__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

Τζουμερκιώτικα ΤΕΥΧΟΣ 21 ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

ΧΡΟΝΙΚΑ

Κ Α ΛΟ Κ Α Ι Ρ Ι 2 0 2 0

Τζουμερκιώτικα

ΧΡΟΝΙΚΑ

21

Ε Κ ΔΟ Σ Η

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ & ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

exofilo.indd 1

12/8/2020 8:20:04 µ


soma_final.indd 1

12/8/2020 8:18:01 Âľ


soma_final.indd 2

12/8/2020 8:18:01 Âľ


Τζουμερκιώτικα ΤΕΥΧΟΣ 21 ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

ΧΡΟΝΙΚΑ

Η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Τζουμέρκων είναι ένας μη κερδοσκοπικός επιστημονικός και πνευματικός φορέας που έχει σκοπό τη διάσωση, τη μελέτη και την ανάδειξη του τοπικού πολιτισμού των Τζουμέρκων. Η Ι.Λ.Ε.Τ. ιδρύθηκε το 1998 από αποφοίτους του Γυμνασίου Αγνάντων Άρτας.

soma_final.indd 3

12/8/2020 8:18:01 µ


Σ Υ Ν ΤΑ Κ ΤΙΚΗ Ε ΠΙΤΡ ΟΠΗ

Αυδίκος Ευάγγελος, Καθηγητής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Παππάς Θεόδωρος, Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας του Ιονίου Πανεπιστημίου Βρέλλη Μαρίνα, Καθηγήτρια Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιαννάκης Γεώργιος, π. Αν. Καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Καρατζένης Νικόλαος, Φιλόλογος-Λαογράφος Μαργώνης Κωνσταντίνος, Φιλόλογος-Κριτικός Λογοτεχνίας Μπριασούλης Νίκος, Φιλόλογος-Συγγραφέας

Ε Ξ Ω ΦΥΛ ΛΟ

Ιωάννα Γ. Γιαννάκη, Αρχιτέκτων Θέμα: Αρχικό Ε με ανθεμοειδείς απολήξεις, από κάτω πτηνό, στο κέντρο χέρι που ευλογεί (κώδ. 1905, φ. 14β, ΕΒΕ, έτος 1964. Το χειρόγραφο προέρχεται από την Ιερά Μονή της Βύλιζας των Ματσουκίου Ιωαννίνων, φωτ. Δημήτριος Γ. Καλούσιος 1.11.2005).

Ε ΠΙ ΜΕΛ Ε ΙΑ Ε ΚΔΟΣ ΗΣ

Κωνσταντίνος Μαργώνης, Φιλόλογος-Κριτικός Λογοτεχνίας © ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΗΠΕΙΡΟΥ

Πλατεία Πύρρου 1, 452 21, Ιωάννινα www.php.gov.gr · e-mail: periferiarxis@php.gov.gr · Τηλ.: 26510.87202 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

470 42, Άγναντα Άρτας URL: http://www.ilet.gr Τηλ.: 210.3826.232, 26510.32996, 2310.438889 ISSN: 1790-4153

Εκδοτική παραγωγή: Ηπειρωτικές Εκδόσεις «Πέτρα» Οικονόμου 32, 106 83, Αθήνα · Τηλ.: 210 8233.830 Email: ekdoseispetra@hotmail.com

soma_final.indd 4

12/8/2020 8:18:02 µ


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΑΡ. ΣΤΑΜΟΥ

Τα όνειρα δεν μπορούν να μπουν σε καραντίνα . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 ΙΣ ΤΟΡ ΙΚΑ – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓ ΙΚ Α

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. ΚΑΛΟΥΣΙΟΣ

Το Ματσούκι Ιωαννίνων 1937-1951 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΜΑΚΑΣ

Η πυρπόληση του μαρτυρικού Καταρράκτη και οι εκτελέσεις των κατοίκων του από τους ναζί στις 26 και 27. 10. 1943 . . . . . . . . . . . . 41 ΧΡΗΣΤΟΣ ΗΛ. ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ

Η ιστορική περιοδεία του μεγάλου βυζαντινολόγου Σπύρου Λάμπρου στα χωριά των Αθαμάνων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Λ ΑΟΓ ΡΑΦΙΚ Α

ΔΗΜΉΤΡΙΟΣ ΕΛ. ΡΆΠΤΗΣ

Προχριστιανικές επιβιώσεις λαϊκής πίστης και λατρείας στα Τζουμέρκα . . . . 59 ΤΖΊΜΑ ΣΤΑΥΡΟΎΛΑ, ΤΖΊΜΑ ΜΑΡΊΑ

«Λιθάρι & Σφήνα», «Πέτρα & Ξύλο» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 ΠΑΝΑΓΙΏΤΑ Π. ΛΆΜΠΡΗ

Συνομιλία ανάμεσα στο «καγκελάρι» της Ροδαυγής Άρτας και των Ραφταναίων Ιωαννίνων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 ΝΙΚΌΛΑΟΣ Β. ΚΑΡΑΤΖΈΝΗΣ

Παροιμίες και παροιμιώδεις φράσεις από την ποιμενική ζωή . . . . . . . . . . 85 ΜΑΝΌΛΗΣ ΜΑΓΚΛΆΡΑΣ

Μύλοι και μυλωνάδες, μια φορά στα Τζουμέρκα . . . . . . . . . . . . . . . . 103

soma_final.indd 5

12/8/2020 8:18:02 µ


6

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΤΟ ΠΙΚΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ

ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΑΡ. ΣΤΑΜΟΥ

Άντρα, γουρούνι, γάιδαρο, το τι να πρωτοκλάψω . . . . . . . . . . . . . . . . 115 ΤΕ Χ Ν Η · Π ΑΡΑ ΔΟΣΗ · Π ΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΑΠΌΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΆΚΑΣ

Η ευλογημένη Τζουμερκιώτικη γη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 ΠΑΝΑΓΙΏΤΑ Π. ΛΆΜΠΡΗ

Οι Αϊλλένηδες . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 ΒΑΓΓΈΛΗΣ ΒΛΆΣΗ ΝΤΌΚΑΣ

Το ντερβένι του Αλή πασά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Σ ΧΟΛ ΙΑ ΓΙΑ ΤΑ «ΤΖΟΥ ΜΕΡΚ ΙΩΤΙΚ Α ΧΡΟΝΙΚ Α»

Γ.Κ. ΧΑΤΖΌΠΟΥΛΟΣ

Από τον κόσμο του εντύπου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

ΒΙΒΛΙΟΠ ΑΡΟΥ ΣΙΑΣΕΙΣ

ΚΑΤΕΡΊΝΑ ΣΧΙΣΜΈΝΟΥ

Χρήστος Τούμπουρος, «Τραγουδώντας την ξενιτιά» . . . . . . . . . . . . . . 149 Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ ΧΟΛ Ε Ι Ο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΈΜΠΤΟ ΘΕΡΙΝΌ ΣΧΟΛΕΊΟ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

Αρωματικά φυτά και βότανα στον παραδοσιακό και σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό . . . . . . . . . . . . . 151

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 6

12/8/2020 8:18:02 µ


Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Ή Α Ρ. Σ Τ Ά Μ Ο Υ

ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΜΠΟΥΝ ΣΕ ΚΑΡΑΝΤΙΝΑ

[Τίτλος βίντεο-ταινίας μικρού μήκους του σκηνοθέτη-φωτογράφου Άρη Κατσιγιάννη, εμπνευσμένης από τη μαγεία της χώρας μας]

ΤΟ 2020 ΈΚΑΝΕ ΤΗΝ ΕΜΦΆΝΙΣΉ ΤΟΥ κουβαλώντας μαζί του μια ζοφερή πραγματικότητα! Πρωτόγνωρη Υγειονομική κρίση μας οδήγησε σ’ έναν πρωτοφανή, για τα παγκόσμια δεδομένα του 21ου αιώνα, εγκλεισμό, κατά τον οποίο, έκαστος εξ ημών ήρθε αντιμέτωπος με τον εαυτό του και με τους φόβους του! Σε προηγούμενους αιώνες οι άνθρωποι είχαν περάσει θανατηφόρες πανδημίες. Γρίπη, χολέρα, πανούκλα, λέπρα, φυματίωση, ελονοσία. Όλοι έχουμε διαβάσει ή ακούσει από παππούδες και γιαγιάδες φοβερές ιστορίες για την απομόνωση των λεπρών στη Σπιναλόγκα αλλά και των φυματικών σε απόμερες καλύβες, οι οποίοι πολλές φορές πέθαιναν ολομόναχοι, μακριά από τους δικούς τους. Οι δικές μας γενιές υπήρξαν –μέχρι τώρα– τυχερές, και μάλιστα, τα τελευταία χρόνια, οι εξελίξεις στην ιατρική δημιούργησαν στην ανθρωπότητα την αλαζονεία ότι, από πανδημίες τουλάχιστον, δεν κινδυνεύουμε! Πόσο λάθος εντύπωση είχαμε! Στα τέλη του 20ού αιώνα και στις αρχές του 21ου επιδοθήκαμε όλοι στην απόλυτη εξωστρέφεια. Οι ρυθμοί  και ο τρόπος της ζωής μας, μας οδηγούσαν προς τα έξω και αναζητούσαμε τη «διασκέδαση» με τη βασική της έννοια: (διασκεδάννυμι = διασκορπίζω)! Και ξαφνικά, μια παγκόσμια απειλή –που από την Κίνα έφτασε στην Ευρώπη και στον πλανήτη ολόκληρο σε ελάχιστο χρόνο, και μας έδειξε πως τελικά ο κόσμος μας είναι πλέον ένα «μικρό χωριό»– μας ανάγκασε να μπούμε στο σπίτι μας, να σφαλίσουμε τις πόρτες μας σε κάθε είδους επαφές και εξόδους και να αντιμετωπίσουμε τη ζωή…αλλιώς! Αναγκαστήκαμε να στερηθούμε πράγματα που θεωρούσαμε «εκ των ων ουκ άνευ» για την καθημερινότητά μας, και ελπίζω να αντιληφθήκαμε ποια πραγματικά αξίζουν από αυτά, όπως η αγκαλιά των γονιών μας, το χάδι των εγγονών μας, το φιλί των αδελφών μας! Οι νεότεροι ανησύχησαν και νοιάστηκαν για την υγεία των γονέων,   των παππούδων τους και των ευπαθών συγγενών και φίλων, φρόντισαν να είναι κοντά τους με όλους τους τρόπους που  προσφέρει η τεχνολογία και, γενικώς, υπήρξε μια παρηγορητική και πολλά υποσχόμενη τάση αλληλεγγύης και ανθρωπιάς, ακόμη ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 7

7

12/8/2020 8:18:02 µ


8

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Η Α Ρ. Σ Τ Α Μ Ο Υ

και απέναντι σε ανθρώπους που δεν γνωρίζαμε ή τους προσπερνούσαμε, μολονότι ζούσαμε δίπλα τους· και την οποία εύχομαι να διατηρήσουμε και εφεξής. Ο κίνδυνος όμως δεν φαίνεται να πέρασε, μολονότι αρχίσαμε να μπαίνουμε προσεκτικά στους παλιούς μας ρυθμούς ζωής. Αισθανόμαστε μπερδεμένοι και διστακτικοί σε κάθε μας κίνηση. Το φετινό καλοκαίρι προσδοκούμε να είναι καλό για όλους, όμως σίγουρα θα είναι διαφορετικό από τα προηγούμενα. Οι μετακινήσεις θα είναι πιο δύσκολες και ίσως να μην τα καταφέρουμε όλοι να βρεθούμε στα Τζουμέρκα! Η ανάγκη για προστασία των μελών μας, μας οδηγεί στην αναστολή των θερινών εκδηλώσεων, ακόμα και της Γ. Σ., για την αποφυγή συγχρωτισμού. Ελπίζουμε και ευχόμαστε να είμαστε ΟΛΟΙ εκεί του χρόνου, διατηρώντας άσβεστη τη λαχτάρα της αντάμωσης, μαζί με τη φλόγα της αγάπης μας για τα χωριά μας! Μέχρι τότε, ας προσέχουμε τους εαυτούς μας και τους γύρω μας και ας ονειρευόμαστε τα επόμενα πολλά καλοκαίρια, ανέμελα, χαρούμενα και δροσερά στα Τζουμερκοχώρια! Μια παράπλευρη απώλεια της πανδημίας, την οποία και θα φέραμε βαρέως, θα ήταν η αδυναμία έκδοσης του ετήσιου τεύχους των Τζουμερκιώτικων Χρονικών. Και αυτό θα συνέβαινε, αν τα μέλη και οι φίλοι μας δεν ανταποκρίνονταν τόσο πρόθυμα και δεν μας τροφοδοτούσαν και πάλι με τα ενδιαφέροντα άρθρα τους. Ευτυχώς, ο φόβος φαίνεται πως δεν μας παρέλυσε, αντίθετα μας κινητοποίησε και, ενδεχομένως, θέλοντας να τον ξορκίσουμε, το τολμήσαμε! Καταφέραμε, λοιπόν, να εκδώσουμε- και εν μέσω πανδημίας -το τεύχος των Τζουμερκιώτικων Χρονικών! Τους ευχαριστούμε πολύ όλους. Όπως ευχαριστούμε θερμά την Περιφέρεια Ηπείρου, η οποία, παρά τις –ομολογουμένως– δύσκολες συνθήκες, χρηματοδότησε και φέτος την έκδοση του τεύχους! Έτσι, θα έχουμε την παρηγοριά και την αίσθηση, ξεφυλλίζοντάς το, ότι επικοινωνούμε και, ενώ για το καλό όλων μας θα προσπαθήσουμε να κρατήσουμε τις αποστάσεις, ένα είναι βέβαιο: οι σκέψεις μας θα συναντιούνται στα Τζουμέρκα!

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 8

12/8/2020 8:18:02 µ


ΙΣΤΟΡΙΚΑ – ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ

ΔΗΜΉΤΡΙΟΣ Γ. ΚΑΛΟΎΣΙΟΣ*

ΤΟ ΜΑΤΣΟΎΚΙ ΙΩΑΝΝΊΝΩΝ 1937-1951 Ε΄ 4. Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΜΑΤΣΟΥΚΙΟΥ** ΙV. Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΑΤΣΟΥΚΙΟΥ (1937-1951)

Π

αραθέτουμε δύο σχετικές Πράξεις των ετών 1947 και 1951 που καθορίζουν την εσωτερική λειτουργία της Κοινότητας: 1. Πράξη 15/25.9.1947

«Ἀριθμ. πραξ 15. Ἐν Ματσουκίῳ τῇ 25 Σ/βρίου 1947 Το Κοινοτικόν Συμβούλιον Κοιν. Ματσουκίου, συγκείμενον ἐκ τοῦ Προέδρου αὐτοῦ Ἰωάννου Δ. Μητρέλου, καί τῶν μελῶν αὐτοῦ 1) Κων/νου Γ Τσαντούλη, 2) Κων/νου Γ Στραγάλη, 3) Εὐαγγ Γ. Στραγάλη και 4) Εὐαγγέλου Κ. Στραγάλη, συνελθών εἰς συνεδρίασιν ἐν τῷ Κοινοτικῷ γραφείῳ τῇ προσκλήσει τοῦ Πρόεδρου, του προέδρου εἰσηγησαμένου εἰς τό Συμβούλιον τήν περί ψηφίσεως Ὀργανισμοῦ τῆς Ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος διά τό οἰκονομικόν ἔτος 1947-1948 καί ἐφεξής, Ἐκθέτει ὅτι συμφώνως πρός τάς διατάξεις τοῦ Ἄρθρου 5 τοῦ Ν. 4189, Ἐφ’ ὅσον τά πραγματοποιηθέντα κατά τό λήξαν οἰκον. ἔτος ἔσοδα τῆς Κοινότητος ὑπερέβησαν τάς 100,000 δραχμάς καί κατόπιν Δ/γῶν Σης Γεν Διοικ. Ἡπείρου συνέταξε τόν ὑποβαλλόμμενον αὐτῇ ἄνω ὀργανισμόν καταρτισθέντα κατόπιν ἐπισταμένης μελέτης τοῦ Νόμου καί τῶν ἀναγκῶν τῆς Κοινότητος πρός ἐγκρισιν καί ἐζήτησεν ὅπως τοῦτο ἀποφανθῇ. Τοῦτο ἀκοῦσαν τοῦ πρόεδρου ἀναγνῶσαν κατ’ ἄρθρον τόν ὁργανισμόν καί εὐρίσκον αὐτόν καλῶς ἔχοντα ἰδών τάς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Ν. 4189 καί συσκεψάμενον κατά νόμον. Ὁμοφώνως ψηφίζει τόν κατωτέρῳ Οργανισμόν τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος διά τό οἰκονομικόν ἔτος 1947-1948 καί ἐφ’ ἐξεῖς Ἐν ὧ περιλαμβάνονται αἱ θέσεις οἱ μισθοί καί τά προσόντα τῶν κοινοτικῶν ὑπαλληλων ὡς καί ὁ τρόπος τῆς προσλήψεως αὐτῶν. * Ο Δημήτριος Γ. Καλούσιος είναι θεολόγος, φιλόλογος και ερευνητής. ** Συνέχεια από το προηγούμενο. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 9

9

12/8/2020 8:18:02 µ


10

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

Ὁργανισμός Ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας Κοινότητος Ματσουκίου. Ἄρθρον 1ον Πρός δι’ ἐξαγωγήν τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κοινοτικοῦ Γραφείου καί πρός ἐξεπηραίτησιν τῶν ἀναγκῶν τῆς Κοινότητος δημιουργοῦνται αἱ κάτωθι θέσεις αἰτινες ὑφίσταντο πρό πολλοῦ α) Εἰδικοῦ Γραμματέως β) Κλητῆρος καί 3) ἱατροῦ, Ἄρθρον 2ον Πάσαι αἰ κατά τό προηγούμενον ἄρθρον ὑπηρεσίαι τελοῦσιν ὑπό τήν ἄμεσον διευθυνσιν τοῦ προέδρου τῆς Κοινότητος τό δέ εἰς αὐτάς ἀσχολούμενον προσωπικόν ἐνεργεῖ κατ’ ἐντολῆς καί ὁδηγίας αὐτοῦ, Ἄρθρον 3ον) αἰ διά τοῦ παρόντος Ὁργανισμοῦ συνεστώμεναι θέσεις καί αἱ ἀντίστιχοι αὐτῶν μισθοδοσίαι ὁρίζονται ὡς ἑξῆς. 1) Μιά θέσεις Εἰδ. Γραμ. Κοιν. μέ μηνίαιον μισθόν δραχμῶν 90,000 2) » » Κλητῆρος » » » » » 25,000 καί 3) » » Ἰατροῦ » » » » » 100,000 Ἄρθρον 4ον α) Γραμματεύς τῆς Κοινότητος διορίζεται ὁ ἔχων ἐπαρκῶς Γραμματικάς γνώσεις διά τήν δι’ ἐξαγωγήν τῆς κοινοτικῆς ὑπηρεσίας τοῦ Γραφείου. Οὗτος ἐκτελεῖ ἄπασαν τήν Διακιν[ο]τικήν ὑπηρεσίαν τῆς Κοινότητος, β) Κλητήρ τῆς Κοινότητος διορίζεται ὁ γνωρίζων ἀνάγνωσιν καί γραφήν Οὗτος ἐπιμελεῖται τῆς καθαριότητος τοῦ Κοιν. Καταστήματος παραδίδει και κοινοποιεῖ ἐν γένει τά ἐγγραφα, ἐνεργεῖ τάς τοιχοκολλήσεις ἀποφάσεις καί δημοπρασιῶν, καί γ) Ἱατρός διορίζεται ἐπιστήμων πτυχιοῦχος ἡμιδαπῆς ἤ αλλοδαπῆς πανεπιστη­ μίου, Οὗτος ἐποπτεύει τήν ὑπηρεσίαν ὑδρεύσεως ἵνα λειτουργεῖ ὑπό ὅρους ἐξασφαλίζοντας τήν ὑγείαν τοῦ κοινοῦ μελειτᾶ τήν ὑγειονομικήν κατάστασιν τῆς κοινότητος ἐν συμπράξει μετά τῆς ὑγειον. ὑπηρεσίας τοῦ Δημοσίου, Ἐνεργῆ ὅτι ἐνδείκνυται πρός καταπολέμησιν τῶν ἐνδημικῶν Νὄσων παρέχει δωρεάν ἰατρικήν περίθαλψιν εἰς τούς ἀσθενοῦντας ἀπόρους δημότας συμφώνως πρός τόν ὑπό τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου συντασομένου κατάλογον ἀπόρων, καί ἐν γένει ἐνεργεῖ κατά τάς ὁδηγίας καί ὑποδείξεις τῆς ὑγειονομ. ὑπηρεσ. τοῦ Κράτους. Ἄρθρον 5ον οὐδείς διορίζεται εἰς τάς προηγουμένας θέσεις: α) ἐάν ἔχει κα[τα]δικασθῆ ἐπί κακουργήματι ἤ πλημμελήματι ἐκ τοῦ ὑπό τοῦ ποινικοῦ Νόμου προβλεπομένων περιΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 10

12/8/2020 8:18:02 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

11

Ετικέτα σε βιβλίο Πράξεων της Κοινότητας.

Το Κοινοτικό κατάστημα Ματσουκίου στεγαζόταν σε εκκλησιαστικό κτήριο, που, τελικά, το αγόρασε (14.8.1971).

Σελίδα από την Πράξη 15/ 25.9.1947 περί εσωτερικού κανονισμού της Κοινότητας.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 11

12/8/2020 8:18:02 µ


12

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

πτωσεων._ ἐφ’ ὅσον δέν ἀποκατεστήθεισαν, β) οἰ ἀνυπότακτοι καί οἰ καταδικασθέντες ἐπί λιποταξία, γ) οἰ μή ἐγγεγραμμένοι εἰς τά μητρῷα ἀρρενων Δήμου ἥ Κοινότητος τινός τοῦ κράτους οὑδεῖς διοριζεται κοινοτικός ὑπάλληλος ἐνί εἰς θέσιν. μή προβλεπομένη ἐν τῷ ὀργανισμῷ, καί δ) ἄν μή κέκτηται τά ὑπ’ αὐτοῦ καθοριζόμενα προσόντα καί καλήν ὑγείαν βεβαιουμένης ὑπό δυό κοινοτικῶν ἱατρῶν καί τοιοῦτον μή ὑπαρχόντων ὑπό δημοσίων ὑπαλλήλων ὁριζομένων ὑπό τοῦ πρόεδρου, Οὑδεῖς διορίζεται μετά τήν συμπλήρωσιν τοῦ 19ου ἔτους τῆς Ἡλικίας ὧν μή πρότερον ἐκτελέση τήν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ θητείαν ἀπαλλαγή ἡ ἐκρηθῆ αὐτῆς παντός δέ ἡ ἀπαλλαγή ἥ ἐξαίρεσις νά μή ἀναφέρηται εἰς νοσήματα κολύοντα τήν ἐκτέλησιν τῶν καθηκόντων καί σύν τῇ προσαγωγῆ τοῦ πιστοποιητικοῦ Δημοσίας Ἀσφαλείας Ἄρθρον 6ον οἱ κοινοτικοί ὑπάλληλοι διορίζονται ὑπό τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου τῆς ἀποφάσεως ἐλεγχομένης ὑπό τήν Διοικητικήν ἀρχήν κατά τάς ἐκάστοτε κεμένας διατάξεις τοῦ κώδικος τῆς περί Δημων Κοινοτης Νομοθεσιας διότι οἱ κοινοτικοί ὑπαλλήλοι δέν ἀπολαμβανουσιν μονιμότητας καί συνεπῶς οὑδεμίαν ὑποχρεώσις συντρέχει ἵνα εἰς τό ψηφιζόμενον ὁργανισμόν συμπεριληφθῆ διάταξη περί προσλήψεως αὐτῶν διά διαγωνισμοῦ κατά τήν ὑπ’ ἀριθμόν 3, 3115/12/6/934 γνῶμην τοῦ ὑπουργείου ἐσωτ/ κῶν καθ’ ἧν ἡ διάταξις τοῦ ἐδαφ. 13 τοῦ ὑπ’ ἀριθμ 42 τοῦ Κώδικος ὡς ἀντικατεστάθη διά τῆς παραγράφου 1 τοῦ ἄρθρου 5 τοῦ Ν. 4189 καθιερώθη πρό τοῦ Ν. 4548, ὅστις προβλέπη μόνον περί μονιμότητος καί πειθαρχίας τῶν Δημοσίων ὑπαλλήλων. ἀνατίθησι περαιτέρω ἐνέργειαν εἰς τόν οἰκεῖον πρόεδρον. ὁ πρόεδρ. Τά μέλη (Τ.Υ) (Τ.Υ) Ι Μητρέλος Κωστας Τσαντουλης Κοστας Γ Στραγαλη Ευαγγ Γ στραγάλή Εὐ Στραγαλης». 2. Πράξη 21/10.9.1951 «ἀριθμ. πραξ 21 Ἐν Ματσουκίῳ τῇ 10 Σ/βρίου 1951 Το Κοινοτικόν Συ/λιον Ματσουκίου, συγκείμενον ἐκ τοῦ προέδρου αὐτοῦ Χρῆστου Β. Νάκα, καί τῶν μελῶν αὐτου 1) πέτρου Χρ. Μακρῆ, 2) Βασιλείου Σπ. Μακρῆ, 3) Ἀντωνίου Ἀθ. Κωσταδήμα, καί 4) Ἰωάννου χρ. Τσαντούλη, συνελθών εἰς συνεδριἀσιν ἐν τῷ Κοινοτικῷ γραφείῳ τή Νομίμῳ ἐγγράφῳ προσκλήσει τοῦ πρόεδρου τῆς Κοινότητος τό συμ/λιον εὐρίσκεται ἐν νομιμῳ ἀπαρτία. παρόντων ὅλων τῶν μελῶν αὐτοῦ, Ἀκοῦσαν τοῦ προέδρου ἐκθέσαντος ὅτι κατόπιν τοῦ ὑπ’ ἀριθμ. 1490/1950 ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 12

12/8/2020 8:18:02 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

13

Κωσταδήμας Αθ. Κωνσταντίνος (περ. 1929), γραμματέας της Κοινότητας.

Κωσταδήμας Κων. Στέργιος, γραμματέας της Κοινότητας, με τη γυναίκα του Ελένη, εννιά παιδιά! Εδώ, από αριστερά, μπροστά Μήλου (Βασιλική), εγγονή, Κούτσια (Αγγελική), πίσω Ευτυχία, Ανδρομάχη. Τα άλλα παιδιά: Σταύρος, Γιώργος, Σιάννω, Μάρω, Βασίλω και Αλεξάνδρα (περ. δεκαετία 1930, Αρχείο Μακρής Στ. Αθανάσιος).

Κωσταδήμας Αθ. Γεώρ­γιος, γραμματέας της Κοινότητας, εδώ με τον τρουβά στο καλντερίμι του Ματσουκίου (18.8. 1985).

Φασούλας Γρ. Αθανάσιος, γραμματέας της Κοινότητας (Αρχείο Παύλος Φασούλας). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 13

12/8/2020 8:18:03 µ


14

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

Ἀ.Ν. «Περί καταστάσεως τῶν Δημοτικῶν καί Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων» παρίσταται ἀνάγκη τροποποίησεως τοῦ ὁργανισμοῦ ἐσωτ/κῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος. Σκεφθέν Ἐπειδή ἡ πρότασις τοῦ Προέδρου σύμφωνος πρός τάς διατάξεις τοῦ ἄρθρου 42 τοῦ Κώδικος τῆς περί Δ. καί Κοινοτήτων Νομοθεσίας καί 26. (περίπτωσις Β. ὑπαλληλοι Κοινοτήτων) καί 138 τοῦ Α.Ν. 1490/50 τροποποιεῖ καί κωδικοποιεῖ εἰς ἐνιαίον κοίμενον τό ὑφιστάμενον ὀργανισμόν τῆς ἐσωτ/κῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος Ματσουκίου, ἐν ὦ περιλαμβανονται αἱ θέσεις, τά προσόντα καί οἱ μισθοί τῶν ὑπαλλήλων ὡς καί ὁ τρόπος τῆς προσλήψεως αὐτῶν κλπ. ὡς ἐξεῖς Ὁργανισμός Ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος Συγκρότησις ὑπηρεσιῶν Ἅρθρον 1ον. Ἡ ὅλοι ὑπηρεσία. τῆς Κοινότητος ἀποτελεῖται Α) Ἐκ τῆς Διοικητικῆς ὑπηρεσίας καί Β) ἐκ τῆς ὑγειονομικῆς ὑπηρεσίας, αἰ αὐταί θέσεις ὑφίσταντο πρό πολλοῦ ἐν τῇ Κοινότητά μας. Ἄρθρον 2ον. Πάσαι αἰ κατά τό προηγούμενον ἄρθρον ὑπηρεσίαι τελοῦσιν ὑπό τήν ἄμεσον ἐποπτείαν τοῦ προέδρου τῆς Κοινότητος, τό προσωπικόν αὑτῶν ἐνεργεῖ κατ’ ὁδηγίας αὐτοῦ, εἰδικότερον καί ὑπό τήν ἐποπτείαν τοῦ πρόεδρου, ὁ Γραμματεύς τῆς ἐπιμελεῖται α) τῆς παραλαβῆς, θεωρήσεως, καταχωρήσεως ἐνεργείας καί διἐκπαιρεῶσεως τῆς Κοινοτικῆς ἀλληλογραφίας, Β) τῆς τηρήσεως τῆς Σφραγίδος τοῦ Ἀρχείου κλπ. γ) τῆς τηρήσεως τῶν Βιβλίων τῆς Κοινότητος καί τῆς καταχωρήσεως τῶν μεταβολῶν εἰς αὐτάς (οἶον εἰς μητρῶα. ἀρρένων, Δημοτολόγια κ.λπ.). Ἁρθρον 3ον. Α) Ἀι Διά τοῦ παρόντος ὀργανισμοῦ συνιστῶμεναι. θέσεις καί αἰ ἀντίστοιχοι μισθοδοσίαι ὀρίζονται εἰς ἐξης 1) εἰς Γραμματεύς μέ μηναίον μισθον δρχ 300,000 2) εἰς Κλητήρ » » » » 100,000 εἰς Ἰατρός (διά γράφηται μία λέξεις). 1) Θέσις Γραμματέως θά ὀρισθεῖ ὁ ἥδη ὑπηρετῶν τοιουτος πρό 14 ἐτῶν, 2) Κλητῆρος ὁ ἥδη ὑπηρετων τοιούτος. Β) ὑγιονομική. εἰς Ἰατρός. ἐπί βαθμῷ ἀκολούθου. Ἀρθρον 4ον. Ὀ κατά τό ἄρθρον 3 μισθός προσαυξάνεται. λόγῳ πολυετοῦς ὑπηρεσίας κατά τρεῖς προσαυξήσεις εἰς 5.%. ἐκάστης ἐπί τῇ συμπληρῶσει δεκαετοῦς, δεκαπενταετοῦς καί εἴκοσαετοῦς ἀμμίσθου ὑπηρεσίας τετάρτην δέ εἰς 10% ἐπί συΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 14

12/8/2020 8:18:03 µ


15

μπληρῶσει εἰκοσαετοῦς τοιαύτης. Ὁ πρός τῆς ἰσχύος τοῦ παρόντος διανυθεῖς χρόνος ὑπηρεσίας (πλήν ὡς ἐπί ἠμερομισθίῳ ἡ ἐπί συμπληρώσι) ὑπολογίζεται διά τήν προσαύξησιν κατά τά ἀνωτέρῳ προσαυξησις μισθοῦ. Ἡ προσαῦξησις ἁπονέμεται ἀποφάσει τοῦ Κοινοτικοῦ Συμ/λίου. Ἄρθρον 5ον. Προϋποθεσις διορισμοῦ καί προσόντα. Διορισμός Κοινοτικοῦ ὑπαλλήλου καί ὑπηρέτου δύναται νά γίνη ἐάν ὑπάρχη κενή θέσις προβλεπομένη. ὑπό τοῦ παρόντος ὁργανισμοῦ συντρέχουσι δέ καί αἱ κάτωθι προϋποθέσεις. 1) Να εἶναι ἐγγεγραμμένος εἰς τό μητρῶον ἀρρένων Δημου ἤ Κοινότητος τοῦ κράτους. 2) Νά μή ἔχει στερηθῆ τῶν πολιτικῶν του δικαιώμάτων ἤ νά ἔχει ἀποκατασταθεῖ νομίμως εἰς τήν ἐνάσκησιν αὐτῶν. 3) Νά ἔχει ἐκτελέση μετά τήν συμπλήρωσιν τῶν 20 ἔτους τῆς Ἡλικίας του. τήν ἐν τῷ ἐνεργῷ στρατῷ θητείαν ἥ νά ἔχει ἀπαλλαγῆ ἥ ἐξαιρεθῆ ταύτης Νομίμως. 4) Νά ἔχει καλήν ὑγείαν πιστοποιουμένην κατά τό ἄρθρον 16ον παραγ. 5. τοῦ Α.Ν. 1490 «περί καταστάσεως τῶν δημοτικῶν καί Κοινοτήκῶν ὑπαλλήλων»._ 5) Νά ἔχη ἐπιτύχη. ἐν διαγωνισμῷ ἐφ’ ὅσον πρόκειται περί θεσέων διά τήν κατάληψίν τῶν ὁποίων ἀπαιτεῖται τοιοῦτος. Ἄρθρον 6ον. Διά τήν κατάληψιν τῶν ὑπό τοῦ παρόντος ὄργανισμοῦ προβλεπομένων θέσεων ἄπαιτοῦνται τά κάτωθι προσόντα: α) Διά τήν θέσιν γραμματέως Β. τάξεως ἀπολυτήριον Γυμνασίου ἥ ἀλλου ἰσοτίμου ἀνεγνωρισμένου Σχολείου, ἥ ἄλλως, ἐφ’ ὁσον πρόκειται νά. καταληφθεῖ δι’ ἐντάξεως, ὑπό τοῦ ὑπηρετοῦντος εἰς τήν Κοινότητα, β) Ἐφ’ ὅσον πρόκειται νά καταληφθεῖ διά μετατάξεως ἐκ τοῦ ὑπηρετοῦντος εἰς τήν Κοινότητα ὑπαλλήλου. ἀπολυτήριον Σχολαρχείου. καί ὑπέρ τριτῆς κανονική ὑπηρεσία. γ) διά τάς λοιπάς θέσεις ἀνάγνωσις καί γραφή καί ἀναλόγος πρός τήν φύσιν τῆς ὑπηρεσίας ἄσκησις καί πεῖρα, ἐγκύρως βεβαιουμένη. Ἄρθρον 7ον. Πᾶσαι αἱ ὀποσδήποται κενούμεναι θέσεις Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων καί αἰ δημηουργούμεναι τοιαῦται δι’ ἐπεκτάσεως τῶν ὑπό τοῦ παρόντος ὁργανισμοῦ προβλεπομένων ὑπηρεσιῶν πληροῦνται διά προαγωγῆς τῶν εἰς τόν ἀμέσως κατώτερον βαθμόν ὑπηρετοῦντων κατ’ ἀρχαιότητα προακτέων ὑπαλλήλων, ἐκτός ἐάν δέν ὑπάρχουσι προακταίοι ἤ ὑπάρχοντες κρίνονται ἡτιολογημένη ἀποφάσει τοῦ Κοινοτικοῦ Συμ/λίου μή προακτέοι ὅπότε πληροῦνται διά διορισμου. Ὑπαλλήλος κριθεῖ κατά τά ἀνωτέρω στάσιμος δικαίουται μετά πάροδον ἐνός ετους ὅπως ζητήσῃ νά κριθῆ ἐκ νέου, προακτέος κατ’ ἀρχαίοτητα εἶναι ὁ ἔχων τά προσόντα ἀνωτέρου βαθμοῦ καί τετρα[ε]τῆ ἐν τῷ αὐτῷ βαθμῷ ὑπηρεσίας. Αἱ διαταξεις τοῦ παρόντος ἀριθμοῦ Ἐφαρμόζονται καί διά τούς ὑπηρέτας Οὕτοι προάγονται ἀπό τάξιν εἰς τάξιν μετά τετραετῆ ἐν ἐκαστη τάξει ὑπηρεσίαν. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 15

12/8/2020 8:18:03 µ


16

Ἄρθρον 8ον. Κενουμένης θέσεως τινός τό Κοινοτικόν Συμ/λιον προβένει εἰς πλήρωσιν αὐτῆς λαμβάνων ὑπ’ ὅψιν τά ἐν τῷ ἄρθρῳ 7 τοῦ παρόντος ὁριζόμενα καί ἀπό τά ἐν τοῖς ἀτομικοῖς φακέλλαις ὑπάρχοντα στοιχεῖα. ἐκθέσεως ἰκανότητας κλπ. Αἱ εἰς τήν ὑπηρεσίακήν κατάστασιν τοῦ προσωπικοῦ ἀφορῶσαι ἀποφάσεις τοῦ Κοινοτικοῦ Συμ/λίου ὑπήκονται. εἰς τόν ἕλεγχον τοῦ Νομάρχου Ἄρθρον 9ον. Διορισμόν ὑπαλλήλων. Ἡ διά διορισμοῦ πλήρωσις τῶν κενουμένων ἥ δημιουργηθησομένων δι’ ἐπεκτάσεων τῶν ὑπό τοῦ παρόντος προβλεπομένων θέσεων ὑπαλλήλων Α! κατηγορίας, συντελείται κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ Κοινοτικοῦ Συμ/λίου (ἄρθρον 15 παραγρ. 2, 3, 4,) τοῦ Α.Ν. 1490/50 ἐγκρινομένης ὑπό τοῦ Νομάρχου. Ἄρθρον 10ον. ὡς πρός τήν ἔνταξιν, τόν διορισμόν, τήν ὀρκομοσίαν, ἐγκατάστασιν καί τήν μισθοδοσίαν τῶν νεοδιοριζομένων Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων ἰσχύουσι τά ἄρθρα 2, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 114, καί 144 τοῦ ΑΝ. 1490/50 «περί καταστάσεως τῶν Δ/κῶν καί Κοι/ικῶν ὑπαλλήλων. Ἄρθρον 11ον. Ὁ διορισμός ἤ προαγωγή, καί ἠ, ἀπόλυσις τῶν Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων καί ὑπηρετῶν, ἐνεργήται δι’ ἀποφάσεως τοῦ Κοινοτικοῦ Συμ/λίου ὑπό τοῦ ὁποίου ἐπιβάλληταί καί ἡ πειθαρχική ποινή τῆς παῦσεως. Ἄρθρον 12ον. Αἰ ὀποσδήποτε καινοὐμεναι καθώς καί αἰ δημιουργηθησομεναι διά τοῦ παρόντος ὁργανισμοῦ θέσεις Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων καί τῆς ὑγειονομικῆς τοιαύτης πληροῦται κατά τάς διατάξεις τοῦ Α.Ν. 1490/50. Ἄρθρον 13ον. Αἰ κατά τά ἄρθρα 4, 6, 9, και 11 τοῦ παρόντος μεταβολαί τῶν Δημοτικῶν ὑπαλλήλων δέν παρέχουσαι τοιαῦτα ἀποτελέσματα ἐάν δέν ἐγκριθοῦν ὑπό τοῦ Νομάρχου καί δέν δημοσιευονται διά τῆς ἐφημερίδος τῆς κυβερνήσεως Ἄρθρον 14ονον. Ἄδειαι προσωπικοῦ καί ἀναπλήρωσις ἁπόντων. Διά τήν χορήγησιν κανονικῆς ἤ ἀναρρωτικῆς ἀδείας εἰς τούς Κοινοτικούς ὑπαλλήλους ἱσχύουσιν αἰ διατάξεις τοῦ ἄρθρου 52 τοῦ Νόμου 1490/50 περί καταστάσεως Δη/κῶν καί Κοινοτικῶν ὑπαλλήλων. Ἄρθρον 15ον. Νοσηλία. Οἱ κοινοτικοί ὑπάλληλοι δικαιοῦνται Ἰατρικῆς περιθαλψεως κατά τάς διατάξεις 59 παρ. 2, 3, 4, καί 5, Ἠ διά τήν Νοσηλείαν ἐκάστου ὑπαλλήλου Ἐτήσια δαπάνη εἰς ἧν περιλαμβανεται και ἡ διά τήν μευτικήν συνδρομήν τῶν συζύγων αὐτῶν, δέν δύναται νά ὑπερβῆ τήν διά τούς δημοσίους ὑπαλλήλους ἀντιστοίχων βαθμῶν μισθοῦ ἐκαστοτε καθοριζομενην. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 16

