ζει σαν να μην έφυγε ποτέ με τα αγαπημένα της πρόσωπα, τη γιαγιά, τον παππού, τους γονείς και τ’ αδέλφια της, καθημερινές στιγμές ζωής, οι οποίες με τον τρόπο τους αναδεικνύουν και την αιτία της φυγής της. Ποθεί να επιστρέψει και να ζήσει στους τόπους όπου πέρασε τα παιδικά της χρόνια και θυμάται το σχολείο, τον δάσκαλο, τα παιχνίδια με τους συνομηλίκους της, το πανηγύρι του χωριού και το υπέροχο γεωφυσικό περιβάλλον του, ενώ εκφράζει έντονη επιθυμία να πάει στο δάσος της Μπιστούρας, πριν ροδίσει ο ήλιος, να τραγουδήσει και ν’ αφήσει την τελευταία της πνοή κάτω από τα πεύκα! Οι στίχοι του είναι: 1

Νησίστα σ’ έλεγαν παλιά και Ροδαυγή είσαι τώρα χωριό μου, πώς σε νοσταλγώ στα ξένα κάθε ώρα. 2

Γι’ αυτό κι απόψε δάκρυσα σαν ήρθε στο μυαλό μου ο τόπος που γεννήθηκα και τ’ όμορφο χωριό μου. 3

Γι’ αυτό κι απόψε δάκρυσα κι έκλαψα σαν παιδάκι γιατί στο νου μου σ’ έφερα με πίκρα με μεράκι. 4

Απόψε ο νους μου στα παλιά με πάει στα περασμένα στα χρόνια που όλοι ζήσαμε φτωχά δυστυχισμένα.

5

Στα χρόνια που ο πόλεμος ρήμαξε τα χωριά μας και το ψωμί δεν έφτανε να φάει η φαμελιά μας. 6

Απόψε ο νους μου μ’ έφερε ξανά κοντά στο τζάκι στην πυροστιά στη χόβολη στο κοντοκαρεκλάκι. 7

Εκεί που μαζευόμασταν τ’ αδέλφια αγαπημένα με τον παππού και τη γιαγιά αντάμα αγκαλιασμένα. 8

Και η γιαγιά μας έγνεθε στη ρόκα το λινάρι κι εμείς πιο κει διαβάζαμε μ’ ένα μικρό λυχνάρι.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 141

14/10/2021 11:26:52


142

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

9

Εκεί που μοιραζόμασταν στην τάβλα την μπαζίνα και την τσουκνίδα στην καυκιά χρόνια ωρέ και κείνα! 10

Το γυρισμό νοστάλγησα στα πατρικά μου γρέκια και τα σημάδια για να βρω τα παιδικά μου στέκια. 11

Να ψάξω να ’βρω τον τορό που πήγαινα σχολείο ξυπόλητο και νηστικό στην παγωνιά στο κρύο. 12

Και του σχολειού μας τα σκαλιά να τ’ ανεβώ κι ας κλάψω και στο θρανίο το παλιό μ’ άσπρα μαλλιά να κάτσω. 13

Και στο διάλειμμα να βγω μέσ’ την αυλή να παίξω βόλους κρυφτό πεντόβολα κι όπως παλιά να τρέξω. 14

Και του δασκάλου τη φωνή να φουργκραστώ για λίγο που γράμματα μας έμαθε απ’ το χωριό πριν φύγω.

15

Να δω τη νύχτα απ’ την αυλή την πούλια μας με τ’ άστρα να φάω μπομπότα ανεβατή ψημμένη μέσ’ τη γάστρα. 16

Και στο κατώφλι του σπιτιού σκυφτά να γονατίσω τώρα με τ’ άσπρα μου μαλλιά και να το προσκυνήσω. 17

Στο Ξεροβούνι ν’ ανεβώ και στην κορφή να κάτσω και ν’ αγναντέψω με καημό τον Άραχθο ως κάτω. 18

Και της Αγιά-Παρασκευής στης εκκλησιάς τη χάρη στο πανηγύρι να βρεθώ να μπω στο καγκελάρι. 19

Να πιω νερό στο Μπέσικο και στη Συκιά στη βρύση και στη Μπιστούρα ν’ ανεβώ ο ήλιος πριν ροδίζει. 20

Και κάτω από τα πεύκα της γλυκά να τραγουδήσω και κάτω από τα πεύκα της εκεί να ξεψυχήσω.

Δύο ποιήματα αναφέρονται στο πάτριο χώμα, το οποίο η δημιουργός το ζύγισε με την ψυχή της και το έβγαλε βαρύτερο από κάθε άλλο χώμα στον κόσμο αυτό, όπως χαρακτηριστικά σημειώνει στο ποίημα με τον τίτλο «Το πάτριον χώμα»13, το οποίο αποτελείται από πέντε τρίστιχες, με ιαμβικό μέτρο, στροφές, δεν έχει 13. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 53, Οκτ. - Δεκ. 1993, σ. 4. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 142

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

143

ομοιοκαταληξία και είναι «Αφιερωμένο σε όλες τις πατρίδες του κόσμου, μα πιο πολύ στη δική μας μικρή γενέτειρα, με μια ευχή: «Να είμαστε πάντα νοερά εκεί»». Το άλλο, με τον τίτλο «Χώμα απ’ την πατρίδα»14, είναι εκτενέστερο. Συγκεκριμένα, αποτελείται από δώδεκα, σχεδόν ανομοιοκατάληκτες, τετράστιχες στροφές. Η ποιήτρια, με την ευκολία που τη διακρίνει στη σύνθεση στίχων, δεν ενδιαφέρεται τόσο για τη μετρική φόρμα όσο για την έκφραση των σκέψεων και των συναισθημάτων, τα οποία την κατακλύζουν στη σκέψη και μόνο του χώματος της πάτριας γης. Έτσι, χώμα απ’ αυτό έχει πάρει μαζί της στην ξενιτιά και θα το κρατά δια βίου ως φυλαχτό κάτω από το προσκέφαλό της, για να ονειρεύεται, τι άλλο, το χωριό της, στο οποίο επιθυμεί να επιστρέψει στα γεράματά της! Κι αν αυτό δεν συμβεί, τι μένει; «Μα αν έρθει η ώρα κι η στιγμή / στα ξένα να πεθάνω / το χώμα τούτο ρίξτε το / στον τάφο μου απάνω. // Για να φυτρώσει πλάτανος / και κουμαριά και ρείκι / και δάφνη μυριομύριστη / και πεύκο και φυλίκι. // Για να φυτρώσει αμάραντος / βασιλικός και δυόσμος / αν θα ταφώ στην ξενητειά / τότε, δεν θάμαι μόνος.» Το τέταρτο από τα ποιήματα έχει ως τίτλο «Της Αγίας Παρασκευής»15 και αναφέρεται στο μεγάλο πανηγύρι του χωριού. Καθόλου τυχαία, αφού, ειδικά πιο παλιά, τα πανηγύρια έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην κοινωνία των χωριών, αλλά και των ξενιτεμένων. Οπότε για τη δημιουργό και τους οικείους της το πανηγύρι ήταν αφορμή να επιστρέψει στο χωριό, να συναντήσει συγγενείς και φίλους, να γεμίσει την ψυχή της με εικόνες και συναισθήματα, για να τα έχει ως φυλαχτά στην ξενιτιά της πρωτεύουσας ως το επόμενο καλοκαίρι. Γιατί, αν σήμερα είναι εύκολη η μετακίνηση από το χωριό προς την πρωτεύουσα, παλιότερα χρειαζόταν ολόκληρη μέρα με το λεωφορείο, τα ιδιωτικά αυτοκίνητα σπάνιζαν και τα χρήματα που έβγαιναν από το μεροκάματο έπρεπε να καλύψουν πολλές ανάγκες. Έτσι, η Χριστίνα Κόρδα, εκφράζει τη χαρά της για την επιστροφή και για την πλούσια εμπειρία του πανηγυριού και, μεταξύ άλλων, γράφει: «Σήμερα ήρθαμε κι εμείς / όλ’ οι ξενητεμένοι / λέμε καλώς σας βρήκαμε / πολύ συγκινημένοι. // Βάλτε να πιούμ’ ένα κρασί / και στο χορό να μπούμε / κι όλοι μαζί τη φτώχια μας / να ξαναθυμηθούμε. // Κι όταν θα φύγουμε ξανά / και θα σας χαιρετούμε / σαν τέτοια μέρα γρήγορα / θα ξανανταμωθούμε.» Τέλος, και σ’ αυτό το ποίημα, το οποίο αποτελείται από είκοσι στροφές, δεν παρατηρείται κάποια διαφορά ως προς τη δομή τους, καθώς η δημιουργός ακολουθεί τον τρόπο γραφής της, που κύριο χαρακτηριστικό της, όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, είναι η έκφραση των νοημάτων και όχι η ποιητική φόρμα.

14. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 55, Απρ. - Ιούν. 1994, σ. 3. 15. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 71, Απρ. - Ιούνιος 1998, σ. 2. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 143

14/10/2021 11:26:52


144

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Το μόνο ποίημα, το οποίο γράφτηκε από δημιουργό, ο οποίος δεν γεννήθηκε στη Ροδαυγή, αλλά είχε συγγένεια εξ αγχιστείας σ’ αυτή, είναι το «Στο χωριό Ροδαυγή της Άρτας»16: Στη Ροδαυγή πλατάν’ – πλατάνι συχνά ο Θεός σεργιάνι κάνει. Πίνει νερό πηγή – πηγή και λέει «χαρά σ’ αυτή τη γη!» Φτάνει βοσκός με το κοπάδι στον καφενέ βράδυ - βράδυ, κόβει κλωνί από κατηφέ και πίνει αμίλητος καφέ. Τραβάει στην ανηφοριά, φτάνει σε ουράνια απλοχωριά. Λέει εκκλησιά του το βουνό· του τάζει τον Αυγερινό. Κοιτάει βοριά, κοιτάει νοτιά, μετράει χωριά ματιά - ματιά κι άμα θωρεί τη Ροδαυγή τη λέει αιώνια χαραυγή. Το εν λόγω ποίημα γράφτηκε από τον Γιώργη Κρόκο (1916-1997), στις 9-101990, ενώ βρισκόταν στη Ροδαυγή. Ο Γιώργης Κρόκος γεννήθηκε στη Χίο και υπήρξε πολύπλευρη και πολυτάλαντη προσωπικότητα. Δάσκαλος στο επάγγελμα, διακόνησε επιτυχώς την ποίηση, την πεζογραφία, το θέατρο, τη λαογραφία, τη μουσική και την ιεροψαλτική. Ως ακάματος εργάτης του πνεύματος, άφησε ως παρακαταθήκη πλούσιο δημοσιευμένο συγγραφικό έργο, για το οποίο τιμήθηκε από διάφορους φορείς, καθώς και αδημοσίευτο17. Το ποίημά του για τη Ροδαυγή, αποτελούμενο από τέσσερις τετράστιχες στροφές, ακολουθεί τους κανόνες της παραδοσιακής ποίησης, οι στίχοι, ανισομεγέθεις στον αριθμό των συλλαβών, είναι γραμμένοι σε ιαμβικό μέτρο και ομοιοκαταληκτούν ζευγαρωτά. Το περιεχόμενό του εστιάζει στα φυσικά κάλλη του χωριού, με

16. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 43, Ιούλ. - Νοέμβρ. 1990, σ. 3. 17. http://kallimasia.blogspot.com/p/blog-page_17.html ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 144

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

145

έμφαση στα πολλά πλατάνια, τα οποία φύονται στις ρεματιές της, όπου συνήθως υπάρχουν νερομάνες, σε μια από τις βασικές ενασχολήσεις των κατοίκων παλιότερα, την κτηνοτροφία, στο βουνό που στις υπώρειές του απλώνεται το χωριό αμφιθεατρικά, καθώς και στην υπέροχη θέα στην κοιλάδα του Αράχθου και μέρος της οροσειράς της Πίνδου, η οποία προσφέρει θέαση πολλών χωριών, και όχι μόνο.