12/8/2020 8:18:03 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

17

Ἄρθρον 16ον. Ὑπαλλήλος ἀναγκασθεῖς νά ἀποσιάση λόγῳ ἀσθενείας ὀφελεῖ νά εἰδοποιήση περί τούτου αὐθημερόν τοῦ προέδρου τῆς Κοινότητος ὅστις εὐθῦς ἀμέσως δεόν νά ἀποστείλη τόν Κοινοτικόν Ἱατρόν πρός διαπίστωσιν τῆς ἀσθενείας. Ὁ ἰατρός κατόπιν ἐξετάσεως παρ’ αὐτοῦ τοῦ ἀσθενοῦς ὑπαλλήλου δεόν νά καταθέση εἰς τό Γραφεῖον τῆς Κοινότητος Ἰατρικήν γνωμάτευσιν περί τοῦ εἶδους καί πιθανοῦ διαρκείας αὐτῆς. Ἄρθρον 17ον. Διά κανονισμοῦ ψηφισθησομένου ὑπό τοῦ Κοινοτικοῦ Συμβουλίου θέλουσι ῥυθμισθῆ τά τῆς ἐσω/κῆς λητουργίας τοῦ Γραφείου τῆς Κοινότητος. Ἄρθρον 18ον. Οἱ ὑπάλληλοι τῆς Κοινότητος μετατάσονται εἰς τάς ὑπό τοῦ παροντος προβλεπομένας θέσεις, συμφώνως τῷ ἄρθρῳ 19. τοῦ Ν. 314/1943. Ἐπιτρεπομένης καί εἰς ἀνωτέρους βαθμούς καί ἀναλόγως τῶν ἐτῶν προϋπηρεσίας κατάταξεως ἐπί θέσεων πολλαπλοῦς διαβαθμίσεως, μή ὑπερβαίνουσης ὅμως τῆς τῆς διαβαθμήσεως τῶν ἀνωτάτον βαθμόν ὅν δυνατόν νά καταλάβη ὁ ὑπάλληλος μετά Γραμματικά προσόντα. ἅτινα ἔχει. Ἐφ’ ὧ συνετάγη ἡ παροῦσα ὑπογράφεισα δεόντως Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον ὁ πρόεδρος Τά μέλη (Τ.Σ.Υ) (Τ.Υ) Χ Β Νάκας Ι Τσαντούλης Β Μακρής Α Κωσταδήμας Π Μακρής». V. ΟΙ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΑΤΣΟΥΚΙΟΥ (1912/1914-2010)1

1) Κωσταδήμας Στέργιος του Κωνσταντίνου (1914-1918) Ο αρχαιότερος γνωστός γραμματέας. Στον Γενικό έλεγχο του Δημοτικού Σχολείου Ματσουκίου των σχολικών ετών 1914-15, 1916-17, 1917-18 (1915-16 λείπει αρχείο) για τον μαθητή Γεώργιο Στέργιου Κωσταδήμα αναγράφεται στη στήλη, επάγγελμα πατρός, γραμματεύς κοινότητος. Στη σημερινή προφορική παράδοση υπάρχει διαφωνία αν χρημάτισε και δάσκαλος στο χωριό. Δεν αποκλείεται να «έκανε, ανεπίσημα, για κανένα φεγγάρι και ‘’δάσκαλος’’ στο Ματσούκι, πράγμα όχι ασυνήθιστο στις παλαιότερες εποχές και μάλιστα σε δυσπρόσιτα μέρη».2 1. α) Καλούσιος 1994, Α΄, 128-130. β) Καλούσιος 2007, 28.8.2007, 53. 2. Καλούσιος 2014, 8.5.2014, 43. Ιδέ και, Καλούσιος 2013, 22.10.2013, 44 (εικ.). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 17

12/8/2020 8:18:03 µ


18

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

2) Κωσταδήμας Κωνσταντίνος του Αθανασίου (1933-1936) Ο μετέπειτα επιθεωρητής Μέσης Εκπαίδευσης.3 Προφορική μαρτυρία του ιδίου. 3) Κωσταδήμας Γεώργιος του Αθανασίου (20.3.1937-1.2.1938) Κατά την υπηρεσία του ως δάσκαλος στο Ματσούκι (1933-1938) εξυπηρετούσε, κατά μαρτυρία του, και την Κοινότητα ως γραμματέας της. Κατά τα σωζόμενα Πρακτικά ανέλαβε υπηρεσία, με μηνιαίο μισθό 300 δρχ., στις 20.3.1937, έχει να λάβει δε για 11 ημέρες (20-31.3.1937) 110 δρχ.: «διωρισθείς κοινοτικός γραμματεύς δημ)λος Γεώργιος Ἀθ. Κωσταδήμας δυνάμει ὑπ’ ἀριθ. 36 ἐ.ἔ. [1937] ἀποφάσεως τοῦ ἐνταῦθα κοιν. συμβουλίου ἐγκριθείσης δι’ ὑπ’ ἀριθ. 43024 ἐ.ἔ. Διαταγῆς Σης Γενικῆς Διοικήσεως Ἠπείρου…» δικαιούται να λάβει 110 δρχ., «διά μισθόν του ἀπό 20 Μαρτίου 1937 μέχρι τέλος Μαρτίου ἰδίου ἔτους ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε καί ἐκτελεῖ καθήκοντα ἐν τῇ κοινότητι ὡς κοιν. γραμματεύς ἀντί μηνιαίας ἀποζημιώσεως δρχ. 300» (Πρ. 60/26.9.1937). Κατά τη συνεδρίαση της 1.2.1938 ο πρόεδρος εισηγείται την αντικατάσταση του Γεωργίου Αθ. Κωσταδήμα: «Ἡ διοικοῦσα ἐπιτροπή λαβοῦσα ὑπ’ ὄψει τήν πρότασιν τοῦ προέδρου ἀφ’ ἑνός, τήν ἄνευ ἀδείας ἀναχώρησίν του ἀπό 23 Δεκεμβρίου 1937 διά Γρεμενίτσαν τῆς Ἄρτας, ἄνευ ἀντικαταστάτου διά πράξεως τοῦ τέως Κοινοτικοῦ συμβουλίου, καί τήν μή ἐπάνοδον μέχρι τῆς σήμερον, καί πρός κανονικήν λειτουργίαν τοῦ Γραφείου εἰς ὅ συγκεντρώθησαν πλεῖστα ἔγγραφα, ἔχουσα ὑπ’ ὄψιν καί τά ἄρθρα 27 καί 42 τοῦ Κώδικος περί Δήμων καί Κοινοτήτων Νομοθεσίας Ἀποφαίνεται ὁμοφώνως ἀπολύει τόν γραμματέα Κοινότητος Γεώργιον Αθ. Κωσταδήμαν δημοδιδάσκαλον» (Πρ. 81/1.2.1938). 4) Φασούλας Αθανάσιος του Γρηγορίου (1.2.1938-1.8.1938) Σε αντικατάσταση του Κωσταδήμα Αθαν. Γεωργίου και με το ίδιο Πρακτικό το Κοινοτικό Συμβούλιο διορίζει, την 1.2.1938, ως γραμματέα της Κοινότητας τον Φασούλα Γρηγ. Αθανάσιο, από τους γειτονικούς Καλαρρύτες, ως «πολίτην ἕλληνα ἔχοντα ἅπαντα τά ὑπό τοῦ Νόμου προσόντα… ὅστις τυγχάνει καί γραμματεύς τοῦ Συνδέσμου Τζουμέρκων Μαλακασίου, ἐπί μηνιαίου μισθοῦ τῆς ἐν τῷ Πρ/σμῷ ἀναγεγραμμένης πιστώσεως ἐκ δραχμῶν τριακοσίων μηνιαίως από σήμερον ἀφ’ ἧς ἀνέλαβε τά καθήκοντα τοῦ γραμματέως» (Πρ. 81/1.2.1938). Στον προϋπολογισμό 1938-1939 καθορίζεται αύξηση μισθών, για τον γραμματέα 12.000 δρχ., που δεν εγκρίνει όμως η Γενική Διοίκηση Ηπείρου, γι’ αυτό και υποβάλλεται θερμή παράκληση για αναμόρφωση της σχετικής της απόφασής με την κατωτέρω Πράξη: 3. Καλούσιος 1994, Α΄, 272 (εικ. 110), 277, 278. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 18

12/8/2020 8:18:03 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

Κωσταδήμας Γ. Ιωάννης, γραμματέας της Κοινότητας (1938-1962) με τη γυναίκα του Μαρία, από αριστερά: Όρθιοι Βασίλω, Βάιος, μπροστά Δημήτρης και Σταύρος, λείπει ο Παντελής (περ. 1945, Αρχείο Δημήτριος Κωστίκας).

19

Ο Κωσταδήμας Ιωάννης το 1931, ντυμένος «ευρωπαϊκά», μετέπειτα γραμματέας της Κοινότητας (1938-1962), ακουμπά στον πατέρα του Γεώργιο, αργότερα πρόεδρο της Κοινότητας (1938-1945).

Το Κοινοτικό Συμβούλιο στην Πρ. 33/5.10.1951: Πρόεδρος Χρ. Β. Νάκας, μέλη Κων. Δ. Λένης (εφημέριος), Ιωάν. Κωσταδήμας, Γεώργ. Ν. Κωσταδήμας (δάσκαλος). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 19

12/8/2020 8:18:03 µ


20

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

Η Διοικούσα Επιτροπή της Κοινότητας «συσκεψαμένη καί έχουσα τήν γνώμην ὅτι ἐσφαλμένως ἡ Ση Γενική Διοίκησις ἐμείωσε τά ἄνω κονδύλια ἤτοι 1) τά ἔξοδα παραστάσεως προέδρου ἀπό δραχμάς 8000 εἰς δραχ 5000 2) τόν μισθόν γραμματέως ἀπό 12,000 εἰς δραχμ. 9600 και 3) τόν μισθόν τοῦ κοινοτικοῦ Ἰατροῦ ἀπό 24,000 εἰς δρ. 20000, καθόσον νομίμως ἡ ἐπιτροπή καθώρισε τά κονδύλια ταῦτα ἐν τῶ προϋ/σμῶ ἔχουσα ἔσοδα οὐ μόνον ἄνω τῶν 75000, ἀλλά καί πλέον τῶν 100,000 δραχμῶν ὡς ἐμφαίνεται καί ἐκ τοῦ τελευταίου ἀπολογισμοῦ Κοινότητος χρήσεως 1936-37, καί ἐκ τοῦ διά τό τρέχον οἰκονομικόν ετος 1938-1939. ἔσοδα ἐκ μισθωμάτων βοσκῶν περισσεύματος συμφώνως τῶ ἐνοικιοστασίῳ Δραχμάς 78300, καί ἐκ δικαιώματος βοσκῆς δραχ 53500 ἤτοι ἐν συνόλω δρ. 131800, ἄλλως τε αἱ ἀναγραφεῖσαι εἰς τόν πρ/σμόν ἔξοδα παραστάσεως προέδρου δραχμαί 8000 δέν εἶναι ὑπερβολικόν ποσόν ἀναλόγως τῶν καθημερινῶν ἐξόδων τοῦ προέδρου διά τήν Κοινότητα ἄλλως4 καί δύναται νά λάβῃ καί περισσότερα συμφώνως τῷ Νόμῳ ψηφιζομένου τοῦ σχετικοῦ ὀργανισμοῦ τῆς ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας τῆς Κοινότητος, καθόσον ἡ Κοινότης ἔχει ἔσοδα ἄνω τῶν 100.000 δραχμῶν ὁ δέ μισθός τοῦ γραμματέως συμφώνως τῷ Νόμῳ καί τῶν ἐσόδων ἔδει νά εἶναι 1200 μηνιαίως, καί ἔλλείψει καταλλήλου προσώπου ἐντοπίου οὗτος ὑποβάλλεται καί εἰς πληρωμήν δαπάνης μεταβάσεως καί ἐπανόδου καί διατροφῆς καί κατοικίας ἐκτός τοῦ οἴκου του, συνεπῶς δέν εἶναι ὑπερβολική ἡ ἀναγραφεῖσα ἐν τῷ Πρ/σμῷ μισθοδοσία, ἀλλά γλίσχρα διά τούς ἄνω λόγους, καί διά τήν μισθοδοσίαν τοῦ κοινοτικοῦ Ἰατροῦ καί οὗτος ὑποβάλλεται εἰς κόπους τετραώρου ἀποστάσεως ἀπό τῆς ἕδρας του, ἐξοδα ἀγωγίων διαμονῆς καί διατροφῆς ἐκτός τοῦ οἴκου του, καί διά τοῦτου θεωρεῖ μή ὑπερβολικήν τήν ἀναγραφεῖσαν μισθοδοσία. Ἀποφαίνεται ἐκφράζει τήν θερμήν παράκλησιν πρός τήν Σην Γενικήν Διοίκησιν Ἠπείρου ὅπως ἀναμορφώσῃ τήν ῥηθεῖσαν ὑπ’ ἀριθμ. 14022 ἐ.ἔ. ἀπόφασιν της διά τούς ἄνω νομίμους λόγους ὡς πρός τά μειωθέντα ἄνω κονδύλια ἐξόδων τοῦ Πρ/σμοῦ 1938-1939» (Πρ. 25/29.4.1938). Με νέα Πράξη ο μισθός του γραμματέα Αθ. Φασούλα καθορίζεται σε 1000 δρχ. μηνιαίως για ένα έτος, ήτοι από 1.4.1938 μέχρι 31.3.1939. Επίσης διορίζεται ο ίδιος και ως ληξίαρχος της Κοινότητας με αντιμισθία 2.880 δρχ. για το ίδιο χρονικό διάστημα. Έτσι η Διοικούσα Επιτροπή «ἐγκρίνει τήν πληρωμήν τοῦ μισθοῦ τοῦ γραμματέως Ἀθανασίου Γρ. Φασούλα δραχμάς χιλίας (1000) μηνιαίως πληρωτέας ἐκ τοῦ Κοινοτικοῦ Ταμείου… καί ὁρίζει χρόνον ὑπηρεσίας ἀπό 1ης Ἀπριλίου 1938 4. Διαγράφεται η λέξη, «ἄλλως». ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 20

12/8/2020 8:18:03 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

21

μέχρι 31ης Μαρτίου 1939 διά τό ἄνω χρονικόν διάστημα ἑνός ἔτους. ἀναλαμβάνωμεν καί ὑπό ἀτομικήν μας εὐθύνην νά διατηρήσωμεν τοῦτον ὡς γραμματέα τόν μόνον κατάλληλον διά τήν ὑπηρεσίαν ταύτην καί ἀδύνατος ἡ ἀντικατάστασις τούτου δι’ ἄλλου προσώπου μή ὑπάρχοντος ἐνταῦθα τοιούτου ἄλλου ἀναλαμβάνωμεν ἄν κακόν συμβῆ τοιοῦτον νά ἀποζημιώσωμεν τόν ἀντικαταστάτην τούτου εἰς ὅσον χρόνον ἤθελε τυχόν ἀντικατασταθῆ. Ἐγκρίνει τόν διορισμόν τοῦ γραμματέως τῆς Κοινότητος Ἀθανασίου Γρ. Φασούλα ὡς ληξίαρχον τῆς Κοινότητος Ματσουκίου. Ψηφίζει συμπληρωματικήν πίστωσιν ἐν τῷ Κεφ. Α! ἄρθ. 2 ἐδά γ΄ δι’ ἀντοιμισθίαν τοῦ αὐτοῦ γραμματέως ἐκ δραχμῶν δύο χιλιάδων ὀκτακοσίων ὀγδοήκοντα (2880) ἐνισχύων ἐκ τοῦ ἀποθεματικοῦ Κεφαλαίου διά ἀντιμισθίαν τοῦ ληξιάρχου ἀπό 1ης Ἀπριλίου 1938 μέχρι 31 Μαρτίου 1939 ἀφ’ ἧς ἐκτελεῖ τά καθήκοντα ταύτα», ήτοι «ἐπί μηνιαία ἀντιμισθία 20% ἐπί πλέων τῆς ψηφισθείσης μισθοδοσίας αὐτοῦ ὡς γραμματέως» (Πρ. 35/29.5.1938). Αλλά, μόλις μετά ένα δίμηνο από τις παραπάνω αποφάσεις, ο Αθ. Φασούλας απολύεται (1.8.1938), διότι, λόγω γήρατος και της μόνιμης κατοικίας του στους Καλαρρύτες, δεν μπορεί να ανταποκριθεί πλήρως στα καθήκοντά του. Επίσης απασχολείται σε έργα δικολάβου και γραμματέως του Συνδέσμου οδοποιΐας Τζουμέρκων Μαλακασίου (Πρ. 60/19.9.1938). Συγκεκριμένα ο πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπῆς Ματσουκίου Γεώργιος Ι. Κωσταδήμας, κατά τη συνεδρίαση της 1.8.1938, «εἰσηγεῖται τήν ἀντικατάστασιν τοῦ πρό 6 μηνῶν διορισθέντος Κοινοτικοῦ γραμματέως Ἀθ. Γρ. Φασούλα κατοίκου Καλαρρυτῶν λόγῳ τοῦ ὅτι λόγῳ5 τῆς ἐν Καλαρρύταις μονίμου διαμονῆς του δέν ἐξηπερετῆ τά συμφέροντα τῆς Κοινότητας λόγω Γερατιᾶς του δέν δύναται νά μεταβῆ εἰς τήν Κοινοτητά μας ἥτις ἔχει ἀνάγκην ἐνός μονίμου Γραμματέως λόγῳ τῆς καθημερινῆς παρουσιαζομένης ἐργασίας καί πρός ἐξυπηρέτησιν τῶν κατοίκων οἱτινες τυνχάνουση ἀγράμματοι Ἠ ἐπιτροπή συσκεψάμενη καί εὑρισκουσα ὁρθῆν τήν εἰσήγησιν τοῦ προέδρου. ἀποφαίνεται. Ἐγκρίνει τήν ἀπόλυσιν τοῦ Κοινοτικοῦ γραμματέως ἀθαν. Γρ. Φασούλα ἀπό σήμερον» (Πρ. 48/1.8.1938. Ιδέ και Πρακτ. 6/1.8.1938). Ο Καλαρρυτιώτης Παύλος Φασούλας, εκδότης της τριμηνιαίας εφημερίδας ΚΑΛΑΡΡΥΤΕΣ μάς πληροφορεί:6 «Αθανάσιος Γρ. Φασούλης ή Φασούλας Μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες του 20ου αιώνα για τους Καλαρρύ-

5. Διαγράφεται η λέξη, «λόγῳ». 6. Φασούλας 2018. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 21

12/8/2020 8:18:03 µ


22

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

τες υπήρξε ο Αθανάσιος Φασούλας. Γεννήθηκε στους Καλαρρύτες το 1866; Ήταν γιος του Γρηγορίου Φασούλα. Είχε αδέλφια τον Κώστα Φασούλα, τον Δημήτρη Φασούλα και τον παππού μου Απόστολο Φασούλα, και δύο αδελφές. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και ζούσε στους Καλαρρύτες. Παντρεύτηκε με την κ. Καλαμπάκου και απέκτησε πέντε κόρες! και έναν γιο, τον Γρηγόρη Φασούλα, που ζούσε στα Φάρσαλα. Ήταν δραστήριος και συμμετείχε σε επιτροπές, στην ίδρυση του Πατριωτικού Συλλόγου Καλαρρυτών «Η ΠΙΝΔΟΣ» 1917, κλπ. Ασχολήθηκε με τα κοινά και από το 1914, μετά την κατάργηση των Δήμων, ἐκλέγονταν πρόεδρος για την κοινότητα Καλαρρυτών, συνέχεια πρόεδρος, με εξαίρεση τον Γιάκο, τον Ζώγκο και τον Μπαζάκη, μέχρι το 1950! Τον διαδέχθηκε ο Απόστολος Μόκκας. Έμεινε στους Καλαρρύτες, (Σπύρου Λάμπρου 7) είναι η σημερινή διεύθυνσή του. Το σπίτι του ανήκει σε απογόνους εγγόνια του αδελφού του Απόστολου Φασούλα. Είχε δε τεράστια βιβλιοθήκη με συγγράμματα λογοτεχνικά-δικολαβικά και ξένες εκδόσεις. Πέθανε μετά το 1950». 5) Κωσταδήμας Ιωάννης του Γεωργίου (1.8.1938-31.12.1962) Με την ίδια Πράξη απόλυσης του γραμματέα Αθανασίου Φασούλα διορίζεται, σε αντικατάστασή του, νέος γραμματέας, από 1.8.1938, ο χωριανός Κωσταδήμας Γ. Ιωάννης, ως ο μόνος κατάλληλος και κατέχων τα νόμιμα προσόντα, μηνιαίος μισθός 800 δρχ.: Η Διοικούσα επιτροπή Ματσουκίου «Ἐγκρίνει τήν ἀπόλυσιν τοῦ Κοινοτικοῦ γραμματέως ἀθαν. Γρ. Φασοῦλα ἀπό σήμερον καί τήν ἀντικατάστασίν του διά τοῦ Ἰωάν. Γ. Κωσταδήμα μόνον κατάληλον καί κεκτημένον τά νόμιμα προσόντα καί μέ μηνιαίον μισθόν τόν αὑτοῦ ἰσχύαντα προ/σμοῦ ἐκ δραχμῶν (800) ὀκτακοσίων. ὁ διορισμός τοῦτου γινεται διά δύο (2) ψήφων τοῦ προέδρου δηλώσαντος κώλυμα λόγῳ συγγενείας» (Πρ. 48/1.8.1938. Ιδέ και, Πρακτ. 6/1.8.1938). Αλλά η Γενική Διοίκηση Ηπείρου, με την υπ’ αριθμ. 46615/15.9.1938 απόφασή της, ακύρωσε την ως άνω Πρ. 48/1.8.1938. Κατόπιν τούτου η Διοικούσα Επιτροπή της Κοινότητας σε νέα συνεδρίασή της κρίνει εκ νέου ότι ενδείκνυται η απόλυση του Αθανασίου Γρ. Φασούλα και ο διορισμός του Ιωάννη Γ. Κωσταδήμα: «σκεφθῆσα ὅτι ἐνδίκνειται ἡ ἀπόλυσις τοῦ ἀθανασίου Γρ. Φασούλα ἀπό τῆς θέσεως εἰδικοῦ γραμματέως κοινότητός μας, διότι οὗτος δέν κατοικῇ εἰς τήν κοινοτητά μας ἀλλά κατοική εἰς τήν κοινότητα Καλαρρυτῶν ἀπασχόλοῦμενος εἰς ἔργα δικολάβου καί γραμματέως συνδέσμου ὁδοποιοίας τζουμέρκων – Μαλακασίου, Ἐνῳ ἀπαιτεῖται ἡ μόνιμος καί συνεχή παρουσία τοῦ γραμματέως εἰς τήν κοινοτητά μας πρός διεκπέραιωσιν τῶν ὑποθεσεων τῆς κοινότητος καί μελῶν αὑτῆς._ Πρός δέ ἐνδεδειγμένος εἶναι ἰνά διωρισθῇ ὡς κοινοτικός γραμματεύς ἀπό 1ης αὑγοῦστου 1938, ἀφ’ ἧς ἐπαῦσεν ὑπηρετῶν ὡς γραμματεύς ὁ ἀθανάσιος Γρ Φασούλας, ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 22

12/8/2020 8:18:04 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

23

Κωσταδήμας Σωτ. Χρήστος, γραμματέας της Κοινότητας (1963-1996), και Κωσταδήμας Ιω. Δημήτριος, πρόεδρος, ο καθένας στο έργο του (26.8.1993).

Αντώνης Γ. Αθανάσιος, γραμματέας της Κοινότητας (1996-1998). Εδώ ψάλλει στο χωριό του (19.7.2015).

Γεωργίου Αθ. Κωνσταντίνος, γραμματέας της Κοινότητας, 1998-2010 (22.7.2007). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 23

12/8/2020 8:18:04 µ


24

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

καί ἐκπληροῖ τά καθηκοντά του ὁ Ιωαννης Γ Κωσταδήμας ὅστις τυγχάνει ἀπό ἀπόψεως μορφώσεως καί γνώσεως τῶν ζητημάτων τῆς κοινότητος τελείως κατάλληλος. Αποφαίνεται: Ἀπολύει ἀπό 1ης αὑγοῦστου 1938, ἀφ’ ἧς οὕτος επαυσεν ἐκτελῶν ὑπηρεσίαν, τόν κοινοτικόν Γραμματέα ἀθανασιον Γρ Φασοῦλαν κάτοικον Καλαρρυτῶν καί διορίζει εἰς ἀντικατάστασιν αὑτοῦ ἀπό τῆς ἰδίας ἄνω ἡμερομηνίας 1ης αὑγούστου 1938, ἀφ’ ἠς οὗτος ἐκτελή τά καθηκοντά του, εἰδικόν γραμματέα Κοινότητός μας. τόν Ἰωάννην Γ Κωσταδήμαν, κατοικον Ματσουκίου, κεκτημένων τά νόμιμα προσώντα καί ἀντί μηναίας μισθοδωσίας τήν ἐν τῷ ἰσχύοντι προ/σμῷ ἀναγεγραμμένης ἀναθέτει εἰς τόν ἀντιπρόεδρον τῆς κοινότητος Κων/ινον Ι Παππᾶν τήν ὑποβολήν τῆς παρούσης πράξεως πρός ἔγκρισιν εἱς τήν Γεν. Διοίκησιν Ἠπείρου, καί τήν ἐνέργειαν τῶν περαιτέρω νομίμων» (Πρ. 60/19.9.1938. Ιδέ και Πρακτ. 14/19.9.1938). Τον Απρίλιο 1939 ο γραμματέας Ιωάν. Κωσταδήμας παίρνει αύξηση, ήτοι 12.000 δρχ. αντί 9.600 δρχ., εφ’ όσον δεν εκτελεί άλλη εργασία, του ανατέθηκε δε και η υπηρεσία του ληξιάρχου της Κοινότητας: «Ἡ τριμελής Διοικούσα Ἐπιτροπή Κοινότητας Ματσουκίου… Ἐγκρίνει τήν γενομένην ἄνω αὑξησιν τῆς μισθοδοσίας τοῦ εἱδικοῦ Κοιν. Γραμματέως ἀπό δρχ 9600 δραχμάς εἰς 12000, ὡς δικαίως ἐπιβαλομένης καθ’ὅσον λόγῳ τῆς πολλῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κοινοτικοῦ γραφείου ἡ μισθοδοσία ἀποτελεῖ τό μόνον πόρον τῆς ζωής του, ἐκτελοῦντος ἄλλως τε τοῦ Κοινοτικοῦ Γραμματέως καί τήν ὑπηρεσίαν τοῦ ληξιαρχείου τῆς Κοινότητος» (Πρ. 20/15.4.1939. Ιδέ και Πρακτ. 10/15.4.1939). Σ’ένα έτος (Απρ. 1940) έχουμε νέα αύξηση του μισθού του γραμματέα, 1200 δρχ. μηνιαίως, ετησίως 14.400 δρχ., ως ληξίαρχος μηναίο 200 δρχ., ετήσιο 2.400 δρχ.: «Ἡ τριμελής Διοικοῦσα Ἐπιτροπή Κοινότητος Ματσουκίου… ψηφίζει τάς ἄνω ἀποδοχάς τοῦ τακτικοῦ προσωπικοῦ Διοικητικῶν ὑπηρεσιῶν ὡς κάτωθι ἥτοι 1) τοῦ εἰδικοῦ Γραμματέως δρχ 14400 δεκατεσσάρων χιλιάδων τετρακοσίων, ἡτοι μηνιαίως δρχ 1200 χιλίων διακοσίων, θεωροῦσα τήν μικράν ταύτην αὔξησιν ἐν συγκρίσει πρός τό προηγούμενον Οἰκονομικόν ἔτος εἰς δρχ. 2400 δυό χιλιάδων τετρακοσίων ἀναγκαίαν, λόγῳ τῆς αὐξήσεως πάντων τῶν πρός τό ζῆν ἀναγκαίων, 2) Ὀρίζει μισθόν τοῦ Κοινοτικοῦ Κλητήρος δρχ 2400 δυό χιλιάδων τετρακοσίων, ἡτοι μηνιαίως δρχ 200 διακοσίων, και 3) Ὁρίζει μισθόν εἰδικοῦ Ληξιαρχου δρχ 2400 δύο χιλιάδω[ν] τετρακοσίων, ἥτοι μηνιαίως δρχ 200 διακοσίων» (Πρ. 16/3.4.1940). Μετά από ένα έτος (1941), για έκτακτες και επείγουσες ανάγκες, δίδονται στον γραμματέα Ιωάν. Κωσταδήμα, ως βοήθημα, 3.000 δρχ. Το Κοινοτικό Συμβούλιο, μετά από πρόταση του προέδρου, «ὅπως λόγῳ τῆς πολεμικῆς καταστάσεως χορηγηθῆ βοῆθημα εἰς τούς ὑπαλλήλους τῆς Κοινότητος, ὑποφέροντες ἐκ τῆς ὑπέρ τιμίσεως πάντων τῶν πρός τό ζῆν ἀναγκαιων._ Ἡ ΔιοιΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 24

12/8/2020 8:18:04 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

25

κοῦσα Ἐπιτροπή ἀναγνωρίζουσα τό ὁρθόν τῆς ἄνω προτάσεως καί τό ἐπείγον λόγῳ τῷν ἄνω ἐκτάκτων ἀναγκῶν. ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἀνάληψιν ἐκ τοῦ Ἀποθεματικοῦ Κεφαλαίου 40 ἄρθρον 2. κατηγορίας VIII ἐξόδων προ/σμοῦ χρήσεως 1940-1941 τῶν κάτωθι πιστώσεων πρός παροχήν βοηθημάτων λόγῳ Ἐκτάκτων καί ἐπειγουσῶν ἀναγκῶν τῶν κάτωθι ὑπαλλήλων 1) δρχ 3,000 τριῶν χιλιάδων ὑπέρ τοῦ εἰδικοῦ γραμματέως τῆς κοινότητος Ἰωάννου Κωσταδήμα, 2) δρχ 3,000 τριῶν χιλιάδων ὑπέρ τοῦ κοιν. Ἱατροῦ Χρ. Χρησοχόου, καί 3) δρχ 500 πεντακοσίας ὑπέρ τοῦ κοιν. Κλητῆρος Ἀθανασίου Ν Μπουνταλᾶ» (Πρ. 11/31.3.1941). Τον Απρίλιο του ιδίου έτους (1941), λόγω ακρίβειας, ο μισθός του γραμματέα αυξάνεται ετησίως από 12.000 δρχ. σε 18.000 δρχ.: «…λόγῳ τῆς μεγάλης ὑπερτιμήσεως πάντων τῶν πρός τό ζήν ἀναγκαίων καί λοιπῶν εἰδῶν. Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή… ἀποφαίνεται ψηφίζει τάς κάτωθι αὐξήσεις 1) Τά ἔξοδα παραστασεως προέδρου ἀπό δρχ. 6,000 χιλιαδες εἰς δρχ 10000 δέκα χιλιάδας Ἐτησίως 2) τοῦ μισθοῦ εἰδικοῦ γραμματέως ἀπό δρχ. 12,000 δώδεκα χιλιάδας εἰς 18,000 δέκα ὁκτῴ χιλιάδας ἐτησίως, καί 3) τοῦ μισθοῦ κλητῆρος ἀπό 2400 δυό χιλιάδας τετρακοσίας εἰς δρχ 3,000 τρῖς χιλιάδας, καί διά τοῦς ἐν τῷ ἱστορικῷ τῆς παρούσης λόγους» (Πρ. 14/14.4.1941). Σε λιγότερο από τέσσερις μήνες (αρχές Αυγ. 1941) αυξάνονται τα έξοδα παράστασης του Προέδρου της Κοινότητας και οι μισθοί του γραμματέα και του κλητήρα: «λόγῳ τῆς δημιουργηθείσης οἰκονομικῆς καταστάσεως ἐξ ἧς ὁ βίος κατέστη ἀφόρητος λόγῳ τῆς καταπληκτικῆς αὐξήσεως τῶν τιμῶν πάντων τῶν εἰδῶν. Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή… ἀποφαίνεται ψηφίζει τάς κάτωθι αὐξήσεις ἥτοι 1) Τά ἔξοδα παραστάσεως προέδρου Κοινότητος ἀπό δραχμάς (6,000) ἔξ χιλιάδων ἐτησίως εἰς δραχμάς (12,000) δώδεκα χιλιάδων, ἐτησίως, 2) τοῦ μισθοῦ εἰδ. γραμματέως Κοινότητος ἀπό δραχμάς (12,000) δώδεκα χιλιάδων εἰς δραχμάς (18,000) δἐκα ὁκτᾡ χιλιάδων ἐτησίως, καί 3) τοῦ μισθοῦ κλητῆρος Κοινότητος ἀπό δράχ. (2400) δυό χιλιάδων τετρακοσίων εἰς δραχ. (3600) τριῶν χιλιάδων ἐξακοσίων ἐτησίως.» (Πρ. 25/6.8.1941). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 25

12/8/2020 8:18:04 µ


26

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

Σχεδόν σε δύο μήνες (τέλη Σεπτ. 1941) δίδεται στον γραμματέα και στον κλητήρα, λόγω της μεγάλης αύξησης της τιμής των ειδών, έκτακτο επίδομα: Μετά από την υπ’ αριθ. 24488/26.8.1941 εγκύκλιο διαταγή της Σης Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου «περί χορηγήσεως ἐκτάκτου ἐπιδόματος εἰς τούς κοινοτικούς ὑπαλλήλους καί ὑπηρέτας… Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή… λόγῳ τῆς μεγάλης αὐξήσεως πάντων τῶν εἰδων τῶν ἀναγκαιοῦντων διά τήν ζῳήν. ἀποφαίνεται ψηφίζει δι’ ἔκτακτον ἐπίδομα εἰδικοῦ γραμματέως καί κλητῆρος κοινότητος αὕξησιν ο 60 ‰ ἐπί τοῦ μισθοῦ των ἀρχομένου τοῦ ἐπιδόματος ἀπό 1ης Ἰουλίου ἐ.ἔ. 1941» (Πρ. 26/28.9.1941). Αρχές του επόμενου έτους (Φεβρ. 1942), λόγω υπερβολικής ανόδου των τιμών, δίδεται στον γραμματέα και στον κλητήρα μισθός έξι μηνών: Μετά «τήν ὑπ’ ἀριθ. 41495 π.ἔ / τῆς 31-12-41 Ἐγκύκλιον Δ/γήν Σης Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, δι’ ἧς κοινοποιεῖ τήν ὑπ’ ἀριθ. 73876 ἐ.ἔ. τηλ/κήν Ἐγκύκλιον τοῦ Σου ὑπουργείου τῶν Ἐσω/κῶν, περί τοῦ χρόνου καταβολῆς ἕξ 6 μισθῶν εἰς τό ὑπηρετοῦν προσωπικόν ἐπί μηνιαίῳ μισθῷ τῆς Κοινότητός μας, ἐπίτρεπούσης οἰκονομικῆς καταστάσεως τῆς Κοινότητος,… Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή λαβοῦσα ὑπ’ ὄψει τάς ἄνω ἐγκυκλίους Δ/γάς… καί ἀναγνωρίζουσα τό δίκαιον τῆς καταβολῆς τῶν ἄνω ἕξ (6) μισθῶν εἰς τό ὑπηρετοῦν κοινοτικόν προσωπικόν, λόγῳ τῆς μεγάλης ὑπερτιμήσεως πάντων τῶν εἰδῶν τῶν ἀναγκαιοῦντων διά τήν ζωήν ἀποφαίνεται ψηφίζει διά ἕξ (6) μισθῶν εἰδικοῦ γραμματέως καί κλητῆρος Κοινότητος…» (Πρ. 1/10.2.1942). Τον Ιούλιο του ιδίου έτους (1942) ο γραμματέας Ιωάν. Κωσταδήμας, που αναπληρώνει τον ληξίαρχο από 1.4.1942, διορίζεται ειδικός ληξίαρχος της Κοινότητας ο με μηνιαίο μισθό 20 ‰, επί του μισθοῦ του, ἐφ’ όσον τό Ματσούκι είναι κωμόπολις και όχι μικρό χωριό: «…Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή συσκεψαμένη καί γνωρίζουσα τήν ἀνάγκην διορισμοῦ Εἰδ. Ληξιάρχου Ἐν τῆ Κοινότητί μας καθ’ ὅτι πρόκειται περί Κωμοπώλεως καί ὄχι περί μικροῦ χωρίου ἀποφαίνεται ἐγκρίνει ὅπως διορισθή εἰδικός Ληξίαρχος κοινότητός μας, Ὁ εἰδ. γραμματεύς Ἰωάννης Κωσταδήμας ὅστις ἀναπληροῖ τά κάθηκοντα τοῦ Ληξιάρχου ἀπό 1ης Ἀπριλίου ο ἐ.ἔ. 1942. καί μέ μηνιαῖον μισθόν 20 ‰ Ἐπί τοῦ μισθοῦ του…» (Πρ. 26/19.7.1942). Για έξι μήνες του 1947 (Απρίλιο-Σεπτέμβριο) δίδεται στον γραμματέα έκτακτη οικονομική ενίσχυση 300.000 δρχ.: ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 26

12/8/2020 8:18:04 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

27

Ο μεγάλος σεισμός της 1ης Μαΐου 1967 έστησε τις σκηνές στο Ματσούκι. Εδώ ο γραμματέας Κωσταδήμας Σωτ. Χρήστος με τον μονάκριβο γιο του (Σωτήρη, τώρα καθηγητή Φυσικής) και τον δάσκαλο Μιχάλη Έξαρχο αριστερά του (Αύγουστος 1967).

Τσαντούλης Κων. Πέτρος, κλητήρας της Κοινότητας, 1946-1968 (26.8.1993). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 27

12/8/2020 8:18:04 µ


28

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

Ο πρόεδρος εισηγείται «τήν ὑπ’ ἀριθμ. 8075/ τῆς 8-8-47 Ἐγκ. Δ/γῆν Σης Νομαρχ. Ἰωαννίνων δι’ ἧς γνωρίζει ὅτι ἡ ἐκτακτος οἰκονομ. ἐνίσχυσις τῶν ἐκατόν χιλιάδων δρχ καταβάλλεται τόν μῆνα αὔγουστον ἐ.ἔ.. Τό Κοινοτικόν Συμ/λιον λαβών ὑπ’ ὅψει τήν ἄνω Ἐγκύκλιον Δ/γήν Σης Νομάρχιας Ἰωαννίνων καί γνωρίζουσα καί τήν ἀνάγκην τῆς ἐνισχύσεως τῶν κοιν. ὑπαλλήλων καί τήν οἱκον. καταστασιν τῆς Κοινότητος ἐπιτρεπούσης τήν ἄνω χορήγησιν ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἔκτακτον οἰκον. ἐνίσχυσιν εἰς τόν εἰδ. Γραμ. τῆς Κοινότητος καί ἀπό 1-4-47 ἑως 30.9.47 ἥτοι διά ἔξ μήνες καί ἀνα δρ[α]χμάς 50,000 μηνίαιως ἥτοι σύνολον δρ[α]χμῶν 300,000» (Πρ. 16/25.9.1947). ο Τέλη Σεπτ. 1947 ψηφίζεται για τον γραμματέα ειδικό επίδομα 15 ‰: «Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον λαβών ὑπ’ ὅψει τάς ἄνω ἐγκυκλ. Δ/γάς Σης Νομαρχίας Ἰωαννίνων (7772/154/7.8.1947) καί τοῦ ὑπουργείου Ἐσωτερικῶν (61324) δι’ ἧς ἀποφαίνεται περί καταβολῆς εἰδικοῦ ἐπιδόματος εἰς ὑπαλλήλους Δήμων Κοινοτήτων κλπ Μακεδωνίας, Θράκης και Ἡπείρου μέχρι τέλους Μαρτίου 1948, ἐπιτρεπούσης οἰκονομικῆς καταστάσεως καί γνωρίζων ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως εἰς τάς σημερινάς κρισημους περιστάσεις τήν ὅποιαν δι’ ἐρχονται οἱ ὑπάλληλοι τῶν κοινοτήτων κ λ π ἀποφαίνεται ο

Ὁμωφόνως ψηφίζει τήν καταβολήν εἰδικοῦ ἐπιδόματος 15 ‰ εἰς τοῦς κοινοτικούς ὑπαλλήλους καί εἰς ἐξοδα παραστάσεις πρόεδρου Κοινότητος ἥτοι 1) εἰς εἰδ. Γραμ. Κοινότητος Ἰωαν. Κωσταδήμαν, 2) εἰς Κλητήρ Κοινότητος Πετρον Τσαντούλην, καί 3) εἰς πρόεδρον Κοινότητος ο Τήν καταβολήν εἰδικοῦ ἐπιδόματος 15 ‰. Βάσει τοῦ ὀργανισμοῦ Ἐσωτερικῆς ὑπηρεσίας» (Πρ. 18/30.9.1947). Από 1 Σεπτ. 1947 ο μισθός του γραμματέα ανέρχεται σε 150.000 δρχ., ήτοι α) βασικός μισθός 100.000, β) πολυετής υπηρεσία 10.000, γ) επίδομα Βορείου Ελλάδος 15000, και δ) επίδομα οικογενειακών βαρών 25.000 δρχ.: «Τό Κοινοτικόν Συμβοῦλιον Ἔχων ὑπ΄ ὅψει τόν Ἐγκριθέντα Ὀργανισμῶν Ἐσωτ/ κῶν ὑπηρεσιῶν Κοινότητός μας καί τήν ὑπ’ ἀριθμ. 87.301/47 κοινή ἀποφάσει τῶν ὑπουργῶν Ἐσωτερικῶν καί οἰκονομικῶν δι’ ἦς συνειστά τήν προσαρμογήν τῶν μισθῶν τῶν κοινοτικῶν ὑπαλλήλων κ.λ.π. (διά μηνιαίων μισθῶν) καί τήν ὑπ’ ἀριθμ. 105603/344229/298 δι’ ἧς κοινοποιεῖ τήν κοινήν ἀποφ. τῶν ὑπουργῶν Ἐσωτ/κῶν καί Οἰκονομικῶν περί τροποπιήσεως τῆς ὑπ’ ἀριθμ. 87301. κλπ. ἀποφαίνεται Ὁμωφόνως ψηφίζει τόν μισθόν τοῦ εἰδ. κοινοτικοῦ Γραμματέως Ἰωάννου Κωσταδήμα ὡς κάτωθι καί ἀπό 1ης Σ/βρίου π.ἔ 1947, προσαρμογῆ μισθῶν ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 28

12/8/2020 8:18:04 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

29

α) Βασικός μισθός μηνιαίως δρχ. β) πολυετούς ὑπηρεσιας δρχ 10% γ) Ἐπίδομα Βορ. Ἐλλάδος δχ. 15% δ) ἐπίδομα οἰκογ. Βαρῶν δρχ 25%

100,000 10,000 15,000 25,000 Δχ 150000» (Πρ. 2/28.1.1948). Τον Ιούνιο 1948 αναμορφώνεται ο προϋπολογισμός 1947-1948 για ένα τρίμηνο (Απρίλιος, Μάιος, Ιούνιος) με μισθό γραμματέα 450.000 δρχ.: «Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον λαβών ὑπ’ ὅψει τάς ἄνω Ἐγκυκλίους Δ/γάς Σης Νομαρχίας (1952/77/10.4.1948) καί τοῦ ὑπουργείου Ἑσω/κῶν (2400/72 ἐ.ἔ.) περί ἀναμορφώσεως τοῦ προϋπολογισμοῦ χρήσεως 1947-48 διά τήν μέχρι τέλους Ἰουνίου ἐ.ἔ. ἥτοι δι’ ἐν τριήμενον. ἀποφαίνεται Ψηφίζει ἀναμόρφωσιν προϋ/σμοῦ χρήσεως 1947-48 καί διά τήν μέχρι τέλους Ἰουνίου ἐ.ἔ. περιόδον. καί ὡς τά ἐξόδα Διοικήσεως ἥτοι 1) ἐξόδων παραστάσεις δρχμ. 150.000 Κεφ. 1 ἀρθρ. 1. 2) μισθός είδ. Γραμ. μετά ἀπό τήν προσαρμογήν δρχ 450000 Κεφ. 2 αρθρ 1 και 3) μισθός Κλητῆρος κοινότητος δρ[α]χμῶν 75000 Κεφ. 2 αρθρ 1 ἐξόδων προποϋ/σμοῦ. χρήσεως 1947-1948 ἤτοι 675.000 ἤτοι σύνολον δρχ.» (Πρ. 8/8.6.1948). Ο γραμματέας Ιωάν. Κωσταδήμας, με τον πρόεδρο της Κοινότητας και τον ­κλητήρα, λαμβάνει βοήθημα για τις γιορτές των Χριστουγέννων και το νέο έτος 1949: «Τό Κοινοτικόν Συμ/λιον λαβοῦσα ὑπ’ ὅψει τᾶς ἄνω Ἐγκυκλίους Δ/γάς Σης Νομαρχίας (12675/3/5.1.1949 και 116/10/20.1.1949) καί Σου Ὑπουργείου Ἐσω/κῶν (88943/22.12.1948 και 89700/334/24.12.1948) δι’ ἧς παραγγέλει ὅπως χορηγηθῶσιν βοήθειματα λόγῳ τῶν ἐορτῶν τῶν χρηστογένων καί νέου ἔτους εἰς πρόεδρον καί ὑπαλλήλους Κοίνότητος Ἐπιτρεπούσης οἰκονομικῆς καταστάσεως σκεφθέντος ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἀνάληψιν (βοηθήματος λόγῳ τῶν Ἐορτῶν τῶν Χρηστογέννων καί νέου ἔτους) διαγράφονται ἐννέα λέξεις) πιστώσεως δραχμῶν τριακοσίων τριάκοντα τριῶν χιλιάδων τριακοσίων τριάκοντα τριῶν (ἀριθ. 333,333). Ἐκ τοῦ Κεφ. 1 ἀρθρ 1 καί Κεφ. 2 ἀρθρ. 1 ἐξόδων ἰσχυόντος προϋπο/σμου χρήσεως 1948-49 διά χορηγηθέντα βοηθήματα εἰς πρόεδρον Κοινότητος καί ὑπαλλήλους Κοινότητος (εἰδ. Γραμματέαν καί Κλητῆρος) λόγῳ τῶν Ἐορτῶν τῶν χρηστογέννων καί νέου ἔτους.» (Πρ. 3/28.1.1949). Τέλη Ιαν. 1949 αναλαμβάνονται 1.475.000 δρχ., στον γραμματέα ανήκουν 850.000 δρχ.: Τό κοινοτικόν συμβούλιον… ψηφίζει τήν ἀνάληψιν… δραχμῶν (1475,000) χιλίων τετρακοσίων ἐβδομήκοντα πέντε χιλιάδων, εἱς τούς κάτωθι δικαιούχους ἥτοι ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 29

12/8/2020 8:18:04 µ


30

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

1) εἰς πρόεδρον Ἰωάννην Δ. Μητρελον δραχμων 150,000 ἐκατόν πεντήκοντα χιλιάδων, 2) εἰς εἰδ. Γραμματέα Ἰωάννη Γ. Κωσταδήμαν δραχμῶν ὁκτακοσίων πεντήκοντα χιλίας (850,000), 3) εἰς κλητήρ πέτρον Κ. Τσαντούλην, δραχμῶν ἐκατόν ἐβδομήκοντα πέντε χιλιάδων (175,000) 4) εἰς Ἰωαννην Γ. Κωστίκαν ἐργάτην δραχμῶν ἐκατόν πεντήκοντα χιλιάδων (150,000), καί 5) εἰς Σωτήριον Δ. Γρατσάνην ἐργάτην δραχμῶν ἐκατόν πεντήκοντα χιλιάδων (150,000) ἥτοι σύνολον δραχμῶν (1,475,000) συμφώνως τῇ συνημμένη ἀναλυτική καταστάσει ἐν τῷ ἰσχύοντι προϋπο/γισμω χρήσεως 1948-49» (Πρ. 4/28.1.1949). Αρχές Μαρτίου 1949 αναλαμβάνονται πιστώσεις για χορηγηθέντα βοηθήματα Χριστουγέννων και νέου έτους: Το Κοινοτικό Συμβούλιο, κατόπιν της υπ’ αριθ. 1679/22.2.1949 απόφασης της Σης Νομαρχίας Ἰωαννίνων, «ψηφίζει τήν ἀνάληψιν πιστώσεων ἐκ δραχμῶν (333,333) ὡς κάτωθι ἤτοι ἀναλυτικῶς μηνιαία ἀντιμισθία καί ἐξόδων παραστάσεως τοῦ προεδρου. 1) δραχμας 83,333 ἐκ τοῦ Κεφαλ. 1 ἄρθρον. 1 διά μηνιαίαν ἐξόδων παραστάσεως τοῦ πρόεδρου τῆς Κοινότητος, 2.) δραχμῶν 250,000 ἐκ τοῦ Κεφάλαιου 2 ἄρθρον 1 διά μηνιαίων μισθῶν εἰδ. γραμματεως καί κλητῆρος Κοινότητος σύνολον δραχμῶν 333,333. Τριακοσίων τριάκοντα τριῶν χιλιάδων. τριακοσίων τριάκοντα τριῶν… διά χορηγηθέντα βοηθεῖματα λόγω τῶν ἑορτῶν τῶν χρηστογέννων καί νέου ἔτους, ἐπιτρεπούσης οἰκονομικῆς καταστάσεως Κοινότητος» (Πρ. 7/5.3.1949). Τον Δεκ. 1949 χορηγείται στον γραμματέα Ιωάν. Κωσταδήμα επίδομα 720.000 δρχ. για το διάστημα 1.7.1949 μέχρι 30.6.1950: Το Κοινοτικό Συμβούλιο, λαβόν υπ’ όψει την υπ’ αριθ. 10681/63/27.9.1949 εγκύκλιο της Νομαρχίας Ιωαννίνων, που κοινοποιεί την υπ’ αριθ. 63683/1949 εγκύκλιο των υπουργείων Εσωτερικῶν και Οικονομικών, «Ἐγκρίνει τήν καταβολήν εἰς τό προσωπικόν τῆς Κοινότητος Ἐπίδομα 30% Ἐπί τοῦ Βασικοῦ μισθοῦ του ὡς καί εἰς τόν πρόεδρον Κοινότητος τοιοῦτου Ἐπί τῶν ἐξόδων τοιαύτα ὅπως τήν ἀπό 1-7-49 ἐώς 30-6-950 ήτοι 1) τοῦ Γραμ. Ἰωάννου Γ. Κωσταδήμα δρχ 720,000, 2) τοῦ Κλητῆρος Πέτρου Κ Τσαντούλη. δραχμῶν 180,000, καί 3) ὡς καί τοῦ προέδρου Ἰωάν. Δ. Μητρέλου 450,000, καί πρός τοῦτο ψηφίζει ἱσοποῦσωσης πιστώσεως ἤτοι 1) δραχμῶν 720,000 2) δραχμῶν 180,000 καί 3) δραχμῶν 450,000 εἰς βάρος τοῦ ἀποθηματικοῦ Κεφαλ 40 ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 30

12/8/2020 8:18:04 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

31

τοῦ προϋπολογισμοῦ 1949-50 μεταφερομένης ταύτης ἐκ τοῦ ἄρθρ. 1 καί 3 καί Κεφ. 1 ἄρθρ 1 πρός ἐνισχυσίν των λόγω ἀνεπαρκείας των, καί Ἐγκρίνει. ὅπως τό ἄνω ἐπίδομα πληρωθῆ εἰς τό τέλος ἑκάστης τριμηνίας καί εἰς 4 τριμηνίες Ἐπί ὀνοματι τῶν δικαιουχων» (Πρ. 12/24.12.1949). Επίσης τον Δεκ. 1949 αναλαμβάνονται για τον γραμματέα 2.650.000 δρχ. Το Κοινοτικό Συμβούλιο: «ψηφίζει ὁμοφώνως τήν ἀνάληψιν τῆς πιστώσεως ἐκ τοῦ Κεφαλ. 21 ἄρθρ. 4 ἐξόδων προϋπο/σμοῦ χρήσεως 1949-50 τῶν δραχμῶν 4,024998 τεσσάρων ἑκατομμυρίων εἰκοσιτεσσάρων χυλιάδων καί ἐννεακοσίων ἐννενήκοντα ὀκτώ τῶν ἐκ κεκλεισμῶν χρήσεως ὁφειλῶν Κοινότητός μας εἰς κάτωθι. δικαιουχους ἤτοι 1) εἰς πρόεδρον Ἰωάννην Δ. Μητρέλον, δραχμ. 499,998 τετρακοσίας ἐνεννήκοντα ἐννέα χιλιαδ. καί ἐννεακοσίων ἐννενήκοντα ὀκτώ, 2) εἰς εἰδ. Γραμ. Ἰωάννην Γ. Κωσταδήμαν δραχμων δύο ἐκατομμηρίων ἐξακοσίων πεντήκοντα χιλιάδων, 2,650000 3) εἰς Κλητήραν δραχμ. τετρακοσίων ἐβδομήκοντα πέντε χιλιάδων (475000) καί 4) εἰς Δημήτριον Παπαβρανοῦσην Βιβλιοχαρτωπόλην δραχμῶν (400,000) τετρακοσίων χιλιάδων ἤτοι σύνολον δραχμῶν 4,024,998» (Πρ. 13/24.12.1949). Τέλος Σεπτ. 1951 γίνεται ανάληψη 3.600.000 για τον μισθό του γραμματέα Ιωάν. Κωσταδήμα. Το Κοινοτικό Συμβούλιο: «Ἐγκρίνει τήν Ἀνάληψιν τῶν κάτωθι πιστώσεων τῶν Ἐγγεγραμμένων εἰς τά οἰκία Κεφαλ καί ἄρθρα τοῦ ἐγκριθέντος προϋ/σμου Κοινότητος χρήσεως 1951-1952 ὡς ἔχουσιν καθορισθῆ ἥτοι 1) Τῶν ἐξόδων παραστάσεως τοῦ προέδρου Χρ. Νάκα ἐκ τοῦ κεφ. 1, αρθρ. 1, δραχμῶν 3,200,000 τριῶν ἐκατομυρίων Διακοσίων χιλιάδων 2) τοῦ μισθοῦ εἰδ. Γραμ. Ἰω. Κωσταδήμα, ἐκ τοῦ Κεφαλ. 2 ἀρθρ. 1 δραχμῶν τριῶν ἐκατομμυρίων ἐξακοσίων χιλιάδων 3,600000 καί 3) μισθοῦ Κλητῆρος Πέτρου Κ. Τσαντούλη, ἐκ τοῦ Κεφαλ. 2 ἄρθρον 2 δραχμῶν ἑνός ἐκατομμυρίου διακοσίων χιλιάδων (1,200,000) ἐξόδων ἰσχυόντος προϋπολογισμοῦ χρῆσεως 1951-52» (Πρ. 25/30.9.1951). Τέλος, τέλη Σεπτ. 1951 ψηφίζεται ανάληψη 3.120.000 δρχ. για καθυστερημένους μισθούς του γραμματέα Ιωάν. Κωσταδήμα. Το Κοινοτικό Συμβούλιο: «Ψηφίζει τήν ἀνάληψιν πιστώσεως ἐκ τοῦ κεφαλ 21 ἀρθρ. 4 ἐξόδων ἱσχύοντος προϋπο/σμοῦ χρήσεως 1951-52 δραχμῶν 7,925,000, Ἐπτά ἐκατομμυρίων ἐννεακοσίας εἰκοσιπεντε χιλιάδων, εἰς τούς κάτωθι δικαιούχους ἥτοι 1) εἰς τέων πρόεδρον Ἰωάννην Δ. Μητρέλον δραχμῶν (1,950,000) ἐνός ἐκατομμυρίου ἐννεακοσίων πέντήκοντα. χιλιάδων δι’ ἔξοδα. παραστάσεώς του, 2) εἰς Ἰωάννην Γ. Κωσταδήμαν, εἰδ. Γραμματεά Κοινότητος δραχμῶν τριῶν ἐκατομμυρίων ἐκατόν εἰκοσι χιλιάδων, (3,120,000,) διά καθυστερουμένους μισθούς ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 31

12/8/2020 8:18:05 µ


32

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

3) εἰς πέτρον Κ. Τσαντούλην, κλητήρος Κοινότητος δραχμῶν δύο ἐκατομμυρίων τετρακοσίων πεντήκοντα πέντε χιλιάδων (2,455,000) διά καθυστερουμένους μισθούς του, καί 4) εἰς Δημ. Παπαβρανοῦσην Βιβλιοπωλην, δραχμῶν (400,000) τετρακοσίων χιλιάδων διά χορηγηθεῖσαν γραφικήν ὕλην, πρός χρήσιν τοῦ Κοινοτικοῦ Γραφείου, Συμφώνως τῇ ἀναλυτική συνημένη καταστάσει ἐν τῷ προϋπο/σμου Κοινότητος χρησ. 1951-52» (Πρ. 28/30.9.1951). 6) Κωσταδήμας Χρήστος του Σωτηρίου (10.8.1963-8.5.1996) «Με την 111/8.5.1996 απόφαση του Προέδρου της Κοινότητας Ματσουκίου που εκδόθηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 209 του Ν. 1188/81 έγινε δεκτή η από 8.5.1996 αίτηση παραίτησης από την Υπηρεσία του Χρήστου Κωσταδήμα του Σωτηρίου, υπαλλήλου του Κλάδου ΔΕ1 Δ/κού με βαθμό Α΄, καθόσον συντρέχουν όλες οι νόμιμες προϋποθέσεις. (Αριθ. Αποφ. Περιφ/κής Διοίκησης 11924/15.5.1996). Με εντολή Περιφ. Δ/ντή Ο Προϊστάμενος Δ/νσης ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΧΗΤΑΣ»7 Με γραμματικές γνώσεις Β΄ εξαταξίου Γυμνασίου, υπηρέτησε την Κοινότητα για 33 ολόκληρα χρόνια με πίστη και αφοσίωση, εργατικός, άνθρωπος του βουνού, της ρεματιάς και της πέτρας, χρυσοχέρης, για τις ματσουκιώτικες έρευνές μου ο πολύτιμος πνευματικός συνοδοιπόρος. Κοιμήθηκε στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων στις 31.5.2018 σε ηλικία 78 ετών, ετάφη την επομένη στο πολυαγαπημένο του Ματσούκι.8 7) Αντώνης Αθανάσιος του Γεωργίου (9.5.1996-30.6.1998) Από τους γειτονικούς Χριστούς, το παιδί του παπα-Γιώργη, εφημερίου του Ματσουκίου (1977-2002), ως ωρομίσθιος, μισθοδοτούμενος από την Κοινότητα Ματσουκίου. Υπηρέτησε ως δάσκαλος στο Ματσούκι το Σχολ. έτος 1997-1998, και παλιότερα, ως αναπληρωτής, δύο σχολικά έτη (1988-89, 1989-90). 8) Γεωργίου Κωνσταντίνος του Αθανασίου (1.7.1998-31.12.2010) Χωριανός δάσκαλος, μισθοδοτείται, ως ωρομίσθιος, από την Κοινότητα Ματσουκίου.

7. ΦΕΚ 88/27.5.1996, Τεύχος νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου, σελ. 700. 8. Καλούσιος 2018, 27.9.2018, 29. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 32

12/8/2020 8:18:05 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

33

VI. ΟΙ ΚΛΗΤΗΡΕΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΜΑΤΣΟΥΚΙΟΥ (1912/1914-1968)9

1) Τσαντούλης Ευθύμιος του Γεωργίου (10.12.1919-29.10.1939) Ορκίζεται το 1919, νομιμοποιείται ο διορισμός του το 1938 με μηνιαίο μισθό 150 δρχ.: «ὁ διά τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 306 καί ἀπό 10ης Δ)βρίου 1919 ἐγγράφου τοῦ προέδρου κοινότητος Ματσουκίου καί διά τῆς ὑπ’ ἀριθ. 34 καί ἀπό 14 Δ)βρίου 1919 ἐκθέσεως ὁρκομωσίας τοῦ Εἰρηνοδίκου Καλαρρυτῶν διατελών καί ὑπηρετῶν ἐν τῇ κοινότητι ταύτη ὡς κοινοτικός κλητήρ Εὐθύμιος Γ. Τσαντούλης καί ἤδη τοιοῦτος ἐπί μισθῶ δραχμῶν 150 μηνιαῖος… Νομιμοποιεῖ τόν διορισμον ὡς κοινοτικοῦ κλητῆρος Εὐθύμίου Γ. Τσαντούλη ἐπί μισθῷ ἀναγραφωμένῳ δραχ. 150- ἐν τῷ Πρ/μῷ τῆς Κοινότητος» (Πρ. 13/17.3.1938). Ο επαναδιορισθείς, με την παραπάνω Πρ. 13/17.3.1938, εκτελεί μεν τα καθήκοντά του από 1.4.1938, ορκίστηκε όμως στις 30.11.1938, μη δικαιούμενος χρημάτων κατά τον προ της ορκωμοσίας χρόνο, χωρίς σχετική πράξη της Διοίκουσας επιτροπής της Κοινότητας. Γι’ αυτό αυτή ψηφίζει, με την παρακάτω Πράξη, την ανάληψη 1200 δρχ. για αποζημίωση του δικαιούχου κλητήρα Ευθ. Τσαντούλη: «ὡς γνωστόν ὁ κοινοτικός κλητήρ Εὐθύμιος Γ Τσαντούλης ἐπαναδιορισθείς διά τῆς ὑπ’ ἀριθ. 13 ἐ. ἔ. πράξεως Διοικ. Ἐπιτροπῆς Κοινοτητός μας, ὡς Κλητήρ αὐτῆς ἐκτελεῖ τά καθήκοντα, ταῦτα ἀπό 1η ἀπριλίου 1938. λόγῳ ὅμως βραδύτητος περί τήν ἀποστολήν τοῦ πιστοποιητικοῦ κοινωνικῶν φρονημάτων ἐβράδυνεν ἡ ἐκδοσις τῆς ἐγκριτικῆς ἀποφ. Γεν. Διοικ. Ἡπειρου, καί ὡς ἐκ τοῦτου ἡ ὁρκομοσία του ἐγένετο τήν 30-11-38 καί ὡς ἐκ τοῦτου καίτοι ἐργασθείς ἀπό 1-4-38 δέν δύναται νά λάβη χρημ. ἐνταλμα διά τούς πρό τῆς ὁρκομοσίας μῆνας ἀνεῦ σχετικῆς πράξεως τῆς Διοικ. ἐπιτροπῆς. Διό προτείνει εἰς τήν ἐπιτροπήν ὅπως ψηφίσει ἀνάληψιν πιστωσεως δρχ 1200 ἐκ τοῦ Κεφ. Α! ἀρθρ. 1 παράγραφος β ἐξόδων Γεν Μέρους ὑπέρ τοῦ Εὑθυμίου Γ Τσαντούλη διά ἀποζιμίωσίν του ὡς κλητήρος Κοινότητος ἀπό 1η ἀπριλίου 1938 μέχρι 30 Ν/βρίου 1938._ Ἡ Διοικούσα ἐπιτροπή συσκεψαμένη ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἀναληψιν τῆς ἄνω πιστώσεως δρχ 1200 ἐκ τοῦ ἄνω Κεφ. καί ἀρθρ. ὑπέρ τοῦ δικαιούχου εὑθυμίου Γ Τσαντούλη, διά τήν ἄνω αἱτίαν» (Πρ. 75/6.12.1938. Ιδέ και Πρακτ. 19/6.12.1938). Τελικά έγινε μικρότερη σχετική ανάληψη, ήτοι 800 δρχ., λόγω παρέμβασης Γενικής Διοίκησης Ηπείρου: 9. Καλούσιος 1994, Α΄, 130. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 33

12/8/2020 8:18:05 µ


34

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

«ὡς γνωστόν ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή διά τῆς ὑπ’ ἀριθ. 75 π. ἔ. πραξεώς της ἐψήφισε τήν ἀνάληψιν πιστώσεως δραχμῶν 1200 διά πληρωμήν μισθοῦ τοῦ κλητήρος τῆς κοινότητος Εὑθυμιου Τσαντούλη διά τοῦ πρό τῆς ὁρκωμοσιας τοῦ χρόνου ὑπηρεσίας, ἤτοι ἀπό 1ης Ἀπριλίου 1938 μέχρι 30ης Ν/βρίου 1938, ἐπί τῆς ἄνω πράξεως ἐξεδόθη ἡ ὑπ’ ἀριθ. 70611/ τῆς 30-12-38 ἀποφ. Γεν. Δ. Ἡπείρου, παραγγέλουσα ὅπως ἡ Διοικοῦσα ἐπιτροπή διά νέας πραξεως ὁρίσῃ ἀποζημίωσιν διά τόν χρόνον τοῦτον ποσόν μικρότερον τοῦ ταχτικοῦ μισθοῦ του καί ἡ ἀνάληψις γίνῃ ἐκ τοῦ Κεφ. Α – 2 – β τοῦ Γεν. Μέρους καί οὑχί τοῦ Α – 1 – β καί ἐπρότεινε εἱς τήν ἐπιτροπήν ὅπως ἀποφανθῆ ἐπί τοῦ ζητήματος τούτου. Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή συσκεψαμένη ἀποφαίνεται ψηφίζει τήν ἀνάληψιν ἐκ τοῦ Κεφ Α! ἄρθρ 2. παράγρ. β. ἑξόδων Γέν. Μέρους προϋπολογισμοῦ χρήσεως 1938-1939. τοῦ ποσοῦ τῶν δραχμων (800) ὁκτακοσίων ὑπέρ τοῦ Κλητήρος τῆς κοινότητος Εὑθυμίου Γ τσαντούλη, ὡς ἀποζημίωσίν του διά τοῦ πρό τῆς ὁρκωμοσίας του χρόνου ὑπηρεσίας ὡς κλητήρος τῆς κοινότητος ἥτοι ἀπό 1ης Ἀπριλίου 1938 μέχρι 30ης συμπεριλαμβανομένης Ν/βρίου 1938 ἔτους.» (Πρ. 1/18.1.1939. Ιδέ και Πρακτ. 1/18.1.1939). Τον Μάιο 1939 ο ετήσιος μισθός του αυξάνεται από 1800 δρχ. σε 2.400 δρχ., λόγω γήρατος και πολυετίας: Η Διοικούσα Επιτροπή «Ἐγκρίνει τήν γενομένην μικρᾶν αὕξησιν τῆς μισθοδοσιας τοῦ Κοινοτικοῦ Κλητῆρος ἀπό 1800, δρχ. εἰς 2,400 ἐτησίως καθ’ ὅσον εἶναι γέρων, δέν ἔχει ἄλλον πόρον ζωῆς καί ἔχει πολυχρόνιον ὑπηρεσίαν ὧς Κλητήρ Κοινότητος μας, ἀπό τό ἔτος 1919» (Πρ. 27/20.5.1939. Ιδέ και Πρακτ. 12/20.5.1939). Τελικά ο κλητήρας Ευθ. Τσαντούλης απολύεται, λόγω γήρατος και ασθένειας, διορίζεται δε ο Κωσταδήμας Γεώργιος του Αντωνίου: Η τριμελής Διοικούσα Επιτροπή της Κοινότητας συνέρχεται: «ὅπως διορίσει νέον Κλητῆρα τῆς Κοινότητος, καθ’ ὅσον ὁ ἥδη ὑπάρχον Εὑθύμιος Γ Τσαντοῦλης, καί ὑπέργηρος εἶναι καί ἀσθενής, μή δυνάμενος νά ἐκτελέση τήν ὑπηρεσίαν τοῦ Κλητῆρος καθ’ ὁσον δέν δύναται νά ἐξέλθη τῆς οἰκείας του, λόγῳ τῶν ἄνῳ αἰτιῶν. Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τήν ἀνάγκην τοῦ Διορισμοῦ νέου Κλητῆρος, λόγῳ τοῦ γήρατος καί τῆς ἀσθενείας του, τοῦ ἤδη τοιοῦτου. ἀποφαίνεται Ἀπολύει τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κλητῆρος τῆς Κοινότητός μας, τόν Εὑθύμιον Γ Τσαντοῦλην καί ἀνταυτοῦ διορίζει τοιοῦτον τόν. Γεώργιον Ἀντων. Κωσταδημαν, ἀντί τῆς ἐν τῷ ἱσχυόντι προ/σμῷ ἀναγεγραμμένης ἀντιμισθίας των δρχ (200) διακοσίων μηνιαίως, καί διά τοῦς ἐν τῷ ἱστορικῷ τῆς παροῦσης λόγους» (Πρ. 57/29.10.1939). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 34

12/8/2020 8:18:05 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

35

2) Κωσταδήμας Γεώργιος του Αντωνίου (29.10.1939-21.8.1940) Διορίζεται στις 29.10.1939 και για αντικατάσταση του Ευθ. Τσαντούλη, μηνιαίος μισθός 200 δρχ. (Πρ. 57/29.10.1939). Αλλά ο Μπουτσιώλης Ευάγγελος του Νικολάου ζητεί τον δικό του διορισμό, διότι είναι παλιός πολεμιστής, πολύτεκνος και νεότερος στην ηλικία. Η Διοικούσα Επιτροπή όμως απορρίπτει την αίτησή του, διότι, ως κιρατζής, ἀπουσιάζει πολύ από την Κοινότητα, δεν είναι δε δυνατόν να παραιτηθεί από το επάγγελμά του, διότι ο μισθός του κλητήρα είναι χαμηλός. Ο διορισθείς Γεώργ. Κωσταδήμας παραμένει διαρκώς στην Κοινότητα, είναι δε και νεωκόρος: «ὁ πρόεδρος ὑπέβαλεν εἰς τήν Διοικοῦσαν Ἐπιτροπήν τήν ὑπ’ ἀριθ. 64140/ τῆς 14-11-39 Διαταγήν Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, μετά συνειμμένης αἰτήσεως Ευαγγέλου Ν Μπουτσιώλη, αἰτοῦντος τόν διορισμόν του ὡς Κοινοτικοῦ Κλητῆρος Ματσουκίου, καθ’ ὅ παλαιός πολεμεστής καί πολύτεκνος γονεύς καί νεότερος τήν Ἡλικίαν τοῦ προταθέντος παρ’ ἡμῶν τοῦ Γεωργίου Ἀντ. Κωσταδήμα… Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως ὅτι τυγχάνων ἀγωγεύς καί ὡς ἐκ τοῦτο ἀπουσιάζων τῆς Κοινότητος τό πλεῖστον τῆς ἐβδομάδος δέν δύναται νά ἐξηπεραιτήσει τήν κοινότητα, ἀδύνατον δέ νά συντηρήσει πολυμελεῖ οἰκογένειαν μέ τόν γλύσχρον μισθόν τοῦ Κλητῆρος παραιτοῦμενος τοῦ Ἐπαγγελματός του, ἐνῷ ὁ προταθεῖς δέν λοίπη καμίαν ἡμέραν ἐκ τῆς Κοινότητος, ἐκτελῶν καί τά καθήκοντα τοῦ νεοκόρου τοῦ Ἐνταῦθα Ἱεροῦ Ναοῦ._ Διά ταῦτα ἀποφαίνεται. Ἀπορρίπτει τήν ἄνω αἴτησιν τοῦ Εὑαγγέλου Ν. Μπουτσιώλη, ὡς ἀκατάλλήλου διά τοῦς ἄνω ἐκτεθημένους λόγους διά τήν θέσιν τοῦ Κλητῆρος» (Πρ. 60/22.11.1939). Με την Πρ. 16/3.4.1940, ενώ ο μισθός του γραμματέα αυξάνεται, αυτός του κλητήρα παραμένει ο ίδιος, ήτοι ετησίως 2.400 δρχ, το μηναίο 200 δρχ. Η υπηρεσία του Γεωργ. Κωσταδήμα ως κλητήρα διήρκεσε μόνον δέκα μήνες. Απολύεται στις 21.8.1940, διότι παραμελεί το έργο του, αλλά και, επιπλέον, διενεργεί παράνομες εκχερσώσεις. Στη θέση του διορίζεται ο Μπουνταλάς Αθανάσιος του Νικολάου: «τοῦ πρόεδρου προτείνοντος ὅπως ἀπολυθῆ τῆς ὑπηρεσίας τοῦ Κλητῆρος τῆς Κοινότητος ὁ Γεώργιος Ἀντωνίου Κωσταδήμας διότι ἀφ’ ἐνός μέν παραμελῆ τήν ὑπηρεσίαν, καί ἀφ’ ἐτέρου δέ ἥρξατο ἐνεργῶν παρανόμος ἐκχερσώσης κοινοτικῶν ἐκτάσεων ζημιώνων οὗτο τήν κοινότητα καί ὑποβάλον ταύτην εἰς δικαστικάς δαπάνας._ Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροποῖ γνωρίζουσα ἐξ. ἰδίας ἀντιλήψεως τό ἀληθές τῶν ἄνω ἀναφερομένων παραπτωμάτων τοῦ ἄνω κλητῆρος. ἀποφαίνεται Ἀπολύει ἀπό σήμερον τῆς ὑπηρεσίας τοῦ κλητήρος τῆς Κοινοτητός μας, τον Γεωρ­ ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 35

12/8/2020 8:18:05 µ


36

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

γιον Ἀντωνίου Κωσταδήμαν καί ἀνταυτοῦ διορίζει τοιοῦτον τόν. Ἀθανάσιον Νικολάου Μπουνταλᾶν, τῆς ὑπηρεσίας του ἀρχομένης ἀπό σήμερον, καί ἀντί τῆς ἐν τῷ ἱσχύοντι προ/σμῷ κοινότητος χρήσεως 1940-1941, ἀναγεγραμμένης ἀντιμισθίας τῶν δρχ. (200) διακοσίων μηνιαίως, καί διά τούς ἐν τῷ ἱστορικῷ τῆς παρούσης λόγους» (Πρ. 54/21.8.1940). Ο πρώην κλητήρας Γεώργ. Κωσταδήμας θεωρεί άδικη την απόλυσή του, αλλά η αίτησή του απορρίπτεται ως εντελώς αστήρικτη: «τοῦ προέδρου εἰσηγησαμένου τήν ὑπ’ ἀριθ. 51447/ τῆς 16-12-40 Δ/γήν Γενικῆς Διοικήσεως Ἡπείρου, μετά τῆς συνημμένης αἰτήσεως τοῦ τέως κλητῆρος Γεωργίου Ἀντωνίου Κωσταδήμα παραπονυμένου διά δῆθεν ἄδικον ἀπολυνσίν του. Ἡ Διοικοῦσα Ἐπιτροπή, γνωρίζουσα ἐξ ἰδίας ἀντιλήψεως τό ἀβάσιμον τῶν ἱσχυρισμῶν του, καθ’ ὅσον ὁ εἰρημένος κατά τόν χρόνον τῆς ὑπηρεσίας του ὡς κλητῆρος Οὗ μόνον παρεμέλη τήν ὑπηρεσίαν του ἀσχολοῦμενος εἰς τάς ἰδίας του ἐργασίας ἀλλά καί πρόξενος ζημιῶν εἰς τήν κοινότητα Ἐγένετο καταλαβών αὐθαιρέτως κοινοτικήν ἔκτασιν τήν ὅποίαν ἐξεχέρσωσεν δι’ ἧν πρᾶξίν του ὑπεβλήθη καί σχετική μήνυσις. Διά ταῦτα ἀποφαίνεται Ἀπορρύπτει τήν αἴτησιν τοῦ ἄνω ἀναφερομένου τέως κλητῆρος Γεωργίου Ἀντ. Κωσταδήμα, ὡς τελείως ἀβάσιμον καί διά τούς ἄνω λόγους θεωρεῖ τοῦτον ἀκατάλληλον καί ἐπικήνδηνον διά τά κοινοτικά συμφέροντα» (Πρ. 74/28.12.1940). 3) Μπουνταλάς Αθανάσιος του Νικολάου (21.8.1940-1946;) Διορίζεται από την Κοινότητα στις 21.8.1940 και σε αντικατάσταση του απολυθέντος Γεωργίου Αντ. Κωσταδήμα, με μηνιαίο μισθό 200 δρχ. (Πρ. 54/21.8.1940). Τον Μάρτιο 1941, λόγω της υπερτίμησης όλων των ειδών από την πολεμική κατάσταση, δίδεται, μαζί με τον πρόεδρο της Κοινότητας και τον κοινοτικό ιατρό, και στον κλητήρα Αθαν. Μπουνταλά ένα βοήθημα 500 δρχ. (Πρ. 11/31.3.1941). Ένα μήνα αργότερα (Απρ. 1941), λόγω μεγάλης ακρίβειας, δίδονται αυξήσεις στον πρόεδρο της Κοινότητας, στον γραμματέα και στον κλητήρα (δεν αναφέρεται το όνομά του). Ο ετήσιος μισθός του κλητήρα ανέρχεται από 2.400 δρχ. σε 3.000 δρχ. (Πρ. 14/14.4.1941). Μετά τέσσερις μήνες (Αύγ. 1941), λόγω νέας μεγάλης ακρίβειας, παρέχονται αυξήσεις στον πρόεδρο της Κοινότητας, στον γραμματέα και στον κλητήρα (δεν μνημονεύεται το όνομά του), ο οποίος από 2.400 δρχ. ετησίως θα παίρνει 3.600 δρχ. (Πρ. 25/6.8.1941). Τον Σεπτ. 1941 η Διοικούσα επιτροπή της Κοινότητας ψηφίζει έκτακτο επίδομα ο 60 ‰ επί του μισθοῦ του γραμματέα και κλητήρα (δεν αναφέρεται πάλι το όνομά του), από 1.7.1941 (Πρ. 26/28.9.1941). Το επόμενο έτος (1942, Φεβρ.), λόγω πάλι της μεγάλης ακρίβειας, δίδεται ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 36