Και η γράφουσα το παρόν κείμενο, Παναγιώτα Π. Λάμπρη, πέραν των βιβλίων και άλλων δημοσιεύσεων, που έχει γράψει για τη γενέτειρά της, τη Ροδαυγή, έχει εκφραστεί γι’ αυτή και ποιητικά. Τα ποιήματα έχουν δημοσιευτεί σε ποιητικές συλλογές της, αλλά και αλλού. Εδώ, για λόγους οικονομίας, με εξαίρεση που αφορά σ’ ένα χαϊκού, θα σημειωθούν μόνο οι συλλογές. Φυσικά, θα υπάρξει μόνο παράθεση των ποιημάτων, χωρίς σχόλια, διότι, πέραν άλλων, θα ήταν και άκομψο να συμβεί κάτι τέτοιο. Από τα ποιήματα θα παραλειφθούν το «Ἀρχές Μαγιοῦ»18 και το «Τό μοιρολόι τοῦ πεύκου»19, τα οποία αφορούν στη Ροδαυγή, αλλά με έμμεσο τρόπο. Τα ποιήματα είναι τα ακόλουθα: Αὐγή καί Ρ ο δ αυγή 20

Ἄν ἀφαιρέσεις ἀπ’ τή Ροδαυγή τό Ροδθά μείνει ἡ Αὐγή πού ἀλλιῶς Ἠώ καί Ἔω καί Αὔω τήν εἶπαν. Θά μείνει ἡ πανέμορφη ἐρωτική θεά, μέ τά μεγάλα μάτια καί τά ὄμορφα μαλλιά, μέ τόν κροκάτο πέπλο καί τά λευκά φτερά, ροδόσφυρη, ροδόπηχη καί ροδοδάκτυλη, χρυσήνια, χρυσόθρονη καί χρυσοπεδιλάτη, ροδοστεφής καί φάεννα, δροσιά ἀπ’ τούς οὐρανούς νά ραίνει. Ἄν στήν αὐγή τό Ροδ- προτάξεις θά ’χεις τή Ροδαυγή πού ἀλλιῶς Νησίστα καί Ἀθήναιον τήν εἶπαν.

18. Π. Π. Λάμπρη, Ροές, 2020, σ. 34. 19. Π. Π. Λάμπρη, Ροές, 2020, σ. 47. 20. Π. Π. Λάμπρη, Χαρμολῦπες, 2018, σ. 38. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 145

14/10/2021 11:26:52


146

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Θά ’χεις τό καλλιώνυμο ὀρεινό χωριό, μέ τά εὐειδῆ τοπία καί τά πολλά νερά, μέ τά κλιμακωτά πεζούλια καί τά ὡραῖα σπιτικά, ἰοστεφές, ἡλιοστεφές καί ἀνθοστολισμένο, δασοσκεπές, καλλίβοτο καί εὔξενο, εὔανδρο καί καλλιγύναικο, τῶν βουνῶν τήν Ἄρτα νά καλλύνει. ⁂ Λ ιανοτράγου δ α 21

Μέσα στά ὄμορφα χωριά ἡ Ροδαυγή εἶν’ ἕνα, στολίδι τῆς βουνοπλαγιᾶς ὅπ’ εἶναι ἁπλωμένη. Τά λούλουδα τῆς Ροδαυγῆς ἀλλιῶς μοσχοβολᾶνε, ὅποτε νά τά θυμηθῶ, ἀποθυμιές γεννᾶνε. Τῆς Ροδαυγῆς οἱ ὀμορφιές σάν δίχτυα μέ κρατᾶνε, ὅπου κι ἄν πάω, ὅ,τι κι ἄν δῶ, ἀσύγκριτες θενά ’ναι. ⁂ Τ ’ ἀη δ ονάκια 22

Ἄγρυπνο σέ κρατοῦν στή Ροδαυγή τίς νύχτες τ’ ἀηδονάκια. Τό τραγούδι τους, ἐρωτικό κι ἀτέρμονο, τρίλιες ξεχωριστές, συχνά, μοναχικές μέσα στή σιγαλιά τῆς νύχτας ἀναπέμπει.

21. Π. Π. Λάμπρη, Λιανοτράγουδα, 2019, σ. 32. 22. Π. Π. Λάμπρη, Ροές, 2020, σ. 37. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 146

14/10/2021 11:26:52


Π οιήματα για τη Ρ Ο Δ ΑΥ Γ Η

147

Καί κάθε ξάγρυπνος ταξιδευτής, τοῦ χρόνου περατάρης, μένει, ἀκούει, εὐφραίνεται, μά, ἡ καρδιά του κλαίει. ⁂ Χ α ϊ κού 23

Της Ροδαυγής μου πλανεύτρα η άνοιξη και ταξιδεύτρα. Το πρώτο ποίημα, το οποίο δημοσιεύτηκε στην προαναφερθείσα εφημερίδα και αφορά στη Ροδαυγή είναι του Κώστα Μάρη (1951-1998) και έχει τον τίτλο «Η Ροδαυγή»24. Το ποίημα έχει χαραχθεί στην επιτάφια μαρμάρινη πλάκα του δημιουργού του και είναι επηρεασμένο στη μορφή από την παραδοσιακή ποίηση. Δομημένο σε τετράστιχες στροφές, έχει στίχους γραμμένους σε χαλαρό ιαμβικό 15σύλλαβο μέτρο, μια και σε κάποιους εξ αυτών οι συλλαβές διαφοροποιούνται στην έκτασή τους, ενώ διαθέτει ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Στο ποίημα οριοθετείται γεωφυσικά η γενέτειρα του γράφοντος και περιγράφεται με υπέροχες εικόνες, οι οποίες δίνουν το στίγμα της ομορφιάς της και διαπνέονται από έντονο λυρισμό. Ο δημιουργός, με κάθε λέξη κεντάει το τοπίο, του οποίου η ομορφιά τον συγκλονίζει! Οι στίχοι έχουν ως ακολούθως: Στους πρόποδες του Ξεροβουνιού, πάνω σκαρφαλωμένο με χάρες τόσες περισσές και πράσινο ζωσμένο με ράχες, όχτους και γκρεμούς και σπίτια σκορπισμένα φαντάζεις όμορφο χωριό, μέσα από χίλια ένα! Με δαφνοστέφανα βουνά και με σκεπή την Πούλια στέκεις αγέρωχο ψηλά, πνιγμένο μέσ’ σε τούλια. Βρέχεις τα πόδια χαμηλά στου Άραχθου το δάκρυ και στέλνεις γεύση από ζωή στου Αμβρακικού τα βάθη.

23. Π. Π. Λάμπρη, Προσωπική σελίδα της δημιουργού στο fb, 7-5-2020. 24. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 2, Μάιος 1980, σ. 2. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 147

14/10/2021 11:26:52


148

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Στις καταπράσινες πλαγιές, λαλάει τ’ αηδόνι ο κούκος μες στην Άνοιξη, κι ο κότσυφας στο χιόνι. Έχεις μία νότα χωριστή, χειμώνα καλοκαίρι περνώντας απ’ την παγωνιά, στο δροσερό αγέρι. Δε φτάνουν λόγια για να πω το πόσο ξεχωρίζεις το πόσο μέσα την καρδιά του καθενός αγγίζεις. Λαγκάδια, πράσινο, πουλιά, λουλουδιασμένη γη όλα ετούτα σμίγουνε στη λέξη ΡΟΔΑΥΓΗ! Ο Κώστας Μάρης, υπάλληλος στον ΟΤΕ και με σπουδές στην Ανωτάτη Εμπορική, έχει δημοσιεύσει κι άλλα ποιήματα στην ίδια εφημερίδα, τρία τον αριθμό, καθώς και κείμενα, αλλά δεν έχει εκδώσει κάποια ποιητική συλλογή. Τα ποιήματα αυτά έχουν κοινωνικό προσανατολισμό και οι τίτλοι τους είναι «Όχι πόλεμος, ειρήνη»25, «Το χρονικό της υπαίθρου»26 και «Ο Ζητιάνος»27. Αξίζει να σημειωθεί πως από τα πεζά κείμενά του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η νεκρολογία, την οποία έγραψε, πριν τον θάνατό του, και αναγνώστηκε στην εξόδιο ακολουθία του28! Συμπερασματικά, αν είχα να παρατηρήσω επιγραμματικά κάποια στοιχεία, τα οποία αφορούν στα ανωτέρω ποιήματα, που έχουν γραφεί για τη Ροδαυγή Άρτας, θα έλεγα πως ο λεκτικός πλούτος και η ποιητική φόρμα σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με το γνωστικό επίπεδο των γραφόντων, ενώ κοινή συνισταμένη όλων, με μία εξαίρεση, είναι η αγάπη για τη γενέθλια γη, η οποία δημιουργεί την ανάγκη για έκφραση σκέψεων, συναισθημάτων,…, που αυτή έχουν ως αφετηρία, αλλά και ως οδυσσειακό προορισμό! Σημειώσεις: 1. Όποιος επιθυμεί να δει ολόκληρα τα ποιήματα, για τα οποία έγινε λόγος στο πιο πάνω κείμενο, μπορούν να μεταβούν στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: https://www.rodavgi.com. · 2. Στα ποιήματα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία και ο τονισμός της δημοσίευσής τους.

25. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 3, Ιούν. 1980, σ. 3. 26. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 4, Ιούλ. - Αύγ. 1980, σ. 2. 27. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 7, Ιαν. - Φεβρ. 1981, σ. 2. 28. Εφημερίδα «Η ΡΟΔΑΥΓΗ», αρ. φ. 72, Ιούλ. - Σεπτ. 1998, σ. 1. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 148

14/10/2021 11:26:52


Κωνσταντίνα Ζήδρου *

Τζουμέρκα: Aνθρωποι και τόπος. Απο…τυπώματα στον χρόνο Το παράδειγμα των συγγραφέων διαχρονικά1

Η

ανθρώπινη παρουσία στην ευρύτερη περιοχή των Τζουμέρκων ανιχνεύεται ήδη από την εποχή του Χαλκού2. Πιο συγκεκριμένα, στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., εμφανίζονται οι Αθαμάνες, οι οποίοι, όπως και τα όμορα φύλα, διήγαν βίο ποιμενικό νομαδικό. Ως συνέπεια, ο γεωγραφικός τους χώρος, για πολλούς αιώνες, πιθανώς δεν οριζόταν με σταθερά, συνεχή όρια αλλά καθαρά ποιμενικές διαιρέσεις. Κατά τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. πέρασαν από την αγροτική κοι-

* Η Κωνσταντίνα Ζήδρου είναι αρχαιολόγος. 1. Πυρήνας για το συγκεκριμένο κείμενο και αφορμή υπήρξε η ομιλία μου στην εκδήλωση της ΙΛΕΤ στην Άγναντα, κατά το έτος 2018, με θέμα: “Τζουμέρκα: Άνθρωποι και τόπος. Απο….τυπώματα στο χρόνο”. 2. Θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω μία σύντομη ιστορική αναδρομή της περιοχής, προκειμένου να καταδειχθεί η σημασία της η οποία και δικαιολογεί το διαχρονικό ενδιαφέρον των συγγραφέων. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 149

149

14/10/2021 11:26:52


150

Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου

νωνία στον αστικό τρόπο ζωής και τη διαβίωση σε οργανωμένους οικισμούς και πόλεις. Η πρώτη ιστορική αναφορά ανάγεται στο 395 π.Χ., όταν μνημονεύονται ως μέλη της Κορινθιακής και στη συνέχεια της Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Το 354 π.Χ., στον Ιερό πόλεμο, πολέμησαν εναντίον των Φωκέων και το 323 π.Χ., στον Λαμιακό πόλεμο, εναντίον των Μακεδόνων. Το 295 π.Χ., ο Πύρρος προσάρτησε στο βασίλειό του και τα εδάφη των Αθαμάνων, επειδή απέβλεπε στην επίκαιρη γεωγραφική θέση και τον πληθυσμό της, ο οποίος έκτοτε ακολουθούσε τον βασιλιά στις εκστρατείες του. Με την πτώση της βασιλείας το 232 π.Χ. και την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, οι Αθαμάνες ανέκτησαν και πάλι την ανεξαρτησία τους. Κατά τα έτη 220-185 π.Χ., τη διακυβέρνηση ανέλαβαν οι βασιλείς Θεόδωρος και Αμύνανδρος. Ιδιαίτερα ο δεύτερος ανέπτυξε μεγάλη διπλωματική δραστηριότητα και ασκούσε ευρύτερη πολιτική, έξω από τα στενά όρια της επικράτειάς του. Η Αθαμανία δεν πρέπει να απέφυγε την κοινή μοίρα της Ηπείρου το 167 π.Χ., όταν οι λεγεώνες του Αιμιλίου Παύλου κατέστρεψαν 70 Ηπειρωτικές πόλεις και υποδούλωσαν 150.000 Ηπειρώτες. Βεβαίως, η περιοχή δεν καταστράφηκε ολοκληρωτικά, καθώς από την εποχή του Αμυνάνδρου ή λίγο μετά το 167 π.Χ. και τουλάχιστον έως το 88/87 π.Χ. λειτούργησε το Κοινό των Αθαμάνων. Τέλος και κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορικής εποχής γίνεται απλή μνεία των Αθαμάνων. Με την έναρξη της βυζαντινής περιόδου, η περιοχή, αρχικά, θα υπαχθεί διοικητικά στην επαρχία Παλαιάς Ηπείρου και αργότερα στο θέμα Νικοπόλεως. Γενικά, δύναται να χαρακτηριστεί ως στρατηγικής σημασίας πέρασμα, το οποίο ένωνε την Ήπειρο με τη Θεσσαλία και ήλεγχε τμήμα του χερσαίου οδικού δικτύου. Ο κομβικός της ρόλος αναδείχτηκε περισσότερο κατά την περίοδο του «Ανεξάρτητου κράτους της Ηπείρου», καθώς δεν απέχει ιδιαίτερα από την πρωτεύουσά του την Άρτα, αλλά και για έναν επιπλέον λόγο, επειδή από αυτή διερχόταν και η κυριότερη οδική αρτηρία που συνέδεε απευθείας την Άρτα με τα Τρίκαλα και την Ήπειρο με τη Θεσσαλία. Έτσι λοιπόν η ορεινή και απομονωμένη, αλλά στρατηγικού χαρακτήρα πέρασμα της βυζαντινής αυτοκρατορίας, Αθαμανία βρίσκεται την εποχή του Ανεξάρτητου Κράτους της Ηπείρου να πλαισιώνει την πρωτεύουσά του και να διασφαλίζει τμήμα της χερσαίας επικοινωνίας της. Η αμέσως επόμενη ιστορική περίοδος είναι εκείνη της μακραίωνης οθωμανικής κυριαρχίας. Τα χωριά των Τζουμέρκων θα αναγκαστούν να συνθηκολογήσουν το 1478, πετυχαίνοντας όμως προνομιακό καθεστώς αυτοδιοικήσεως με ιδιαίτερα ευνοϊκούς όρους. Τα προνόμια αυτά και η σχετική ηρεμία θα διατηρηθούν έως το 1611 και το αποτυχημένο επαναστατικό κίνημα του Διονυσίου Φιλοσόφου. Έκτοτε, ο ζυγός της δουλείας έπεσε βαρύς επάνω στην περιοχή, όπως και στην υπόλοιπη Ήπειρο. Μετά την έκρηξη της επανάστασης, οι περιοχές των Τζουμέρκων και του Ραδοβιζίου βρίσκονται σε συνεχή αναταραχή, τα κινήματα διαδέχονται το ένα το άλλο, αρκετές μάχες διεξάγονται στα εδάφη τους, αλλά και αρκετά χωριά υφίΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 150

14/10/2021 11:26:52


Τ ζουμέρκα : Άνθρωποι και τόπος . Α πο … τυπώματα στον χρόνο

151

στανται λεηλασίες, καταστροφές ή καίγονται και καταστρέφονται ολοκληρωτικά π.χ. Άγναντα, Συρράκο, Καλαρρύτες. Μια νέα σειρά επαναστατικών κινημάτων θα ξεσπάσει λίγο μετά την ίδρυση του πρώτου ελληνικού κράτους, στο οποίο τα Τζουμέρκα δεν περιλαμβανόταν. Οι μάχες υπήρξαν σκληρές και αιματηρές, ενώ και πάλι τα χωριά θα γνωρίσουν τα αντίποινα των κατακτητών. Ως αποτέλεσμα όμως των συνεχιζόμενων αυτών αγώνων και της διπλωματίας ήρθε η προσάρτηση των Τζουμέρκων στο ελληνικό κράτος το 1881, μαζί με τμήματα της Θεσσαλίας και της Άρτας. Αφού επιτεύχθηκε ο μεγάλος αυτός στόχος, η περιοχή δεν θα ειρηνεύσει, αλλά θα ακολουθήσει την ταραγμένη πορεία της νεώτερης Ελλάδας, συμμετέχοντας στα μεγάλα πολεμικά γεγονότα και συνεχίζοντας, έως τη σύγχρονη εποχή, να αποτελεί κοιτίδα αγωνιστών και αντίστασης στον εκάστοτε κατακτητή. Η ορεινή και δυσπρόσιτη αλλά στρατηγικής σημασίας περιοχή της αρχαίας Αθαμανίας κέντρισε από νωρίς το ενδιαφέρον των αρχαίων συγγραφέων, διατηρώντας το αμείωτο για αιώνες3. Πιο συγκεκριμένα, οι όροι Αθαμανία και Αθαμάνες εντοπίζονται σε έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας ήδη από τον 6ο π.Χ. αι., οπότε κυρίως οι αποικίες και το ιερό και μαντείο της Δωδώνης ήταν γνωστά στον νοτιοελλαδικό κόσμο. Εξακολουθούν αδιάκοπα έως και την περίοδο της ρωμαιοκρατίας και πιο συγκεκριμένα έως και τον 2ο αι. μ. Χ. Στη συνέχεια, εμφανίζονται και στη βυζαντινή γραμματεία από τον 5ο μ. Χ. αι. έως και τον 12ο μ.Χ. αι., με μια διακοπή κατά τον 4ο, 7ο, 8ο και 11ο αιώνα. Εκτός από το μεγάλο χρονολογικό εύρος, αξιοσημείωτος θεωρείται ο αριθμός και οι προσωπικότητες των συγγραφέων. Πιο αναλυτικά, και ξεκινώντας χρονολογικά, αναφορές στην Αθαμανία συμπεριλαμβάνονται στη γραμματεία της κλασικής αρχαιότητας: στον 6ο π.Χ. αι. στο έργο του Μιλήσιου γεωγράφου Εκαταίου, στον 4ο π.Χ. αι. στο έργο του φιλοσόφου Αριστοτέλη, του μαθηματικού, αστρονόμου και φιλοσόφου Εύδοξου από την Κνίδο, του ιστορικού Θεόπομπου από τη Χίο και του ποιητή Σκυθίνου από την Τέω, στον 3ο π.Χ. αι. στο έργο του Καλλίμαχου από την Κυρήνη και στον Αντίγονο από την Κάρυστο, στον 2ο π.Χ. αι. στο έργο του ιστορικού Ηρακλειδη Λέμβου, στον Πολέμωνα από το Ίλιο, στον μεγάλο ιστορικό Πολύβιο και τέλος στο φυσιοδιφικό και αποσπασματικά σωζόμενο έργο του πολυγραφότατου Ποσειδώνιου από την Απάμεια.

3. Αναλυτικά τα χωρία των συγγραφέων και βιβλιογραφικές παραπομπές υπάρχουν στη μελέτη που συντάθηκε από τις αρχαιολόγους Ανθή Αγγέλη και Κωνσταντίνα Ζήδρου, υπό την επιστημονική εποπτεία της αρχαιολόγου, τ. Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Χρυσηίδος Τζουβάρας Σούλη, με τίτλο «Αρχαιολογικές επεμβάσεις και έρευνες στην περιοχή της αρχαίας Αθαμανίας και του βυζαντινού Τζεμέρνικου», για την ΙΛΕΤ, κατά το έτος 2011 και υπάρχει αναρτημένη στην ιστοσελίδα της εταιρείας. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 151

14/10/2021 11:26:52


152

Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου

Συνεχίζοντας με την περίοδο της ρωμαιοκρατίας, η Αθαμανία, παρά την εγκατάλειψη και την παρακμή της, δεν λησμονήθηκε από τους διάφορους σύγχρονους συγγραφείς. Αντίθετα, συχνά εμπεριέχεται στα έργα τους, με διάφορες αφορμές: στον 1ο π.Χ. αι. στο ογκώδες έργο «Γεωγραφικά» του γεωγράφου και ιστορικού Στράβωνα από την Αμάσεια του Πόντου, στον συμπιλητή Διονύσιο Αλικαρνασσέα, στον ιστορικό Διόδωρο Σικελιώτη και στην «Περιήγησις» του Σκύμνου από τη Χίο. Στον επόμενο 1ο μ. Χ. αι., στο έργο του Πλουτάρχου και του Αππιανού από την Αλεξάνδρεια. Στον 2ο μ.Χ. αι. στους «Δειπνοσοφιστές» του Αθήναιου από τη Ναύκρατη, στο έργο του φιλολόγου Αίλιου Ηρωδιανού, στο γεωγραφικό έργο του Κλαύδιου Πτολεμαίου και στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» του Δίωνα Κάσσιου από τη Νίκαια της Βιθυνίας. Ως άμεση συνέπεια της σημασίας της περιοχής αλλά και του πρωταγωνιστικού ρόλου που διαδραμάτισε κατά την ιστορική περίοδο πριν από τη ρωμαϊκή κατάκτηση, θεωρούνται οι ποικίλες αναφορές σε κείμενα της βυζαντινής γραμματείας. Πιο συγκεκριμένα, μετά από ένα κενό δύο αιώνων, στη φιλολογική παραγωγή των οποίων δεν υπάρχει καμία μνεία στην Αθαμανία και τους κατοίκους της, ακολουθεί ο 5ος μ.Χ. αι., με το Λεξικό του Ησύχιου από την Αλεξάνδρεια. Στον επόμενο 6ο αι., η Επιτομή των Εθνικών του Στεφάνου Βυζαντίου. Ένα ακόμη σχετικό χωρίο εντοπίζεται, μετά από ένα κενό δυο αιώνων, στον 9ο αι. και σε ένα ακόμη βυζαντινό λεξικό, αυτό του Πατριάρχη Φωτίου. Στον ακόλουθο 10ο αι., στο έργο του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου. Παραμένοντας στη μεσοβυζαντινή περίοδο και περνώντας στο α΄ μισό του 12ου αιώνα, στον χρονογράφο Ιωάννη Ζωναρά. Η περιήγηση στον τελευταίο αιώνα της μεσοβυζαντινής περιόδου αλλά και γενικότερα στη γραμματεία της βυζαντινής εποχής ολοκληρώνεται με δύο ακόμη λεξικά, το γνωστό, με το συμβατικό όνομα, «Μέγα Ετυμολογικό» και το αντίστοιχο «Ετυμολογικόν Συμεώνος», καθώς και ένα φιλολογικό έργο σχολιασμού των ομηρικών επών, τις «Παρεκβολές εις την Ομήρου Ιλιάδα» του Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ευσταθίου. Συμπερασματικά, ως υψίστης σημασίας θεωρούνται τα αντλούμενα στοιχεία τόσο για τη θέση της περιοχής, τη γειτνίαση της με άλλα φύλα αλλά και τις σχέσεις της με τις όμορες επικράτειες όσο και για την ιστορία και τη σημασία της. Συνολικά, από τις ποικίλες πηγές πληροφορούμαστε ότι η Αθαμανία γειτνιάζει με τη Θεσσαλία, ότι βρίσκεται σε αυτή ιερό των Νυμφών, καθώς και μία πόλη, η επονομαζόμενη Κραννών, ιδρυμένη από τον Κράνωνα τον Πελασγό και μια έτερη η Άκανθος. Αντίστοιχα, για τους Αθαμάνες ότι ανήκουν στα Ηπειρωτικά φύλα και ότι ασχολούνται με την κτηνοτροφία, ενώ οι γυναίκες τους καλλιεργούν τη γη. Επιπρόσθετα, για την πολιτική τους μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, για τη συμμετοχή τους στα γεγονότα του Γ΄ Ιερού πολέμου, στη συμμαχία των Αθηναίων κατά των Μακεδόνων, μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου, αλλά ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 152