12/8/2020 8:18:05 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

37

στον κλητήρα (δεν ονομάζεται) και στον γραμματέα μισθός έξι μηνών (Πρ. 1/10.2.1942). 4) Τσαντούλης Πέτρος του Κωνσταντίνου (1.4.1946-15.11.1968). Διορίζεται κλητήρας της Κοινότητας από 1.4.1946, χωρίς να αναφέρεται ποιον αντικαθιστά, απλώς λέγεται, ότι η Κοινότητα δεν έχει κλητήρα, ο ετήσιος μισθός του 16.666 ετησίως: «ὁ πρόεδρος προτείνει εἰς τό Συμβούλειον τόν διορισμόν του Πέτρου Κ. Τσαντούλη ὡς κλητήρ τῆς Κοινότητος Ματσουκίου ὡς μή ἔχουσα κλητήρ η Κοινότης καί λόγῳ τῶν ἀναγκῶν της._ Τό Κοινοτικόν Συμβούλιον… Ἐγκρίνει ὁμοφώνως τόν διορισμόν τοῦ Πέτρου Κ. Τσαντούλη, κατοίκου τῆς Κοινότητός μας, καί ἀπό 1ης Ἀρπιλίου ἐ. ἔ. 1946, ἀφ’ ἦς ἡμέρας ἀνελαβεν καί ἐκτελών τήν ὑπηρεσίαν τοῦ Κλητῆρος τῆς Κοινότητος Ματσουκίου, καί μέ ἀντιμισθίαν τῆς ἐν τῷ ἱσχυόντι προϋ/σμῷ ἀναγεγραμμένης ἀντιμισθίας τῶν δραχμῶν (16,666) δέκα ἔξ χιλιάδων ἐξακοσίων ἐξήκοντα ἔξ.» (Πρ. 16/14.10.1946). Τον Σεπτ. 1947 το Κοινοτικό Συμβούλιο ψηφίζει ειδικό επίδομα 15‰ που αφορά εκτός από τον πρόεδρο της Κοινότητας και τον γραμματέα και τον κλητήρα (Πρ. 18/30.9.1947). Τον Ιούνιο 1948 ο ετήσιος μισθός του κλητήρα ανέρχεται σε 75.000 δρχ. (Πρ. 8/8.6.1948). Για τις γιορτές των Χριστουγέννων και του νέου έτους 1949 παρέχεται ειδικό βοήθημα (Πρ. 3/28.1.1949). Τον Ιαν. 1949 αναλαμβάνει η Κοινότητα 1.475.000 δρχ., στον κλητήρα ανήκουν οι 175.000 δρχ. (Πρ. 4/28.1.1949). Αρχές Μαρτίου 1949, για χορηγηθέντα βοηθήματα Χριστουγέννων και νέου έτους, αναλαμβάνονται 250.000 δρχ. για μισθούς γραμματέα και κλητήρα Κοινότητας (Πρ. 7/5.3.1949). Στον κλητήρα Πέτρο Κ. Τσαντούλη χορηγείται επίδομα 180.000 δρχ. για το διάστημα 1.7.1949 – 30.6.1950 (Πρ. 12/24.12.1949). Ακόμη, τον Δεκ. 1949, αναλαμβάνονται για τον κλητήρα 475.000 δρχ. (Πρ. 13/24.12.1949). Τον Μάιο 1951 αναλαμβάνονται, για τον κλητήρα Πέτρο Τσαντούλη, 475.000 δρχ. για μισθό του 1948-1949, καθώς και 780.000 δρχ. για μισθό και επίδομα από 1.7.1949 μέχρι 30.6.1950: Το Κοινοτικό Συμβούλιο Ματσουκίου «Ἐγκρίνει τήν προταθεῖσαν ὑπό τοῦ Προέδρου ἀναληψιν καί διάθεσιν τοῦ εἰρημένου ποσοῦ Δραχ. 3.355.000 από τῆς ἐν λόγῳ πιστώσεως, διά τήν ἐκτεθεῖσαν αἱτίαν, τάς ὁποίας Δραχ. διαθέτει διά τήν πληρωμήν τοῦ ἐναντη τοῦ ποσοῦ ἑνός ἑκάστου τῶν κάτωθι ἀναγραφομένων δικαιούχων βάσει ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 37

12/8/2020 8:18:05 µ


38

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

χρηματικῶν ἐνταλμάτων ἐκδοθησομένων ἐπί ὀνόματι ἐνός ἑκάστου τῶν δικαιούχων καί κατά τό ἔναντι λαβεῖν ποσόν αὐτοῦ ὡς ἀναγράφεται ἐν τῇ ὑποβληθείσῃ καταστάσει εἰς βάρος τοῦ κεφ. 21 ἄρθρ. 4 τοῦ πρ/σμοῦ Κοινότητος 1950-51 ἤτοι 1) Τοῦ Ἰωάννου Δημ. Μητρέλου προέδρου Κοινότητος δι’ ἔξοδα παραστάσεως τοῦ ἑνός τριμήνου τοῦ ἔτους 1948 Δραχ. 150.000, 2) Τοῦ ἰδίου, δι’ ἔξοδα παραστάσεώς του μετά προσαυξήσεως 30% ἐπί αὐτοῦ οἰκον. ἔτους 1949-50 ἤτοι ἀπό 1/7/1949-30/6/1950 Δραχ. 1.950.000, 3) Τοῦ Πέτρου Κων. Τσαντούλη Κλητῆρος Κοινότητος διά μισθόν του τοῦ οἰκον. ἔτους 1948-49, Δραχ. 475.000 καί 4) Τοῦ ἰδίου διά μισθόν του μετ’ ἐπιδόματος 30% ἐπ’ αὐτοῦ ἀπό 1ης Ἰουλίου 1949 – 30/6/1950, Δραχ. 780.000, εἰσπρατομένων ἐκ τῶν μή ἐξοφληθέντων χρηματικῶν ἐνταλμάτων τῶν ἄνω δικαιούχων ὑπ’ ἀριθ. 12/949, 5/950, 7/950 καί 4/950. ἤτοι ἐν ὅλῳ Δραχ. 3.355.000._»(Πρ. 4/6.5.1951). Για τον μισθό του κλητήρα Πέτρου Τσαντούλη αναλαμβάνονται, τον Σεπτ. 1951, 1.200.000 δρχ. (Πρ. 25/30.9.1951). Για καθυστερημένους μισθούς του κλητήρα, επίσης, τέλη Σεπτεμβρίου 1951, ψηφίζεται από το Κοινοτικό Συμβούλιο ανάληψη 2.455.000 δρχ. (Πρ. 28/30.9. 1951). Ο κλητήρας Πέτρος Τσαντούλης ανέλαβε καθήκοντα την 1.4.1946, ορκίστηκε στις 12.2.1947, αποχώρησε με σύνταξη στις 15.11.1968, έκτοτε η Κοινότητα Ματσουκίου παρέμεινε χωρίς κλητήρα. VII. ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ (1937-1951)

Η Κοινότητα αγοράζει διάφορα βιβλία και περιοδικά, που έχουν άμεση σχέση με κοινοτικά θέματα ή γενικότερου ενδιαφέροντος (ιστορικά, κλπ): Α) ΒΙΒΛΙΑ (1-9)

1) Κων. Ευρέπιστος, Ζήκος, Γεωρ. Τσάμπας, Περί εκτελέσεως Δημοσίων και Κοινοτικών έργων. Περιλαμβάνει τη σχετική νομοθεσία. Αγοράζεται το 1937 αντί 160 δρχ. (Πρ. 62/7.11.1937). 2) Κ. Γεραγάς, επιθεωρητής υπουργείου Εσωτερικών, Ερμηνεία του κώδικος περί Δήμων και Κοινοτήτων. Αγοράζεται το 1940 με 350 δρχ. από τον Μ. Τσιμωρή, διευθυντή Εσωτερικών Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου (Πρ. 42/26.7.1940). 3) Σ. Κούνδουρος, Α. Δρακάκης, υπάλληλοι του Υπουργείου Εσωτερικών, Αρχεία Δήμων και Κοινοτήτων. Αγοράζεται, αντί 250 δρχ., το 1940, από τον Ιωάννη Χαρίτωνα, υπάλληλο Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου (Πρ. 42/26.7.1940). 4) Αντώνιος Λυκόπουλος, επιθεωρητής Υπουργείου Εσωτερικών, Η διοικητική ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 38

12/8/2020 8:18:05 µ


Τ Ο Μ ΑΤ Σ Ο Ύ Κ Ι Ι Ω Α Ν Ν Ί Ν Ω Ν 1 9 3 7 - 1 9 5 1

39

οργάνωσις της Αμερικής. Προμήθεια του 1940, από τον Ιωάννη Ονούφριο, υπάλληλο Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου, τιμάται 100 δρχ. (Πρ. 42/26.7.1940). 5) Χρ. Ευαγγελάτος, δήμαρχος Μεσολογγίου, Οι Φιλέλληνες. Αγορά ενός τεύχους 50 δρχ. το 1938 (Πρ. 65/28.10.1938. Ιδέ και Πρακτ. 17/28.10.1938). 6) Στέφανος Χ. Παπαθανασίου, καθηγητής Ε΄ Γυμνασίου Αθηνών, Εθνικοί Παλμοί. Το 1938 αγοράζεται ένα αντίτυπο αξίας 75 δρχ. (Πρ. 65/28.10.1938. Ιδέ και Πρακτ. 17/28.10.1938). 7) Δ. Καλλονάς, δημοσιογράφος, Ιωάννης Μεταξάς. Το 1938 αγοράζονται δύο αντίτυπα, αξίας 100 δρχ., «συνεπεία τῆς ὑπ’ ἀριθ. 1019 ἐ. ἔ. Δ/γῆς Γεν. Δ. Ἠπείρου περί προμηθείας» του ως άνω βιβλίου (Πρ. 20/27.4.1938). 8) Ιωάννης Μεταξάς, Πολιτικοί λόγοι. Αγοράζεται, το 1940, από τον Εμμανουήλ Καλαϊτζάκη, γραμματέα Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου, αξία 203 δρχ. (Πρ. 42/26.7.1940). 9) Κωνσταντίνος Δρακόπουλος, γενικός γραμματέας της Εθνικής Εταιρείας, Ο Κομμουνισμός εν Ελλάδι. Αγοράζονται τον Μάρτιο 1938, έναντι 125 δρχ., πέντε τεύχη «διά τήν διάδοσην τοῦ βιβλίου τούτου ἀποβλέποντος εἰς τήν διαφώτησιν τοῦ κοινοῦ ὡς πρός τά ἀποτελέσματα τῆς μεταβολῆς τῆς 4ης Αὐγούστου» (Πρ. 6/2.3.1938). Τον ερχόμενο Ιούνιο αγοράζονται άλλα δύο βιβλία, αντί 50 δρχ., από τον Δημήτριο Παπαστάθη, Α΄ γραμματέα Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου (Πρ. 36/6.6.1938. Ιδέ και Πρακτ. 1/6.6.1938). Β) ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ (10-13)

10) Κοινότης. Το 1938 συνδρομή «δραχμῶν 300 ὑπέρ τοῦ Ν. Ἐλευθεράκη, οἱκονομικοῦ διευθυντοῦ τοῦ περιοδικοῦ Κοινότης διά πληρωμήν συνδρομῆς ἐφημερίδος Κοινότης τοῦ ἔτους 1938» (Πρ. 58/27.8.1938. Ιδέ και Πρακτ. 12/27.8.1938). Το 1940: «δρχ 300… διά τήν πληρωμήν τῆς συνδρομῆς περιοδικοῦ «Κοινότης» τοῦ ἔτους 1939-1940, ὑπέρ τοῦ δικαιούχου κ. Ν. Ἐλευθεράκη οἰκον. Διε/ντοῦ του ἄνω περιοδικοῦ» (Πρ. 19/4.4.1940). Το 1941: «δρχ. 225. Διακοσίων εἴκοσι πέντε, διά τήν πληρωμήν τῆς συνδρομῆς διά τά ¾ τῆς ἐτησίας συνδρομῆς, ἤτοι διά 9 μηνῶν, τῆς ἐφημερίδος «Κοινότης» τοῦ ἔτους 1940-1941, ὑπέρ τοῦ δικαιούχου κ. Ν. Ἐλευθεράκη, οἰκον. Δι/ντοῦ τῆς ἄνω ἐφημερίδος. Ἐπίσης ψηφίζει τήν μή ἐγγραφήν τῆς Κοινότητος εἰς τήν ἄνω ἐφημερίδα» (Πρ. 2/27.1.1941). 11) Εθνική Νεολαία. Συνδρομή 1938, δρχ. 100 (Πρ. 65/28.10.1938. Ιδέ και Πρακτ. 17/28.10.1938). Σεπτέμβριος 1938 μέχρι Οκτώβριος 1939, συνδρομή 200 δρχ. (Πρ. 74/6.12.1938. Ιδέ και Πρακτ. 19/6.12.1938). Ανανέωση συνδρομής 300 δρχ. «χρήσεως 1939-1940 τοῦ σχετικοῦ χρημ. ἐντάλΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 39

12/8/2020 8:18:05 µ


40

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Γ. Κ Α Λ Ο Ύ Σ Ι Ο Σ

ματος ἐκδοθησομένου ἐπ’ ὀνόματι τοῦ τμηματάρχου Γεν. Διοικήσεως Ἡπείριου κ. Γεωργ. Παπανικολάου» (Πρ. 41/16.7.1939). 12) Αγροτικόν Μέλλον. Συνδρομή 300 δρχ. για το 1938 (Πρ. 74/6.12.1938. Ιδέ και Πρακτ. 19/6.12.1938). Ανανέωση συνδρομής 300 δρχ. «χρήσεως 1939-1940, τοῦ σχετικοῦ χρημ. ἐντάλματος ἐκδοθησομένου ἐπ’ ὀνόματι τοῦ Δ/ντοῦ ὑποκαταστήματος Ἀγροτ. Τραπέζης Ἰωαννίνων, κ. Γρ. Κωνσταντοποῦλου» (Πρ. 41/16.7.1939). 13) Ηπειρωτικά Χρονικά. Το 1947 αγοράζονται τρεις τόμοι των ετών 1939, 1940, 1941, κατόπιν της υπ’ αριθ. 445/25.2.1947 εγκυκλίου διαταγής της Νομαρχίας Ιωαννίνων, που συνιστά την ως άνω προμήθεια, «καί ἐκδοθησομένου τοῦ χρημ. ἐντάλματος ἐπ’ ὀνόματι τοῦ εἰσηγητοῦ τῆς Νομαρχίας Ἰωάννου Χαρίτωνος» (Πρ. 13/25.9.1947).

Γ) ΙΕΡΟΔΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ

14) Το 1938 η Κοινότητα προσφέρει 310 δρχ. «εἰς τόν ἑρμηνέα λογοθέτην παρά τῷ Πρωτοδικείῳ Ἰωαννίνων διά τήν μετάφρασιν αρχαίας Ἱεροδικαστικῆς ἀποφάσεως ἀφορῶσα τήν Κοινότητά μας» (Πρ. 21/27.4.1938). Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α

1) Καλούσιος 1994: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Το Ματσούκι Ιωαννίνων, Α΄ Ιστορικά, Β΄ Λαογραφικά, Ματσούκι 1994. 2) Καλούσιος 2007: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Ματσούκι Ιωαννίνων, Πρωινός Λόγος, εφ. Τρικάλων, 22.8.2007 – 19.9.2007, σελ. 36, 42, 48, 53, 60. 3) Καλούσιος 2013: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Φράτε (αδελφέ) φρατς (αδέλφια) τα Βλαχοχώρια Ματσούκι καί Τζιούρτζια, Πρωινός Λόγος, εφ. Τρικάλων, 15.10.2013 – 7.11.2013, σελ. 44. 4) Καλούσιος 2014: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Ευλογημένο πατριωτικό προσκύνημα της Παναγίας Βύλιζας του Ματσουκίου Ιωαννίνων, Πρωινός Λόγος, εφ. Τρικάλων, 26.4.2014 – 8.5.2014, σελ. 43, 44. 5) Καλούσιος 2018: Δημήτριος Γ. Καλούσιος, «Πνευματικό» το σεπτό προσκύνημα της αγίας Παρασκευής του Ματσουκίου Ιωαννίνων, εφ. Τρικάλων, 19.9.2018 – 28.9.2018, σελ. 29 ή 33 (6ο). 6) Φασούλας 2018: Παύλος Φασούλας, Επιστολή στον Δημήτριο Γ. Καλούσιο, Λάρισα 10.12.2018.

Πρ. Πράξη Πρακτ. Πρακτικό ( [

) ]

Ενδείξεις

Ανάλυση συντομογραφίας Δική μου προσθήκη

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 40

12/8/2020 8:18:05 µ


ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΟΥΜΑΚΑΣ*

Η ΠΥΡΠΟΛΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΤΥΡΙΚΟΥ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΝΑΖΙ ΣΤΙΣ 26 ΚΑΙ 27. 10. 1943 Το Σάββατο 2 Νοεμβρίου 2019 πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση μνήμης και τιμής για τα θύματα του ναζισμού και την πυρπόληση του μαρτυρικού χωριού Καταρράκτης Άρτας στις 26 και 27 Οκτωβρίου 1943 από τους Γερμανούς κατακτητές. Την εκδήλωση, που συνδιοργάνωσαν η περιφέρεια Ηπείρου, ο Δήμος Κεντρικών Τζουμέρκων και η Πανελλήνια Ένωση Θυμάτων και Φίλων Θυμάτων Μαρτυρικού Χωριού Καταρράκτη Άρτας, τίμησε με την παρουσία του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος. Ο Καταρράκτης αναγνωρίστηκε ως μαρτυρικό χωριό την 1η Ιουνίου του 2017 με την υπογραφή Προεδρικού Διατάγματος από τον Πρ. Παυλόπουλο. Να σημειωθεί ότι με πρωτοβουλία του Καταρρακτηνού Στέφανου Τζουμάκα, πρώην υπουργού και βουλευτή, τελέστηκαν για πρώτη φορά εκδηλώσεις μνήμης στις 27 Οκτωβρίου 2013. Στην εκδήλωση τελέστηκε δοξολογία και επιμνημόσυνη δέηση από τον μητροπολίτη Άρτας κ.κ. Καλλίνικο, ενώ ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κατέθεσε στεφάνι στο μνημείο των 18 εκτελεσθέντων από τους Ναζί στην κεντρική πλατεία του χωριού. Στην ομιλία του ο Πρ. Παυλόπουλος έστειλε το μήνυμα ποτέ ξανά ναζιστική θηριωδία και τόνισε ότι το χρέος μας έναντι των θυμάτων μάς υποχρεώνει για λόγους Δικαιοσύνης να εγείρουμε τις νόμιμες αξιώσεις μας για το κατοχικό δάνειο και τις εν γένει αποζημιώσεις από την Γερμανία έως την τελική δικαίωση. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, τον οποίο υποδέχθηκε ο δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων Χρ. Χασιάκος, ανακηρύχτηκε επίτιμος δημότης του Δήμου και στην αντιφώνησή του στην τελετή έκανε εκτεταμένες αναφορές στην ιστορική πορεία των Τζουμέρκων από την περίοδο της προετοιμασίας και της συμμετοχής στην επανάσταση του 1821 έως τα τραγικά γεγονότα του σκληρού Οκτώβρη του 1943. Εικόνα της Αγίας Αικατερίνης, πολιούχου του χωριού, επέδωσε στον Πρ. Παυλόπουλο ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Θυμάτων και Φίλων Θυμάτων Μαρτυρικού Χω-

*Ο Κωνσταντίνος Τσουμάκας, καθηγητής Παιδιατρικής του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής της Πανεπιστημιακής Παιδιατρικής Κλινικής του Νοσοκομείου Παίδων και Πρόεδρος της Ελληνικής Παιδιατρικής Ακαδημίας, γεννήθηκε το 1953 στον Καταρράκτη και τελείωσε το ιστορικό Γυμνάσιο Αγνάντων. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 41

41

12/8/2020 8:18:05 µ


42

Κ Ω Ν Σ ΤΑ Ν Τ Ι Ν Ο Σ Τ Σ ΟΥ Μ Α Κ Α Σ

ριού Καταρράκτη Άρτας Δημήτρης Φλώρος. Γεύμα προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας παρατέθηκε στο ξενοδοχείο «Αιθέρες Τζουμέρκων». Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους ο Κ. Τσουβάλας, Γενικός Γραμματέας του Υπ. Προστασίας του Πολίτη που εκπροσώπησε την κυβέρνηση, ο Αλ. Καχριμάνης, Περιφερειάρχης Ηπείρου, οι βουλευτές του νομού Άρτας Γ. Στύλιος, Όλγα Γεροβασίλη και Χρ. Γκόκας, ο Καταρρακτηνός Στ. Τζουμάκας, πρώην υπουργός και βουλευτής, ο ταξίαρχος της 8ης Μεραρχίας Δημ. Μπολομύτης, ο αντιστράτηγος της ΕΛΑΣ και Γενικός Επιθεωρητής Βορείου Ελλάδας Κ. Σκούμας, εκπρόσωποι της ηγεσίας της Αστυνομίας στην Ήπειρο και των διευθύνσεων Άρτας και Ιωαννίνων, εκπρόσωποι φορέων και πλήθος κόσμου. Την κεντρική ομιλία, στην οποία παρουσίασε όλο το χρονικό των μαύρων ημερών της 26ης και της 27ης Οκτωβρίου 1943 και την οποία δημοσιεύουν στη συνέχεια ολόκληρη τα Τζουμερκιώτικα Χρονικά, εκφώνησε ο καθηγητής Παιδιατρικής Κων. Τσουμάκας. (Ιωάννης Φλώρος)

Εξοχότατε, Κυρίες και Κύριοι!

H

ελληνική ιστορία στο πέρασμα των αιώνων κυριαρχείται από γεγονότα που αποδεικνύουν τη φιλοπατρία και την μέχρι θανάτου αντίσταση σε οποιονδήποτε εισβολέα. Οι Έλληνες πάλευαν, αγωνίζονταν με ιδεώδη, με αξίες και οράματα, ποτέ δεν γονάτισαν, δεν συμβιβάστηκαν με τους Κατακτητές. Ο παλμός αυτός των Αρχαίων Ελλήνων, των Αλεξανδρινών και Βυζαντινών χρόνων, παρέμεινε απαράλλαχτος στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, αναζωπυρώθηκε και δυνάμωσε στα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής. Όταν οι βάρβαροι καταπάτησαν τη χώρα μας, δημιουργήθηκε ένα πρωτόγνωρο κίνημα ενάντια στο μεγαθήριο του ναζισμού, η Εθνική Αντίσταση. Πυρήνες αντίστασης ξεφύτρωσαν παντού, στις πόλεις, στις κωμοπόλεις, στα χωριά, στα βουνά και στους κάμπους. Στον πανεθνικό ξεσηκωμό τα Τζουμέρκα πρωτοστάτησαν. Οι χαράδρες, τα φαράγγια και τα διάσελα ξύπνησαν ξανά. Ο φτωχός ξωμάχος Τζουμερκιώτης πάντα μπροστά για την Ελλάδα. Κάθε χωριό έγραψε τη δική του ιστορία. Το χωριό μας, ο Καταρράκτης, παντού μπροστά, με τη δική του ένδοξη και λαμπρή ιστορία. Στο χωριό μας οργανώθηκε ένοπλο αντιστασιακό τμήμα, που είχε και την ευθύνη της διαφύλαξης αποθηκών ιματισμού, εφοδίων, τροφίμων και πυρομαχικών που είχαν προωθηθεί από την Άρτα και την Πρέβεζα και από τις επιτόπιες ρίψεις εφοδίων των αγγλικών αεροπλάνων. Οι Γερμανοί, δυστυχώς, με τις κατασκοπευτικές τους υπηρεσίες πληροφορήθηκαν τις κινήσεις αυτές και ήθελαν με κάθε τρόπο να καταπνίξουν κάθε εστία αντίστασης σ’ όλη την περιοχή των Τζουμέρκων, να αφαιρεθεί και να καταστραφεί το πολεμικό υλικό που κρυβόταν και να χτυπηθούν ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 42

12/8/2020 8:18:05 µ


Π Υ Ρ Π Ο Λ Η Σ Η Τ Ο Υ Μ Α Ρ Τ Υ Ρ Ι Κ Ο Υ Κ ΑΤΑ Ρ ΡΑ Κ Τ Η [ . . . ]

43

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 43

12/8/2020 8:18:05 µ


44

Κ Ω Ν Σ ΤΑ Ν Τ Ι Ν Ο Σ Τ Σ ΟΥ Μ Α Κ Α Σ

και να καταστραφούν τα χωριά χωρίς κανένα έλεος. Οι Βάρβαροι προαποφάσισαν την καταστροφή του Καταρράκτη, τον αφανισμό του χωριού μας! Για την ακριβή προσέγγιση της ιστορικής πραγματικότητας θα επικαλεστώ τις πλέον έγκυρες πηγές, τα κείμενα έγκριτων ιστοριογράφων, αλλά και τις αφηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων, συμπατριωτών μου που έζησαν τη φρίκη. Άλλοι από αυτούς έφυγαν, δεν ζουν πια, και άλλοι βρίσκονται εδώ, ανάμεσά μας, και θυμούνται και δακρύζουν και κλαίνε και μας διηγούνται: Το τελευταίο δεκαήμερο του Οκτώβρη του 1943 οργανώθηκε μεγάλης κλίμακας Γερμανική επιχειρησιακή δράση από την ορεινή ταξιαρχία «Εντελβάις». Η φάλαγγα ξεκίνησε από τη Γέφυρα Μπαλτούμας, στις 22 Οκτώβρη 1943, και με πολεμικό υλικό που κουβαλούσαν μεταγωγικά ζώα, κατευθύνθηκε προς το Συρράκο, το μοναστήρι της Κηπίνας, τους Καλαρρύτες και την επομένη πάτησαν το πόδι στους Χριστούς Πραμάντων. Την Κυριακή 24 Οκτώβρη η φάλαγγα φτάνει στην Πράμαντα και τη Δευτέρα 25 του μήνα στην Άγναντα. Οι κάτοικοι είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους, βρίσκοντας καταφύγιο στις δασωμένες ρεματιές και τις σπηλιές των βουνών γύρω από το χωριά τους. Την Τρίτη 26ης Οκτώβρη 1943, εορτή του Αγίου Δημητρίου, την αποφράδα αυτή ημέρα για το χωριό μας, οι Γερμανοί κινήθηκαν από την Άγναντα προς τον Καταρράκτη, μέσω Σγάρας και μέσω Σταυρού, με σκοπό να κυκλώσουν το χωριό και να μην υπάρχει έξοδος διαφυγής για τους κατοίκους του. Το 1ο απόσπασμα, στην πορεία του προς τον Καταρράκτη, έκαψε αρκετές κατοικίες στον οικισμό Σγάρας (57 σπίτια, 40% του συνόλου) και η Κυριακούλα Γραβιά γίνεται παρανάλωμα της φωτιάς μέσα στο σπίτι της. Στον ανηφορικό δρόμο του Μόρφη το απόσπασμα εκτέλεσε εν ψυχρώ τον Ιωάννη Τζουμάκα και φτάνοντας αργότερα στη Μηλιά κατέστρεψε τις περισσότερες κατοικίες (42 σπίτια, 78% του συνόλου) και εκτέλεσε επί τόπου τους Βασίλειο, Δημήτριο και Ηλία Καινούριο (στον μύλο), τις Παρασκευή και Ελένη Καινούργιου, τον Δημήτριο Λούτα και την τυφλή Μαρία Μπαρώνου. Το μεσημέρι το 1ο απόσπασμα ενώθηκε με το 2ο που ακολουθούσε τον δρόμο από Σταυρό, Μουτσιάρες, Απιδιές και συνέχισαν μαζί την πορεία τους για να φτάσουν λίγη ώρα αργότερα στον συνοικισμό Αμπέλια, όπου πυρπόλησαν ικανό αριθμό σπιτιών και έκαψαν ζωντανό μέσα στο σπίτι του τον Παναγιώτη Τασιούλα. Στη συνέχεια, η μια ομάδα βαδίζει προς τον Πέρα Μαχαλά, ενώ η άλλη αναλαμβάνει την πυρπόληση του κεντρικού τμήματος του χωριού Οι κάτοικοι είχαν εγκαταλείψει τα σπίτια τους και κρύφτηκαν τις σπηλιές του βουνού, στα Καλοκαιρά, τον Αϊ Λιά και την Κρυοπηγή. Ήταν απόγευμα στις 26 του Οκτώβρη 1943 όταν η ολόλαμπρη φθινοπωρινή μέρα μεταβάλλεται σε κόλαση. Οι δαιμονικοί ήχοι των πυροβόλων όπλων, η πυρίκαυστη σκόνη και τα πυροβόλα βέλη σκορπούν τον όλεθρο και τη συμφορά. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 44

12/8/2020 8:18:05 µ


Π Υ Ρ Π Ο Λ Η Σ Η Τ Ο Υ Μ Α Ρ Τ Υ Ρ Ι Κ Ο Υ Κ ΑΤΑ Ρ ΡΑ Κ Τ Η [ . . . ]

45

Εκτέλεσαν, εν ψυχρώ, απέναντι από το Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης, τον Κωνσταντίνο Μπίκα, και ένα στρατιώτη από τα Χανιά, τον Μιχάλη. Κατέκαψαν σχεδόν το σύνολο των κτισμάτων (154 σπίτια, 96% του συνόλου), Εκκλησίες, Ναούς, Δημοτικό Σχολείο, το Κοινοτικό γραφείο, το Τηλεφωνείο, το Ηγουμενείο της Αγίας Αικατερίνης, κατοικίες,, αγροτόσπιτα και σπιτοκάλυβα. Μεγάλη φωτιά ανάμεικτη με μαύρους καπνούς υψώνονται στον ορίζοντα. Οι βάρβαροι κατακτητές δεν δείχνουν ίχνος σεβασμού. Η καταστροφή του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι ολοκληρωτική. Οι βάρβαροι, ατενίζοντας το πολεμικό υλικό και τα αποθηκευμένα τρόφιμα, με οργή σκορπίζουν την εύφλεκτη σκόνη, ενώ ταυτόχρονα οι εμπρηστικές φωτοβολίδες προκαλούν την ανατίναξη. Οι φλόγες και οι καπνοί συνοδεύονται από τις διαδοχικές εκρήξεις των οβίδων από το τράνταγμα των οποίων ισοπεδώνεται η στέγη και σωριάζονται οι καστρότοιχοι, ενώ τρομακτικός εκκωφαντικός κρότος ακούγεται σε ολόκληρο το χωριό. Η απήχησή του συνοδευόταν από συνεχή μπουμπουνητά στις χαράδρες των Τζουμέρκων. Μια και μοναδική εικόνα σώθηκε, της Κοίμησης της Θεοτόκου. Την ίδια τύχη είχε και ο ναός του Αγίου Νικολάου. Στο εσωτερικό του είχαν τοποθετηθεί ποσότητες τροφίμων και ιματισμού, που ευτυχώς είχαν αφαιρέσει οι πεινασμένοι κάτοικοι πριν γίνει η πυρπόληση του ναού. Οι φλόγες έκαιγαν τα πάντα στο διάβα τους, ζώα και σοδιές. Οι βάρβαροι δεν άφησαν τίποτε όρθιο, σκόρπισαν όλεθρο, σκότωσαν αθώους, έκαψαν σπίτια και νοικοκυραίους, κατέστρεψαν περιουσίες, δεν σεβάστηκαν ούτε όσια ούτε ιερά. Σιγά- σιγά η νύχτα απλώθηκε στον ουρανό. Οι Κατακτητές κατασκηνώνουν στην πλατεία του χωριού και πυροβολούν ολόκληρη τη νύχτα. Την επόμενη μέρα, Τετάρτη 27 Οκτώβρη 1943, η φάλαγγα κατευθύνεται προς τη Μικροσπηλιά. Στη θέση πουρνάρι του Καρατζά, στην Κατσαρέλα, ενώ η φάλαγγα έπαιρνε τον δρόμο για τη γέφυρα του ομώνυμου χειμάρρου, δυο Γερμανοί στρατιώτες που ξέφυγαν από την πορεία και ανέβηκαν στον τοίχο ενός χωραφιού, με τα χέρια στη σκανδάλη, για να κατασκοπεύσουν την απέναντι στενωπό στη θέση Ακόνι, πυροβολούνται θανάσιμα από αμυνόμενο κάτοικο που τρομοκρατήθηκε τόσο για τη ζωή του όσο και για την πυρπόληση της οικίας του. Οι Γερμανοί κτενίζουν το χώρο και κοντά στο ποτάμι συναντούν τις αθώες Ελένη Μαυράκη και Αικατερίνη Τέλωνα και έναν αντάρτη από την Κέρκυρα που, χωρίς έλεος, εκτελούν επί τόπου. Η φάλαγγα διαιρείται και πάλι σε δύο ομάδες, η μια επιστρέφει προς το χωριό και, συνεχίζοντας το καταστρεπτικό της σχέδιο, έβαλε φωτιά σε όσα σπίτια είχαν απομείνει και συνέχισε προς την Κρυοπηγή, όπου κατέκαψε 35 σπίτια (100% του συνόλου). Στον μύλο της Αγίας Αικατερίνης εκτέλεσε τον Γεώργιο Μάντζαρη, και στη θέση Δεξαμενή τον Αθανάσιο Πανούτσο. Τις απογευματινές ώρες κατευθύνθηκε προς την Άγναντα. Η άλλη ομάδα συνέχισε την πορεία της προς Μικροσπηλιά έχοντας μαζί της τον Χρήστο Χασιώτη, αστυνομικό, που είχε ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 45

12/8/2020 8:18:06 µ


46

Κ Ω Ν Σ ΤΑ Ν Τ Ι Ν Ο Σ Τ Σ ΟΥ Μ Α Κ Α Σ

συλλάβει στη θέση Αμπέλια. Ο θάνατός του υπήρξε μαρτυρικός· μη δυνάμενο να αντέξει το υπέρογκο φορτίο που τον ανάγκασαν να φορτωθεί, τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ. Οι κάτοικοι, με έντονα ζωγραφισμένη τη θλίψη στο πρόσωπό τους, ταλαιπωρημένοι, άυπνοι και νηστικοί και σε αφόρητο κρύο, παρακολουθούσαν από τις σπηλιές στις πλαγιές των Τζουμέρκων. Στοιβαγμένοι, κουρνιασμένοι, και μισοπαγωμένοι. Δυο ανήλικα παιδιά πέθαναν από κακουχίες στα κρησφύγετα του βουνού. Το πρωί της 28ης Οκτώβρη δειλά-δειλά άρχισαν να επιστρέφουν στο χωριό. Η εικόνα μπροστά στα αποκαΐδια ήταν απόκοσμη. Τα μάτια υγρά, τα βλέμματα απλανή, τα στόματα βουβά. Κόποι και στερήσεις χρόνων χάθηκαν για πάντα. Τα πάντα έγιναν παρανάλωμα της φωτιάς. 18 συγχωριανοί μας εκτελέστηκαν εν ψυχρώ, 2 παιδιά χάθηκαν, θυσίες των αμάχων στον βωμό της πολεμικής βίας και της παράνοιας, 288 κατοικίες, το 90% του συνόλου έγιναν στάχτη. Το χωριό αφανίστηκε. Καταστροφή και όλεθρος. Οι επιζώντες, εξαθλιωμένοι από τις κακουχίες, την πείνα, το κρύο και από τον πόνο για τον άδικο χαμό των δικών τους ανθρώπων, μάζευαν αποκαΐδια. Στο πένθος για τον χαμό των αθώων και στη θλίψη για τις απώλειες ήλθε να προστεθεί το πρόβλημα της επιβίωσης. Οι 30 οικογένειες που τα σπίτια τους δεν είχαν καεί πέρασαν τον χειμώνα στα κατώγια μαζί με τα ζώα που τους είχαν απομείνει, τα ανώγια τα διέθεσαν στις οικογένειες των γειτόνων τους. Η κατάσταση ήταν δυσκολότερη για τις οικογένειες που δεν μπόρεσαν να φιλοξενηθούν σε άλλα σπίτια. Παρέμειναν σε μισοκαμένα υπόγεια, περνώντας έναν πολύ δύσκολο και άγριο χειμώνα. Φτώχεια και δυστυχία για πολλά χρόνια, για δεκαετίες! Η ζωή στα υπόγεια με άθλιες συνθήκες υγιεινής, με τα ζώα στην αγκαλιά, χωρίς τα αναγκαία, χωρίς φαγητό, χωρίς ρούχα ήταν ανυπόφορη. Ένα ξεροκόμματο καλαμποκίσιο ψωμί με γάλα, άβραστο τις περισσότερες φορές, ήταν η καθημερινή τους τροφή. Οι αρρώστιες η μια μετά την άλλη (και κυρίως η φυματίωση) αποδεκάτισε τους κατοίκους. Κανένας δεν έμεινε αλώβητος. Παιδιά γεννήθηκαν και δεν χάρηκαν τη ζωή, έφυγαν πολύ νωρίς. Χωρίς σχολεία για πολλά χρόνια, χωρίς γιατρό. Η καταστροφή των σπιτιών και οι ανυπέρβλητες δυσκολίες επιβίωσης που ακολούθησαν για χρόνια ήταν και η απαρχή του ρεύματος εσωτερικής μετανάστευσης προς τα αστικά κέντρα. Στο χωριό παρέμειναν κυρίως ηλικιωμένοι που σταδιακά γίνονταν όλο και λιγότεροι, οι μεγαλύτεροι αγωνίζονταν με μοναδική βοήθεια τους γείτονες και τους συγγενείς να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους, να ξαναχτίσουν την εκκλησία και το σχολείο που μέχρι το 1952 παρέμειναν σε ερείπια, να καλλιεργήσουν τη γη τους και τα παιδιά νηστικά, ρακένδυτα και ξυπόλυτα γύριζαν στους δρόμους. Θεέ μου, ποτέ πια πόλεμος! Ευτύχημα για το χωριό, εκτός από την αγάπη των γεροντότερων, που έμειναν στον τόπο τους, αποτέλεσε η αγάπη όλων όσοι αναγκάστηκαν να ξενιτευτούν, αλλά και των νεότερων γενεών Καταρρακτινών που ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 46

12/8/2020 8:18:06 µ


Π Υ Ρ Π Ο Λ Η Σ Η Τ Ο Υ Μ Α Ρ Τ Υ Ρ Ι Κ Ο Υ Κ ΑΤΑ Ρ ΡΑ Κ Τ Η [ . . . ]

47

βρίσκονταν και βρίσκονται πάντα κοντά στο χωριό και στήριζαν και στηρίζουν κάθε πρωτοβουλία για να ξαναβρεί το χωριό την παλιά του αίγλη. Πέρασαν πολλά χρόνια για να αποτελέσει ξανά το χωριό μας ένα ζωντανό ιστό της ελληνικής υπαίθρου. Οι κάτοικοί του ποτέ δεν ξέχασαν και δεν μπορούν να ξεχάσουν τους νεκρούς του μαύρου ’43. Με πρωτοβουλία του εκλεκτού συμπατριώτη μας, του ευπατρίδη Στέφανου Τζουμάκα, στις 27 Οκτώβρη 2013 τελέστηκαν, για πρώτη φορά, εκδηλώσεις Τιμής και Μνήμης για την εκτέλεση των συγχωριανών μας και την ολοσχερή καταστροφή του χωριού από τη ναζιστική θηριωδία. Ακολούθησε ο χαρακτηρισμός του Καταρράκτη από την πολιτεία ως Μαρτυρικού χωριού που φέρνει την υπογραφή σας, Εξοχότατε, και δικαιώθηκαν έτσι όλοι οι εκτελεσθέντες συγχωριανοί μας των οποίων η μνήμη θα μείνει στο διηνεκές. Πρόκειται για το 1ο μαρτυρικό χωριό στην ευρύτερη περιοχή των Τζουμέρκων. Σε πανελλήνια κλίμακα 122 πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά έχουν χαρακτηριστεί ως Μαρτυρικοί τόποι, έχουν τα δικά τους ολοκαυτώματα (Καλάβρυτα, Δίστομο, Λιγκιάδες, Μουσιωτίτσα, Κομμένο και τόσα άλλα). Τα ολοκαυτώματα, μικρότερα ή μεγαλύτερα σε αριθμούς, δεν είναι απλά «εγκλήματα πολέμου», είναι θηριωδίες χωρίς προηγούμενο. Τα πολεμικά μέσα των Ναζί ήταν αθέμιτα και απάνθρωπα. Η ψυχολογική βία, τα φριχτά βασανιστήρια, οι αθρόες εκτελέσεις αμάχων, αδιακρίτως ηλικίας και φύλου, τα στρατόπεδα συγκεντρώσεων, τα κρεματόρια, οι διωγμοί, οι συλλήψεις, οι φυλακίσεις, οι γενοκτονίες, έδωσαν στον ναζισμό το χρίσμα της απανθρωπιάς και της θηριωδίας. Η εκδήλωση, που καθιερώθηκε σε ετήσια βάση πια, αποτελεί απόδοση Τιμής και Μνήμης στους νεκρούς και σε όλους τους Καταρρακτινούς που έχασαν συγγενείς και περιουσίες και υπέφεραν τα πάνδεινα από τις δυνάμεις Κατοχής. Είναι χρέος και καθήκον μας να θυμόμαστε τις θυσίες τους, να μην τους ξεχάσουμε ποτέ και να τους διατηρούμε πάντα ζωντανούς στη μνήμη μας. Το οφείλουμε στις νεότερες γενιές αλλά και σε αυτές που θα έλθουν. Δεν αρκεί όμως μόνο η εξωτερική τελετουργική ατμόσφαιρα. Χρειάζεται και ένα πατριωτικό σκίρτημα, μια νοερή επικοινωνία με τον εαυτό μας και ένας βαθύς στοχασμός. Και αυτό είναι το χρέος μας απέναντι σ’ εκείνους που θυσιάστηκαν, που βασανίστηκαν, που εκτελέστηκαν, τους επώνυμους και τους ανώνυμους που με το αίμα τους πότισαν το αγέραστο δέντρο της λευτεριάς. Οι εκτελεσθέντες συγχωριανοί μας, μαζί με όλους τους άλλους της ελληνικής επικράτειας, περιμένουν τη δικαίωσή τους για όλα τα ναζιστικά εγκλήματα πολέμου και τις θηριωδίες που διαπράχτηκαν στη Χώρα μας. Χρειάζεται μια μεγάλη συγγνώμη και μια αναγνώριση. Κάποτε στους πολέμους πρέπει να πάψουν να υπάρχουν μόνο θύματα. Κάποτε πρέπει και τα θύματα να δικαιώνονται και οι θύτες να πληρώνουν για τις πράξεις τους. Είναι ιερό μας καθήκον να απαιτήσουμε τις πολεμικές αποζημιώσεις που προβλέπονται διεθνώς, που όφειλε ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 47

12/8/2020 8:18:06 µ


48

Κ Ω Ν Σ ΤΑ Ν Τ Ι Ν Ο Σ Τ Σ ΟΥ Μ Α Κ Α Σ

και οφείλει το σημερινό Γερμανικό Κράτος σε όλα τα μαρτυρικά χωριά που πυρπόλησαν και στους συγγενείς όλων των αμάχων που εκτέλεσαν, χωρίς άλλες καθυστερήσεις, χωρίς παραγραφές και προσχήματα. Την ξεκάθαρη αυτή θέση της Ελληνικής Πολιτείας υπογράμμισε τον Οκτώβριο πέρυσι (11/10/2018) ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, κατά τη διάρκεια του επίσημου δείπνου που παρέθεσε προς τιμήν του Προέδρου της Ομοσπονδιακής Γερμανίας, στο Προεδρικό Μέγαρο, τονίζοντας ότι αποζημιώσεις αυτές είναι «νομικά ενεργές και δικαστικά επιδιώξιμες και δεν τίθεται κανένα θέμα παραγραφής». Το σημερινό Γερμανικό Κράτος γνωρίζει αυτά τα εγκλήματα πολέμου, γνωρίζει τις θηριωδίες που έγιναν σε όλη την Ελλάδα. Τα κατακρίνει στο σύνολό τους. «Ζητάμε συγχώρεση γι’ αυτό που συνέβη στην Ελλάδα, δεν θέλουμε να ξεχάσουμε το παρελθόν ούτε να παραβλέψουμε την ηθική και πολιτική ενοχή που μας βαραίνει», δήλωσε ο Πρόεδρος της Γερμανίας στην επίσκεψή του στην Ελλάδα πέρυσι τον Οκτώβρη. Δεν φτάνει όμως αυτό. Η Γερμανία πρέπει να αποδώσει το χρέος των πολεμικών αποζημιώσεων που τη βαρύνουν και να αποκαταστήσει την τήρηση των νόμων και την τάξη των πραγμάτων. Το Ελληνικό Κοινοβούλιο, πριν από λίγους μήνες, τον Απρίλιο 2019 (17/4/19), αποφάσισε επίσημα να απαιτήσει αποζημιώσεις για τις πολεμικές καταστροφές και τα εγκλήματα στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο από τη Γερμανία και ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, ο κ. Προκόπης Παυλόπουλος, με το υψηλό φρόνημα που τον διακρίνει, δήλωσε: Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της ιερής μνήμης και μακριά από κάθε λογική αντεκδίκησης, που είναι παντελώς ξένη σε μας τους Έλληνες, εντάσσουμε τις νόμιμες αξιώσεις μας έναντι της Γερμανίας για το κατοχικό δάνειο και τις εν γένει αποζημιώσεις της Γερμανικής ναζιστικής κατοχής. Η Γερμανική κυβέρνηση επιμένει ότι το ζήτημα διευθετήθηκε το 1960, και δεν προβλέπονται παραπέρα αποζημιώσεις, η Γερμανική Βουλή (Bundestag) όμως τον Ιούλιο 2019 (10/07/2019) αμφισβητεί τη στάση αυτή και προτείνει Ελλάδα και Γερμανία να προσφύγουν από κοινού στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ώστε να αρθεί η νομική αβεβαιότητα και να επιτευχθεί νομική σαφήνεια. Είναι σημαντικό να υπάρξει συνεργασία με τη Γερμανία σε ισότιμη και φιλική βάση με την έναρξη διαλόγου. Δεν θα πάψουμε ποτέ να διεκδικούμε τις οφειλόμενες πολεμικές αποζημιώσεις μέχρις ότου αυτές αποδοθούν στους δικαιούχους τους. Αποτελεί ζήτημα τιμής και αξιοπρέπειας. Είναι το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε για τους άμαχους που χάθηκαν άδικα, αλλά δεν ξεχάσθηκαν ούτε μια στιγμή από μας, η θυσία τους κρατάει ζωντανούς. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 48

12/8/2020 8:18:06 µ


Π Υ Ρ Π Ο Λ Η Σ Η Τ Ο Υ Μ Α Ρ Τ Υ Ρ Ι Κ Ο Υ Κ ΑΤΑ Ρ ΡΑ Κ Τ Η [ . . . ]

49

Εξοχότατε! Η υψηλή Σας παρουσία εδώ μαζί μας, σήμερα, στον ιερό και μαρτυρικό αυτό τόπο, στον Μαρτυρικό Καταρράκτη, στις εκδηλώσεις Τιμής και Μνήμης, είναι η ύψιστη τιμή για τους αθώους συγχωριανούς μας που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς κατακτητές το μαύρο ’43, και τόσων άλλων που βρήκαν τραγικό θάνατο από τις φρικαλεότητες εκείνων των ημερών και της φτώχειας και δυστυχίας που ακολούθησαν· είναι η μέγιστη τιμή που γίνεται, στους απογόνους των εκτελεσθέντων, τους συγγενείς και φίλους τους, στους διασωθέντες, σε όλους τους Καταρρακτινούς, σε όλους στους Τζουμερκιώτες. Δεν θα ξεχάσουμε ποτέ τη σημερινή ημέρα, και σας απευθύνουμε, Εξοχότατε, τις πιο θερμές, τις πιο ειλικρινείς βγαλμένες μέσα από τις καρδιές μας, ευχαριστίες. Κυρίες και Κύριοι! Με ταπεινότητα και δέος στεκόμαστε εδώ μπροστά στον ιερό και αιματοβαμμένο αυτό χώρο, εδώ που οι συγχωριανοί μας ανήγειραν τον καινούργιο ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στα αποκαΐδια της παλαιάς εκκλησίας που κατέκαψαν οι βάρβαροι το μαύρο ’43, εδώ στο Μνημείο των Πεσόντων στα πεδία των μαχών Καταρρακτινών για την ελευθερία της Πατρίδας. Εδώ μπροστά στην εικόνα της Παναγιάς, και με το βλέμμα στραμμένο στην Αγία Αικατερίνη, εδώ που ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης μας και η συνοδεία του τελούν την Ιερή Παράκληση, ο Ανώτατος Άρχων της Χώρας προσεύχεται μαζί μας, ο Θεός να αναπαύσει τις ψυχές των εκτελεσθέντων συγχωριανών μας, και η μνήμη τους να είναι αιώνια. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη τιμή! Και εδώ μπροστά, στο Μνημείο των Πεσόντων, ο Ανώτατος Άρχων της Χώρας, τιμά, μαζί μας, τα αθώα θύματα του μαύρου ’43 που αναγράφονται στην αναθηματική πλάκα, στη στήλη των ηρώων, όσους μαρτύρησαν  με φρικτούς  θανάτους και όσους ακολούθησαν στη συνέχεια από τις κακουχίες και την ανέχεια. Είναι η ύψιστη τιμή! Συμπατριώτες μου! Δεν ξέρω αν ήμουν άξιος να σας εκπροσωπήσω σε μια τόσο σημαντική στιγμή, σήμερα, στις εκδηλώσεις Τιμής και Μνήμης, με μια τόσο υψηλή παρουσία, του Ανωτάτου Άρχοντα της Χώρας, και να εκφράσω προς Σας Εξοχότατε τα ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 49

12/8/2020 8:18:06 µ


50

Κ Ω Ν Σ ΤΑ Ν Τ Ι Ν Ο Σ Τ Σ ΟΥ Μ Α Κ Α Σ

συναισθήματα και τις άπειρες θερμές ευχαριστίες όλων μας γι’ αυτή την ύψιστη τιμή που μας κάνατε και που θα θυμόμαστε για μια ολόκληρη ζωή! Δεν ξέρω αν μπόρεσα να εξυμνήσω τον μαρτυρικό θάνατο των αθώων συγχωριανών μας, όσο Τους αξίζει. Η ομιλία μου, τα λόγια μου, βγαλμένα μέσα απ’ την καρδιά μου, ιερό μνημόσυνο και φόρος τιμής σε Σας Αθάνατοι Νεκροί, και παραμυθητικός παιάνας στους απογόνους και τους συγγενείς Σας, τους διασωθέντες, σ’ όλους τους απανταχού Καταρρακτινούς, τους Τζουμερκιώτες, τους Ηπειρώτες, τους Έλληνες! Αθάνατοι νεκροί μας! Η Μοίρα Σας επιφύλαξε φρικτό, τραγικό, μαρτυρικό θάνατο. Το εκφράζουν η ζωγραφισμένη θλίψη μας, τα δακρυσμένα μάτια μας, ο πόνος της καρδιάς μας. Αιώνια θα είναι η μνήμη Σας στις επερχόμενες γενεές! Ζείτε στις καρδιές μας, ζείτε στη σκέψεις μας, ζείτε στην αιωνιότητα. Αθάνατοι! Σας ευχαριστώ πολύ! 2-11-2019

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 50

12/8/2020 8:18:06 µ


ΧΡΉΣΤΟΣ ΗΛ. ΜΑΚΡΥΓΙΆΝΝΗΣ*

Η ΙΣΤΟΡΙΚΉ ΠΕΡΙΟΔΕΊΑ ΤΟΥ ΜΕΓΆΛΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΛΌΓΟΥ ΣΠΎΡΟΥ ΛΆΜΠΡΟΥ ΣΤΑ ΧΩΡΙΆ ΤΩΝ ΑΘΑΜΆΝΩΝ

Ε

ίχα την τύχη να παρευρίσκομαι ως ακροατής αρκετών αξιόλογων παρουσιάσεων και ομιλιών στον Ηπειρωτικό χώρο με αντικείμενο βυζαντινές και μεταβυζαντινές μελέτες, αλλά κυρίως με θέμα τη ναϊκή και οικοδομική δραστηριότητα στην ευρύτερη τζουμερκιώτικη περιοχή. Οι μελετητές, στην επιλεγμένη βιβλιογραφία τους, έκαμαν αρκετά τεκμηριωμένη προσέγγιση του θέματός τους. Σοβαρή παράλειψη υπήρχε στη μνημόνευση του μοναδικού στην ελληνική βυζαντινογραφία Σπύρου Λάμπρου, με καταγωγή από τους Καλαρρύτες της Πίνδου, αν και χρησιμοποιούσαν τις πολύτιμες πληροφορίες του. Επιβάλλεται, για την πολυμερέστερη παρουσίαση, να τονιστεί ιδιαίτερα η συγγραφική δραστηριότητα τόσο του Σπ. Λάμπρου όσο και του μεσαιωνοδίφη Κ. Σάθα, το ανεπανάληπτο δίδυμο στον χώρο της βυζαντινής και μεταβυζαντινής ιστοριογραφικής έρευνας, που ενέπνευσε το ενδιαφέρον πολλών νεότερων ερευνητών επιστημόνων, ιστορικών, αρχαιολόγων, διδασκάλων, στο ευρύτατο πεδίο της νεότερης καταγραφής της ελληνικής διανόησης, κυρίως πριν και μετά την άλωση της Πόλης το 1453. Κάτω απ’ αυτό το πρίσμα, ακολουθώντας την έρευνα, για τον παγκοσμίου φήμης βυζαντινολόγο Σπ. Λάμπρου, θεώρησα σκόπιμο να παρουσιάσω απ’ τις σελίδες του έγκριτου – κατά κοινή ομολογία – περιοδικού «Τζουμερκιώτικα Χρονικά» τη συνοπτική βιογραφία του διακεκριμένου Ηπειρώτη επιστήμονα, κυρίως για να περάσει στον γραπτό λόγο η ιστορική διαδρομή του στην περιοχή των Τζουμέρκων της ακροκεραύνειας Πίνδου. Η καταγραφή της περιοδείας και ταυτόχρονα της γνωριμίας του Αθαμανικού χώρου από τον ευπατρίδη μεσαιωνοδίφη, ιστοριοδίφη και πολιτικό Σπ. Λάμπρο, στηρίζεται πάνω σε αφηγήσεις, διηγήσεις ιστοριογραφικής έρευνας από πρόσωπα που κράτησαν στη μνήμη τους την ιστορική πορεία του διαπρεπούς βυζαντινολόγου στην ορεινή περιοχή της Πίνδου. Αφετηρία καταγραφής και συγκέντρωσης του υλικού υπήρξε το σωτήριο έτος * Ο Χρήστος Ηλ. Μακρυγιάννης είναι φιλόλογος και ιστοριογράφος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 51

51

12/8/2020 8:18:06 µ


52

Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ε Ι Α Τ Ο Υ Μ Ε ΓΑ Λ Ο Υ Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Λ Ο Γ Ο Υ [ . . . ]

1972 ή ’73 κατά τη θητεία μου στο ιστορικό Γυμνάσιο Αγνάντων, όπου είχα την ευμένεια της τύχης να συνυπηρετήσω με τον αείμνηστο Τζουμερκιώτη φιλόλογο καθηγητή Χρ. Μπονιάκο. Σε μια συζήτηση, στο παραδοσιακό καφενείο του αλησμόνητου μπάρμπα Μήτσιου Σκουληκαρίτη, ο λόγος είχε ως αφετηρία τον εμπλουτισμό της Σχολικής Βιβλιοθήκης με το εξαίρετο σύγγραμμα «Νέος Ελληνομνήμων» του γνωστού πατριώτη βυζαντινολόγου με τη συμπαράσταση του ευπατρίδη Αγναντίτη Βασ. Κολιού. Ο εν λόγω διανοούμενος Μελισσουργιώτης καθηγητής μού διηγήθηκε την ιστορική διαδρομή του Σπ. Λάμπρου στα χωριά των Τζουμέρκων. Μ’ αυτή την ευκαιρία συγκέντρωσα κι άλλες πληροφορίες από ομοχώριους, τον πατέρα μου και κυρίως από τον όσιο Αβέρκιο, Ιερομόναχο της Ιεράς Μονής Αγίας Αικατερίνης, αλλά και από τον σπάνιο ορειβάτη μπάρμπα Γιάννη Τσαμάκο από τον Καταρράκτη. Ο ιερομόναχος είχε κρατήσει στη μνήμη του και τη συζήτηση που έγινε με τον ηγούμενο της Ιεράς Μονής σχετικά με την ύπαρξη παλιών βιβλίων, για τα οποία έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον ο Ηπειρώτης ερευνητής της βυζαντινολογίας. Με οδηγό και άμεσο συμπαραστάτη τις αφηγήσεις, που κράτησε η διαδοχική μνήμη των πρεσβυτέρων1, αλλά και από τη γραπτή μαρτυρία του αοίδιμου ιστορικού μελετητή στο Νέο Ελληνομνήμονα (Αος τόμος σελ. 504, 1904) ο οποίος ήθελε να γνωρίσει από κοντά, στα πλαίσια των ιστοριογραφικών του ερευνών, αλλά και από προσωπική του επιθυμία, τα μέρη όπου έζησαν και δραστηριοποιή­ θηκαν οι πρόγονοί του και οι γονείς του, προέκυψε ότι ο Σπ. Λάμπρου γύρω στα 1905-1906 με συνοδοιπόρο τον φοιτητή του Πανεπιστημίου Χρ. Λαμπράκη μέσω Πρέβεζας έφτασε στην Άρτα. Έτσι γινόταν τότε η μετακίνηση από Αθήνα προς Δυτική Ελλάδα. Σκοπός του ήταν να περιοδεύσει την αρχαία Νικόπολη, τα βυζαντινά κάστρα της περιοχής και με ορμητήριο την Άρτα – όπου είχε πολλούς συγγενείς – να γνωρίσει τα δυτικά Τζουμέρκα και με την ευκαιρία να θαυμάσει τα νέα σύνορα της Ελλάδας (απελευθέρωση 1881) και συγκεκριμένα τα χωριά Συρράκο και Καλαρρύτες της προγονικής του καταγωγής... Ασφαλώς με υπερβολική σωματική κούραση και δοκιμασία αλλά με εφόδιο την ανθεκτική του φύση και τη δημιουργική διάθεση, ακολουθώντας την κοίτη του ποταμού Αράχθου, αφού πρώτα επισκέφτηκε τη μονή Βλαχερνών – το ιερό μαυσωλείο του Δεσποτάτου της Ηπείρου – και τα βυζαντινά μνημεία της Άρτας, μέσω της ημιονικής οδού, ανεβαίνει προς τη σημερινή Ανεμορράχη συλλέγοντας πληροφορίες από τους κατοίκους για την ύπαρξη αρχαίων τειχών ή άλλων αρχαίων αντικειμένων ή νομισμάτων. Η παράξενη δωδωνιακή γλωσσική προφορά δυσκόλευε τον έμπειρο καθηγητή του Πανεπιστημίου. Ο συνοδός του Βουργαρελιώτης 1. «φήμην από την μνήμην λαβών», κατά τον λογογράφο Λυσία. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 52

12/8/2020 8:18:06 µ


53

ΧΡΉΣΤΟΣ ΗΛ. ΜΑΚΡΥΓΙΆΝΝΗΣ

φοιτητής από τους Σκιαδάδες βοηθούσε στην κατανόηση. Του προξένησε μεγάλη εντύπωση η κοπή των λέξεων και των φθόγγων καθώς και η ιδιομορφία της αθαμανικής ιδιολέκτου. Κοντά στην Μπούγα (Ανεμορράχη) οι κάτοικοι του έδειξαν ίχνη αρχαίων τειχών και μάλιστα μια λίθινη πλάκα με επιγραφή (μαρτυρία Χρ. Τράμπα). Το μονοπάτι δίπλα στην κοίτη του ποταμού τον οδηγεί στα Κοσμίτσαινα (Κρυονέρι), απ’ όπου φτάνει στη Ράμια, όπου συνάντησε σουλιώτικες οικογένειες κτηνοτρόφων, που είχαν εγκατασταθεί πριν από το 1800 στην ευρύτερη περιοχή. Αρκετό χρόνο αφιέρωσε στην καταγραφή του ιερού ναού της Υπαπαντής, κτίσμα του 1415, όπως ο σοφός καθηγητής ανάγνωσε τη σχετική κτητορική επιγραφή. Στη συνεχιζόμενη πορεία του περιοδεύει ολόκληρο τον χώρο του κάστρου της αρχαίας πόλης των Αθαμάνων στη θέση Μυλόλιθος. Πληροφορήθηκε ότι στην ακρόπολη αυτή παρέμεινε για στρατολογία ο Βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος προτού ξεκινήσει την εκστρατεία του για την Κάτω Ιταλία. Φαινότανε μάλιστα σε αρκετή έκταση το ισχυρό τείχος της ανατολικής πλευράς, μέρος του νεκροταφείου και οι κατόψεις οικοδομημάτων. Στα Σχωρέτσαινα (νυν Καταρράκτης) ανέβηκε από τη συνοικία της Σκλούψας (νυν Μηλέα) από την παλιά ημιονική οδό. Στα Σχωρέτσαινα συνάντησε πολλούς μορφωμένους ανθρώπους και μάλιστα με σπουδές σε Ιταλικά πανεπιστήμια ή εμπόρους μάλλινων χειροποίητων ενδυμάτων. Γι’ αυτό τον λόγο η διαμονή του κράτησε αρκετό χρόνο. Φιλοξενήθηκε στο Χάνι του Λύτρα (Θεοχάρη) –σήμερα ερείπια– κοντά στο ιστορικό καφενείο του Αναγνώστη Νασιούλα. Συνομίλησε με τις γνωστές ιστορικές οικογένειες Γιώτη, Τσαμάκου, Τζουμάκα (καταγωγή από Καλαρρύτες) και περισσότερο με τους σχολάρχες της οικογένειας Καψάλη. Στη θέση του σημερινού καφενείου υπήρχε παλιό ανατολίτικο χάνι με χώρους για φιλοξενία και φροντίδα των μεταγωγικών αλόγων. Για ιστοριογραφικούς λόγους επιβάλλεται να αναφερθεί ότι στο Χάνι – καφενείο αυτό φιλοξενήθηκε ο πατέρας του Κατσαντώνη, Γιάννης Μακρυγιάννης, ο βεζύρης Αλή Πασάς, ο Καραϊσκάκης και ο γνωστός απομνημονεματογράφος του Αγώνα Γιάννης Μακρυγιάννης, όταν ανέβαινε στα Τζουμερκοχώρια για εμπορικούς λόγους. Κάηκε στην επανάσταση του 1821 και ανοικοδομήθηκε στα 1870. Διήμερη ήταν η παραμονή του στην Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης επί ηγουμένου Αρσενίου. Κατάπληξη του έκαναν οι πληροφορίες για τους παλιούς ομοχώριούς του Καλαρρυτινούς και συγγενείς του από τη γνωστή δοκιμασία και ταλαιπωρία της καταστροφής από τους Τούρκους (Ιούνιος 1821). Οι μοναχοί τού διηγήθηκαν πρόσωπα και γεγονότα. Στην Ιερά Μονή συναντήθηκαν ο καπετάν Τραγουδάρας και ο Λύτρας από τα Πράμαντα με τις Συρρακιώτικες και Καλαρρυτινές οικογένειες Φασούλα, Βούλγαρη, Κωλέττη, Μπίτσιου, Κρουστάλλη, Ζαλοκώστα στα πλαίσια της αρχής της Φιλικής Εταιρείας. Εδώ όμως παράμεινε στη μνήμη των ανθρώπων, ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 53

12/8/2020 8:18:06 µ


54

Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ε Ι Α Τ Ο Υ Μ Ε ΓΑ Λ Ο Υ Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Λ Ο Γ Ο Υ [ . . . ]

άκουσε ποιήματα του Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894), καθώς και το γνωστό δημοτικό άσμα «Μάννα σου λέω δεν μπορώ τους Τούρκους να δουλεύω», γραμμένο, όπως λέγεται, από τον πατέρα του Παύλο Λάμπρο ή τον παππού του. Από διάφορους προσκυνητές ή εργαζόμενους στο ιερό μοναστήρι συνέλεξε πληροφορίες για παλιούς θρύλους, παραδόσεις, αθαμανικούς μύθους με τις πανάρχαιες θεότητες των δασών και των υδάτων. Μύθους για τους Σαραντάπηχους, ανθρώπους των σπηλαίων, για την υφαντική τέχνη της θεάς Αθηνάς, για τον πανάρχαιο τρόπο ζωής των κατοίκων, των τσοπάνηδων, αλλά περισσότερο για την ιδιωματική γλωσσική προφορά των λέξεων της ομηρικής εποχής. Τα πρωτάκουστα δημοτικά τραγούδια τα δημοσίευσε αργότερα ο καταξιωμένος φιλόλογος Χρ. Λαμπράκης από τους Σκιαδάδες Βουργαρελίου. Όπως οι κάτοικοι διηγούνται, περισσότερο ο ιερομόναχος Αβέρκιος, μελέτησε παλιά βιβλία και κώδικες χειρόγραφους απ’ τα μοναστήρια των Μετεώρων και της Βόρειας Πίνδου τα οποία κράτησε για την Εθνική Βιβλιοθήκη. Τα αμύθητα σε αξία βιβλία και έργα σπάνιας τέχνης αργυροχοΐας και χρυσοχοΐας καταστράφηκαν από τη βαρβαρότητα των Ούννων το 1943. Περιέγραψε ακόμη τις ιερές λάρνακες με τις σπουδαιότατες χαρακτικές επιγραφές, της Αγίας, έργο του Αποστόλη Ν. Παπαγεωργίου, με τον ανιψιό του τον Παύλο Λάμπρου και τον πατέρα του. Στη συνέχεια της ιστορικής περιοδείας του, με υποκίνηση των κατοίκων της Μουτσιάρας (νυν Κρυοπηγής), έφθασε στο Πελασγικό κάστρο των αρχαίων Αθαμάνων, ίσως το πιο υψηλό σε υψόμετρο κάστρο των Πελασγών ή Αθαμάνων, στον ελλαδικό χώρο (1.400 υψ. περίπου). Η νοτιοδυτική και δυτική πλευρά προξενεί στη θέα της ίλιγγο από τον τεράστιο γκρεμό και το αιώνιο φύσημα του ανέμου. Κατά πάσα πιθανότητα είναι τα ερείπια του αρχαίου Θείου που καταστράφηκε από τις ρωμαϊκές λεγεώνες το 186π.Χ. Η θέα από το κάστρο είναι μοναδική· σχεδόν αγκαλιάζει ολόκληρη την ηπειρωτική χώρα όταν η ατμόσφαιρα είναι ολοκάθαρη. Ακόμη και σήμερα σώζεται η κυκλώπεια κατασκευή του Κάστρου σε αρκετά σημεία καθώς και η μυκηναϊκή είσοδος με τεράστιους ογκόλιθους και παραστάδες. Φιλοξενήθηκε στη στάνη των Μακρυγιανναίων, στην ιστορική σπηλιά, όπου δέχτηκε απλόχερα τα αγαθά της στάνης. Εκείνα τα χρόνια τα μονοπάτια ήταν ανοιχτά και σε πολλά σημεία βελτιωμένα από τα γιδοπρόβατα και τους τσοπάνηδες. Με σχετική ανάπαυλα στο ερημοκλήσι της Αγίας Παρασκευής (πριν από το 1821) κατέβηκε στους Μελισσουργούς, όπου φιλοξενήθηκε στο αρχοντικό της οικογένειας Μπανιά ή Παπακώστα. Δεν έγινε γνωστό αν επισκέφτηκε το ιερό μοναστήρι των Μελισσουργών. Βέβαιο είναι ότι καθυστέρησε τη διαδρομή του για Καλαρρύτες προκειμένου να περιγράψει την Ιερά Μονή Κηπίνας και του Ματσουκίου και να περιηγηθεί τον χώρο της αρχαιότατης πόλης, το Άβατο Καλαρρυτών. Υπάρχει και μια πληροφορία, η οποία πλανάται, ότι αναχωρώντας από τα ιστορικά χωριά πήρε μαζί ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 54

12/8/2020 8:18:06 µ


55

ΧΡΉΣΤΟΣ ΗΛ. ΜΑΚΡΥΓΙΆΝΝΗΣ

του παλιά βιβλία ή χειρόγραφους κώδικες από τις μονές Κηπίνας, Ματσουκίου, Καλαρρυτών και Αγίας Αικατερίνης Καταρράκτη. Η μαρτυρία προέρχεται από τσελιγκάδες Ματσουκιώτες και Πραμαντιώτες. Στο πατρογονικό του σπίτι, με μορφή και δομή ανακτόρου μυκηναϊκής εποχής, παρέμεινε για αρκετό χρονικό διάστημα προκειμένου να επισκεφθεί και το γειτονικό Συρράκο, από το δύσβατο παλιό μονοπάτι του οποίου η θέα προξενεί πανικό και φοβερό ίλιγγο. Θαυμάζει κανένας και ταυτόχρονα απορεί, πώς ο αστός καθηγητής μπόρεσε να περάσει αυτό το φοβερό μονοπάτι. Επιθυμία του ήταν να γνωρίσει το χωριό των συγγενών του, του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη, τα ιστορικά αρχοντικά του ποιητή Ζαλοκώστα, Κωλέττη, Μπίτσιου... και άλλων γνωστών οικογενειών, που έφυγαν μετά την καταστροφή του 1821. Το χωριό Καλαρρύτες ήταν σε ερείπια, λίγες οικογένειες είχαν ξαναγυρίσει... Παντού φαινότανε οι μαύρες ξυλοδεσιές των τοίχων και των θυρών. Μεγάλη θλίψη δοκίμασε από το θέαμα του αρχοντικού της ιστορικής πατρογονικής οικογέ­ νειας. Γνώριζε καλά την ιστορία της· την οικία του πατέρα του Παύλου Λάμπρου και τον παππού του με το μαρτυρικό θάνατο στα μπουντρούμια του Αλή Πασά. Από τους ηλικιωμένους συγκέντρωσε ικανό αριθμό πληροφοριών για την ιστορία, για την οικονομική τους ακμή, την τέχνη της αργυροχοΐας, της αγιογραφίας, της παιδείας, για τη φοβερή καταστροφή, για τη σωτηρία των κατοίκων από τα τούρκικα ασκέρια· επισκέφθηκε και μελέτησε τον Άγιο Νικόλαο, τα αρχοντικά Παράσχη, Βούλγαρη, Βάκη και άλλων ιστορικών οικογενειών. Η επιστροφή του ήταν σχετικά σύντομη... Μέσω Χριστών και Πραμάντων φτάνει στα Άγναντα. Ανέβηκε στην παλιά εκκλησία της Φανερωμένης με κάποιο κάτοικο του χωριού από την οικογένεια Χαμπίπη, από τον οποίο προέρχονταν η θύμηση της συζύγου του καθηγητή Χρ. Μπονιάκου, ότι η εκκλησία είναι της εποχής του δεσποτάτου της Ηπείρου, την ίδια περίπου χρονολογία Ιεράς Κηπίνας Καλαρρυτών, Ματσουκίου, Κόκκινης Εκκλησιάς Βουργαρελίου Στο Βουργαρέλι φιλοξενήθηκε στο σπίτι του συνοδοιπόρου του φοιτητή από τις Σκιαδάδες Χρ. Λαμπράκη και έκαμε τελευταία επίσκεψη στον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου και στην περίφημη Κόκκινη Εκκλησιά του χωριού.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 55

12/8/2020 8:18:06 µ


56

Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ε Ι Α Τ Ο Υ Μ Ε ΓΑ Λ Ο Υ Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Ο Λ Ο Γ Ο Υ [ . . . ]

Σύντομη βιογραφική παρουσίαση του Ηπειρώτη ευπατρίδη μεσαιωνοδίφη Καθηγητή Πανεπιστημίου Σπ. Λάμπρου Γεννήθηκε στις 8 Απριλίου του σωτηρίου έτους 1851 στην πόλη της Κέρκυρας, σπουδαίο πνευματικό κέντρο των Ελλήνων με παρουσία ελλογιμότατων προσώπων της εποχής: Ανδρέας Μουστοξύδης, Αρμένης Βραΐλας, Οικονομίδης, οι εθνικοί ποιητές Σολωμός και Βαλαωρίτης. Είχε την ευμένεια της τύχης να γεννηθεί από εύπορο πατέρα και ταυτόχρονα λογιότατο, τον γνωστό νομισματολόγο Παύλο Λάμπρο, του οποίου ο πατέρας βρήκε μαρτυρικό θάνατο στην εποχή του Αλή Πασά. Έτυχε ευρύτατης παιδείας και μόρφωσης, κάτοχος των κυρίων ευρωπαϊκών γλωσσών με αξιοθαύμαστη ευχέρεια στη γραφή και ομιλία. Σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάκτωρ στα πανεπιστήμια Βερολίνου και Λειψίας, συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι και Βιέννη. Διέθετε σπάνια προσωπικότητα με ακμαιότατη υγεία, φιλομάθεια, μοναδική φιλοπονία και απαράμιλλη εργατικότητα. Ο χαλκέντερος αυτός ιστοριοδίφης και παλαιογράφος θεωρούσε πάντοτε τον εαυτό του Ηπειρώτη λόγω της καταγωγής του πατέρα του από τους Καλαρρύτες της Αθαμανικής χώρας. Οι σπουδές του διευρύνονται τόσο από τον πατέρα του όσο και από τον αείμνηστο βυζαντινολόγο Κ. Σάθα, οικονομικό χορηγό του πατέρα του, και του πνευματικού του αναδόχου Μουστοξύδη. Αγάπησε με απεριόριστη πνευματικότητα, την αρχαία ελληνική γραμματεία, την ιστορία, αρχαία και νεότερη, η οποία ακτινοβολεί στο υπέρογκο έργο του. Ο υπέρμετρος ζήλος του τον οδήγησε αρχικά σε ποιητική δημιουργία, όπως και τον πατέρα του, που φημολογείται ότι έγραψε το γνωστό πατριωτικό άσμα «Μάννα σου λέω δεν μπορώ τους Τούρκους να δουλεύω», το οποίο έγινε εθνικό τραγούδι στην περιοχή των Τζουμέρκων, όπως αργότερα και η ποίηση του Κώστα Κρυστάλλη. Στη δημόσια υπηρεσία εισήλθε κατά το 1882 ως Γενικός Επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων και κατόπιν το 1887 ως έκτακτος καθηγητής της Γενικής Ιστορίας του Εθνικού Πανεπιστημίου. Η ένθερμη αγάπη του για την παλαιογραφία τον ανάγκασε να γνωρίσει πολλές χώρες με πολυΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 56

12/8/2020 8:18:06 µ


57

ΧΡΉΣΤΟΣ ΗΛ. ΜΑΚΡΥΓΙΆΝΝΗΣ

δάπανες επισκέψεις. Είχε πάντα οικονομική ευχέρεια, όχι όμως και πλούτη. Έλαβε ως σύζυγο την Άννα Μπαλάνου, θυγατέρα δικηγόρου και βουλευτή. Οι δυο κόρες του έτυχαν ολοκληρωμένης παιδείας, η Χαρίκλεια Μαλάμου και η γνωστή Λίνα Τσαλδάρη. Οι επιστημονικές εργασίες, μελέτες και δημοσιεύσεις στο απέραντο πεδίο της ιστορίας τον ανέδειξαν σε επιφανή καθηγητή όχι μόνον στον ελληνικό αλλά και στον διεθνή χώρο. Στην πολιτική δεν είχε καμία ανάμειξη, παρά μόνο ως μέλος της Εθνικής Εταιρείας με στόχο την απολύτρωση του υπόδουλου Ελληνισμού. Λόγω όμως της διεθνούς φήμης του και των σπάνιων ικανοτήτων ο τότε μονάρχης έκρινε ότι ήταν αρμόδιο πρόσωπο να αναλάβει την προεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου. Όμως κατά τη θητεία του συνέβησαν ατυχή γεγονότα, τα οποία τον έφεραν αντιμέτωπο με ποινική δίωξη, με αποτέλεσμα να εξοριστεί αρχικά στην Ύδρα και κατόπιν στη Σκόπελο. Οι σκληρές αυτές άδικες δοκιμασίες για τον ευπατρίδη Έλληνα πολίτη κλόνισαν την υγεία του. Επιστρέφοντας στην Αθήνα παρέμεινε έγκλειστος στην οικία του στην Κηφισιά, όπου και απέθανε στις 23 Ιουλίου 1919 σε ηλικία 68 χρονών. Και το φρικτό του επιλόγου: Η ταφή του έγινε στην Αθήνα χωρίς επίσημες τιμές, γιατί θεωρήθηκε υπόδικος! Η ιστορική μνήμη συνδυάζει τη φήμη: Αριστείδης, Θεμιστοκλής, Παυσανίας, Κολοκοτρώνης... Έμβλημά του ήταν: ας γείνη σύμβολο ημών το καθήκον ας γείνη έμβλημα ημών η εθνική εργασία... ... με το αιώνιο φύσημα των ανέμων των Αθαμανικών ορέων να υμνολογεί τα αθάνατα πεδία της άπειρης πνευματικότητάς του.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 57

12/8/2020 8:18:06 µ


soma_final.indd 58

12/8/2020 8:18:06 Âľ


Λ ΑΟΓΡΑΦΙΚΑ

ΔΗΜΉΤΡΙΟΣ ΕΛ. ΡΆΠΤΗΣ*

ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΈΣ ΕΠΙΒΙΏΣΕΙΣ ΛΑΪΚΉΣ ΠΊΣΤΗΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΊΑΣ ΣΤΑ ΤΖΟΥΜΈΡΚΑ1