14/10/2021 11:26:52


Τ ζουμέρκα : Άνθρωποι και τόπος . Α πο … τυπώματα στον χρόνο

153

και στην εκστρατεία του Πύρρου. Κυρίως όμως για τον πρωταγωνιστικό ρόλο που διαδραμάτισαν κατά την περίοδο πριν από τη ρωμαϊκή κατάκτηση, υπό την ηγεσία του βασιλιά τους Αμυνάνδρου. Επίσης, για τον συνοικισμό τους με τους Κυλικράνες και κατ’ άλλους με τους Περραιβούς, για τον χαρακτηρισμό τους ως βαρβάρων, ο οποίος αφορά περισσότερο πολιτικά και λιγότερο πολιτιστικά κριτήρια, οπωσδήποτε όμως όχι εθνολογικά ή γλωσσικά, όπως και για ποικίλες λέξεις της αθαμανικής διαλέκτου. Οι αναφορές συχνά επαναλαμβάνονται από συγγραφέα σε συγγραφέα. Στη συνέχεια4 και αρκετούς αιώνες αργότερα, κατά τον 19ο αι., εποχή μεγάλης ακμής για το περιηγητικό κίνημα στον ελλαδικό χώρο, οι δυο σημαντικότεροι, για την Ήπειρο περιηγητές, ο Γάλλος γιατρός F.C.H.L. Pouqueville και ο Βρετανός στρατιωτικός, διπλωμάτης, τοπογράφος, αρχαιόφιλος, συγγραφέας και περιηγητής W. M. Leake επισκέπτονται και την περιοχή των Τζουμέρκων. Στα έργα τους εμπεριέχονται αναλυτικές και συχνά γλαφυρές περιγραφές, συνδυασμένες με υψίστης σημασίας πληροφορίες σχετικά με την τοπογραφία, κυρίως την αρχαία, την ιστορία, αρχαία, μεσαιωνική και νεότερη, την αρχαιολογία, δηλαδή μνημεία, θέσεις και ευρήματα, ιδιαίτερα νομίσματα και αγαλμάτια, τη λαογραφία, με λεπτομερειακή περιγραφή του τρόπου ζωής, των αντικειμένων, παραδοσιακών πρακτικών π.χ. γεωργικών, ηθών και εθίμων, δοξασιών, παραδόσεων, τραγουδιών, γιορτών, πανηγυριών, την αρχιτεκτονική, τη δημογραφία, το φυσικό περιβάλλον, δέντρα, φυτά, καλλιέργειες, πανίδα, το κλίμα, την ανθρωπολογία, περιγραφές των διαφορετικών εθνοτήτων και των χαρακτηριστικών τους κ.α. Πιο συγκεκριμένα, ο F.C.H.L. Pouqueville διορίστηκε πρόξενος της Γαλλίας στα Ιωάννινα, όπου και υπηρέτησε από το 1805 έως το 1815. Κατά τη διάρκεια της θητείας του περιηγήθηκε ολόκληρη την Ήπειρο αλλά και μεγάλα τμήματα της υπόλοιπης Ελλάδας. Συγκέντρωσε ποικίλο υλικό και κατέγραψε συστηματικά, περιγράφοντας με λεπτομέρειες, τόσο τη σύγχρονή κατάσταση όσο και τις αρχαίες θέσεις. Το έργο του θεωρείται σταθμός και ξεχωρίζει ανάμεσα στα περιηγητικά κείμενα για τον αξεπέραστο όγκο και την ποικιλία του, όπως και για το γεγονός ότι ο δημιουργός του παρέμεινε τον περισσότερο χρόνο από όλους τους περιηγητές στη χώρα μας. Παράλληλα, εκδόθηκε πριν από το αντίστοιχο του W. M. Leake και για αυτό κατέχει τον χαρακτηρισμό του πρώτου ολοκληρωμένου οδοιπορικού στην Ελλάδα. 4. Για τη νεότερη εποχή γίνεται μία ενδεικτική επιλογή συγγραφέων που υπηρετούν τον στόχο του κειμένου, να καταδείξουν και να τονίσουν δηλαδή τη σημασία των Τζουμέρκων στη γραμματεία κάθε εποχής. Δεν πρόκειται για προϊόν συστηματικής έρευνας, ούτε για πλήρη κατάλογο, όπως είναι προφανές, καθώς πολυάριθμοι συγγραφείς έχουν συμπεριλάβει στα έργα τους στοιχεία για τα Τζουμέρκα. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 153

14/10/2021 11:26:52


154

Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου

Αντίστοιχα, ο έτερος μεγάλος περιηγητής της Ηπείρου ο W. M. Leake ανέλαβε, τον Σεπτέμβριο του 1804, τη διαπραγμάτευση με τους διοικητές των επαρχιών της ευρωπαϊκής Τουρκίας για την αμυντική θωράκιση των περιοχών τους. Έδρα του, για έναν και πλέον χρόνο, θα γινόταν τα Γιάννενα, όπου ενεργούσε ως πρόξενος της χώρας του. Από τότε και έως τον Φεβρουάριο του 1807 ταξίδευε συνεχώς μεταξύ Ηπείρου, Μακεδονίας, Θεσσαλίας, Ρούμελης και Πελοποννήσου, επιδιώκοντας την καταγραφή χρήσιμων δεδομένων και την κατόπτευση του χώρου για στρατιωτικούς λόγους. Παράλληλα, προσδιόριζε αρχαιολογικούς χώρους, με μία ζηλευτή ακρίβεια, συγκρίνοντας την αρχαία με τη νέα γεωγραφία. Τον Οκτώβριο του 1808 δέχτηκε νέα αποστολή στην Ήπειρο, να φέρει στον σύμμαχο των Άγγλων, τον Αλή πασά, ένα φορτίο κανόνια και πολεμοφόδια και να αναλάβει χρέη εκπροσώπου της Αγγλίας. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1808 έφτασε στην Πρέβεζα και από τότε έως και τον Μάρτιο του 1810 διέμενε άλλοτε στην Πρέβεζα και άλλοτε στα Γιάννενα, πραγματοποιώντας, παράλληλα, νέες περιοδείες σε περιοχές που δεν είχε ακόμη επισκεφτεί. Το 1810 επέστρεψε στην πατρίδα του και άρχισε να επεξεργάζεται το υλικό, με σκοπό να το παρουσιάσει σε μια σειρά εκδόσεων. Στον 19ο αι. και στα έργα με πληθώρα και ποικιλία σημαντικών αναφορών στην περιοχή των Τζουμέρκων, εντάσσονται και τα αντίστοιχα του Παργινού λόγιου και ιστοριοδίφη Παναγιώτη Αραβαντινού, με τίτλο: «Χρονογραφία της Ηπείρου των τε όμορων ελληνικών και ιλλυρικών χωρών διατρέχουσα κατά σειράν τα εν αυταίς συμβάντα από του σωτηρίου έτους μέχρι του 1854», και «Περιγραφή της Ηπείρου εις μέρη τρία», ο οποίος καταπιάστηκε, με τόσο πάθος, με την έρευνα και μελέτη της ιστορίας και λαογραφίας της Ηπείρου, ώστε χαρακτηρίστηκε ως ειδικός Ηπειρογράφος. Αντίστοιχα, ο Μητροπολίτης Άρτης Ξενόπουλος Σεραφείμ Βυζάντιος, μια εξέχουσα πνευματική προσωπικότητα, λόγιος και ιστοριοδίφης, με πλούσιο ποιμαντικό και συγγραφικό έργο, στο «Δοκίμιον ιστορικής τινός περιλήψεως της ποτέ αρχαίας και εγκρίτου ηπειρωτικής πόλεως Άρτης και της ωσαύτως νεωτέρας πόλεως Πρεβέζης» διασώζει έναν αξιομνημόνευτο αριθμό στοιχείων και προφορικών παραδόσεων για τα εκκλησιαστικά και κοσμικά μνημεία της περιοχής, όπως και για την οθωμανική παρουσία, αρκετά από τα οποία αμφιλεγόμενης ιστορικής ακρίβειας. Ο 19ους αι. ολοκληρώνεται με το σημαντικό έργο του Γερμανού γεωλόγου και γεωγράφου Alfred Philippson, με τίτλο: «Θεσσαλία και Ήπειρος. Ταξίδια και εξερευνήσεις στη Βόρεια Ελλάδα». Αν και οι περιηγήσεις του είχαν συγκεκριμένο σκοπό, τη μελέτη της γεωλογίας επιλεγμένων περιοχών και την επίδραση της στον ανθρωπογενή παράγοντα, ωστόσο έχει συμπεριλάβει αναλυτικές περιγραφές με τεράστιο όγκο διαφορετικών δεδομένων, κατατάσσοντας τον συγγραφέα στην κατηγορία των περιηγητών. Έχει ταξιδέψει στην Ιταλία, την Ελλάδα, την Τουρκία και τη Μ. Ασία, δημοσιεύοντας, σε αντίστοιχα έργα, τα στοιχεία και τα συμπεράσματά του. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 154

14/10/2021 11:26:52


Τ ζουμέρκα : Άνθρωποι και τόπος . Α πο … τυπώματα στον χρόνο

155

Στον επόμενο 20 αι.,5 δύο προσωπικότητες θεμελίωσαν την ιστορική και αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή των Τζουμέρκων. Πρώτος, ο μεγάλος Άγγλος ελληνιστής ιστορικός N. Hammond, ο οποίος συνέδεσε το όνομά του με την ιστορία της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Ήδη από το 1929, ξεκίνησε τις επισκέψεις του στη ΒΔ Ελλάδα και την Αλβανία. Όταν, το 1938, το αγγλικό Υπουργείο Άμυ­νας αναζητούσε ειδικούς εν όψει των δια­φαινόμενων πολεμικών συγκρούσεων, ανα­ κάλυψε στο πρόσωπό του τον κατάλληλο άνθρωπο για την περιοχή μας. Πολέμησε στο ελληνικό μέτωπο, συμμε­τέχοντας στις δυνάμεις των Συμμάχων. Για τον ηρωισμό του και τη συνολική προσφορά του στην Ελληνική Αντίσταση τιμήθηκε, το 1946, από την Ελλάδα, με το Παράσημο του Φοίνικος. Μετά τη λήξη του πολέμου, επέ­στρεψε στα ακαδημαϊκά του καθήκοντα. Το συγγραφικό του έργο είναι ογκωδέστα­το. Ασχολήθηκε με την αρχαία ιστορία των Βαλκανίων και λεπτομερειακά με την ιστορία της Μακεδονίας. Παράλληλα, μνημειώδες θεωρείται και το βιβλίο του για την Ήπειρο, στο οποίο ανατρέχουμε πάντοτε, ενώ συχνά για τη μελέτη διαφόρων θεμάτων βασιζόμαστε, ακόμη και σήμερα, όπως για τις ακροπόλεις της αρχαίας Αθαμανίας. Ακολουθεί ο αρχαιολόγος σταθμός για την Ήπειρο, ο δάσκαλος όλων μας, ο ογκόλιθος Σωτήρης Δάκαρης. Ως επιμελητής αρχαιοτήτων και αργότερα ως καθηγητής Πανεπιστημίου, πότε μόνος του και πότε συντροφιά με τον καλό του φίλο N. Hammond, περιηγήθηκε ολόκληρη την Ήπειρο και ανέσκαψε επιλεγμένες θέσεις. Αντιλαμβανόμενος, από νωρίς, τη σημασία της Αθαμανίας, πραγματοποίησε μικρή ανασκαφική έρευνα στα Γουριανά, επισκέφτηκε αρχαίες θέσεις και μελέτησε κινητά ευρήματα. Με τον τρόπο αυτό θεμελίωσε τη συστηματική αρχαιολογική έρευνα στην επικράτεια των Αθαμάνων. Τις δύο προαναφερθείσες εμβληματικές προσωπικότητες διαδέχτηκαν αρκετοί επιστήμονες, διαφόρων ειδικοτήτων, οι οποίοι έστρεψαν το ενδιαφέρον τους στην περιοχή των Τζουμέρκων και μας έχουν ήδη αποκαλύψει σημαντικά στοιχεία της ιστορίας και του πολιτισμού της, εξακολουθώντας, παράλληλα, τις προσπάθειές τους με αμείωτη ένταση. Αναφέρω ενδεικτικά: τη Τζουμερκιώτισσα αρχαιολόγο, Διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πρέβεζας και δραστήριο μέλος της Ι.Λ.Ε.Τ. Ανθή Αγγέλη η οποία έχει μελετήσει και δημοσιεύσει ποικίλα θέματα σχετικά με την ιστορία και αρχαιολογία της αρχαίας Αθαμανίας, τη Διευθύντρια της 5. Αντίστοιχα και στη σύγχρονη εποχή, αναφέρομαι σε επιστήμονες τους οποίους είτε έχω γνωρίσει και γνωρίζω προσωπικά, είτε έχω μελετήσει κατά κόρον και φυσικά ασχολήθηκαν, συστηματικά, με την τοπική ιστορία, αρχαιολογία και τον πολιτισμό στις διάφορες εκφάνσεις του. Δεν επιθυμώ να υποτιμήσω, να υποβαθμίσω ή να υποσκελίσω κανέναν από τους επίσης πολυάριθμους ανθρώπους του πνεύματος που επέλεξαν να συμπεριλάβουν στα έργα τους αναφορές στα Τζουμέρκα. Απλώς, προσωπικά, επέλεξα ονόματα σε τυχαία σειρά, το έργο των οποίων έχουν προωθήσει καταλυτικά την ιστορική και αρχαιολογική έρευνα, αντικείμενο ενασχόλησης και της ΙΛΕΤ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 155