Σ

το σύγχρονο ελληνικό λαϊκό πολιτισμό επιβιώνουν2 πολλά στοιχεία του παρελθόντος και η Λαογραφία ως επιστήμη του παρόντος καταφεύγοντας στη συνδρομή της ιστορίας τα διασαφηνίζει και τα ερμηνεύει, εφόσον εξακολουθούν αυτά ακέραια ή διαφοροποιημένα να «ζουν» στη σύγχρονη κοινωνία3. Οι επιβιώσεις αυτές θεωρούνται μη οργανικό τμήμα του σύγχρονου πολιτισμού, γιατί έχουν αποβάλει το αρχικό τους νόημα και έχασαν εν πολλοίς και τη λειτουργικότητά τους4. Ενώ λοιπόν δεν εξυπηρετούν καμιά, σχεδόν, ανάγκη5 και δεν επιτελούν την αρχική τους λειτουργία, εντούτοις είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι κάθε κοινω­ νίας, καθώς έχουν το λόγο τους στο συνεχές «πολιτισμικό γίγνεσθαι». Ο σύγχρονος λαϊκός πολιτισμός είναι ένα συνεχές γίγνεσθαι, μια διαλεκτική του παρελθόντος που επιβιώνει και των νέων στοιχείων που διαμορφώνονται κάτω από τις νέες, συγκεκριμένες ιστορικές6 και κοινωνικές7 συνθήκες. Μπορεί

* Ο Δημήτριος Ελ. Ράπτης είναι λέκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. 1. Ο όρος Τζουμέρκα εκλαμβάνεται εδώ ως γεωγραφικός όρος που αντιστοιχεί σε μια περιοχή η οποία ορίζεται από τα δυο ποτάμια: τον Άραχθο και τον Αχελώο. Τα διοικητικά, γεωγραφικά όρια καθώς και ο «διαμελισμός» των Τζουμέρκων σε βορειοδυτικά, κεντρικά και ανατολικά που συνέβη τελευταία για διάφορους λόγους δεν ταυτίζονται και με τα πολιτισμικά όρια, που τα δημιουργούν, φυσικά, άλλοι παράγοντες. 2. Στ. Κυριακίδης, Γλώσσα και λαϊκός πολιτισμός των Νεωτέρων Ελλήνων, Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, Αθήνα 1946, σ. 37. 3. Μ. Μερακλής, Ο Σύγχρονος Ελληνικός Λαϊκός Πολιτισμός, εκδ. «Ώρα», Αθήνα 1973, σ.14. 4. Ο Άγγλος Εθνολόγος E. Tylor ονόμασε αυτά (εγκαταλείμματα) και έθεσε το νόμο της επιβίωσης για την εξήγηση του φαινομένου (E. B. Tylor, Primitive culture, 1871), Ν. Γ. Πολίτης, «Λαογραφία», Λαογραφία 1(1909), σσ. 3-18, Άλκ. Κυριακίδου-Νέστορος, Λαογραφικά Μελετήματα, ΙΙ εκδ. «Πορεία» Αθήνα 1993, σ. 62. 5. Β. Νιτσιάκος, Παραδοσιακές κοινωνικές δομές, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1991, σ. 10. 6. «…τα λαογραφικά φαινόμενα, ως πολιτισμικά φαινόμενα, λαμβάνουν χώραν σε συγκεκριμένο, ιστορικά προσδιοριζόμενο τόπο και χρόνο…» ( Μ. Γ. Μερακλής, «Η ιστορικότητα των λαογραφικών φαινομένων» στο Λαογραφικά Ζητήματα, εκδ. Μπούρα, Αθήνα 1989, σσ. 15-25). 7. Από τη δεκαετία του ’70 παρατηρείται ένας εμβολιασμός της λαογραφίας με τις κοινωνιολογικές ιδέες (Β. Νιτσιάκος, Λαογραφία και Κοινωνιολογία, Διαβάζω 245 (1990), σσ. 27-29). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 59

59

12/8/2020 8:18:06 µ


60

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

άλλα από αυτά τα στοιχεία να χάνονται εξ ολοκλήρου, άλλα να επιζούν και άλλα να τροποποιούνται, καθώς ενσωματώνονται λειτουργικά στις νέες συνθήκες που δημιουργούνται. Με δυσκολία, όμως, μπορούμε να παρακολουθήσουμε και να εποπτεύσουμε, ιδιαίτερα τελευταία με τις γρήγορες αλλαγές, την απώλεια του αρχικού νοήματος ή τη σύγχρονη νοηματοδότησή τους. Γιατί, τις περισσότερες φορές, διατηρώντας το αρχικό τους τυπικό, έχασαν στην πορεία το αρχικό τους νόημα και απόκτησαν καινούργιο ή κράτησαν πάλι ελάχιστες διασυνδέσεις με το μακρινό παρελθόν. Υποχρεωμένοι, καθώς είμαστε, να συλλάβουμε τη δυναμική της πολιτισμικής συνέχειας και αλλαγής, πρέπει να σημειώσουμε πως όλες αυτές οι επιβιώσεις συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με τις ανάγκες των ανθρώπων και τη σύνδεση της κοινότητας με την ευρύτερη κοινωνία και τον πολιτισμό. Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Σ Μ ΌΣ Κ Α Ι Π Α ΓΑ Ν Ι Σ Τ Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ

Γιορτές και λατρεία των Αγίων Η εμφάνιση και εξάπλωση του Χριστιανισμού δεν ήταν και μια ανώδυνη αρχικά πορεία έως ότου στερεωθεί στις συνειδήσεις των ανθρώπων. Φαίνεται πως οι απλοϊκές λατρείες των προχριστιανικών-ειδωλολατρικών χρόνων δεν ήταν και τόσο εύκολο να ξεριζωθούν8 από τις καρδιές των ανθρώπων και για το λόγο αυτόν τα πρώτα χρόνια παρατηρείται μια παράλληλη πορεία της επίσημης χριστιανικής θρησκείας και της ανεπίσημης λαϊκής. Από την άλλη, αν και η Εκκλησία πολέμησε9 καθετί που προερχόταν από την αρχαιότητα, ένα μεγάλο κομμάτι προχριστιανικού «κόσμου» πέρασε στον χριστιανισμό παρά τις αντιδράσεις10 της και αυτό είναι που κάνει και πιο εμφανείς τους δεσμούς της χριστιανικής θρησκείας με το ειδωλολατρικό παρελθόν. Και δεν άργησε η μετασήμανση11 αυτών των μορφών λατρείας προς το πνευματικότερο συνοδευόμενη και από μια σταδιακή αφομοίωση ειδωλολατρικών τύπων από τον Χριστιανισμό. Έτσι, άλλωστε, εξηγείται και η διατήρηση πολλών μορφών λατρείας μέσα στη σύγχρονη ζωή με παραλλαγμένη, ασφαλώς, την αρχική τους σημασία αλλά με σταθερό τον πυρήνα τους. Στην ορθόδοξη λατρευτική πρακτική εύκολα διακρίνουμε, λοιπόν, τη συνύπαρξη προχριστιανικών και χριστιανικών στοιχείων. 8. Γ.Α. Μέγας, Ελληνικά Εορταί και Έθιμα της Λαϊκής Λατρείας, Αθήναι 1979, σ. 7. 9. Μ.Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία. Ήθη και Έθιμα, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1986, σ. 127. 10. Η ανθεκτικότητα αυτή επισημάνθηκε από πολλούς και παρομοιάστηκε με τη χλόη και τους θάμνους που όσο και αν κοπούν βρίσκουν τη δύναμη να ξαναφυτρώσουν (M. Nilsson, Ελληνική Λαϊκή Θρησκεία, Αθήνα 1979, σ. 136. 11. Μ. Γ. Μερακλής, ό.π., σ. 128. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 60

12/8/2020 8:18:06 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

61

Οι περισσότερες από τις αγροτικές συνήθειες, στηριγμένες σ’ ένα θρησκευτικό υπόστρωμα, δεν έχασαν ποτέ τον αρχικό τους χαρακτήρα και τα κατάλοιπα του παγανισμού εξακολουθούν να λειτουργούν σαν ζωντανές δυνάμεις. Πάνω σ’ αυτό το υπόστρωμα δημιουργήθηκαν και οι νεότερες θρησκευτικές γιορτές και τα πανηγύρια περιβεβλημένα με την αρχαία τους λαϊκή ζωντάνια. Ο αγροτικός χαρακτήρας της ζωής διαπερνά το σύνολο των γιορτών και από την άλλη οι γιορτές αυτές συμπίπτουν με τον αγροτικό χαρακτήρα της ζωής των ανθρώπων. Η τέλεσή τους είναι συνυφασμένη με την αγωνιώδη προσδοκία τους για την ευτυχία στη ζωή και στα έθιμα αντανακλάται η προσπάθειά τους για επιβίωση καθώς οι γιορτές και τα πανηγύρια συμπλέκονται με αυτήν την πρακτική ωφελιμότητα. Μεγάλη είναι η πίστη και η αφοσίωσή τους στους Αγίους και πολλά είναι τα τάματα, οι δωρεές και τα αφιερώματα. Προς τιμήν τους γίνονται και ιδιωτικές λειτουργίες, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες. Μεταξύ των αφιερωμάτων –ταμάτων περιλαμβάνονται λαμπάδες, λάδι, εικόνες στη μνήμη προσφιλών προσώπων, χρηματικές δωρεές για την κάλυψη εκκλησιαστικών αναγκών. Η τελευταία παίρνει μερικές φορές διαστάσεις που ξεφεύγουν από το θρησκευτικό πλαίσιο και αγγίζουν την κοινωνική προβολή και το γόητρο. Η πιο «δυνατή» προσφορά είναι η λειτουργία που θα τελέσουν σε μια εκκλησία ή ξωκλήσι, πράξη η οποία γίνεται στη βάση μιας ανταποδοτικής12 κατ’ αυτούς σχέσης ανθρώπου και Θεού. Στο ίδιο αποβλέπουν και όσοι την ημέρα του Αγίου που πανηγυρίζει η εκκλησία επιθυμούν να κρατήσουν ύστερα από δημοπρασία την εικόνα του Αγίου απ’ όπου θα περάσει το εκκλησίασμα, για να ασπασθεί13. Ανάλογα με όλα αυτά είναι και το κτίσιμο μικρών εικονοστασίων-προσκυνηταριών σε διάφορα σημεία-περάσματα, για να εκπληρώσουν το τάμα τους ή και να ευχαριστήσουν τον Άγιο που επενέβη γι’ αυτούς σωτήρια. Συνήθως, τέτοια βρίσκονται ολόγυρα στην κοινότητα για τον καθαγιασμό του χώρου και την προστασία του14. Σε συνάφεια με αυτά βρίσκεται και η τήρηση ή μη των αργιών με το φόβο πως αν παραβιαστούν, ο Άγιος θα τους τιμωρήσει15. Ο Στέφανος Φίλος 12. Για να υπάρξει κάτι τέτοιο πρέπει ο άνθρωπος να τάξει στον αντίστοιχο Άγιο και να πραγματοποιήσει το τάξιμό του. Γενικά για τη σχέση αυτής της προσφοράς και της αντίδοσης βλ. Μηνάς Α. Αλεξιάδης, «Do ut des», Δωδώνη 16:1(1987), σσ. 253-265, όπου και σχετική βιβλιογραφία). 13. Μηνάς Α. Αλεξιάδης, «Εθιμικοί Εκκλησιαστικοί Πλειστηριασμοί», Δωδώνη 6:1(1977), σσ. 397-405. 14. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, Λαογραφικά Μελετήματα, Αθήνα 1975, σ. 30, Ι. Μ. Χατζηφώτης, Τα προσκυνητάρια των ελληνικών δρόμων, Αθήνα 1986, Δ. Κωνσταντινίδης, «Προσκυνητάρια», Ελληνική Λαϊκή Τέχνη, 13(1973, σσ. 208-225. 15. Η αργία είναι μια εκδήλωση σεβασμού προς τον Άγιο και από την παραμονή της αργίας ως την άλλη μέρα το βράδυ δεν εργάζονται. Και στην αρχαιότητα υπήρχαν τέτοιες μέρες αργίας, που τις έλεγαν «άπρακτες»(άπρακτοι εορταί) και τιμούσαν τους Θεούς ή τους ήρωες. Στα ρωμαϊκά χρόνια ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 61

12/8/2020 8:18:07 µ


62

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

σημειώνει πως «…δίνεται ιδιαίτερη σημασία στα χωριά μας στις γιορτάδες. Τις τρανογιορτάδες, όπως: Τα Χριστούγεννα, τις Αποκριές, τη Λαμπρή, της Αγίας Τριάδας, της Παναγίας, όλοι τις «φυλάνε». Αυτές είναι από τις πιο μεγάλες γιορτές. Κοντά στους «μεγαλαγίους» είναι και οι «φτωχοάγιοι», με τις αλαφρογιορτάδες τους. Από τις αλαφρογιορτές οι Τζουμερκιώτες μερικές μόνο φυλάνε, είτε γιατί έφτιαξαν ξωκκλήσια στη χάρη τους, είτε γιατί είναι δεμένοι οι άγιοι με τη γεωργική και ποιμενική ζωή τους…»16. Η γεωργική ζωή είναι σκληρή δουλειά και ο γεωργός είναι έκθετος στις καιρικές συνθήκες και τις περισσότερες φορές μένει απροστάτευτος από αυτές. Τιμούν με έναν ιδιαίτερο τρόπο αγίους οι οποίοι είναι προστάτες τους. Στις 11 Νοεμβρίου, για παράδειγμα, τιμούν τον Άγιο Μηνά, γιατί πιστεύουν ότι προστατεύει τα κοπάδια τους από τον ανεπιθύμητο εχθρό, το λύκο. Για να εξασφαλίσουν, λοιπόν, την εύνοιά του, δεν εργάζονται εκείνη την ημέρα και αν γίνει το αντίθετο, πιστεύουν ότι ο λύκος θα επιτεθεί στο κοπάδι. Οι γυναίκες, προσποιούμενες πως ράβουν με βελόνι και κλωστή ένα κομμάτι ύφασμα, προκαλούν κάποιον να τις ρωτήσει για τη δουλειά που κάνουν, για να απαντήσουν με τη σειρά τους πως ράβουν το στόμα του λύκου17. Τη γιορτή της Υπαπαντής, στις 2 Φεβρουαρίου, τη χρησιμοποιούσαν για να μαντεύσουν από τα σημάδια του καιρού τη σοδειά τους. Αν βρέχει την ημέρα αυτή, θα είναι καλή, αλλά αυτό δεν είναι καλό για τις μέλισσες. Από τις καιρικές συνθήκες της ημέρας αυτής μαντεύουν και τον καιρό των επόμενων σαράντα ημερών. Αν η αρκούδα την ημέρα αυτή ηλιάσει (=βγάλει στον ήλιο) τα αρκουδόπουλα, θα κάνει για σαράντα μέρες άσχημο καιρό και αν συμβεί το αντίθετο, για σαράντα μέρες θα έχει καλόν καιρό18. Σταθμός στην αγροτική ζωή είναι η γιορτή της Παναγίας στις 21 Νοεμβρίου, το δεκαπενταύγουστο, ή στις οχτώ Σεπτεμβρίου. Ως τις 21 Νοεμβρίου έχουν τελειώσει τη συγκομιδή των καρπών και έχουν ήδη σπείρει την πρώιμη σπορά. Την παραμονή συνηθίζουν να βράζουν τα «πολυσπόρια» (σιτάρι, καλαμπόκι, φασόλια, ρεβύθια κ.ά.) και αντί για φαγητό προσφέρουν στο τραπέζι αυτά με το αιτιολογικό να γίνονται τα καλαμπόκια, όπως λένε. Μοιάζουν όλα αυτά με την αρχαία πάλι για τους Θεούς και τους νεκρούς κρατούσαν μέρες που τις θεωρούσαν και αποφράδες. Όλος ο ημερολογιακός χρόνος είναι γεμάτος από τέτοιες μικρογιορτές, λατρευτικά υπολογίσιμες (Δημ. Λουκάτος, «Αργίαι και άγιοι τιμωροί», ΕΚΛΑΑ, 20-21(1967-’68), σσ. 55-105). 16. Στέφανος Φίλος, Τα Τζουμερκοχώρια, Αθήνα 2000, σ. 513, 17. Σε άλλα μέρη δεν ανοίγουν καθόλου το ψαλίδι, ούτε οι άντρες το σουγιά τους, για να μην ανοίξει και το στόμα του λύκου (Γ.Α. Μέγας, ό.π., σ. 29, Δημ. Λουκάτος, Τα Φθινοπωρινά εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1982, σ. 168, Μαρία Μηλίγκου-Μαρκαντώνη, «Μαντικές-μαγικές και δεισιδαίμονες ενέργειες που αναφέρονται στον Άγιο Μηνά, Λαογραφία 33 (1982-’84), σσ. 257-267). Την ίδια διαδικασία ακολουθούν αλλού για το κάρφωμα της μύτης, των αυτιών και των ματιών του αητού και της αρκούδας ( Σ. Τόσκα-Κάμπα, Λαογραφικά Αργιθέας Θεσσαλικών Αγράφων, Αθήνα 1981, σσ. 90-91. 18. Γ.Α. Μέγας, ό.π., σ.88. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 62

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

63

πανσπερμία, που πρόσφερναν οι αρχαίοι στις θεότητες της ευφορίας, Δήμητρα, Διόνυσο, στα Ανθεστήρια και τα Πυανέψια κτλ. Στην Παναγία, λοιπόν, εκείνη την ημέρα προσφέρουν μια ευχαριστήρια πανσπερμία για το καλό που πέρασε ή για το καλό που πρέπει να συνεχιστεί. Και οι αρχαίοι Αθηναίοι στον αντίστοιχο μήνα, τον Πυανεψιώνα, έβραζαν καρπούς και τους έτρωγαν οικογενειακά, για να γιορτάσουν την πρόσφατη συγκομιδή19. Αλλά είτε στις θεϊκές δυνάμεις είτε στους νεκρούς τα πρόσφερναν, χαρακτηρίζονται από τη διάθεση των ανθρώπων να εξασφαλίσουν την ευτυχία τους. Η σπουδαιότητα της ημέρας αυτής φαίνεται και από άλλες ενέργειες των ανθρώπων κατά την ημέρα αυτή. Συνηθίζουν να ρίχνουν σε τρεχούμενο νερό το στέλεχος του καλαμποκιού με την πεποίθηση ότι έτσι θα τρέχει (=ομοιοπαθητική μαγεία) και το βιος τους20. Την ίδια μέρα χρησιμοποιούν και για μετεωρολογικές παρατηρήσεις21. Αν η πούλια βασιλέψει στη συννεφιά, για σαράντα22 μέρες θα υποστούν βαρυχειμωνιά, ενώ αν βασιλέψει στην ξαστεριά θα κάνει καλόν καιρό για σαράντα μέρες. Παρετυμολογώντας το όνομα του Αγ. Ανδρέα πιστεύουν ότι το κρύο «αντριεύει»(=δυναμώνει) τότε. Άλλωστε, και από τη γιορτή του Αγ. Μηνά ξεκινά ο χειμώνας, για να φθάσει οπωσδήποτε του Αγ. Φιλίππου. Τότε πιστεύουν ότι αρχίζει ο χειμώνας, για να ασπρίσουν τα γένια τους ο Άγιοι Νικόλαος και Σπυρίδων23. Για την πρόγνωση του καιρού χρησιμοποιούν την εορτή του Αγ. Χαραλάμπους. Την ημέρα αυτή λένε ότι ο βλάχος στο Μεσίρι πετάει την γκλίτσα του και εννοούν με αυτό ότι αρχίζει η άνοιξη. Τα ίδιο πιστεύουν και για τις 17 Φεβρουαρίου. Αν βρέξει, θα κάνει άσχημο καιρό και αν είναι ζέστη θα κάνει καλόν καιρό την άνοιξη. Ανάμνηση ιδιαίτερη της ειδωλολατρικής πρωτοχρονιάς της πρώτης Μαρτίου είναι και ο «μάρτης» που βάζουν την πρωτομαρτιά στον καρπό του χεριού ή το δάχτυλο στα μικρά παιδιά, για να μην μαυρίζουν, όπως λένε, την άνοιξη και το ­καλοκαίρι. Είναι αυτό ένα βραχιόλι καμωμένο από μια άσπρη και κόκκινη κλω-

19. M. Nilsson, Ελληνική Λαϊκή Θρησκεία, σ.27, του ιδίου, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Θρησκείας, εκδ. Παπαδήμα, σσ. 103 και 314 και Δημ. Λουκάτος, Τα Φθινοπωρινά, ό.π., σσ. 133 και 150-151. 20. Δημ. Λουκόπουλος, Γεωργικά της Ρούμελης, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα –Γιάννινα 1983, σσ. 171259. Πολλές είναι οι ειδήσεις των αρχαίων συγγραφέων για τις υπερφυσικές ιδιότητες του νερού που εκφράζονται με τις μαγικές και συμβολικές πράξεις του ελληνικού λαού (Π. Ζώρα, Προσέγγιση της Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, Λαογραφία 36 (1990-1992), σσ. 4-10. 21. Γ. Α. Μέγας, ό.π., σ. 31. 22. Γ. Σπυριδάκης, Ο αριθμός τεσσαράκοντα παρά τοις βυζαντινοίς και νεωτέροις Έλλησι, εν Αθήναις 1939, Κ. Τσαγγαλάς, Λαϊκή Λατρεία και Μαγεία, Γιάννινα 1983, σσ. 71-72. 23. Αλλού την ημέρα αυτή παρασκευάζουν λουκουμάδες και στην Πάτρα λαχανόπιτες, ένα έθιμο με εξευμενιστικό και νεκρολατρευτικό χαρακτήρα(Δημ. Λουκάτος, ό.π., σσ. 186-187 και Γ. Α. Μέγας, ό.π., σσ. 31-32). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 63

12/8/2020 8:18:07 µ


64

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

στή. Η μαγική δύναμη της κλωστής θα τους προστατέψει, όπως είπαμε, από τον ήλιο και από κάθε άλλο κακό συναπάντημα24. Τα πρωτομαρτιάτικο αυτό περίδεμα25 θα το κρατήσουν αρκετές μέρες και θα το αφήσουν στις εννέα Μαρτίου (γιορτή των Αγ. Σαράντα μαρτύρων) πάνω σε θάμνους, για να το χρησιμοποιήσουν τα πουλιά στη φωλιά τους. Άλλο το κρατούν ως την ημέρα της Ανάστασης, οπότε και το καίνε με το αναστάσιμο φως και άλλοι μέχρι να δουν τα πρώτα χελιδόνια. Η χρήση του κόκκινου χρώματος τους προστατεύει γενικά από πολλά πράγματα, γιατί πιστεύουν ότι το χρώμα αυτό αποδιώχνει τα «κακά». Για παράδειγμα, κρεμούν κόκκινο σχοινί στα κατσίκια του κοπαδιού τους, για να τα προστατεύσουν από τον αητό ή βάζουν κόκκινο σχοινί στο αυτί ενός άρρωστου ζώου (άρρωστα, κυρίως, στα μάτια, τα λεγόμενα «θιλουματιασμένα») και πιστεύουν πως με αυτόν τον τρόπο γίνονται καλά. Αλλά και η νύφη στα παλαιότερα χρόνια αντί για το άσπρο νυφικό της μαζί με άλλα χρώματα χρησιμοποιούσε στο φόρεμά της και το κόκκινο χρώμα26. Προστασία, επίσης, επιζητούν και κατά την ημέρα της εορτής των Αγ. Σαράντα, στις 9 Μάρτη, από τα φίδια, μια γιορτή που συνδέεται με τη γενικότερη λατρεία των ανθρώπων και τη σημασία που αποδίδουν στον αριθμό σαράντα αλλά και ειδικότερα στο φίδι. Ανήμερα της γιορτής, γονατιστοί με τα χέρια στην πλάτη τους και χωρίς να αγγίξουν με τα χέρια τους, τρώνε ζόχια, για να μην τους τσιμπήσουν τα φίδια ή άλλα «ζούδια» λέγοντας το εξής: Ζόχο, ζόχο έφαγα την ημέρα τ’ Άι-Σαράντ’, σαράντα φίδια φεύγεστε κι οχιές αναμεράτε27. Κοινή είναι η πεποίθηση ότι κάθε σπίτι έχει από ένα φίδι που δεν πρέπει ποτέ να το πειράξουν ή να το σκοτώσουν, αφού δεν πρόκειται για επικίνδυνο φίδι αλλά

24. Ως γνωστόν, η πρώτη Μαρτίου γιορταζόταν στους ρωμαϊκούς χρόνους ως πρώτη του έτους. Ο Mars στην αρχαιότητα δεν ήταν μόνο θεός του πολέμου, αλλά είχε και άλλες ιδιότητες. Ήταν θεός της ευετηρίας που με τους ανοιξιάτικους ανέμους βοηθούσαν στη βλάστηση της γης. 25. Η συνήθεια αυτή, λέει ο Γ. Μέγας, είναι πολύ παλιά και τη συνδέει με την κρόκη, κλωστή που χρησιμοποιούσαν στα Ελευσίνια Μυστήρια, για να δένουν το δεξί τους χέρι (Γ. Α. Μέγας, ό.π., σσ. 132-133). 26. Γενικά, ο άνθρωπος στις κρίσιμες ώρες της ζωής του, τις «διαβατήριες» στιγμές, όπως τις ονομάζουν, καταφεύγει σε πράξεις και ενέργειες που θα τον προστατέψουν από τις επίβουλες δυνάμεις (Δημ. Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών, εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1979, σσ. 34-38). 27. Είναι ευρέως διαδεδομένη η πίστη για το φίδι που τους προστατεύει στο σπίτι και δεν επιτρέπεται να το σκοτώσουν. Είναι, ως γνωστόν, ο «οικουρός όφις» των αρχαίων, αυτός ο «Αγαθός Δαίμων» (Ν.Γ. Πολίτης, Παραδόσεις, τ. Α΄, αριθ. 447-459, Β΄1051-1164). Η ίδια δοξασία διατηρείται και σε άλλους γειτονικούς λαούς, Αλβανούς, Βουλγάρους κτλ. Πρβ. και M. Nilsson, ό.π., σ. 66 και Γ.Α.Μέγας, ό.π., σ. 138. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 64

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

65

για φύλακα του σπιτιού τους28. Οι κτίστες το σκαλίζουν μπροστά στο ανώφλι του σπιτιού στην κεντρική είσοδο και οι ξυλογλύπτες το σκαλίζουν στις γκλίτσες τους και στις ρόκες με τις οποίες γνέθουν οι γυναίκες. Η προστατευτική και θεραπευτική δύναμή του αποδεικνύεται και από το γεγονός να φτιάχνουν φάρμακο με το ανοιξιάτικο πουκάμισο (=το εξωτερικό περίβλημα της χειμερινής νάρκης) του φιδιού και με χώμα από το κατώφλι του σπιτιού. Για να αποφύγουν το θανατηφόρο δηλητήριό τους, τιμούν τον Άγιο Μάρκο, στις 25 Απρίλη. Παρετυμολογώντας το όνομα του Αγίου το συσχέτισαν με το ρήμα μαργώνω (=ναρκώνω). Κατεξοχήν γεωργική γιορτή και σημαντική αργία είναι ικανή να ναρκώσει τα φίδια. Διηγούνται,μάλιστα, πως κάποιος που δεν τήρησε την αργία τιμωρήθηκε, όταν την ημέρα αυτή όργωνε το χωράφι και ένα φίδι τυλίχτηκε στην ασκάλη του ζυγού. Συνδεδεμένες άμεσα με τη λατρεία των Αγίων είναι και οι προσπάθειες των ανθρώπων να μαντεύσουν το μέλλον τους, τη σοδειά τους, και ιδιαίτερα τα κορίτσια να μαντεύσουν το μέλλοντα σύζυγό τους. Έτσι, την Καθαρά Δευτέρα παρασκευάζουν την «αρμυροκουλούρα»29 με αλεύρι σε ίση ποσότητα (από τρεις κουταλιές), αφού το κοσκινίσουν έχοντας τα χέρια προς τα πίσω. Όλη την ημέρα παραμένουν νηστικοί και μόνον το βράδυ τρώνε από την αρμυροκουλούρα που παρασκεύασαν και περιμένουν να δουν στο όνειρό τους τον μέλλοντα σύζυγό τους να τους δίνει νερό να πιουν. Παρόμοια ονειρομαντεία30 έχουμε και στη γιορτή των Αγ. Θεοδώρων. Πηγαίνουν στην εκκλησία, κλέβουν σιτάρι από αυτό που πηγαίνουν για τους προσφιλείς νεκρούς, το βάζουν κάτω από το μαξιλάρι, πριν κοιμηθούν, πιστεύοντας ότι έτσι θα δουν στο όνειρό τους αυτόν που θα παντρευτούν. Άλλοτε πάλι τη νύχτα απλώνουν το ζωνάρι τους σε σχήμα κύκλου και μέσα σ’ αυτόν καμώνονται πως σπέρνουν το σιτάρι. Πριν κοιμηθούν λένε την προσευχή: Άγιε-άγιε, Θόδωρε και θαυματουργέ, αυτού ψηλά που περπατείς δείξε μου και μένα τη μοίρα μου, με ποιον θα το θερίσω. Άλλοτε πάλι μόλις δουν το μαρτιάτικο φεγγάρι πετούν το μαντίλι που φορούν στο κεφάλι και ύστερα περιμένουν να δουν στον ύπνο τους κάποιο σημάδι που θα τους οδηγήσει στην ανεύρεση του μελλοντικού συζύγου τους. Τα σημάδια που περιμένουν να δουν είναι γεφύρια, ποτάμια, δρόμοι, διάφορες κατευθύνσεις

28. Το φίδι είναι φορτισμένο με πολλούς συμβολισμούς(προστάτης, γονιμοποιός δύναμη, φύλακας του σπιτιού κτλ.) και συχνά το συναντούμε στην ελληνική λαϊκή τέχνη (Π. Ζώρα, ό.π., σσ. 30-37). 29. Γ. Α. Μέγας, ό.π., σ. 123. 30. Επειδή η μέρα αυτή είναι αφιερωμένη στους νεκρούς, έχει τη μαγική της σημασία και για αυτό είναι συνδεδεμένη και με την ονειρομαντεία ( Γ. Α. Μέγας, ό.π., σσ. 126-127). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 65

12/8/2020 8:18:07 µ


66

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

που θα είναι αφορμή να μαντεύσουν το τυχερό τους. Την τύχη τους γενικά θα τη δοκιμάσουν και στις 6 Αυγούστου, την ημέρα του Σωτήρος, χρησιμοποιώντας τον ώριμο καρπό της καρυδιάς. Τον ανοίγουν και, αν είναι γεμάτος καρπό, το «τυχερό» θα είναι μεγάλο, ενώ, αν είναι αδειανό, θα είναι πολύ άτυχοι.

Ο Ε Υ ΡΎ Τ Ε Ρ ΟΣ ΕΘ Ι Μ Ι ΚΌΣ Κ Ύ Κ ΛΟΣ

Η Γέννηση Η επιδίωξη της υλικής ευμάρειας, της ευτυχίας και της αποκατάστασή τους αποκρυσταλλώνεται στην αντίληψή τους για τον «πλούτο», τα πολλά παιδιά στην οικογένεια, το «χιλιασμένο» κοπάδι και πιο πολύ διαφαίνεται στην εξασφάλιση του «ψωμιού» της χρονιάς. Τα παραπάνω αποτελούν πρωταρχικές αξίες οι οποίες προσδιορίζουν και τη θέση τους στην κοινωνία. Η ακληρία εξακολουθεί να θεωρείται αιτία κοινωνικής μείωσης και παρά τις προόδους της ιατρικής επιστήμης τη μεγαλύτερη ευθύνη τη φέρνει η γυναίκα. Επίσης, μεγάλη αμαρτία και πρόξενος πολλών κακών θεωρείται και η ηθελημένη αποβολή. Θεωρείται, λοιπόν, το παιδί «πολύτιμο αγαθό» και πρέπει να προστατευθεί με κάθε μέσο. Ιδιαίτερα την περίοδο αυτή όπου η ιατρική περίθαλψη είναι από μηδαμινή έως ανύπαρκτη, η στήριξη των ανθρώπων στις αρχέγονες αυτές μορφές πίστης και λατρείας είναι επιτακτική ανάγκη που εξασφαλίζει και την προστασία από πιθανές καταστροφικές δυνάμεις. Στην περίοδο της εγκυμοσύνης πρέπει να προστατευθούν και το παιδί και η μάνα. Και ενώ η εγκυμονούσα δεν αποφεύγει τις σκληρές δουλειές του σπιτιού, πρέπει πρωτίστως να προφυλαχθεί από το «κακό μάτι», γιατί κινδυνεύει από το μάτιασμα. Αποφεύγει να ανακοινώνει η ίδια και οι συγγενείς της το γεγονός, ακόμη και όταν είναι αδύνατο να το κρύψει. Περισσότερο αποφεύγει τους πολυσύχναστους χώρους, όπως την εκκλησία, τα πανηγύρια, ενδεχομένως και άλλες συγκεντρώσεις, γιατί θα εκτεθεί στη θέα πολλών ματιών και ίσως εκεί παραμονεύει το «κακό μάτι». Πιο πολύ προφυλάσσεται από τη νύχτα και γι’ αυτό δεν κυκλοφορεί και ούτε απομακρύνεται από το σπίτι. Αλλά και οι συνθήκες που επικρατούσαν παλαιότερα κατά την ώρα της γέννησης των παιδιών ήταν πρωτόγονες. Ήταν ευτύχημα για τη γυναίκα αν κατά την ώρα αυτή θα βρισκόταν στο σπίτι, γιατί ήταν πιθανότερο να είναι στο χωράφι ή κοντά στα γιδοπρόβατα31. Η παντελής έλλειψη στοιχειώδους ιατρικής βοήθειας 31. Δεν είναι πρωτόγνωρο να γεννούν στο δρόμο, στο ύπαιθρο, σε γειτονικό προς το σπίτι μέρος από φόβο, μήπως ο «δαίμων» του σπιτιού την κακοποιήσει και πνίξει το νεογνό. Το συναντούμε και στους αρχαίους (Πρβ. Ν. Γ. Πολίτης,Τα κατά την γέννησιν, Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. 3, σ. 207). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 66

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

67

δυσκόλευε την κατάσταση και την απουσία της δεν αναπλήρωναν οι έμπειρες (πεθερά, μαμή) ούτε και τα πρακτικά που χρησιμοποιούσαν (αλυσίβα, κρασί, λάδι κ.ά.) στην προκειμένη περίπτωση βοηθούσαν στη δημιουργία ενός κλίματος ασφάλειας. Ίσως, έτσι εξηγείται και η διατήρηση του μαγικού πλαισίου των εθίμων γύρω από τη γέννηση, που άργησε τελικά να αχρηστευθεί32. Δεν έχει, επίσης, αχρηστευθεί ακόμη ο φόβος από τις επιδράσεις των δυνάμεων της νύχτας και περισσότερο το «ταμπού» των σαράντα ημερών της λοχείας. Για εννιά33 μέρες η λεχώνα δεν εξέρχεται από τα σπίτι της και αν από αναπόφευκτη ανάγκη χρειασθεί να βγει, πρέπει να εφοδιαστεί με αναμμένο δαυλό στο χέρι. Φωτιά, ακόμη, τοποθετούν και στο κατώφλι του σπιτιού, ώστε επιστρέφοντας να δρασκελίσει τα κάρβουνα και έτσι να αποκαθαρθεί από τα δαιμόνια της νύχτας34. Το ίδιο κάνει και όποιος επισκέπτεται –σπάνια γίνονται επισκέψεις– το σπίτι της λεχώνας, για την προστασία της μητέρας και του παιδιού. Ούτε δανείζουν αλεύρι και αλάτι, για να μην φύγει η ευτυχία έξω από το σπίτι. Πολύ πιο συχνά ρίχνουν στη φωτιά αλάτι, ο θόρυβος του οποίου απομακρύνει τις επίβουλες δυνάμεις που παρασέρνονται μαζί με τους ανθρώπους μέσα στο σπίτι. Ή ακόμη καίνε στη φωτιά ένα κομμάτι μάλλινου υφάσματος η μυρουδιά του οποίου ενεργεί κατά τον ίδιο τρόπο. Και αν δεν τηρούνται αυτά, το παιδί αρρωσταίνει. Βγάζει εξανθήματα στο σώμα του και κλαίει ασταμάτητα. Το τελευταίο το αποκαλούν «σκέλ(ι)σμα». Σε συνάφεια με τα παραπάνω φροντίζουν να μην μείνουν τα ρούχα του παιδιού μετά τη δύση του ηλίου και ιδιαίτερα τη νύχτα απλωμένα και εκτεθειμένα έτσι στις κακές δυνάμεις της νύχτας. Αν τύχει αυτό, η καθαρτική δύναμη της φωτιάς απ’ όπου τα περνούσαν, έδινε τη λύση στο πρόβλημα35. Στα παραπάνω συμπράττει και το σάλιο με το οποίο φτύνουν τρεις φορές και κατόπιν σταυρώνουν με το χέρι πιστεύοντας ότι έτσι αποδιώχνουν τις κακές δυνάμεις που το προσέβαλαν. Και όλες αυτές οι προφυλάξεις διαρκούσαν όλο το σαραντάμερο με κύρια προστατευτικά μέσα τη φωτιά και το φυλακτό36. Το τελευταίο

32. Μ. Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία. Ήθη και Έθιμα…, ό.π., σσ. 19-20 και Κ. Καραπατάκης, Η μάνα και το παιδί στα παλαιότερα χρόνια, Αθήνα 1979. 33. Σε όλες, σχεδόν, τις εκδηλώσεις, όπου απαιτείται η χρήση αριθμών, προτιμώνται ορισμένοι αριθμοί, ως επί το πλείστον περιττοί (3,5,7,9 κτλ) και ελάχιστα ζυγοί (12,40). Τον αριθμό εννιά τον συναντούμε συχνά, σε πολλά έθιμα, μαγικές ενέργειες, επωδές και τραγούδια (Κ. Τσαγγαλάς, ό.π., σ. 68). 34. Αυτή η καθαρτική δύναμη της φωτιάς δεν είναι μια παράλογη, μαγική παραδοχή επισημαίνει ο Μ. Μερακλής. Ξεκινάει από το απολυμαντικό αποτέλεσμα της υψηλής θερμοκρασίας (Μ.Γ. Μερακλής, ό.π., σ. 23). 35. Μ.Γ.Μερακλής, ό.π. 36. Γερμ. Παρασκευόπουλος, Τα φυλακτά της Ηλείας υπό το φως της Χριστιανικής πίστεως, Αθήνα 1981. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 67

12/8/2020 8:18:07 µ


68

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

ραμμένο γερά στα ρούχα τους είναι συνηθισμένο όπλο εναντίον όλων αυτών που επιβουλεύονται την υγεία και την προκοπή τους. Συνηθέστερα υλικά με τα οποία φτιάχνουν τα φυλακτά είναι ένα μάλλινο κομμάτι υφάσματος, αλάτι, κομμάτια από σκρούμπο (=καμένο κομμάτι μάλλινου υφάσματος) ή ένα κομμάτι από δέρμα χοίρου, μονόλοβο σκόρδο, θυμίαμα, κοχύλια θάλασσας, κομμάτια νυχτερίδας. Μαζί με αυτά κρεμούν και το τετραβάγγελο (=βιβλίο μικρού σχήματος που περιέχει τα τέσσερα ευαγγέλια της Κ. Διαθήκης) ενισχυμένο με νομίσματα και κωνσταντινάτα φλουριά. Όλα αυτά πιστεύουν ότι τους προστατεύουν από διάφορα μάγια, αρρώστιες ή πειρασμών ενέργειες. Ιδιαίτερη εμπιστοσύνη δείχνουν στο αλάτι και έχουν την εντύπωση ότι τους προστατεύει από όλες τις πειρασμικές ενέργειες ασκώντας μια διαρκή πάλη εναντίον του κακού. Το κακό μάτι προσβάλλει τα μικρά παιδιά, τα έξυπνα, τα όμορφα, μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που μπορεί, αν δεν προλάβουν, να πεθάνουν. Όταν αντιληφθούν κάτι τέτοιο, καλούν το «δράστη» στο σπίτι, για να φτύσει το παιδί τρεις φορές και να απαλλαγεί από αυτό το βάσανο. Το σάλιο είναι σπουδαίο φάρμακο γι’ αυτή την υπόθεση. Το μαζεύουν και του το δίνουν ύστερα να το πιει. Παρασκευάζουν, ακόμη, φάρμακο από εννιά σάλια (=από εννιά άτομα) και με λίγο χώμα από το κατώφλι του σπιτιού. Αλλά και το «σαράντισμα» είναι, επίσης, ένας άλλος τρόπος για να προλάβουν τις δυσάρεστες συνέπειες. Ο συνήθης τρόπος είναι με κάρβουνα. Παίρνουν και τα σβήνουν μέσα σε νερό λέγοντας την κατάλληλη προς τούτο προσευχή. Επίσης, τα σταυρώνουν με λάδι τρεις φορές και προσπαθούν να στάξουν μια σταγόνα στο ποτήρι με το νερό. Από αυτό πίνει και το παιδί και μ’ αυτό τον τρόπο ξεματιάζεται. Έντονα την περίοδο αυτή νιώθουν και την παρουσία των τριών Μοιρών. Αυτές, πιστεύουν, «διατάζουν» τη ζωή του παιδιού και, για να τις εξευμενίσουν, αφήνουν γλυκά και καραμέλες στο προσκέφαλο του παιδιού. Η ιδεώδης γονιμότητα του ζευγαριού που επιζητούν να προκαλέσουν είναι η γέννηση αγοριών και είναι αξιοσημείωτη η δυσμενής αντίληψη για τη θηλυγονία τα αίτια της οποίας πρέπει να αναζητηθούν στην καθημερινή πρακτική, κυρίως η εξεύρεση της προίκας σε μια κατ’ εξοχήν ανδροκρατούμενη κοινωνία37. Είναι, ακόμη, χαρακτηριστική η περίπτωση να χρησιμοποιούν τη γυναίκα ω κακό οιωνό, όταν ξεκινούν το πρωί για τη δουλειά τους και με επιείκεια να τη χαρακτηρίζουν ως προμήνυμα κάποιου εμποδίου που θα συναντήσουν. Όταν οι γυναίκες αποκτούν συνεχώς κορίτσια, ψάχνουν να βρουν το «παιδόχορτο» ή «συρκόχορτο», για να το χρησιμοποιήσουν και φτάσουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Είναι, προφανώς, μαγική η επίδρασή του, αφού το σχήμα αυτού του χόρτου μοιάζει με τους γεννητικούς αδένες του άντρα.