14/10/2021 11:26:53


156

Κ ωνσταντίνα Ζ ή δ ρου

Εφορείας Αρχαιοτήτων Άρτας Βαρβάρα Παπαδοπούλου η οποία περιηγήθηκε τα εκκλησιαστικά μνημεία, επιμελήθηκε εργασίες αποκατάστασής τους για χρόνια, συγγράφοντας παράλληλα πληθώρα σχετικών άρθρων, την τ. Καθηγήτρια του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Χ. Τζουβάρα – Σούλη η οποία εντόπισε και μελέτησε τις λατρείες των αρχαίων Αθαμάνων, τους προγενέστερους αρχαιολόγους Α. Ορλάνδο και Π. Βοκοτόπουλο οι οποίοι ασχολήθηκαν, λεπτομερειακά, με την καταγραφή, μελέτη και αναστήλωση των εκκλησιαστικών μνημείων του Ανεξάρτητου Κράτους της Ηπείρου, συμπεριλαμβάνοντας και την Κόκκινη Εκκλησιά, τον Λ. Χατζηαγγελάκη, τον εξαίρετο, παθιασμένο αρχαιολόγο ο οποίος ανέσκαψε θέσεις της αρχαίας Αθαμανίας στην Π.Ε. Καρδίτσας, τον αρχιτέκτονα Β. Κασκάνη ο οποίος έδωσε και δίνει καθημερινές μάχες για την καταγραφή και διάσωση των νεότερων μνημείων των Τζουμέρκων έχοντας δημοσιεύσει και σχετικές μελέτες στα Τζουμερκιώτικα Χρονικά, τον τ. Καθηγητή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Α. Κατσίκη ο οποίος εμβαθύνει στο θέμα των Καλαρρυτινών αργυροχόων και τέλος τον Ομότιμο Καθηγητή Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ε. Αυδίκο ο οποίος όχι μόνο μελετά τον λαϊκό πολιτισμό της περιοχής αλλά επιδιώκει να φέρνει σε αυτή και τους συναδέλφους και τους φοιτητές του, μέσω του θεσμού του Θερινού Σχολείου. Βέβαια, υπάρχουν πολλοί ακόμη που είτε δε γνωρίζω είτε δεν αναφέρω για λόγους οικονομίας χώρου και χρόνου. Ολοκληρώνοντας, τα εύσημα θα πρέπει να αποδοθούν αρχικά στη φύση δημιουργό αυτού του μεγαλειώδους και μοναδικού φυσικού περιβάλλοντος. Εν συνεχεία, στους αρχαίους Αθαμάνες, οι οποίοι αποφάσισαν να κατοικήσουν και να δαμάσουν το τραχύ και γεμάτο δυσκολίες περιβάλλον. Όπως και σε όλους τους προγόνους μας, που όχι μόνο επιβίωσαν σε αυτό αλλά και δεν το εγκατέλειψαν ποτέ, παραμένοντας για χιλιετίες και δημιουργώντας το ιδιαίτερο πολιτιστικό κράμα. Το σύνολο των αρχαίων συγγραφέων, περιηγητών και σύγχρονων επιστημόνων, εντυπωσιασμένοι από το φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον, κατέγραψαν ήδη και εξακολουθούν να καταγράφουν σημαντικές πτυχές του, επιδιώκοντας τη διάσωση του παρελθόντος των Τζουμέρκων από τη λήθη του χρόνου. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη πολλά να γίνουν…

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 156

14/10/2021 11:26:53


ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΑ «ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ»

Γ.Κ. Χατζόπουλος*

«Εν ευγνωμοσύνη άρχεσθε γράφειν»

Μ

ε ευγνωμοσύνη και βαθύ σεβασμό δέχθηκα για μια ακόμη χρονιά την κιβωτό, που διαφυλάσσει τον ανεξίτηλο ελληνικό πολιτισμό των Τζουμέρκων. Θα ήταν παντελώς άδικο να μη νιώθω ευγνωμοσύνη, αλλά και έντονο θαυμασμό προς τους λειτουργούς του ιερού τεμένους του λαϊκού μας πολιτισμού, τους ανθρώπους της ΙΛΕΤ. Χωρίς ίχνος κολακείας,αλλά με πλήρη συναίσθηση της άτεγκτης αλήθειας, οφείλω να ομολογήσω πως οι ιερουργοί της παράδοσής μας αναλώνονται σ’ έναν αγώνα δύσκολο από κάθε άποψη, χωρίς να λυπούνται τον κόπο, την αγωνία, αλλά και το ιερό πάθος, που διακρίνει όλους εκείνους, οι οποίοι αφιλοκερδώς αναλώνονται στην εκπλήρωση του χρέους. Ειλικρινά, το νέο τεύχος εντυπωσιάζει από κάθε άποψη. Από το περίτεχνο εξώφυλλο αλλά και το περισπούδαστο περιεχόμενο, το οποίο μαρτυρεί εύγλωττα την αγάπη, το ενδιαφέρον και παράλληλα τη φιλοδοξία της ομάδας, που διαθέτει τον πολύτιμο χρόνο της, για να αντιστρατευτεί στη μανία του πανδαμάτορα και κατεδαφιστή της ζωογόνου παράδοσής μας, η οποία μας κράτησε και μας κρατεί στητούς κι ολόρθους μέσα στο χαλασμό. Τα παρατιθέμενα κείμενα στις 180 σελίδες του εντυπωσιακού τεύχους δίνουν την ποιότητα, τη σημαντική βελτίωση, αλλά και τη φιλοδοξία να ενταχθεί αυτό στον κατάλογο των επίλεκτων εντύπων. Διανθισμένο με ιστορικές εικόνες διατρέχει λαμπρές τοπικές ιστορίες, στρέφεται με πολύ σεβασμό στον λαϊκό μας πολιτισμό, μα ούτε και προσπερνά την τοπική τέχνη, την παράδοση και τον πολιτισμό. Και όλα αυτά με ζηλευτή προσέγγιση, με προσοχή, που εύλογα κινεί το θαυμασμό. Την αυλαία του περιεχομένου ανοίγει η κ. Λ. Στάμου με το περισπούδαστο εισαγωγικό της άρθρο «Τα όνειρα δεν μπορούν να μπουν σε καραντίνα» Ακολουθούν τα πολύ ενδιαφέροντα κείμενα των : Δ. Καλούσιου, Κ. Τζουμάκα, Δ. Ράπτη, Σ. και Μ. Τζίμα, Π. Λάμπρη, Ν. Καρατζένη, Μ. Μαγκλάρα, Β. Ντόκα, Π. Λάμπρη και Κ. Σχισμένου.

* Ο Γ.Κ. Χατζόπουλος είναι φιλόλογος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 157

157

14/10/2021 11:26:53


158

Γ. Κ . Χ ατζόπουλος

Θα σταθώ με ευλάβεια στην τόσο χρήσιμη και αναγκαία έρευνα ομάδας νέων ανθρώπων, που με εξαιρετική αγάπη πραγματεύονται το θέμα: « Αρωματικά φυτά και βότανα στον παραδοσιακό και σύγχρονο Ελληνικό Πολιτισμό» Είναι, όντως, αξιόλογο το θέμα με το οποίο καταπιάστηκαν οι αξιέπαινες ερευνήτριες με την επιβλέπουσα κ. Χρυσού-Καρατζά, αφού ο ρόλος των αρωματικών φυτών και βοτάνων έπαιξε και εξακολουθεί να είναι σημαντικός, τόσο στην επίλεκτη διατροφή μας, όσο και στη θωράκιση της υγείας μας. Αξίζει πράγματι δίκαιος έπαινος στις νεαρές ερευνήτριες, αφού όχι μόνον επέλεξαν ένα τόσο σημαντικό θέμα, αλλά και το διαπραγματεύτηκαν με τόση αγάπη, προσοχή, υπομονή, υπευθυνότητα και μέθοδο. Ευχή μας, τέτοιες προσπάθειες να βρουν και άλλους μιμητές, που θα συμβάλουν στην ποιότητα της ζωής μας, η οποία κατακλύζεται από αμφίβολης και συχνά επικίνδυνης προσφοράς της σύγχρονης θεραπευτικής και βιοτροφικής αλυσίδας. Θα κλείσω τη σημερινή μου αναφορά με την ευχή τα Τζουμερκιώτικα Χρονικά να συνεχίσουν την πολλαπλώς ωφέλιμη πορεία τους, αντιμαχόμενα την «οργή» του παντοκαταλύτη χρόνου, που, αντί για την ευτυχία, μας οδηγεί στον «Γολγοθά» της δυστυχίας.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 158

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

ΑΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ – ΓΚΙΒΑΛΟΥ*

Γιώργου Κ. Κοτζιούλα Ηπειρώτικες περιοδείες, Ηπειρώτικα αφηγήματα και άλλα. Στα βουνά της Ηπείρου. Σημειώσεις ενός φυσιολάτρη Εισαγ.-επιμ. Γιώργος Ν. Γιαννάκης, Πρόλογος, κοινωνιολαογραφικός υπομνηματισμός Κώστας Γ. Μαργώνης, εκδ. Δήμος Βορείων Τζουμέρκων, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων, Πράμαντα Ιωαννίνων 2021, σσ. 236.

Ο

Γιώργος Κ. Κοτζιούλας, μια εμβληματική μορφή των ελληνικών γραμμάτων, γνωστός στο ευρύ κοινό κυρίως για τα θεατρικά του έργα και την παράστασή τους στα βουνά από τον θίασό του «Λαϊκή Σκηνή» κατά τη διάρκεια της Αντίστασης, έχει ένα πλουσιότατο και ποικίλο έργο που περιλαμβάνει ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο και κριτικές μελέτες, μεταφράσεις Αρχαίων και Λατίνων κλασικών, καθώς και ευρωπαίων λογοτεχνών. Η εύθραυστη υγεία του, καθώς και η αριστερή ιδεολογία του θα σταθούν φραγμός στο να διοριστεί ως καθηγητής στη δημόσια ή ιδιωτική εκπαίδευση, αν και υπήρξε δεινός φιλόλογος, όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης ή o μελετητής του έργου του. Οι σκληρές συνθήκες της ζωής του και η ανέχεια τον αναγκάζουν να περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ήπειρο, από όπου καταγόταν. Την Ήπειρο αφορούν και τα κείμενα του τόμου αυτού, που σχολιάζονται με ιδιαίτερη επιστημονική εμβρίθεια από δύο εξαίρετους επιστήμονες-φιλολόγους, τον Γιώργο Ν. Γιαννάκη και τον Κώστα Γ. Μαργώνη. Το βιβλίο αυτό συνεισφέρει στη μελέτη του έργου του Γιώργου Κοτζιούλα, καθώς δημοσιεύονται σ’ αυτό για πρώτη φορά οι «Ηπειρώτικες περιοδείες» του συγγραφέα, ενώ αναδημοσιεύονται και άλλα «Ηπειρώτικα αφηγήματα» και οι

* Η Άντα Κατσίκη- Γκίβαλου είναι Ομ. Καθηγήτρια ελληνικής φιλολογίας ΕΚΠΑ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 159

159

14/10/2021 11:26:53


160

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

«Σημειώσεις ενός φυσιολάτρη» που ολοκληρώνουν μια άγνωστη σχεδόν πλευρά του, αυτήν του «περιηγητή». Θα λέγαμε ότι το βιβλίο αυτό είναι η έκφραση αγάπης του Κοτζιούλα προς τη γενέθλια γη και αντίστοιχα των κατοίκων της προς αυτόν. Αυτό ομολογούν τόσο το Προλογικό σημείωμα του δημάρχου Βορείων Τζουμέρκων κ. Γιάννη Σεντελέ, της προέδρου της Ι.Λ.Ε.Τ. κυρίας Λαμπρινής Στάμου και φυσικά τα κείμενα των σχολιαστών και επιμελητών του βιβλίου. Τα Τζουμέρκα και ιδιαίτερα η Πλατανούσα έχει και άλλοτε τιμήσει τον Γ. Κοτζιούλα με ημερίδες και η Ι.Λ.Ε.Τ. το 2016 εξέδωσε αφιερωματικό τεύχος για τα εξήντα χρόνια από το θάνατό του.1 Το βιβλίο είναι άρτια δομημένο: αποτελείται πέρα από τα «Προλογικά σημειώματα» και τις «Ευχαριστίες» του γιου του συγγραφέα Κ.Γ. Κοτζιούλα, εξαίρετου φιλολόγου και σεμνού μελετητή, από τον Πρόλογο του Κ.Γ. Μαργώνη, που κατατοπίζει τον αναγνώστη για το περιεχόμενο των κειμένων, εκφράζοντας και τις ευχαριστίες του προς τον Κ.Γ. Κοτζιούλα για την παραχώρηση του χειρογράφου των αδημοσίευτων «Περιοδειών» και για τις πολύτιμες πληροφορίες που έδωσε στους επιμελητές για τη ζωή και το έργο του πατέρα του. Ακολουθεί η εμπεριστατωμένη «Εισαγωγή» του Γ.Ν. Γιαννάκη, η οποία αναφέρεται στη βιοεργογραφία του Κοτζιούλα και στα κείμενα που ακολουθούν. Η «Εισαγωγή» χαρακτηρίζεται από πληρότητα, πυκνότητα έκφρασης, επιστημονική τεκμηρίωση και αποτελεί ένα κείμενο όχι μόνο περιγραφικό αλλά και ερμηνευτικό των κειμένων που ακολουθούν. Ο Γ.Ν. Γιαννάκης αναδεικνύει με λόγο πυκνό «το πλούσιο και πολυσχιδές έργο» του ποιητή σε άμεση συσχέτιση με τις δυσκολίες της ζωής του και τα ευρύτερα ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει ο μελετητής στις αδημοσίευτες «Ηπειρώτικες περιοδείες». Τις κατατάσσει στο «γραμματειακό είδος της περιηγητικής πεζογραφίας» (σ. 25) και στη συνέχεια προβάλλει κεντρικά θέματά τους, όπως είναι η θέση του ποιητή για τους τουρκόγυφτους, για τον πόλεμο, για τον τρόπο διδασκαλίας της ιστορίας, που αποδεικνύουν ότι οι «Ηπειρώτικες περιοδείες» δεν είναι μόνο φυσιολατρικές περιδιαβάσεις στο Ξεροβούνι, στην Άρτα και σε κάποια Τζουμερκοχώρια, αλλά συνάμα και προκλήσεις για κοινωνιολογικές, ιστορικές και κοινωνικές επισημάνσεις που αποκαλύπτουν τη διαλεκτική αντιμετώπιση των πραγμάτων και όχι τη μονομερή ερμηνεία τους. Ακόμη επισημαίνει τη σημασία του γλωσσικού –κυρίως ετυμολογικού– σχολιασμού λέξεων, ονομάτων και τοπωνυμίων που ακολουθεί στις σημειώσεις των κειμένων, καθώς ο ίδιος ο Κοτζιούλας ασχολείται με την ερμηνεία τους μέσα στα κείμενά του και κυρίως στα «Ηπειρώτικα αφηγήματα». Ακόμη, στην «εισαγωγή ο Γ.Ν. Γιαννάκης αναφέρεται περιληπτικά στο περιε1. Τζουμερκιώτικα χρονικά, Αφιέρωμα στον Γιώργο Κοτζιούλα. Ο Γ. Κοτζιούλας για τα Τζουμέρκα επιμ. Κ. Μαργώνης, Άγναντα Άρτας, 2016. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 160

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

161

χόμενο των «Περιοδειών» και στο αυτοσχόλιο του Κοτζιούλα για την επίσκεψή του στην Άρτα (ΙΙ.3. Παράρτημα), ενώ επισημαίνει το κεντρικό θέμα όλων των κειμένων που αναδημοσιεύονται στον τόμο αυτόν. Διαβάζοντας ο αναγνώστης την «Εισαγωγή» αυτή είναι πλήρως κατατοπισμένος για τα κείμενα που ακολουθούν. Τα πεζογραφήματα του Γ. Κοτζιούλα, τόσο οι «Περιοδείες» όσο και τα «Αφηγήματα», καθώς και τα «Βουνά της Ηπείρου» και οι «Σημειώσεις ενός φυσιολάτρη», που είχαν πρωτοδημοσιευθεί με το ψευδώνυμο Γ. Ανέμης, διακρίνονται για την αμεσότητα της γραφής, τον ρέοντα, «κουβεντιαστό» λόγο που συναρπάζει τον αναγνώστη, μεταφέροντάς τον στον τόπο και χρόνο της αφήγησης, κάνοντάς τον κοινωνό όχι μόνο των εικόνων και του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και των απόψεων των κειμένων. Ο Γ. Κοτζιούλας δεν περιγράφει απλώς περιοχές τις ιδιαίτερης πατρίδας του, αλλά σχολιάζει τόπους, πρόσωπα, συνήθειες, διεισδύει στην ψυχολογία των ανθρώπων, προσδίδοντας στα κείμενά του κυρίως κοινωνιο­ λογική, λαογραφική, και γλωσσική οπτική που εμπλουτίζεται και με στοιχεία βοτανολογίας και εδαφολογίας. Οι άνθρωποι τους οποίους συναντά στο διάβα του, συγγενείς ή όχι, ο τρόπος ζωής τους στην καθημερινότητά τους ή στις γιορτές και στα πανηγύρια γίνονται η αφορμή για διατύπωση σκέψεων και απόψεων που προβληματίζουν όχι μόνο τον ίδιο, αλλά και τον αναγνώστη. Τα λαογραφικά, κοινωνικά, γλωσσικά ζητήματα που θίγει ο Κοτζιούλας στις «Περιηγήσεις» του αναδεικνύονται και προεκτείνονται με τον κοινωνιολαογραφικό σχολιασμό του Κ. Μαργώνη και τον γλωσσολογικό του Γ.Ν. Γιαννάκη. Δειγματικά αναφέρω τη διάκριση στον τρόπο ζωής ορεσίβιων και καμπίσιων, την περιφρόνηση των πρώτων προς τους δεύτερους που αποκαλύπτουν αντιλήψεις που έχουν ήδη σχολιαστεί και από άλλους επιστήμονες (Ευ. Αυδίκος, Απ. Μπενάτσης σ. 36-37, υποσ. 8). Σε παρόμοια θεματική, τις αξίες, τις αρετές της φυσικής ζωής στο χωριό και την επίδρασή τους στους κατοίκους τους τονίζει ο Κοτζιούλας (σ. 68), δίνοντας αφορμή για έναν ουσιαστικό σχολιασμό των μελετητών για τη Γη από τη μυθολογική περίοδο (υποσ. 34) με αναφορές στον Ι.Θ. Κακριδή. Επίσης, η κακή συμπεριφορά ενός παιδιού προς τον Κοτζιούλα στα «Πραμαντιώτικα» προκαλεί την αγανάκτησή του και τη μελαγχολία του για την κατάντια του λαού. «Έφυγα από κείνη τη φτωχογειτονιά, εγώ το γέννημα του λαού κι ο παραστάτης του με την ψυχή μου γεμάτη θλίψη για την αδικία. Τί τους έφταιγα να μου φερθούν μ’ αυτόν τον τρόπο; Άχ, έχω δίκιο ν’ αμφιβάλλω για την καταγωγή μας από την φυλή των αρχαίων Ελλήνων και να πιστεύω πως χρειάζονται χρόνια και καιροί για να διωχτεί το μίασμα από μέσα μας» (σ. 59). Η αντίληψη του Κοτζιούλα ότι το Βυζάντιο και η Τουρκοκρατία που μεσολάβησαν συνετέλεσαν στην αλλοίωση των χαρακτηριστικών των Ελλήνων διασαφηνίζεται στο σχολιασμό τής υποσ. 29 (σ. 59), η οποία, με προσφυγή στη βιβλιογραφία, επεκτείνει το θέμα του πολιτισμικού status των Νεοελλήνων. Στην ίδια φιλοσοφία είναι τα σχόλια, ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 161

14/10/2021 11:26:53


162

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

γλωσσικά και ιστορικά, που αφορούν την έννοια της Ρωμιοσύνης στην επόμενη υποσημείωση που θα μπορούσε να αποτελεί λήμμα σε λεξικό. Θαυμάζει κανείς την επιστημονική τεκμηρίωση των θέσεων και απόψεων που σχολιάζονται, τον πλούτο των στοιχείων που προσφέρουν τα σχόλια των μελετητών, συμβάλλοντας στη διεύρυνση του αναγνωστικού ορίζοντα των κειμένων, καθιστώντας τα άκρως ενδιαφέροντα και για τη σημερινή εποχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η κριτική του Κοτζιούλα για τις διεφθαρμένες εξουσίες που δρουν ως αρνητικά υποδείγματα για τον λαό. «Πώς του φαίνονται οι χωριάτες, δεν τον απελπίζουν με τα ελαττώματά τους; Τί να σου κάμουνε κι αυτοί: Δεν πρέπει να είμαστε και τόσο απαιτητικοί. Μήπως τους έδειξε ποτέ κανένας το σωστό; Οι κυβερνήσεις μας το είχαν ρίξει όλες στη ρεμούλα» (σ. 69). Στη σχετική υποσημείωση (αρ. 35) γίνεται αναφορά στη σαφή πολιτική θέση του Κοτζιούλα, καθώς και στον φόβο που προκαλούν τα δικτατορικά καθεστώτα, όπως αυτό της Τετάρτης Αυγούστου. Τελειώνοντας την περιδιάβασή μου στο βιβλίο αυτό δεν θα ήθελα να παραλείψω την αναφορά του Γ. Κοτζιούλα σε ένα σημαντικό θέμα για τη ζωή των ορεινών περιοχών, αυτό της ληστοκρατίας με αφορμή τους «περίφημους Ρεντζαίους», ληστές με πανελλήνια φήμη. Είναι άκρως κατατοπιστική και βιβλιογραφικά τεκμηριωμένη η υποσημείωση (αρ. 61) που αναφέρεται στο θέμα της ληστοκρατίας, στη σχέση των Ρεντζαίων με πολιτευτές, καθιστώντας τη δράση τους, σχεδόν πολιτική. Επιπρόσθετα η αναφορά στον Agaben, αποκαλύπτει τη σύνδεση της ληστοκρατίας με την προκοινωνική ζωή. Εξίσου σημαντικές με τις κοινωνιολογικές παρατηρήσεις είναι και οι γλωσσικές με αναφορά κυρίως σε τοπωνύμια που αποκαλύπτουν την ιστορία του τόπου και των συγκεκριμένων περιοχών (υποσ. 7, 45, 53 κ.ά.), καθώς και λέξεων σημαντικών για τη ζωή των ανθρώπων της περιοχής αυτής, όπως Ρωμιοσύνη, πανηγύρι κ.ά., ενώ δεν λείπουν και σχόλια για την περιγραφική δύναμη του ποιητή, όπως για την εικονοποιία του που παραπέμπει στη μιμητική θεωρία του Πλάτωνα (σσ. 86-89 & υποσ. 42). Διαβάζοντας τις υποσημειώσεις παράλληλα με το κείμενο θα μπορούσε να ισχυρισθεί κανείς ότι αυτές αποτελούν στην ουσία μια γλωσσική, λαογραφική και κοινωνιολογική μελέτη των «Ηπειρώτικων περιοδειών» και των «Ηπειρώτικων αφηγημάτων», η οποία όχι μόνο επεξηγεί καταστάσεις, λέξεις ή φαινόμενα, αλλά και εμπλουτίζει το πολύτιμο πρωτογενές αφηγηματικό υλικό του Γ. Κοτζιούλα. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με «Πίνακα των ταυτισμένων τοπωνυμίων», με λεξιλόγιο αθησαύριστων, ιδιωματικών και σπάνιων λέξεων, καθώς και με πολύτιμη σχετική βιβλιογραφία.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 162

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

163

Κώστας Τραχανάς*

Λ. Ευθυμίου «Το δημοτικό τραγούδι στις κοινότητες των Τζουμέρκων» Εκδόσεις Ισνάφι, Ιωάννινα 2018, σελ. 281