37. Δημ. Οικονομίδης, Η κοινωνική θέσις της Ελληνίδος κατά τινα έθιμα του λαού, ΕΚΕΕΛ, 22 (1969-1972), Αθήνα 1973, σσ. 75-112. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 68

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

69

Και άλλες μαγικές ενέργειες στοχεύουν στο ίδιο αποτέλεσμα, όπως όταν οι συμπεθέροι πηγαίνουν να πάρουν τα προικιά της νύφης, συναντούν να κάθεται πάνω σ’ αυτά ένα αγόρι του οποίου να ζουν38 και οι δυο οι γονείς του και το οποίο πρέπει να «εξαγοράσουν», για να πάρουν τα ρούχα. Το θέμα αυτό σχετίζεται προφανώς με ένα κατάλοιπο της παλαιάς συνήθειας της εξαγοράς αλλά και της έντονης επιθυμίας η νύφη να γεννήσει αγόρι. Αγόρι κάθεται στην πλάτη του αλόγου, όταν ξεπεζεύει η νύφη, αγόρι και όταν φθάνει ο γαμπρός στη νύφη. Αγόρι κρατάει και η νύφη στην ποδιά της, αγόρι είναι αυτό που θα της σερβίρει τον καφέ και με αγόρι θα πάει τη Δευτέρα στη βρύση, για να πάρει νερό, αλλά και με τη συνοδεία αγοριού θα πάνε σε δεκαπέντε μέρες, στα «π(ι)στρόφια, στο σπίτι των συμπεθέρων.

Γάμος Ο γάμος είναι από τους μεγαλύτερους σταθμούς της ζωής του ανθρώπου. Και κατά την τρέχουσα ορολογία ανήκει στις διαβατήριες τελετές, όπως και η γέννηση και ο θάνατος. Στηρίζεται σε προαιώνιες συνήθειες και δομές και κάθε φορά καθώς εξελίσσεται και προσαρμόζεται στις κοινωνικές και θρησκευτικές αρχές που διέπουν την κοινωνία κρατά τον πυρήνα πολλές φορές αμετάβλητο στην πορεία του χρόνου. Πολλές από τις εκδηλώσεις39 την ώρα του μυστηρίου ανάγονται στην προχριστιανική εποχή και παρά την οποιαδήποτε εξέλιξη του πολιτισμού επιβιώνουν ως τις μέρες μας τέτοιες δοξασίες. Από αυτές σημειώνουμε το «ανάπιασμα του προζυμιού». Την Τετάρτη το βράδυ στο σπίτι του γαμπρού οι συγκεντρωμένοι συγγενείς και φίλοι του «αναπιάνουν» τα προζύμια με τα οποία θα γίνουν τα ψωμιά του γάμου40. Δυο αγόρια και ένα κορίτσι –πάντοτε μονός41 αριθμός– ή και τρία μόνον αγόρια στο σπίτι του γαμπρού των οποίων πρέπει να ζουν οι γονείς τους κοσκινίζουν σκεπασμένα με ένα λευκό σεντόνι μπομποτάλευρο. Οι καλεσμένοι ολόγυρα συμμετέχουν σ’ αυτό το δρώμενο τραγουδώντας: Ανάχλιο-ανάχλιο το νερό κι αφράτο το προζύμι, τρία αγόρια που τ’ ανάπιαζαν με μάνα και πατέρα. – Ευχήσου με, μανούλα μου, τώρα στο πρώτο κόσκινο. 38. Ελευθ. Π. Αλεξάκης, Η εξαγορά της νύφης. Συμβολή στη μελέτη των γαμήλιων θεσμών στη νεότερη Ελλάδα, Αθήνα 1984. 39. Οι τελετές καθ’ όλη τη διάρκεια του γάμου με το συμβολικό και μαγικό τους περιεχόμενο είναι φορτισμένες, εκτός από την επικοινωνιακή ανάγκη, πιο πολύ με τις αξίες της τοπικής κοινωνίας στην οποία λειτουργούν: ευγονία, αρρενογονία, ευζωΐα, μακροβιότητα, ενσωμάτωση της νύφης στο περιβάλλον του γαμπρού είναι οι σπουδαιότερες από αυτές (Μ.Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία…, ό.π., σ. 43). 40. Μ.Γ.Μερακλής, ό.π., σ.48. Ιδιαίτερα για τα ψωμιά του γάμου βλ. Άγγ. Δευτεραίος, Γαμήλιοι άρτοι, ΕΛΑ, 20-21(1967-68), σσ. 151-170. 41. Για τη σημασία των αριθμών αυτών βλ. Κ. Τσαγγαλάς, ό.π., σ. 61 κ.έ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 69

12/8/2020 8:18:07 µ


70

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

– Ευχήσου με, πατέρα μου, τώρα στο πρώτο κόσκινο και σεις πρώτα ξαδέρφια μου. – Καλά να πας στο σπίτι σου, να ζήσεις, να προκόψεις. Όταν τελειώσουν, αλευρώνουν τον γαμπρό ή τη νύφη (γιατί το ίδιο γίνεται και στο σπίτι της νύφης), αλευρώνονται και μεταξύ τους και περισσότερο οι ανύπαντροι και αυτό σημαίνει γρηγορότερη παντρειά. Στο τέλος τρώνε καρύδια με μέλι. Την άλλη μέρα, την Πέμπτη, ένα αγόρι πηγαίνει ένα κομμάτι από το ίδιο προζύμι στο σπίτι της νύφης, για να ακολουθήσει και εκεί η ίδια διαδικασία και να αρχίσει έτσι ο γάμος. Τα προζύμια θεωρούνται αρχή του γάμου. Όλα αυτά συμπληρώνονται και με τουφεκιές, που, εκτός από τον προστατευτικό τους ρόλο, επιβεβαίωναν με αυτόν τον τρόπο και την έναρξη της διαδικασίας του γάμου. Η στιγμή του γάμου ως διαβατήρια τελετή απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, γιατί τέτοιες ώρες καιροφυλακτούν κακές δυνάμεις και μπορεί να προξενήσουν ανεπανόρθωτες ζημιές. Γι’ αυτό προβαίνουν σε μια σειρά από ενέργειες, για να προλάβουν το κακό των επίβουλων εχθρών. Για να αποφύγουν τη βασκανία, τοποθετούν εννιά βελόνια42 και μια κλειδωνιά με την οποία καθώς λένε κλειδώνουν τα στόματα του κόσμου και δεν τους επιτρέπουν να προξενήσουν κακό. Οι συγγενείς ραντίζουν το γαμπρό και τη νύφη με ένα κλωνί βασιλικό και αλατόνερο, γιατί πιστεύουν ότι όπως λιώνει το αλάτι στο νερό έτσι λιώνουν τα πάντα που θα προξενούσαν κακό στο ζευγάρι43. Η διάλυση του αλατιού στο νερό αποτελεί μαγική πράξη που επιζητεί με ομοιοπαθητική μαγεία τη διάλυση κάθε αντίστοιχης μαγικής πράξης που θα επεδίωκε να βλάψει τους νεόνυμφους. Συχνότερα, όμως, στο γάμο τα ανύπαντρα κορίτσια καταφεύγουν σε μαντικές, συνήθως, ενέργειες, για να δουν τον μέλλοντα σύζυγό τους. Γράφουν κάτω από τα παπούτσια της νύφης και κατόπιν προσέχουν ποιο όνομα με το περπάτημά της θα σβηστεί πρώτο. Η κοπέλα με το όνομα αυτό θα παντρευτεί γρήγορα. Επίσης, βάζουν στην τσέπη του γαμπρού κουφέτα και κατόπιν τα τοποθετούν στο μαξιλάρι και περιμένουν να ονειρευτούν τον μέλλοντα σύντροφό τους. Κατάλοιπο της αρχαίας λατρείας ήταν και τα φυτικά στέφανα που χρησιμοποιούσαν ως τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ήταν, συνήθως, κληματόβεργες τυλιγμένες με κόκκινο χαρτί, αποτρεπτικό και αυτό της βασκανίας και στοιχείο συγχρόνως της ζωής.

42. Κατά τους συμβολισμούς το 9 ως πολλαπλάσιο του 3 σχετίζεται με την τριαδικότητα του Θεού και είναι ο αριθμός της χορωδίας των αγγέλων (Κ. Τσαγγαλάς, ό.π., σσ. 68-69). 43. Το αλάτι και το νερό το χρησιμοποιούν και σε άλλες στιγμές της ζωής τους. Για παράδειγμα, όταν κανείς είναι ετοιμοθάνατος, καλεί τους συγγενείς του και τους βρέχει με αλατόνερο, για να συγχωρεθούν οι αμαρτίες τους. Και όταν δυο άνθρωποι διαπληκτισθούν, στο τέλος αυτός που υποχωρεί λέει: «Άει, ό,τι είπαμι νιρό κι αλάτι» και πάλι συμφιλιώνονται. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 70

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

71

Άλλωστε, αυτό το κόκκινο χρώμα ήταν σε ευρεία χρήση και ως νυφικό φόρεμα μαζί με το μωβ και το καφέ μαντίλι44. Πρόσεχαν, κατόπιν, ώστε η πομπή του γάμου να μην περάσει από σταυροδρόμι, γιατί πιστεύουν πως εκεί γίνονται μάγια, ούτε μπροστά από μύλο, ούτε από τον ίδιο δρόμο και αν συναντηθούν δυο νύφες αλλάζουν μεταξύ τους εννιά βελόνια και ούτε οι γονείς παντρεύουν δυο αδέλφια την ίδια χρονιά κ.τ.λ. Η άφιξη της νύφης στο καινούργιο σπίτι συνοδεύεται από διάφορες συμβολικές πράξεις που στόχο έχουν την καλή ζωή του ζευγαριού. Ένα αγόρι του οποίου οι γονείς είναι στη ζωή, αφού η νύφη ξεπεζέψει, κάθεται στην πλάτη του αλόγου της και στο κατώφλι πριν από την είσοδο στο σπίτι η νύφη σπάζει ένα πιάτο, ενώ η πεθερά φέρνει μέλι45 ή άλλο γλυκό, για να την κεράσει και μ’ αυτόν τον τρόπο να πετύχουν την ποθητή καλή συμβίωση, να ’ναι όλα γλυκά σαν μέλι. Περνώντας στο εσωτερικό πατούν πάνω σε ένα σιδερικό46, για να στερεωθεί καλά η ζωή τους. Η παρουσία των αγοριών σε όλες τις στιγμές είναι ενδεικτική της επιθυμίας τους. Μικρό αγόρι κάθεται στην αγκαλιά της νύφης, το ίδιο της πηγαίνει και τον τονωτικό καφέ τη νύχτα του γάμου στο σπίτι του γαμπρού. Τόσο πολύ επιθυμούσε η κοινωνία τη γέννηση αγοριού, για να απαλλαγούν, φαίνεται, από την προίκα, αλλά και να στείλουν το αγόρι να πολεμήσει για την πατρίδα. Βαρύ φορτίο, όμως, το κορίτσι ίσο με ένα φόρτωμα αλάτι. Η διάλυση του γάμου τις πρωινές ώρες γινόταν με το χορό της νύφης. Χορεύοντας η νύφη ρίχνει ένα κόκκινο μήλο χαραγμένο σε σχήμα σταυρού με νομίσματα στερεωμένα στις χαρακιές και όποιος το πιάσει έχει τη δική του σειρά για παντρειά. Αλλά είναι και ένα προμήνυμα και για τη νύφη. Αν το πιάσει άντρας, θα κάνει αγόρι, αν είναι γυναίκα, θα κάνει κορίτσι. Η νύφη τη Δευτέρα το πρωί θα πάει στη βρύση να φέρει καινούργιο νερό. Εκεί θα αφήσει ένα μήλο χαραγμένο και αυτό σταυρωτά με χρήματα, για να έχει καλή προκοπή και καλούς απογόνους. Η πρώτη επίσημη και αποδεκτή από το κοινό έξοδος είναι τα «π(ι)στρόφια». Είναι η πρώτη επίσκεψη του αντρόγυνου στο σπίτι της νύφης για λίγες μέρες με την παρουσία εδώ του μικρού αγοριού για τους ίδιους πάντα σκοπούς.

Θάνατος Ποτέ ο άνθρωπος δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει τον θάνατο σαν ένα οικείο γεγονός. Πάντα τον θεωρεί σαν ένα φαινόμενο παράλογο, αφού δεν μπορεί να το ερμη-

44. Ευρ. Αντζουλάτου-Ρετσίλα, Τα στέφανα του γάμου στη νεώτερη Ελλάδα, Αθήνα 1980. 45. Ν. Γ. Πολίτης, ό.π., σ. 291. 46. Αν. Παπαμιχαήλ, Χρήσις των μετάλλων εις μαγικάς, δεισιδαίμονας και άλλας ενεργείας εις τον κοινωνικόν βίον του λαού, ΕΛΑ, 15-16 (1964), σσ. 62-91. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 71

12/8/2020 8:18:07 µ


72

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

νεύσει. Γι’ αυτό αυτή τη στιγμή η σκέψη του τον φέρνει πάντα κοντά στο βαθύτερο νόημα της ζωής47. Όμως, παρά την εξέλιξη των πραγμάτων, δεν εκτοπίστηκαν και ούτε αντικαταστάθηκαν οι πανάρχαιοι παγανιστικοί μύθοι και οι νέες συνήθειες αδυνατούν να εισχωρήσουν στα έθιμα του θανάτου, κάτι που γίνεται ευκολότερα σε άλλα ζητήματα της καθημερινότητας. Ο φόβος και η αδυναμία του ανθρώπου φαίνεται μπροστά στην πιο τραγική στιγμή της ζωής, αλλά και ο κοινωνικός έλεγχος, που είναι αμείλικτος στο σημείο αυτό, τους αναγκάζει να αφήνουν άθικτα τα έθιμα και να τα ακολουθούν σχεδόν πιστά ιδιαίτερα στην περίπτωση αυτού του κοινωνικού φαινομένου. Η απλοποίηση στο θέμα του θανάτου δεν επήλθε ακόμη. Ένα ιερό χρέος επιβάλλει σε όλους τη φροντίδα των νεκρών, γιατί για τον απλοϊκό άνθρωπο είναι ένα μυστήριο ακατανόητο, καθώς παίρνει και τρομακτικές διαστάσεις. Για το γεγονός αυτό είναι ακατανόητη εκείνη η δύναμη που όχι μόνο γεννά τον άνθρωπο αλλά και που τον «σκοτώνει». Για το λόγο αυτόν η στιγμή αυτή είναι και επικίνδυνη. Η «δύναμη» του πεθαμένου μπορεί να επιδράσει και η επίδραση, συνήθως κακή, να μεταδοθεί και στους άλλους που θα έρθουν σε επαφή μαζί του. Είναι ανάγκη, λοιπόν, να προβούν σε ενέργειες που θα εξευμενίσουν αυτή τη δύναμη και ύστερα θα προστατέψουν και τον εαυτό τους. Ο εξαγνισμός του νεκρού από τα αμαρτήματά του και η εξασφάλιση της συγχώρησής του από το Θεό και, συνεπώς, από το χειρότερο, το βρικολάκιασμα, είναι στις επιδιώξεις τους. Αυτή την άγνωστη σ’ αυτούς δύναμη πρέπει με μαγικά μέσα-μέτρα να την εξουδετερώσουν. Η φυσική αδυναμία τους να ερμηνεύσουν τη μυστηριακή λειτουργία της ζωής και του θανάτου, τους έκανε, ασυνείδητα, βεβαίως, να μην θεωρούν τον θάνατο ως οριακό και οριστικό τέλος της ζωής και της ύπαρξής τους. Γι’ αυτό εξακολουθεί να παραμένει ζωντανή σαν δοξασία η αντίληψη πως ο νεκρός εξακολουθεί να ζει και μετά τον θάνατό του, αλλά με διαφορετικόν τρόπο απ’ αυτόν που δέχεται ο Χριστιανισμός. Και όχι μόνον ζει, αλλά και επισκέπτεται τους δικούς του στον επάνω κόσμο. Έτσι, εξηγείται, άλλωστε και το γεγονός ότι δίπλα στο σώμα και πάντως όχι σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, τοποθετούν είδη προσωπικής του χρήσης: μήλα, καρύδια, πορτοκάλια, γλυκά, χτένα, καθρέπτη, χρήματα σε κέρματα και χαρτονομίσματα(τα τελευταία σε ανάμνηση των αρχαίων δρωμένων της πληρωμής48 του Χάροντα για τον διάπλου της Στυγός), καραμέλες, μπισκότα, πετσέτες κτλ. Κατά 47. Έχοντας στο νου τους ότι πρόκειται για ένα δυσμάχητο φαινόμενο διαμόρφωσαν και μια ρεαλιστική στάση απέναντί του. Είναι, άλλωστε, ευρέως διαδεδομένη η συνήθεια να έχουν έτοιμα τα ρούχα τους στο μπαούλο ή να έχουν τακτοποιήσει άλλες εκκρεμότητες (Μ.Γ. Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία…, ό.π., σσ. 64-66). 48. «…επειδάν τις αποθάνη των οικείων φέροντες οβολόν, εις το στόμα κατέθηκαν αυτώ μισθόν τω πορθμεί της ναυτιλίας γενησσόμενον…» (Νεκρ. Διάλ. ΙΑ΄, 4. Κατάπλους, παρ.18). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 72

12/8/2020 8:18:07 µ


Π Ρ Ο Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Έ Σ Ε Π Ι Β Ι Ώ Σ Ε Ι Σ Λ Α Ϊ Κ Ή Σ Π Ί Σ Τ Η Σ Κ Α Ι Λ ΑΤ Ρ Ε Ί Α Σ [ . . . ]

73

τον Π. Λεκατσά η κατάθεση αυτών των δώρων μαρτυρεί τη δυνατή παράδοση των ζωντανών λειψάνων, καθώς τον πρώτο καιρό του θανάτου δεν ξεχωρίζουν το φάντασμα του νεκρού από τον ίδιο το νεκρό49. Όλες οι λεπτομέρειες για τη νεκρική τελετουργική κάλυψη αποβλέπουν με τη μαγική τους επίδραση να εξουδετερώσουν κάθε εναντιότητά του ή πικρία του. Είναι η τελευταία τους επιθυμία να είναι κάποιος κοντά τους, για να τους κλείσει τα μάτια. Τους κλείνουν, επίσης, το στόμα, τη μύτη όχι βέβαια από αισθητικούς λόγους αλλά περισσότερο για ψυχολογικούς, για την προφύλαξη των ζωντανών. Η μυστηριακή αυτή δύναμη που «γεννά» και «σκοτώνει», όπως σημειώσαμε και πιο πάνω, πρέπει να εμποδιστεί να βγει από το κορμί του πεθαμένου και να μπουν σ’ αυτό άλλα πνεύματα και άλλες ψυχές. Κλείνουν το στόμα και τα μάτια και δένουν τα πόδια και τα χέρια για να μην «μετακινηθεί». Αυτά ελευθερώνονται κόβοντας το σχοινί με το οποίο τα είχαν δέσει, την ώρα που ο νεκρός τοποθετείται στον τάφο, αφού τώρα η εκκλησία επιβλήθηκε στις σκοτεινές δυνάμεις. Το νεκρό τον φυλάνε όλη τη νύκτα, για να μην τον δρασκελίσει γάτα. Δεισι­ δαιμονία γνωστή στην Ελλάδα, γιατί αυτή θεωρείται δαιμονικό ζώο, θύμα ή όργανο της μαύρης μαγείας. Μάλιστα, πιστεύουν ότι ο νεκρός μεταμορφώνεται σε ζώο που πέρασε από πάνω του. Εκείνο το οποίο βασανίζει πολύ το νεκρό είναι η δίψα. Στο μέρος που θα ξεψυχήσει αφήνουν για σαράντα μέρες ένα ποτήρι με νερό, γιατί πιστεύουν ότι η ψυχή περιπλανιέται και έρχεται να ξεδιψάσει50. Και έρχεται με πολλές μορφές με κυριότερη αυτή της πεταλούδας51. Αλλά με το νερό δεν ­σταματούν εδώ. Χύνουν το νερό, αν μείνει στάσιμο σε δοχείο, κυρίως παλαιότερα τη βαρέλα, και το αντικαθιστούν με καινούργιο. Ίσως, η ψυχή του πεθαμένου πάνω στη δίψα της δοκίμασε απ’ αυτό και πήρε την ουσία του. Αυτό τείνει να ξεχαστεί καθώς, σχεδόν, παντού υπάρχει κεντρική ύδρευση. Εξακολουθούν, όμως, να ρίχνουν νερό στον τάφο, που προφανώς εξυπηρετεί πρακτικούς σκοπούς, κυρίως υγιεινής, και πιστεύουν ότι το κάνουν για λίγη δροσιά της ψυχής του νεκρού. Αλλά και η προστασία των ζωντανών έχει γι’ αυτούς σημασία. Κατά την έξοδο του νεκρού από το σπίτι σπάνε στην πόρτα ένα πιάτο ξορκίζοντας καθώς πιστεύουν το κακό. Η κίνηση αυτή έχει αποτρεπτικό χαρακτήρα, καθώς ο κρότος που κάνει εκδιώκει τους δαίμονες που εκείνη την ώρα περιτρέχουν, για να μαζέψουν 49. Π. Λεκατσάς, Η ψυχή. Η ιδέα της ψυχής και της αθανασίας της και τα έθιμα του θανάτου, Αθήνα 1957, σσ. 115-116. 50. Π. Λεκατσάς, ό.π., σ. 400. 51. Γ. Δημητροκάλλης, Οι φτερωτές ψυχές και η παράστασή τους στην Τέχνη, Ζυγός, 45 (1981), σσ. 46-57 και Μ.Γ. Μερακλής, Τα θέματα της μεταμορφώσεως και της αναστάσεως του νεκρού, Λαογραφία, 24 (1966), σσ. 94-103. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 73

12/8/2020 8:18:07 µ


74

Δ Η Μ Ή Τ Ρ Ι Ο Σ Ε Λ . ΡΆ Π Τ Η Σ

τις ψυχές για τον Άδη52. Και όταν επιστρέψουν από την κηδεία, πλένουν τα χέρια ρίχνοντας σταυρωτά το νερό προς τα πίσω, για να αποδιώξουν το κακό και να απαλλαγούν από αυτό. Η χρήση γενικά του νερού βασίζεται στην αντίληψη ότι τα πνεύματα δεν μπορούν να διαβούν το νερό, το ποτάμι, τη θάλασσα. Μα και όταν πλησιάζει ο θάνατος και τον αισθανθεί ο μελλοθάνατος, τούς βρέχει όλους με νερό, λέγοντας: «άει ό,τι είπαμε νιρό κι αλάτι», ενέργεια μαγική που σύμφωνα με την ομοιοπαθητική μαγεία θα ενεργήσει κατά τέτοιον τρόπο, ώστε όπως λιώνει το αλάτι στο νερό, να λιώσουν και οι κακίες που τυχόν υπήρξαν μεταξύ τους. Έπειτα, δεν είναι και τελεσίδικη η αναχώρηση του ανθρώπου για την απέναντι όχθη, καθώς πιστεύουν ότι ο νεκρός ζει και μετά τον θάνατο. Ο νεκρός ξαναγυρνά στον επάνω κόσμο κατά διαστήματα και προπάντων το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων και τα Ψυχοσάββατα. Γι’ αυτό βράζουν σιτάρι, πηγαίνουν λουλούδια στον τάφο, κάνουν τα μνημόσυνα, προσφέρουν φαγητά, εκδηλώσεις προσφοράς και αγάπης προς το νεκρό πέρα από την έντονη παρουσία του κοινωνικού στοιχείου. Από τα παραπάνω στοιχεία –και φυσικά δεν παρουσιάστηκαν εδώ στο σύνολό τους όλα εκείνα που συναντούμε στο χριστιανικό εορτολόγιο– μπορούμε να δούμε μια κατ’ αρχήν διατήρηση αρχέγονων μορφών λατρείας να επιζούν στην καθημερινή ζωή και να συντηρούνται στη λαϊκή ψυχή. Μπορεί να άλλαξαν εν μέρει ή και εξ ολοκλήρου στο περίβλημά τους, ωστόσο διατηρούν ανέπαφο τον αρχικό τους πυρήνα. Μπορεί ακόμη να μην είναι σε θέση να δικαιολογήσουν την παρουσία τους, ωστόσο, όμως δείχνουν μια ιδιαίτερη αντοχή στο χρόνο παρά τον εξορθολογισμό και την τήρηση της απόστασης από τους νεότερους.

52. Ν.Γ. Πολίτης, Τα έθιμο της θραύσεως των αγγείων κατά την κηδείαν, ΛΣ, ό.π., τ. Β΄, σσ. 228283. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 74

12/8/2020 8:18:07 µ


ΤΖΊΜΑ ΣΤΑΥΡΟΎΛΑ, ΤΖΊΜΑ ΜΑΡΊΑ*

«ΛΙΘΆΡΙ & ΣΦΉΝΑ», «ΠΈΤΡΑ & ΞΎΛΟ» Aφήγημα της περιοχής των Τζουμέρκων (Πλατανούσα) για τους νερόμυλους

«

Κ

άποτε ένας μάστορας προσπαθούσε να φτιάξει τις μυλόπετρες ενός νερόμυλου. Είχε ετοιμάσει τις πέτρες από καιρό καλοπελεκημένες και καλοσχηματισμένες. Χρησιμοποίησε ντόπιες πέτρες από στουρνάρι για να αντέχουν αλλά και για να αλέθουν καλό αλεύρι. Με τα μυλοσφυριά του έδωσε σχήμα στις πέτρες έτσι ώστε όλες μαζί ενωμένες να σχηματίσουν ένα μεγάλο κύκλο, την μυλόπετρα. Είχε ετοιμάσει και 2 μεγάλα στεφάνια για να μπορέσει να τις σφίξει, να τις δέσει όλες μαζί και να σχηματίσουν την μυλόπετρα. Περικύκλωσε τις πέτρες με τα στεφάνια αλλά όσο και να προσπαθούσε οι πέτρες δεν έσφιγγαν μεταξύ τους. Προσπάθησε πολλές φορές αλλά δεν τα κατάφερνε. Σκεπτικός και απογοητευμένος κάθισε να ξεκουραστεί. Κάποια στιγμή άκουσε μια φωνή να λέει: «μα τι κάνει αυτός ο άνθρωπος εδώ! προσπαθεί να φτιάξει έναν μύλο! τι παιδεύεται! Ο μύλος θέλει λιθάρι και σφήνα, λιθάρι και σφήνα, το στεφάνι γύρω και έτοιμος ο μύλος». «Α! τι καλά είπε ο μάστορας», σαν άκουσε την φωνή, «έτσι θα τον κάνω τον μύλο. Μα τι ήταν αυτή η φωνή!», αναρωτήθηκε. «Ο διάβολος που πέρασε από το μύλο ήταν», σκέφτηκε. Σε μια άλλη εκδοχή, όπως μας περιγράφει ο Κώστας Κολιάκης1, αφηγείται τα εξής: «θυμάμαι τον Νικόλα Λάμπρη, τον καλύτερο τεχνίτη νερόμυλων του χωριού, να φτιάχνει τις μεγάλες μυλόπετρες και να λέει: * Η Σταυρούλα Τζίμα είναι Μέλος ΕΔΙΠ Πληροφορικής στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Υποψήφια Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πατρών. Η Μαρία Τζίμα είναι Παιδαγωγός προσχολική ηλικίας, κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης στην «Τέχνη και Εκπαίδευση», Υποψήφια Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. 1. Ο Κώστας Κολιάκης (ημερομηνία συνέντευξης 06-08-2017), σύμφωνα με τους περισσότερους κατοίκους, είναι αυτός που θυμάται πολύ καλά και πολλά, γεγονότα, ονόματα και ιστορίες, αφού τόσο ο ίδιος και η οικογένεια του βίωσαν πολύ έντονα πολλά γεγονότα στο χωριό λόγω της θέσης του σπιτιού τους αλλά και του μαγαζιού (καφενείο) που διατηρούσε η οικογένειά του στο πιο κεντρικό-κομβικό σημείο του χωριού και πολύ κοντά στον σημερινό εκκλησιαστικό νερόμυλο. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 75

75

12/8/2020 8:18:07 µ


76

Τ Ζ Ί Μ Α Σ Τ ΑΥ Ρ Ο ΎΛ Α , Τ Ζ Ί Μ Α Μ Α Ρ Ί Α

– «Έφτιαχνε κάποιος την μυλόπετρα αλλά οι πέτρες δεν σταθεροποιούνταν μέσα στα στεφάνια. Ο διάβολος που καθόταν σε μια άκρη και παρακολουθούσε τους είπε: – Αν με παίρνατε με το καλό θα σας μαρτυρούσα τι πρέπει να κάνετε. – Εντάξει του απάντησαν θα σε πάρουμε με το καλό. Τότε ο διάβολος τους απάντησε: – «Πέτρα και ξύλο! πέτρα και ξύλο!» και έτσι κατάφεραν να δέσουν (σταθεροποιήσουν) τις πέτρες και να σχηματιστεί η μυλόπετρα».

Ανάλυση-Σχολιασμός Την παραπάνω ιστορία σαν παραμύθι μας αφηγούνταν οι γονείς2 και ο παππούς μας όπως τους την είχε διηγηθεί ο Νικόλα Λάμπρης. Συνήθως την αφηγούνταν όταν συντηρούσαν τις μυλόπετρες3 του νερόμυλου4. «Λιθάρι και σφήνα» και «πέτρα και ξύλο» είναι οι δύο εκδοχές που συναντάμε στις αφηγήσεις, η πρώτη μια πιο ειδική αναφορά στα υλικά που πρέπει να χρησιμοποιηθούν και η δεύτερη μια πιο γενική. Ωστόσο και οι δύο εκδοχές προσδιορίζουν δύο από τα βασικά υλικά για τον σχηματισμό της μυλόπετρας. Το λιθάρι είναι είδος πέτρας και η σφήνα είναι κομμάτι ξύλου με πιο λεπτή και στενή την μία άκρη για να εισχωρεί ανάμεσα στις πέτρες και να τις σταθεροποιεί στην συγκεκριμένη περίπτωση. Δεν γνωρίζουμε αν η παραπάνω ιστορία αποτελεί αφήγημα παλαιότερων γε­ νεών από την γενιά του αφηγητή Νικόλα Λάμπρη. Ωστόσο, το συγκεκριμένο αφήγημα φέρει τα χαρακτηριστικά στοιχεία του μύθου γιατί αποτελεί μια προσπάθεια

2. Η Τζίμα Μαργαρίτα, μυλωνού, μαζί με τον σύζυγό της στον εκκλησιαστικό νερόμυλο της Πλατανούσας από το 1979 έως και το 2010 περίπου, είναι ανιψιά του Νικόλα Λάμπρη. 3. Σε ετήσια βάση και ανάλογα με το πόσα κιλά είχε αλέσει ο μύλος έπρεπε να γίνει συντήρηση στις μυλόπετρες, έπρεπε «να σφυρίσουν τον μύλο», όπως συνήθιζαν να λένε. Κατά την άλεση, η τριβή του καρπού με τις μυλόπετρες είχε ως αποτέλεσμα σταδιακά να λειαίνονται οι πέτρες, ο μύλος δεν μπορούσε πλέον να αλέσει αποδοτικά και οι τεχνίτες έπρεπε να δημιουργούσαν νέα αιχμηρά σημεία στις μυλόπετρες, «δόντια» όπως τα ονόμαζαν. Κατά τη διαδικασία αυτή, αναποδογύριζαν την πάνω μυλόπετρα και με μεταλλικά σφυριά, τα μυλοσφυριά, χτυπούσαν ελαφρά τις πέτρες στις επιφάνειες της πάνω και κάτω μυλόπετρας που έρχονταν σε επαφή. Αντικαθιστούσαν τις φθαρμένες ξύλινες σφήνες και άλλα φθαρμένα μέρη του μηχανισμού άλεσης και τοποθετούσαν ξανά όλα τα μέρη σε θέση λειτουργίας. Η όλη διαδικασία ήταν μια ιδιαίτερη τεχνική που την κατείχαν μόνο οι μυλωνάδες και όσοι ασχολούνταν με τη συντήρηση του μύλου. Η τεχνογνωσία αυτή περνούσε από γενιά σε γενιά και στις μέρες μας τείνει να εκλείψει. 4. Ο εκκλησιαστικός νερόμυλος (Καρζής & Μαγκλάρας, 2002) (Τριάντος, 2009) που υπάρχει έως σήμερα κατασκευάστηκε μετά την κατολίσθηση του 1960 (Γεωργούλας, 1973,σ.503), λειτουργούσε έως το 2010 και στις μέρες μας παραμένει ανενεργός. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 76

12/8/2020 8:18:07 µ


« Λ Ι Θ Ά Ρ Ι & Σ Φ Ή Ν Α » « Π Έ Τ Ρ Α & Ξ ΎΛ Ο »

77

να εξηγηθεί ο τρόπος εύρεσης λύσης στο συγκεκριμένο και βασικό για την εποχή εκείνη πρόβλημα, του τρόπου δημιουργίας της μυλόπετρας. Γι’ αυτό και φέρει το στοιχείο της εξωτερικής παρέμβασης, δηλαδή τη βοήθεια που πρόσφερε ο διάβολος. Γενικότερα, ο μύθος θεωρείται ότι αποτελεί μια προσπάθεια ερμηνείας του κόσμου που μας περιβάλλει και χαρακτηρίζεται από τη δυνατότητα μετάλλαξής του (Μήττα, 2002 σ.165), ενώ όπως αναφέρει ο Ιωάννης Κακριδής, «μένοντας πιστοί στην Ελληνική παράδοση, ονομάζουμε μύθο κάθε ιστορία που προσπαθεί να απαντήσει σε ερωτήματα όπως, πώς γεννήθηκε ο κόσμος, ποιες ανώτερες δυνάμεις τον κυβερνούν, πως πλάστηκε ο άνθρωπος και τα διάφορα ζώα, και άλλα ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο σε μια εποχή που τα όρια της σκέψης αγγίζουν την αντικειμενική αλήθεια» (Κακριδής, και συν., 1986, σ. 14). Πηγή επομένως του μύθου είναι οι απαραίτητες αντιδράσεις της συνείδησης μπροστά στο άγνωστο, και η προσπάθεια να το εξηγήσει (Κακριδής, και συν., 1986, σ. 14). Το συγκεκριμένο αφήγημα αντανακλά τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες και τις λαϊκές δοξασίες που ίσχυαν, παρουσιάζει κοινά στοιχεία όπως ο νερόμυλος, τα δαιμονικά/καλικάντζαροι με παραμύθια και παραλλαγές αυτών ανά περιοχή (ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑΣ), και που θα πρέπει να διασωθεί και να διαδοθεί γιατί αποτελεί ένα κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου μας.