Τ

α Τζουμέρκα ή Αθαμανικά όρη βρίσκονται στην οροσειρά της Πίνδου και η κορυφή τους αποτελεί μία από τις ψηλότερες στην Ελλάδα. Γύρω από τον επιβλητικό ορεινό όγκο απλώνονται πάνω από είκοσι κοινότητες και δεκάδες μικρότεροι συνοικισμοί. Αυτές οι κοινότητες και αυτοί οι οικισμοί είναι εντελώς ακατοίκητοι τούς χειμερινούς μήνες. Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι: Τι έχει απομείνει σε αυτόν τον τόπο από τη μουσική παράδοση; Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που θυμούνται ή τραγουδούνε παλιά δημοτικά τραγούδια; Αυτά τα ερωτήματα αποτέλεσαν το έναυσμα για τον συγγραφέα, τον συμπατριώτη μας από το Τετράκωμο Άρτας, Λάμπρο Ευθυμίου, για να αναζητήσει πραγματολογικό υλικό,που κατέληξε στη δημιουργία αυτής της μελέτης με 146 ηχογραφημένα δημοτικά τραγούδια. Στο βιβλίο αυτό καταγράφονται τα τσακίσματα (προσθήκες και επαναλήψεις) και δίνονται στοιχεία σχετικά με τις μελωδίες των τραγουδιών είτε μέσω σημειογραφίας ή μέσω ηχητικών αποσπασμάτων. Η εργασία αυτή καταγράφει τη φωνητική μουσική της δημοτικής παράδοσης των κοινοτήτων των Τζουμέρκων. Στόχος της επιτόπιας έρευνας του συγγραφέα ήταν να συγκεντρώσει το μέγιστο δυνατό ηχογραφημένο υλικό, τόσο από την επιτόπια έρευνα όσο και από αρχεία ή ιδιωτικές συλλογές, από το δυνατόν περισσότερες κοινότητες, ώστε να εξεταστεί το τραγούδι σε μια ενιαία πολιτισμικά περιοχή. Συγκεντρώθηκαν τελικά περισσότερα από 400 τραγούδια. Περιλαμβάνονται τραγούδια φωνητικής μουσικής, χωρίς οργανική συνοδεία. Ο τρόπος εκφοράς αυτών των τραγουδιών είναι αποκλειστικά μονοφωνικός. * Ο Κώστας Τραχανάς είναι βιβλιοκριτικός. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 163

14/10/2021 11:26:53


164

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

Στην παρούσα έκδοση ο συγγραφέας εστιάζει το ενδιαφέρον του κυρίως στην εξέταση των τσακισμάτων του στίχου, που έχουν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία δομικών τύπων στροφών, στη λεκτική παρουσίαση των χαρακτηριστικών των μελωδικών φράσεων και του τρόπου στον οποίο ανήκουν, στην παρουσίαση των κοινών τραγουδιών των κοινοτήτων της περιοχής των Τζουμέρκων, στην παράθεση στοιχείων που αφορούν στις διαφοροποιήσεις των παραλλαγών και εν τέλει στην παράθεση στοιχείων που αφορούν στη λειτουργικότητά τους. Τα ηχογραφημένα τραγούδια αυτού του τόμου παρουσιάζονται με βάση το θεματικό τους περιεχόμενο (π.χ. τραγούδια του γάμου, ιστορικά, παραλογές, μοιρολόγια κ.λπ.). Σε αρκετές περιπτώσεις προέκυψαν ηχογραφήσεις (παραλλαγές) του ίδιου τραγουδιού σε περισσότερες από μία κοινότητες. Η εξέταση και ανάλυση των τραγουδιών πραγματοποιήθηκε σε ευρωπαϊκή μουσική σημειογραφία. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζεται ένας αντιπροσωπευτικός αριθμός τραγουδιών. Το καθένα από αυτά αντιστοιχεί σε ένα δομικό τύπο στροφών. Οι στίχοι των τραγουδιών εμφανίζουν ποικίλα μετρικά σχήματα: οκτασύλλαβος ιαμβικός, οκτασύλλαβος τροχαϊκός, ενδεκασύλλαβος τροχαϊκός, δωδεκασύλλαβος τροχαϊκός, δεκατρισύλλαβος ιαμβικός, δεκατρισύλλαβος τροχαϊκός, δεκατετρασύλλαβος τροχαϊκός και δεκαπεντασύλλαβος ιαμβικός. Στα τραγούδια που καταγράφηκαν στις κοινότητες των Τζουμέρκων κυριαρχεί ο διατονικός τρόπος του ρε με τις χρόες του καθώς και ο χρωματικός τρόπος του ρε. Σε λιγότερες περιπτώσεις παρουσιάζεται ο διατονικός τρόπος του ντο και του φα, καθώς και οι ανημίτονες πεντατονικές κλίμακες. Σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται τετράχορδα ή πεντάχορδα δύο ή περισσοτέρων τρόπων στο ίδιο τραγούδι. Επίσης στην πλειονότητα των τραγουδιών γίνεται εκτενής χρήση της υποτονικής βαθμίδας. Στα τραγούδια των κοινοτήτων των Τζουμέρκων του βιβλίου κυριαρχούν ο τρίσημος ρυθμός του τσάμικου χορού και ο ελεύθερος ρυθμός των τραγουδιών της τάβλας. Ακόμη εμφανίζεται ο επτάσημος ρυθμός του συρτού. Στα δημοτικά αυτά τραγούδια εμφανίζονται δύο είδη τονισμών : ο γραμματικός και ο μετρικός, καθώς επίσης και τρία είδη που αφορούν στη μελωδία : ο ρυθμικός, ο δυναμικός και ο μελωδικός. Στο βιβλίο παρουσιάζονται τα κείμενα των 146 ηχογραφημένων τραγουδιών σε δώδεκα θεματικές ενότητες. Αρχικά παρατίθενται οι κατηγορίες που αφορούν στα τραγούδια του «κύκλου της ζωής» και των τραγουδιών του καθημερινού βίου. Πρώτα παρουσιάζεται ένα νανούρισμα, έπονται τα τραγούδια της αγάπης, του έρωτα και του γάμου, ακολουθούν τα τραγούδια του καθημερινού βίου,σκωπτικά, κοινωνικά και του καημού, ποιμενικά και γνωμικά. «Ο κύκλος της ζωής » κλείνει με τα τραγούδια της ξενιτειάς και του θανάτου (μοιρολόγια). Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι παραλογές, τα ιστορικά, κλέφτικα και ληστρικά τραγούδια. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 164

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

165

Σε κάθε τραγούδι αρχικά δίνεται ένας τίτλος. Ο τίτλος αποτελεί το πρώτο ημιστίχιο ή τον πρώτο στίχο του τραγουδιού. Μέσα σε παρένθεση αναφέρεται ο τίτλος τον οποίο δίνει ο πληροφορητής, στις περιπτώσεις που συμβαίνει αυτό. Έπειτα δίνονται πληροφορίες σχετικά με το όνομα του τραγουδιστή, το έτος ηχογράφησης, την κατηγορία στην οποία ανήκει το τραγούδι, την κοινότητα στην οποία καταγράφηκε, καθώς και τις παραλλαγές του ποιητικού κειμένου που έχουν καταγραφεί βιβλιογραφικά σε εκδόσεις και αρχεία,που αφορούν στις κοινότητες των Τζουμέρκων. Στη συνέχεια παρατίθεται το κείμενο με τα «τσακίσματα» και έπεται ο οργανικός στίχος. Παραθέτουμε ορισμένα τραγούδια του βιβλίου: Πουλιά μου διαβατάρικα (Της αγάπης – Του έρωτα), Αθαμάνιο, Τραγούδι: Ουρανία Κουτσούκη, Βασιλεία Αλιμάρα Οργανικός στίχος

Πουλιά μου διαβατάρικα αυτού ψηλά που πάτε για λίγο χαμηλώσετε, πάρετε και μένα να πάω στην αγάπη μου που είναι μακριά στα ξένα. ⁂ Να ’σαν τα νιάτα δυο φορές (του καημού), Μελισσουργοί, Τραγούδι: Βασιλική Μπάρκα Οργανικός στίχος

Να ’σαν τα νιάτα δυο φορές τα γερατειά καμία να ξανανιώσω μια φορά, να γίνω παλληκάρι. Να βάλω το φυσάκι μου, να πάω στο παζάρι, για να πουλήσω γερατειά και ν’ αγοράσω νιάτα. ⁂ Αγγέλω κρένει η μάνα σου (Γνωμικό), Κυψέλη,Τραγούδι : Όλγα Μπλέτσου Οργανικός στίχος

— « Αγγέλω κρένει η μάνα σου, δεν ξέρω τι σε θέλει. Να πας στη βρύση για νερό να πιούν τα παλληκάρια». — «Τα παλληκάρια κι αν διψούν στη βρυσ’ να παν’ να πάρουν, κι εγώ θα πάω για κέντησμα με τ’ άλλα τα κορίτσια». ⁂ ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 165

14/10/2021 11:26:53


166

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

Τώρα κι ο ήλιος έγειρε (Της ξενιτειάς), Βουλγαρέλι,Τραγούδι: Χρήστος Λύτρας Οργανικός στίχος

Τώρα κι ο ήλιος έγειρε κι ο σταυραετός κουρνιάζει κι η κόρη που ’χει τον καημό τα πέλαγα αγναντεύει: — «Θάλασσα πικροθάλασσα τι μου ’χεις καμωμένα, και μου κρατάς τ’ αγόρι μου τόσο μακριά στα ξένα;» ⁂ Σαν παίρνω ένα κατήφορο (Ρούσα παπαδιά) (Παραλογή), Παλαιοκάτουνο, Τραγούδι: Σοφία Πεταλά-Παππά Οργανικός στίχος

Σαν παίρνω ένα κατήφορο την άκρη το ποτάμι και το ποτάμι ήταν βαθύ, θολό, κατεβασμένο. Σέρνει λιθάρια ριζινά, δέντρα ξεριζωμένα, σέρνει και μια γλυκομηλιά στα μήλα φορτωμένη και στη διχάλα απ’ τη μηλιά δυο αδέλφια αγκαλιασμένα. ⁂ Με γέλασε μια χαραυγή (Του καημού), Μηλιά Καταρράκτη, Τραγούδι: Ευθυμία Μάρου-Γιαννούλα Οργανικός στίχος

Με γέλασαν μια χαραυγή της άνοιξης τα αηδόνια, με γέλασαν και μου είπανε πως Χάρος δεν με παίρνει. Τι να κάνω θα σκεφτώ πώς θα πεθάνω. Και βγαίνω ο δόλιος στα βουνά ψηλά στα κορφοβούνια βλέπω το Χάρο να ’ρχεται στ’ άλογό του — «Μη με παίρνεις Χάρε, άσε με, με ξανά παίρνεις. Έχω γυναίκα και παιδιά δε μου που να τα αφήσω Μη με παίρνεις, άσε με, με ξαναπαίρνεις». Ένα σύμπαν σκηνοθετημένο με λέξεις και στίχους τραγουδιών, μια μελέτη που πατά σε μουσικές νότες, σε συνθέσεις μελωδικές, που περιστρέφονται γύρω από τα Τζουμερκιώτικα δημοτικά τραγούδια.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 166

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

167

Β. Μαλισιόβας Κάτσε να σου μολογήσω. ηπειρώτικες ιστορίες από το παρελθόν που μιλούν στο παρόν Εκδόσεις Αλεξάνδρεια 2020, σελ. 268

Β

ασική πηγή έμπνευσης αυτού του βιβλίου είναι κυρίως επισκέψεις, καταγραφές και συζητήσεις του συγγραφέα με ανθρώπους του χωριού. Ο αναγνώστης βρίσκει σε αυτό το βιβλίο μοναδικές εικόνες από την καθημερινή ζωή των Ηπειρωτών, βγαλμένες μέσα από αφηγήσεις υπερηλίκων, συνήθως, πληροφορητών, οι οποίοι μας αποκαλύπτουν πτυχές της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής των αρχών του 20ου αιώνα μέχρι και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πτυχές που φωτίζουν τον τρόπο ζωής μιας κοινωνίας απολύτως διαφορετικής από τη δική μας, όπου η επιβίωση δεν ήταν αυτονόητη και το ευ ζην είχε εντελώς διαφορετική σημασία από ό,τι σήμερα. Μας θυμίζει, ο συμπατριώτης μας Βασίλης Μαλισιόβας, όλα αυτά τα ωραία που έχουν πλέον χαθεί μέσα στον αδυσώπητο χρόνο. Κάποιοι λένε ότι τότε ζούσαμε καλύτερα. Είναι αλήθεια ότι το παρελθόν αποτελεί πάντα ένα ασφαλές καταφύγιο, αφού έχουμε απομακρυνθεί από αυτό, έχουμε την τάση όχι απλώς να το ωραιοποιούμε, αλλά και να το εξιδανικεύουμε σε σχέση με το –για άλλους λόγους– πολύ δύσκολο παρόν και το πάντα αβέβαιο μέλλον. Είναι έτσι όμως; Ήταν πάντα ρόδινο αυτό το παρελθόν; Ασφαλώς δεν είχαν άγχος οι άνθρωποι. Όμως πώς θα σας φαινόταν αν σας έβγαζαν το δόντι …χωρίς αναισθητικό με τανάλια και χωρίς παυσίπονο ή αντιβίωση, και μάλιστα ο πρακτικός γιατρός να ήταν ο μπαρμπέρης (ο κουρέας); Πώς θα σας φαινόταν το ότι υπήρχε σωματική βία στο σχολείο αλλά και στο σπίτι; Στο σχολείο τα παιδιά τρώγανε ξύλο με βέργα από κρανιά, παπούτσια τα παιδιά δεν φορούσαν, ήταν τα γνωστά ξυπόλητα τάγματα, τα παιδιά δεν ξέρανε τι είναι η θάλασσα και κάνανε μπάνιο ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 167

14/10/2021 11:26:53


168

ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

στο βιρό, βρο του ποταμού Αράχθου, του Μέγα, όπως τον λέγανε, με προσοχή όμως γιατί ήταν γεμάτος ο ποταμός με ρουφήχτρες, καταβόθρες, βίραγκες, σιούδες, καταρράκτες· στο σχολείο χρησιμοποιούσαν χειροποίητες τσάντες, κοντύλι, πλάκα, πέννα και μελανοδοχείο· τα βιβλία τα αγόραζαν· έναν εφιάλτη που έζησαν οι πρόγονοί μας και κυρίως τα παιδιά, ήταν αυτός της ψείρας και των ψύλλων· κουραμπέτσα ήταν τα αρσενικά παιδιά, με την ψιλή κουρεύονταν· οι γυναίκες δεν κουρεύονταν, άφηναν τα μαλλιά κοτσίδες· γένια άφηναν οι άντρες μονάχα αν πενθούσαν (αυτός λυποκρατεί=πενθεί, λέγανε για κάποιον που είχε γένια)· φως ηλεκτρικό δεν υπήρχε, μόνο λάμπες, λυχνάρια, τζάκι σαν μέσο θέρμανσης αλλά και φωτισμού· νερό στο σπίτι δεν υπήρχε, παίρνανε από τα πηγάδια, τα ρέματα, τα ποτάμια, τις λίμνες και τις βρύσες του χωριού· τα ψυγεία των προγόνων μας ήταν οι σπηλιές, το …πηγάδι, τα κατώγια, η άμμος, οι φτέρες, οι παγωνιέρες· φάρμακα δεν έπαιρναν, είχαν… ανενεργό ΑΜΚΑ στο σύστημα υγείας· η μπανάνα και η οδοντόκρεμα δεν ξέρανε τι ήταν· δεν ήξεραν τι ήταν το ρολόι, τηλέφωνο δεν υπήρχε· αντί για αρωματικά σαπούνια, αφρόλουτρα και σαμπουάν είχαν την αλισίβα (σταχτόνερο), το λουλάκι, την ποτάσα, τη βαρικίνα, το πράσινο σαπούνι· το πλύσιμο των ρούχων γινόταν από τις γυναίκες και τα κορίτσια στο ποτάμι και στις νεροτριβές· οι γυναίκες είχαν από το πρωί μέχρι το βράδυ δουλειές: ζύμωμα, μαγείρεμα, πλύσιμο στο ρέμα και στο ποτάμι, βόσκηση ζώων, άρμεγμα, πήξιμο τυριού, σκάλισμα, θέρισμα, πότισμα και το βράδυ πλέξιμο, ράψιμο· το μεροκάματο των αντρών ήταν ήλιο με ήλιο· τα κυριότερα φαγητά ήταν γάλα, αυγά, ελιές, ψωμοτύρι, κρεμμύδια, σκόρδα, λούπινα, κριθαρένιο ψωμί και ψωμί σίκαλης, τηγανίτες από ρεβιθάλευρο, φασόλια, φακές, τραχανάς, μπακαλιάρος (το ψάρι του βουνού)· το όνομα της γυναίκας έβγαινε από το βαπτιστικό του συζύγου της (ανδρωνυμικά) π.χ. η Χριστίνα, η γυναίκα του Γιώργου, λεγόταν Γιώργαινα! Όταν πέθαινε θα άκουγε ο κόσμος το όνομά της… Οι γνήσιες Ηπειρώτισσες αεικίνητες, με το κεφαλομάντιλο πάντα δεμένο, το σκαμμένο από τον χρόνο και τα βάσανα πρόσωπο, τα τίμια και «δουλεμένα» χέρια τους να μαρτυρούν με τον πιο αδιάψευστο τρόπο τον σκληρό και πολύ συχνά άνισο αγώνα που έδιναν για να μεγαλώσουν τις οικογένειές τους και να καμαρώνουν σήμερα, όχι απλώς παιδιά, αλλά και εγγόνια και δισέγγονα. Η ωραία ευχή που δίνανε χαμογελώντας οι γλυκύτατες ενενηντάχρονες Ηπειρώτισσες γιαγιάδες, με την πληρότητα της ζωής ζωγραφισμένη στο πρόσωπό τους, ήταν: «Να μ’ πάρτι τα χρόνια κι να τα πιράσιτι» (να φτάσουμε στην ηλικία τους, αλλά να ζήσουμε κι ακόμα παραπάνω!). Οι παλιοί στερήθηκαν πάρα πολλά, ταυτόχρονα όμως δεν τους έλειπε τίποτε! Ήταν «οι μηδέν έχοντες και τα πάντα κατέχοντες»! Η πρωτοφανής δοκιμασία της σημερινής γενικής καραντίνας, εκτός από μελαγχολία ή και πανικό, μας έδωσε και ένα διπλό μάθημα. Αφενός να μη θεωρούμε τίΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 168

14/10/2021 11:26:53


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

169

ποτε δεδομένο και αυτονόητο, αφετέρου να απολαμβάνουμε την κάθε μικροχαρά, κυρίως όμως την ιερότητα της κάθε μέρας, του κάθε λεπτού της ζωής… «Κάτσι, να σ’ τα μουλουήσου…» (με το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα της Ηπείρου) : «Ο κόσμος λώβιασε απ’ τον παρά…», «Άμα φ’ λαχτεί ου κόσμους, θα φύβγει η γρίπη! Θα αριέψει του κακό…», «Βγείτε οι πιθαμένοι (εννοεί από τα μνήματα ), να μπούμι ιμείς μέσα!», «Ξεσυγγενέψαμαν…Νέκρα κι ξεραμάρα στου χουριό… Βγαίν’ς όξου ν’ακουρμαστείς κάναν άνθρωπου κι δεν ακούς τίπουτα…», «Πααίνω κάθι μέρα στου νικρουταφείου κ’βιντιάζου μι του γερουντά μ’(νεκρό)», «Γριά γ’ναίκα …κι να θέλει φρέντου!», «Τι έκαν οι κλέφτες; Καλύβουναν (πετάλωναν) τ’ άλουγα ανάπουτα, για να μην καταλαβαίνουν οι ν’κουκυραίοι πού πάιναν οι κλέφτες…», «Μ’πας ένα χαμπέρι εκείγια;», «Σκλαβουμένη ζουή έζηγαν (ζούσαν) οι παλιές οι γ’ναίκις», «Γιορτάσιου (ονομαστική γιορτή) έκαναν μοναχά στ’ς άντρις, στ’ς γ’ναίκις πουτέ!», «Οι γ’ναίκες τράβαγαν τ’σίβα και τ’λίβα (πάνδεινα) απ’τ’ς α’ντρις!», «Φουβέρ’ζαν τ’ς νύφις οι πιθιρές!», «Κατσείτι όσου θέλιτι ισείς κι κ’βιντιάστι. Ζέστα έχουμι στο τζάκ»… Ο συγγραφέας Βασίλης Μαλισιόβας περιβάλλει όλους αυτούς τους ηλικιωμένους ανθρώπους με βαθύτατο σεβασμό, αναγνωρίζοντας τον ρόλο τους στη διάσωση της πολιτισμικής κληρονομιάς του ηπειρώτικου βίου. Συχνά τους αποκαλεί «ήρωες» και «ηρωίδες», αποτίοντας φόρο τιμής στην ανθρωπιά και στην αυταπάρνηση με την οποία αγωνίστηκαν για να ζήσουν τις οικογένειές τους, αντιμετωπίζοντας δυσβάστακτες συνθήκες και απερίγραπτες κακουχίες. Γλώσσα ζωντανή, ρέουσα, δηλωτική, πλούσια, ευρηματική, παραγωγική, ευφάνταστη, πλαστική, απολαυστική. Στις αφηγήσεις των πληροφορητών του συγγραφέα οι συλλαβές των λέξεων ηχούν σαν χάντρες κομπολογιού, σαν τις νότες στα τάστα του λαούτου, σαν τους λυγμικούς δακτυλισμούς στις τρύπες του κλαρίνου. Λέξεις και εκφράσεις που δίνουν ολοζώντανες περιγραφές, παραστατικότατες αφηγήσεις, βιωματικές καταστάσεις. Αυτόν τον λαϊκό ιδιωματικό λόγο διασώζει ο Βασίλης Μαλισιόβας, παρεμβαίνοντας μόνο όπου κρίνει αναγκαίο, ώστε να μας εξηγήσει μια λέξη ή φράση, χωρίς να διασαλεύει την ηχητική αρμονία του ηπειρωτικού λόγου.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 22 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2021

soma_final.indd 169

14/10/2021 11:26:53


soma_final.indd 170

14/10/2021 11:26:53


Δ ιοικητικό Σ υμβούλιο της Ι . Λ .Ε .Τ.

ΠΡΟΕ ΔΡΟΣ

Λαμπρινή Στάμου τηλ.: 6944169408, 2310276923 · e_mail: lampstamou@sch.gr Α΄ ΑΝΤΙΠ ΡΟΕ ΔΡΟΣ

Χρήστος Καρακώστας, Υπεύθυνος Ιωαννίνων τηλ.: 6944634721 · e_mail: christoskarakos@gmail.com Β΄ ΑΝΤΙΠ ΡΟΕ ΔΡΟΣ

Γεώργιος Μαστρογιάννης, Υπεύθυνος Αθηνών τηλ.: 6974484100 · e_mail: gmastro@otenet.gr Γ ΕΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕ ΑΣ

Νίκος Μάνθος τηλ.: 2651008524, 6945986952 · e_mail: nmanthos@uoi.gr · fax: 2651008688 ΤΑΜΙΑΣ

Νίκη Γιαννάκη-Πόγια τηλ.: 6978632832 ΕΦ ΟΡΟΣ

Κωνσταντίνος Τραχανάς τηλ.: 6978309156 · e_mail: ktraxanas@yahoo.gr Ο Ρ ΓΑΝΩΤ ΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕ ΑΣ

Χρυσούλα Αναγνώστου τηλ.: 6981278765 · e_mail: chanag1961@gmail.com ΥΠΕΥΘΥΝH Τ ΥΠΟΥ, ΔΗΜ ΟΣΙΩΝ Σ ΧΕ ΣΕ ΩΝ, ΔΙΑΧ Ε ΙΡΙΣΗΣ Λ ΑΟΓΡΑΦ ΙΚΟΥ Μ ΟΥΣΕΙΟΥ Τ ΖΟΥΜ ΕΡ ΚΩΝ, ΔΙΑΧ Ε ΙΡΙΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗ ΚΗΣ

Κωνσταντίνα Χούμη τηλ.: 6970373378 · e_mail: xoumi78@gmail.com ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ

Δημήτριος Λιανός, Τηλ. 6977057110

soma_final.indd 171

14/10/2021 11:26:53


soma_final.indd 172

14/10/2021 11:26:53


TO 22ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΑΕΒΕ ΣΕ ΧΑΡΤΙ CHAMOIS 100 ΓΡ. ΣΕ 800 ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 2021 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΗΠΕΙΡΟΥ & ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑ ΦΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ. ΤΗΝ ΕΚ ΔΟΣΗ ΣΧΕΔΙΑΣΑΝ ΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΕΤΡΑ»

soma_final.indd 173

14/10/2021 11:26:53


soma_final.indd 174

14/10/2021 11:26:53


soma_final.indd 175

14/10/2021 11:26:53


soma_final.indd 176

14/10/2021 11:26:53


Millions discover their favorite reads on issuu every month.

Give your content the digital home it deserves. Get it to any device in seconds.