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ί Α

Γεωργούλας Δ. Σωκράτης. (1973). Πλατανούσσα (Λαογραφία-Ιστορία-Ομολογα). Ηπειρωτική Εστία, ΕΤΟΣ ΚΒ΄, σελ. 503. ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑΣ, Οι καλικάντζαροι, ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ, διαθέσιμο στο http://www.kentrolaografias.gr/el/content/οι-καλικάντζαροι. Κακριδής, Ι., Αναστασίου, Γ., Ρούσσος, Ε., Καράγιωργα-Σταθακοπούλου, Θ., Παπαχατζής, Ν., Κακριδή, Ό. & άλλοι. (1986). ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ (Τόμ. 1, 3). Αθήνα: ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ. Καρζής Ανδρέας, Μαγκλάρας Μανόλης. (2002). Μύλοι και μυλωνάδες Προβιομηχανική Ήπειρος. Περί Τεχνών. 2002 ISBN 960-8260-05-1. ISBN-13 978-960-8260-05-4. Μήττα Δήμητρα, Μύθος & Τέχνη: διάλογος για τη διάχυση ορίων, UNIVERSITY STUDIO PRESS, 1η έκδοση, Θεσσαλονίκη 2002, ISBN 960-12-1057-1. Τριάντος Γ. Δημήτρης, Στην σκιά του Ξηροβουνίου, Αθήνα 2009.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 77

12/8/2020 8:18:07 µ


ΠΑΝΑΓΙΏΤΑ Π. ΛΆΜΠΡΗ*

ΣΥΝΟΜΙΛΊΑ ΑΝΆΜΕΣΑ ΣΤΟ «ΚΑΓΚΕΛΆΡΙ» ΤΗΣ ΡΟΔΑΥΓΉΣ ΆΡΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΡΑΦΤΑΝΑΊΩΝ ΙΩΑΝΝΊΝΩΝ

Μ

ε το «καγκελάρι» έχω ασχοληθεί κι άλλες φορές και το έχω προσεγγίσει πολλαπλά1. Βασική αιτία το ότι συνιστά σημαντικό έθιμο της γενέτειράς μου, της Ροδαυγής. Ετούτη τη φορά, έχοντάς το ως αφετηρία, θα προσπαθήσω να δω τη συνομιλία, η οποία υπάρχει μεταξύ αυτού και εκείνου, το οποίο τραγουδιέται και χορεύεται στο χωριό Ραφταναίοι, που ανήκει στον νομό Ιωαννίνων και γειτνιάζει με χωριά του νομού Άρτας. Βέβαια, χωρίς να κομίζω γλαύκα εις Αθήνας, σημειώνω πως, τόσο το εν λόγω τραγούδι όσο κι ο χορός, αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά πολλών χωριών, τα οποία φωλεύουν στις υπώρειες των Τζουμέρκων και του Ξηροβουνίου, αλλά και άλλων της ευρύτερης περιοχής. Ως εκ τούτου δεν σκοπεύω να κάνω αναλυτική προσέγγισή τους, αφού για κείνα του χωριού μου την έχω κάνει ήδη2. Ο λόγος της συγγραφής αυτού του κειμένου έχει ως αφορμή το τραγούδι «καγκελάρι», που άκουσα κάποια στιγμή να άδει ο καταγόμενος από τους Ραφταναίους Θεοφάνης Μάντζος. Καθώς αμέσως εντόπισα τους κοινούς με του «καγκελαριού» της Ροδαυγής στίχους, του ζήτησα να μου το δώσει γραμμένο, όπως και έπραξε. Η προσεκτική μελέτη του στη συνέχεια με έκαμε να θέλω να μιλήσω για τις διαφορές των δύο τραγουδιών, οι οποίες έχουν το ενδιαφέρον τους, όπως, άλλωστε, όλες οι παραλλαγές των δημοτικών τραγουδιών, οι οποίες προκύπτουν, όταν ένα τραγούδι ξεπερνά τα όρια της κοινότητας, που το δημιούργησε, και τραγουδιέται και σ’ άλλες περιοχές. Όσον αφορά, βέβαια, στο «καγκελάρι», δεν είναι γνωστό, τουλάχιστον σε μένα, πού δημιουργήθηκε και χορεύτηκε για πρώτη φορά ή αν είναι αποτέλεσμα σύμπραξης, για παράδειγμα, πολλών πανηγυριωτών, οι οποίοι μετακινούνταν από πανηγύρι σε πανηγύρι κι

* Η Παναγιώτα Π. Λάμπρη είναι φιλόλογος και εργάζεται στη Μέση Εκπαίδευση. 1. & 2. Παναγιώτα Π. Λάμπρη: α) «Ροδαυγή - Το Ρόδο της Αυγής», 2016, σ. 155-169, β) «Το καγκελάρι της Ροδαυγής - Αναζητώντας τις ρίζες - Προοπτικές», «Τζουμερκιώτικα Χρονικά», Καλοκαίρι 2018, σ. 96-102, γ) «Ο χορός καγκελάρι της Ροδαυγής Άρτας - Απόπειρα νοηματικής προσέγγισης του ομώνυμου τραγουδιού», «Τζουμερκιώτικα Χρονικά», Καλοκαίρι 2019, σ. 82-91. 78

soma_final.indd 78

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

12/8/2020 8:18:07 µ


ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ «ΚΑΓΚΕΛΑΡΙ» [...]

79

ένιωθαν την ανάγκη, όπως οι αρχαίοι πρόγονοι3, να μετάσχουν σε κύκλιους χορούς τραγουδώντας οι ίδιοι τον σκοπό! Πάντως, όπου και όπως αν είδε το φως αυτό το χορευτικό δρώμενο, σημασία έχει πως αγαπήθηκε και αγαπιέται από τον κόσμο, με αποτέλεσμα να διαρκεί στον χρόνο. Πριν, λοιπόν, αρχίσει ο εντοπισμός και ο σχολιασμός των διαφορών, ας σημειωθεί πως και στα δύο χωριά, όπως και στα υπόλοιπα που χορεύεται ο χορός «καγκελάρι», συνδέεται με το σημαντικότερο πανηγύρι του χωριού και κατά περίπτωση χορεύεται, ή μάλλον τελείται, δύο ή και περισσότερες φορές μέσα στον ενιαύσιο κύκλο, συνδεόμενος με τις γιορτές της Λαμπρής ή άλλη σημαντική για το κάθε χωριό γιορτή. Έτσι, στη Ροδαυγή χορεύεται παραδοσιακά την Τρίτη της Λαμπρής – πέρυσι, με στόχο ν’ αλλάξει ο χρόνος τέλεσής του, χορεύτηκε την ημέρα της Λαμπρής –, καθώς και στο μεγάλο πανηγύρι του χωριού, στις 27 Ιουλίου, ενώ στους Ραφταναίους χορεύεται στο πανηγύρι του Προφήτη Ηλία, στις 20 Ιουλίου, καθώς και στο πανηγύρι του μοναστηριού της Πλάκας, συνοικισμό του χωριού, το οποίο είναι αφιερωμένο στη Γέννηση της Θεοτόκου και γιορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου. Αλλά ας πάμε στα τραγούδια, τα οποία θα παρουσιαστούν τμηματικά, σε τρία μέρη, προς διευκόλυνση των αναγνωστών. Για τον ίδιο λόγο, πρώτο παρατίθεται το εκάστοτε απόσπασμα από το «καγκελάρι» της Ροδαυγής και δεύτερο εκείνο των Ραφταναίων, στο οποίο θα είναι υπογραμμισμένοι οι στίχοι ή τα ημιστίχια, που μας ενδιαφέρουν. Ροδαυγής / 1ο μέρος 5

Τέτοιαν ώρα ήταν εψές, τέτοια και παραπροψές, στο χορό που χόρευαν όλο αγόρια και παιδιά και κορίτσια ανύπαντρα (δις). Και στη μέση στο χορό κάθεται χρυσός αϊτός και τροχάει τα νύχια του, τα χρυσά φτερούγια του, το Θεό παρακαλεί: «Κύριε, δος μου προθυμιά, να ριχτώ ν’ αρπάξω μια, κι αν δεν την εδιάλεγα, να ’πεφταν τα νύχια μου, τα χρυσά φτερούγια μου».

Ραφταναίων / 1ο μέρος

Τέτοια ώρα ήταν εψές, τέτοια και παραπροψές, στο χορό που χόρευαν όλ’ αγόρια και παιδιά και κορίτσια ανύπαντρα με καινούργια φορεσιά, με καινούργια φορεσιά, με χρυσά κεντήματα,

3. Τζουμερκιώτικα Χρονικά, Π. Π. Λάμπρη, «Το καγκελάρι της Ροδαυγής - […], 2018, σ. 96 κ.ε. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 79

12/8/2020 8:18:07 µ


80

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

5

και στη μέση στο χορό κάθεται χρυσός αϊτός και τσιμπάει τα νύχια του τα χρυσά φτερούγια του, τα χρυσά φτερούγια του, τα βασιλικούδια του, το Θεό παρακαλεί: «Θε μου, δος μου δύναμη να χυθώ ν’ αρπάξω μια κι αν δεν την εδιάλεγα 10 να ’πεφταν τα νύχια μου, τα χρυσά φτερούγια μου, τα χρυσά φτερούγια μου, τα βασιλικούδια μου.

Οι τρεις πρώτοι στίχοι, λοιπόν, με εξαίρεση το δεύτερο ημιστίχιο του τρίτου, είναι πανομοιότυποι και ορίζουν τον χρόνο τέλεσης του χορού, καθώς και το ποιοι συμμετέχουν σ’ αυτόν. Μάλιστα, πρόκειται για μοτίβο το οποίο υπάρχει στην αρχή όλων των παραλλαγών του τραγουδιού, που έχω υπόψη μου. Στο τραγούδι από τους Ραφταναίους τονίζεται πως από τους χορευτές μόνο τα κορίτσια φορούν «καινούργια φορεσιά» με «χρυσά κεντήματα»! Αν και όλοι όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα έραβαν καινούργια ενδύματα για τις γιορτές του Πάσχα, καθώς και για το μεγάλο πανηγύρι του χωριού τους ή, πάντως, φορούσαν εκείνα τα οποία είχαν για επίσημά τους, δεν είναι τυχαίο που ο δημιουργός του τραγουδιού αναφέρεται μόνο στα κορίτσια, τα οποία βρίσκονται στην ακμή της νεότητας και κατ’ επέκταση σε ηλικία γάμου! Πόσο μάλλον, που το ένδυμα, εκτός από τα κάλλη, αναδείκνυε τη νοικοκυροσύνη τους, αφού, όχι σπάνια, το έφτιαχναν οι ίδιες, και, φυσικά, την κοινωνική τους θέση. Στη συνέχεια, ο χρυσός αϊτός4, που κάθεται στη μέση στον χορό, στην παραλλαγή από τη Ροδαυγή «τροχάει τα νύχια του, τα χρυσά φτερούγια του», ενώ σε κείνη από τους Ραφταναίους τα «τσιμπάει»! Ό,τι και να τα κάνει, βέβαια, αυτά συνιστούν μέρος της δύναμής του και της εξουσίας του. Πάντως, τα φτερούγια του είναι χρυσά, κάτι που, πιθανόν, σχετίζεται με το ιδιαίτερα διαδεδομένο είδος του χρυσαετού στην Ελλάδα, αλλά και με τον χρυσό, δείγμα πλούτου και κοσμικής εξουσίας. Αυτό συνδέεται άριστα, θαρρώ, με το δεύτερο ημιστίχιο του έβδομου στίχου της παραλλαγής των Ραφταναίων, όπου τα χρυσά φτερούγια προσδιορίζονται και ως «βασιλικούδια», λέξη, η οποία υπάρχει και στον ενδέκατο, πανομοιότυπο με τον έβδομο στίχο «τα χρυσά φτερούγια μου, τα βασιλικούδια μου»! Στους στίχους έκτο και έβδομο της παραλλαγής της Ροδαυγής η αναφορά «Κύριε, δος μου προθυμιά, / να ριχτώ ν’ αρπάξω μια, κι αν δεν την εδιάλεγα», συναντιέται νοηματικά με το «Θε μου, δος μου δύναμη / να χυθώ ν’ αρπάξω μια κι αν δεν την εδιάλεγα», όγδοο και ένατο στίχο της άλλης παραλλαγής, καθώς χρησιμοποιούνται συνώνυμες λέξεις για την εκφορά των νοημάτων. 4. Τζουμερκιώτικα Χρονικά, Π. Π. Λάμπρη «Ο χορός καγκελάρι της Ροδαυγής Άρτας - […]», 2019, σ. 84-86. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 80

12/8/2020 8:18:07 µ


ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ «ΚΑΓΚΕΛΑΡΙ» [...]

81

Ροδαυγής / 2ο μέρος

Μπαϊραχτάρη στο χωριό, εσύ που σέρνεις το χορό, σαν κλωνί βασιλικό, σαν κλωνάρι αμάραθο, να το ’χα στον κήπο μου να το συχνοπότιζα Τετραδοπαράσκευο και Σαββατοκύριακο. Εσύ που σέρνεις το χορό, κάνε διπλοκάγκελο κάνε καγκελίσματα, κάνε τριτοκάγκελο 15 κάνε καγκελίσματα, κάνε τετροκάγκελο κ.ο.κ. κάνε καγκελίσματα, κάνε σταυροκάγκελο κάνε σταυροκάγκελο, τράβα σιάσε το χορό, είμαι ξένος και θα ιδώ και θα πάω να μολογώ στα χωριά που θα διαβώ, μες τον πέρα μαχαλά 20 και στη δώθε γειτονιά, π’ αγαπώ κι εγώ μια νια, την αφέντρω καλογριά, κι έμαθα πως πέθανε και θα πάω το βράδυ εκεί με λαμπάδες με κεριά, με καθάρια λειτουργιά. Όταν (ή φόντας) πάαινα εκεί μου ’στρωνε παλιό σακί, μου τηγάνιζε τυρί. 10

Ραφταναίων / 2ο μέρος

Συ που σέρνεις το χορό σα κλωνί βασιλικό σαν κλωνάρι αμάραντο να ’τανε στον κήπο μου να το συχνοπότιζα Τετραδοπαράσκευο και Σαββατοκύριακο. 15 Συ που σέρνεις το χορό, κάνε κύκλες στο χορό κάνε διπλοκάγκελο, διπλοκαγκελίσματα διπλοκαγκελίσματα και κλωθογυρίσματα. Συ που σέρνεις το χορό κάνε τριπλοκάγκελο κ.ο.κ. Στα χωριά που θα διαβώ και στην πόλη που θα μπω 20 και θα με ρωτήσουνε τι χορός γινότανε. Τι χορός γινότανε τετρακάγκελος χορός τετρακαγκελίσματα και κλωθογυρίσματα. Και στον πέρα μαχαλά πέθανε μια καλογριά και την πάν’ στην εκκλησιά με λαμπάδες με κεριά 25 μ’ ασημένια θυμιατά τρείς παπάδες πάν’ μπροστά πέντε διάκοι από κοντά ψάλλοντας διαβάζοντας και μοιριολογίζοντας. Συ που σέρνεις το χορό τράβα σιάξε το χορό. Άλλη μια διαφορά υπάρχει στον ένατο στίχο της πρώτης παραλλαγής, που λέει ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 81

12/8/2020 8:18:08 µ


82

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

«Μπαϊραχτάρη στο χωριό»5, ενώ σε κείνη από τους Ραφταναίους, στον δωδέκατο στίχο, μιλάει αόριστα, λέγοντας «Συ που σέρνεις το χορό», ημιστίχιο που το συναντάμε και στον δέκατο τρίτο στίχο της παραλλαγής από τη Ροδαυγή. Αυτό το τελευταίο ταιριάζει και με την πληροφορία που έλαβα από τον Θεοφάνη Μάντζο, σύμφωνα με την οποία τον χορό έσερνε ο γηραιότερος του χωριού, χωρίς να έχει απαραίτητα κάποια συγκεκριμένη κοινωνική θέση, όπως ο «μπαϊρακτάρης», και ακολουθούσαν οι υπόλοιποι άνδρες, οι γυναίκες και τα παιδιά. Κατόπιν, στον τρόπο τέλεσης του χορού, βλέπουμε πως και τα δύο τραγούδια καθοδηγούν τον πρωτοχορευτή να κάνει διπλοκάγκελο, μόνο που σε κείνο των Ραφταναίων προηγείται η οδηγία να «κάνει κύκλες στο χορό», εννοώντας προφανώς τα καγκελίσματα, τα οποία αμέσως μετά προσδιορίζονται και ως κλωθογυρίσματα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, στη συνέχεια, έχει η συνομιλία των στίχων 17-24 και 19-27, της πρώτης και της δεύτερης παραλλαγής αντίστοιχα. Συγκεκριμένα, αφού γίνουν τα καγκελίσματα, ο αριθμός των οποίων καθορίζεται συνήθως από την έκταση του χοροστασιού, από τον αριθμό των μετεχόντων, ακόμα και από τις καιρικές συνθήκες, διατυπώνεται η έγνοια για την ποιότητα του χορού, ο οποίος πρέπει να σιάξει, να πάρει δηλαδή την κανονική κύκλια μορφή του. Στη μεν παραλλαγή από τη Ροδαυγή, εκτός από λόγους τάξης, αυτό γίνεται και διότι στο χορευτικό δρώμενο παρίσταται ξένος6, έτοιμος να μολογήσει την επιτυχία ή την αποτυχία του στα χωριά που πρόκειται να διαβεί, ενώ στην παραλλαγή από τους Ραφταναίους, κάποιο από τα παριστάμενα πρόσωπα, χωρίς να κάνει αναφορά στο σιάξιμο του χορού σ’ αυτό το σημείο, το αφήνει για πιο κάτω, θέλει να ξέρει τι θα πει σχετικά με τον χορό αν τον ρωτήσουν στην πόλη που σκοπεύει να πάει. Παρότι, μάλιστα, στην πρώτη παραλλαγή αναφέρεται ο λόγος για τον οποίο ο ξένος θα διαβεί από χωριά, καθώς υπάρχει, πέραν άλλων, και ερωτικής φύσεως λόγος, στη δεύτερη εστιάζεται η προσοχή μόνο στην περικαλλή κηδεία κάποιας καλόγριας, που στην πρώτη τυχαίνει να είναι και αγαπητικιά του ξένου! Ροδαυγής / 3ο μέρος 25

Σήμερα τα παλικάρια στέκονται σαν τα λιοντάρια. Σήμερα και τα κορίτσια στέκονται σαν κυπαρίσσια. Σήμερα κι οι παντρεμένες στέκονται καμαρωμένες. Μα τον Άγιο Κωνσταντίνο το χορό δεν τον αφήνω.

5. Τζουμερκιώτικα Χρονικά, Π. Π. Λάμπρη «Ο χορός καγκελάρι της Ροδαυγής Άρτας - […]», 2019, σ. 86-87. 6. Τζουμερκιώτικα Χρονικά, Π. Π. Λάμπρη «Ο χορός καγκελάρι της Ροδαυγής Άρτας - […]», 2019, σ. 88-90. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 82

12/8/2020 8:18:08 µ


ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ «ΚΑΓΚΕΛΑΡΙ» [...]

83

Μα τον Άγιο Άι-Θανάση, κι ο χορός δε θα χαλάσει. 30 Μα τον Άγιο Άι-Νικόλα, τι χορός θα γίνει τώρα! Ραφταναίων / 3ο μέρος

30

Μα τον Άγιο Αι-Γιάννη ο χορός πάει γαϊτάνι, μα τον Άγιο Αι-Νικόλα τι χορός θα γίνει τώρα μα τον Άγιο Αι-Σένη αύριο βράδ’ θα φύγουν οι ξένοι μα τον Άγιο Κωσταντίνο το χορό δεν τον αφήνω μα τον Άγιο Αι-Θανάση ο χορός δεν θα χαλάσει μα τον Άγιο Αι-Θανάση κι ο χορός πάει να χαλάσει.

Στους καταληκτικούς στίχους των τραγουδιών παρατηρούμε πως σε κείνο της Ροδαυγής γίνεται αναφορά στα παλληκάρια, που τη μέρα της γιορτής, κατά την οποία τελείται το χορευτικό δρώμενο, «στέκονται σαν τα λιοντάρια», λόγια μέσα από τα οποία προβάλλεται η λεβεντιά και η γενναιότητά τους! Κατόπιν, αναφέρονται τα κορίτσια, τα οποία «στέκονται σαν κυπαρίσσια»! Η παρομοίωση δεν είναι καθόλου τυχαία, αφού το κυπαρίσσι, πέραν άλλων, συμβολίζει το λυγερόκορμο και την ομορφιά των κοριτσιών, που βρίσκονται σε ώρα γάμου! Η τελευταία αναφορά αφορά στις παντρεμένες γυναίκες, οι οποίες «στέκονται καμαρωμένες», όπως μπορούμε να υποθέσουμε, για πολλούς λόγους. Ευτύχησαν να δημιουργήσουν οικογένεια, βασικό προορισμό των γυναικών στις παραδοσιακές κοινωνίες, και, φυσικά, καμαρώνουν για τον άνδρα τους, για τα παιδιά τους, για το νοικοκυριό τους... Τέλος, και τα δύο τραγούδια κλείνουν με αναφορά σε διάφορους αγίους, στους οποίους οι άδοντες ορκίζονται πως θα συνεχίσουν ή θα χαλάσουν τον χορό! Όσο για την επιλογή των ονομάτων τους, αυτή μάλλον είναι τυχαία, προκειμένου να βγαίνει ο ρυθμός. Χάριν του ρυθμού, επίσης, αυτά αποδίδονται λαϊκότροπα, τα οποία επιπλέον προσφέρουν και οικειότητα με το θείο την ώρα του κεφιού, το οποίο, άλλωστε, δεν βιώνεται απόκοσμα, αφού τα πανηγύρια γίνονται με αφορμή κάποια θρησκευτική γιορτή. Κοινά και για τα δύο τραγούδια είναι τα ονόματα των αγίων Κωνσταντίνου, Αθανασίου και Νικολάου. Ενώ στο τραγούδι από τους Ραφταναίους υπάρχει αναφορά και στους αγίους Ιωάννη και Σένη! Ομολογώ πως με παραξένεψε το όνομα του τελευταίου αγίου! Ακόμα κι ο πληροφοριοδότης μου Θεοφάνης Μάντζος δεν γνώριζε ποιου το όνομα κρυβόταν πίσω από το χαϊδευτικό Σένης! Αυτό δεν με ξένισε, διότι, όχι σπάνια, όσοι τραγουδούν δημοτικά τραγούδια, τα οποία γνωρίζουν από παιδιά μέσω της προφορικής παράδοσης, τα επαναλαμβάνουν όπως τα άκουσαν, και ενίοτε οι παραφθορές, οι οποίες προκύπτουν μέσω μη ευκρινών κάποιες φορές ακουσμάτων την ώρα του χορού, ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 83

12/8/2020 8:18:08 µ


84

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

λέγονται και ξαναλέγονται, θεωρούμενες ορθές. Εν προκειμένω, η προφορά είναι σωστή, αλλά ο Αι-Σένης, δεν πρέπει να είναι άλλος από τον Άγιο Αρσένιο! Κλείνοντας αυτή την αναφορά στο «καγκελάρι» της Ροδαυγής και των Ραφταναίων, πιστεύω πως προστέθηκε ένα ακόμα λιθαράκι στο οικοδόμημα που λέγεται «καγκελάρι» και για το οποίο φρονώ πως λείπει μια συγκριτική μελέτη, η οποία θα το αναδείξει, όπως του αξίζει, αφού έχει πανάρχαιες ρίζες7, άρα ζωή πολλών αιώνων, ανακαλεί πλήθος αναμνήσεων στους ανθρώπους του τόπου μας, όπου από χωριό σε χωριό παρουσιάζει μικρές ή πιο μεγάλες παραλλαγές, οι οποίες αναδεικνύουν, στο μέτρο που τους αναλογεί, τη μαγεία της μετάδοσης των λαϊκών διανοημάτων μέσω της προφορικής παράδοσης.

7. Τζουμερκιώτικα Χρονικά, Π. Π. Λάμπρη, «Το καγκελάρι της Ροδαυγής - […], 2018, σ. 96 κ.ε. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 84

12/8/2020 8:18:08 µ


ΝΙΚΌΛΑΟΣ Β. ΚΑΡΑΤΖΈΝΗΣ*

ΠΑΡΟΙΜΊΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΟΙΜΙΏΔΕΙΣ ΦΡΆΣΕΙΣ ΑΠΌ ΤΗΝ ΠΟΙΜΕΝΙΚΉ ΖΩΉ [ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΤΕΥΧΟΣ ]

Παροιμίες που αναφέρονται στα γαϊδούρια ► Άλλα

λογαριάζει ο γάιδαρος, άλλα ο γαϊδουριάρης. Τις τελικές αποφάσεις τις παίρνουν οι ισχυροί, τα αφεντικά. ► Άμα κεντάς το γομάρι, θα τις ακούσεις τις πορδές. Όποιος προκαλεί αναίτια κάποιον, ας αναμένει έντονα την αντίδρασή του. ► Αν άκουγε ο Θεός τους κόρακες, γαϊδούρι δεν θα γκάριζε52. Τα ολέθρια αιτήματα των κακόβουλων δεν εισακούονται από τους σώφρονες και ισχυρούς. ► Αν δεν κλωτσήσει ο γάιδαρος, δεν τον ξεφορτώνουν. ► Άνθρωπος ακάλεστος, γάιδαρος ξεσαμάρωτος. Άνθρωπος αδιάντροπος. ► Αντί να βογκήξει ο γάιδαρος, βογκάει το σαμάρι. Συχνά δεν διαμαρτύρεται ο αδικούμενος αλλά ο αδικών. ► Άξηνε το γομάρι, μίκρυνε το σαμάρι. Αξαίνω-αυξάνω. Ανάγκη αγοράς νέου σαμαριού. Οι αναγκαιότητες υποχρεώνουν τον άνθρωπο να προσαρμόζεται στα νέα δεδομένα. ► Βαράει

η μύγα το γομάρι, το διακόβει το μουλάρι. Διακόβει: ξεπερνάει. το σαμάρι για ν’ ακούσει το γομάρι. Αναφέρεται στους θρασύδειλους οι οποίοι δεν έχουν το σθένος να συγκρουσθούν με τους άδικους και ισχυρούς, αλλά επιτίθενται στους ανίσχυρους και ευάλωτους.

► Βαράει

► Γαϊδούρι

ξεκαπίστρωτο. Ξεκαπίστρωτο, αρνητικό μόριο ξε και καπίστρι (χαλινάρι). Προφανώς πρόκειται για άνθρωπο αχαλίνωτο, ασυγκράτητο περί τα ερωτικά. ► Γαϊδούρι ξεσαμάρωτο. Λέγεται για άνθρωπο αναιδή και αδιάφορο για την μεμπτή κοινωνική του εικόνα. ► Γαϊδούρι που δεν θέλει το σαμάρι, το τρώει ο λύκος.

* Ο Νικόλαος Β. Καρατζένης είναι φιλόλογος. 52. Αρβανίτης Ιωάννης Μ. ό.π. σελ 95. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 85

85

12/8/2020 8:18:08 µ


86

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

► Γαϊδουρινό

το πρόσωπο, ζωή χαριτωμένη. Οι άνθρωποι που, ενώ διαπράττουν απρεπείς και επαίσχυντες πράξεις, αδιαφορούν για την αμείλικτη κριτική της κοινής γνώμης και ζουν στον κόσμο τους. ► Γομάρα δεμένη, ζημιά δεν κάνει. ► Δεν

είναι άξιος να μοιράσει δυο γαϊδουριών άχυρο. έχει ούτε κουτσό γομάρι. ► Δεμένος γάιδαρος, νοικοκύρης αναπαυμένος. ► Δεν

► Είναι πάλι για τον γάιδαρο καβάλα. Απειλείται εκ νέου η αξιοπρέπειά του γιατί

είναι αδιόρθωτος, δεν συνετίζεται, υποτροπιάζει. γομάρι είναι στο Πέτα ή πολλά γομάρια στο Πέτα. ► Έσταξε η ουρά του γαϊδάρου. Κατά τον μύθο, αφού έβγαλαν τον γάιδαρο από το πηγάδι, ανησυχούν μήπως στάξει η ουρά του μέσα στο νερό και το λερώσει. Το επιμύθιο: κάποιοι ενδιαφέρονται δήθεν να διορθωθούν ή να αποφευχθούν ασήμαντα προβλήματα, ενώ στον τόπο τους δεν έχει μείνει τίποτε όρθιο (φαρισαϊσμός). ► Ένα

► Κάλλιο

γουμαρόδενε παρά γουμαροχάλευε. Χαλεύω: αναζητώ. τον γάιδαρο και το φόρτωμα. Ανάλογα με τις δυνάμεις και οι ευθύνες. ► Κατά φωνή και ο γάιδαρος. Με την ίδια σημασία: Λύκου εμνήσθης, πάρεστιν ούτος. ► Και παντρεμένος γάιδαρος και ανύπαντρος γομάρι. ► Και τα βαριά και τ’ αλαφριά στο γάιδαρο. ► Κι αν πάει ο γάιδαρος στον γάμο ή νερό θα κουβαλήσει ή ξύλα. ► Κλωτσιούνται τ’ άλογα, την πληρώνουν τα γαϊδούρια. Οι αντιθέσεις και συγκρούσεις των ισχυρών πλήττουν τους αδύναμους. ► Κατά

► Μην

γελάσεις γάιδαρο γιατί θα τον καβαλικέψεις.

► Νά

’μουν το Μάη γάιδαρος, τον Αύγουστο κριάρι όλο το χρόνο κόκορας και γάτος τον Γενάρη. ► Ξεραγκιανός γάιδαρος ξεπατωμός στ’ άχυρα. Υπαινιγμός για εκείνους, που πα-

ραμένουν ισχνοί και λιπόσαρκοι, ενώ καταναλώνουν υπέρ του δέοντος τροφή.

► Ο

νοικοκύρης θα βγάλει τον γάιδαρο από τη λάσπη. ο γάιδαρος κι αυτός καβάλα. Ο καιροσκόπος και ο ιδιοτελής δεν έχουν ενδοιασμό και μέτρο στην επιδίωξη του συμφέροντος. ► Όποιος πονάει αληθινά, γαϊδουρινά φωνάζει. ► Ο παράς κάνει και τον γάιδαρο παπά. Το χρήμα ως μοναδικό κίνητρο εξωθεί ανθρώπους χωρίς ήθος και αναστολές προς επαγγέλματα τα οποία απαιτούν ακεραιότητα χαρακτήρα, αγάπη και αφοσίωση σε αυτά. ► Όπου

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 86

12/8/2020 8:18:08 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

87

Ο Αραπάκης σε έξαρση οργής. Αλίμονο στον εισβολέα, που θα κάνει ένα ακόμη βήμα μπροστά. Στη στάνη του Βάιου Νάκα, στα χειμαδιά της Βόνιτσας, Δεκέμβρ. 2015.

Το λάιο το κριάρι απολαμβάνει τη γλυκιά συντροφιά των θηλυκών του κοπαδιού χωρίς να του «καίγεται καρφί» για τις προκαταλήψεις «για το λάιο πρόβατο». Στο κοπάδι του Σίμου Ζιάγκα, στη Σαμαρίνα, Ιούλιος 2018. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 87

12/8/2020 8:18:08 µ


88

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

► Όταν

έμαθα τον γάιδαρο να μην τρώει, ψόφησε. Αντίστοιχη αυτής η αρχαία ρήση: ότε γαρ έμαθεν ο όνος μη τρώγειν, τότε απέθανεν53.

► Παλιός

γάιδαρος δεν βγάζει καινούρια περπατησιά.

► Πετάει ο γάιδαρος, πετάει. Ο πειθαναγκασμός των αδυνάμων από τους ισχυρούς

στο μεγαλείο του. ρωτάει τον γάιδαρο, αν θέλει το σαμάρι.

► Ποιος

► Σκάει γάιδαρος: Η ζέστη είναι τόσο αφόρητη, ώστε υποφέρει και ο ανθεκτικός

γάιδαρος γάιδαρο. Για τον επίμονο, πείσμονα και ανυποχώρητο. ► Σαράντα μύγες κάθονταν στου γομαριού τ’ αρχίδια. Γεγονός αδιάφορο για τους πάντες. ► Στο λόγγο ψοφάει το γομάρι, στο σπίτι η ζημιά54. ► Σκάει

► Την

έχει δεμένη την γαϊδούρα του. ανταμ(ι)κό το γομάρι το τρώει ο λύκος. Ανταμικό: μισιακό. ► Του ανθρώπου του λένε μια φορά, του γαϊδάρου δέκα. ► Τού πηγαίνει σαν η σέλα στο γάιδαρο. Ειρωνικά για κάτι αταίριαστο. ► Του παπά είναι το σιτάρι, του παπά και το γομάρι. Η ευθύνη για τη ζημιά βαραίνει, τον ίδιο τον ιδιοκτήτη. ► Του χάριζαν έναν γάιδαρο κι αυτός τον κοίταγε στα δόντια. Λέγεται για τον αχάριστο, κακόπιστο και σχολαστικό, ο οποίος αντί να ανταποδώσει την ευεργεσία, προβάλλει επιπλέον αξιώσεις. ► Του χάριζαν έναν γάιδαρο κι αυτός ήθελε και το σαμάρι. ► Το

Παροιμίες σχετικές με τα μουλάρια και τα άλογα α) Μουλάρια ► Ακριβός

στο καρφί και φτηνός στα πέταλα.

► Από το καρφί έχασε και το πέταλο. Από φιλαργυρία δεν δαπάνησε λίγα χρήματα

(ν’ αγοράσει ένα καρφί), οπότε έπαθε μεγάλη καταστροφή γιατί έχασε πολύτιμα αποκτήματα.

► Δος

του φτωχού να φάει, γυρίζει και σε καβαλάει.

► Ζωή

στα μουλάρια του. Αναφέρεται με ειρωνική χροιά σ’ εκείνον που καταστράφηκε οικονομικά γιατί τα μουλάρια που του απέμειναν, είναι αμελητέα

20.

53. Φιλόγελως εκ του Ιεροκλέους και Φιλαγρίου του Γραμματικού, εκδ. Εξάντας, Αθήνα 1999, σ. 54. Φίλος Στέφανος Μ., Τα Τζουμερκοχώρια, Αθήνα 2000, σ. 642.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 88

12/8/2020 8:18:08 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

89

περιουσία πλέον. Άλλη εκδοχή: Εφόσον έχει τα μουλάρια, θα ξεκινήσει τον αγώνα της ζωής από την αρχή. ► Καλιβώνει τον ψύλλο. Για όποιον έχει εκπληκτικές ικανότητες και επιτηδεύεται

σε πολλές δράσεις.

► Μια στο καρφί και μια στο πέταλο. Για τον ευφυή και συγκροτημένο, ο οποίος

δίνει εύστοχες απαντήσεις σε όλα τα ζητήματα, που καλείται να αντικρούσει.

► Ο

καβαλάρης τον πεζό δεν τον πιστεύει.

► Όταν γεννήσουν τα μουλάρια, αρχ. ελλην.: έως ημίονοι τέκωσιν. Με παρόμοια

σημασία: όταν ασπρίσει ο κόρακας. Τα μουλάρια είναι στείρα. Επομένως εκείνο για το οποίο εν προκειμένω γίνεται λόγος, είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί.

► Πρέπει

να το σηκώσεις το σαμάρι για να δεις τις πληγές.

► Ρώτησε κάποτε ο αγωγιάτης το φορτωμένο μουλάρι: Τι προτιμάς τον ανήφορο

ή τον κατήφορο; Χάθηκε το ίσιωμα αφεντικό; απάντησε εκείνο.

► Τα

τίναξε τα πέταλα. Πέθανε. Τα άλογα και τα μουλάρια, όταν ψοφούν, φουσκώνουν και τεντώνουν τα πόδια τους στον αέρα μαζί με τα πέταλα. ► Τα φόρτωσαν όλα στην καμπούρα του. Έγινε το εξιλαστήριο θύμα. ► Την έκοψε την ίγγλα. ίγγλα: ζώνη που περνούσε κάτω από την κοιλιά του ζώου για να κρατεί σφιχτά το σαμάρι στο σώμα του. Όταν κοβόταν η ίγγλα, το σαμάρι μαζί με το φορτίο έπεφταν στο έδαφος. Αν το μεταφερόμενο προϊόν ήταν γαλακτοκομικό, αχρηστευόταν. ► Τον έχει μια ζωή πανωγόμι. Λέγεται για κάποιον οκνηρό και ανάξιο, ο οποίος ζει παρασιτικά εις βάρος συγγενών του. Πανωγόμι ή πανωσάμαρα: επάνω + γόμος-γέμω: το επιπλέον φορτίο. «Στις μετακινήσεις των νομάδων τα μουλάρια πέρα από το κυρίως φόρτωμα, τις μεριές, κουβαλούσαν πανωσάμαρα κάποιο μικρό παιδί, ένα γερασμένο μέλος της οικογένειας, κάποιο άρρωστο ή αποσταμένο πρόβατο… χωρίς μουλάρια δεν υπάρχει νομαδική κτηνοτροφία, το νομαδικό τσελιγκάτο είναι άρρηκτα δεμένο με το καραβάνι των μουλαριών55». Ενδεικτικά τα παραδείγματα: Τα τσελιγκάτα που παραχειμάζουν το 1847 στην Αιτωλία και Ακαρνανία διαθέτουν 10.000 φορτηγά ζώα56. Ο περιηγητής Henry Holland συναντάει το 1812, μεταξύ Άρτας-Ιωαννίνων ένα καραβάνι με χίλια μουλάρια που μεταφέρουν στα χειμαδιά τις οικογένειες των ποιμένων της Πίνδου57.

55. Καρατζένης Νικ. Β, Πώς χάσαμε χίλια τριακόσια πρόβατα, Φιλ/δα 2017, σ. 72. 56. Εφημ. Αιών, φύλλο 787, 14-6-1897. 57. H. Holland, Ταξίδια στα Ιόνια νησιά, Ήπειρο, Αλβανία, Μετάφραση Χρ. Ιωαννίδη, 1989, σ. 87-88. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 89

12/8/2020 8:18:08 µ


90

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

Από τα μικρά τους χρόνια τα παιδιά των νομάδων εκπαιδεύονται στα δύσκολα. Ο Λάμπρος Σ. Τσιλιγιάννης καβάλα σε ξεσαμάρωτο και ξεκαπίστρωτο μουλάρι. Στον Αστακό Ακαρνανίας, Μάιος 1990.

Εικόνα από τα περασμένα. Καλπασμός προς το όνειρο. Οι έφιπποι νεανίες από αριστερά: Βαγγέλης Σταμουλάκης, Γιαν. Ζαχαράκης, Νικ. Φυτόπουλος, Πάνος Φραγκολιός. Αγ. Κων/νος Βόνιτσας, Μάρτ. 2016. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 90

12/8/2020 8:18:08 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

91

► Το

μουλάρι στην καβάλα φαίνεται. Για να αξιολογηθεί κάποιος υφίσταται την ανάλογη δοκιμασία. ► Του έχει περάσει χαλινάρι ή τον σέρνει από το καπίστρι. Αναφέρεται σε άνθρωπο που τού έχει αφαιρεθεί πλήρως η αυτόβουλη δράση και έχει μετατραπεί σε υποχείριο κάποιου. ► Του αγωγιάτη η φορτωτήρα στρώνει τη μούλα και τη Γιαννούλα. φορτωτήρα: λεπτό διχαλωτό ξύλο που το χρησιμοποιούσαν ως αντιστήριγμα για το φόρτωμα των ζώων. Η παροιμία απηχεί αντιλήψεις και πρακτικές που κυριάρχησαν επί αιώνες και είχαν αναγάγει τον ξυλοδαρμό ως μέσο σωφρονισμού ανθρώπων και ζώων. ► Τον πατάει το σαμάρι. Κάποια έγνοια τον βασανίζει για κάτι που άφησε ημιτελές. ► Του φτωχού το εύρημα ή καρφί ή πέταλο. Το πεπρωμένο δεν βοηθά τον άπορο, ακόμη και να βρει κάτι, αυτό δεν είναι θησαυρός, παρά μηδαμινής αξίας αντικείμενο. ► Φυλάξου

από κλωτσιάρικο μουλάρι. ξεφόρτωσε τα στήθια μου σαπίσαν58. Από δημοτικό τραγούδι. Αναφορά στην επίπονη και επώδυνη εργασία του αγωγιάτη.

► Φόρτωσε,

► Χαμηλοφόρτωνε και ψιλοτραγούδα. Ψιλοτραγουδώ – ψιλά τραγούδια: τραγού-

δια με ψιλούς ήχους, γλυκά τραγούδια. Το φόρτωμα είχε την τεχνική του. Όταν τοποθετούσαν το φορτίο στη μέση του σαμαριού, όλα έβαιναν καλώς, όταν όμως το φόρτωναν ψηλότερα, το βάρος δεν ισορροπούσε στο κορμί του ζώου και ήταν ενδεχόμενο το μουλάρι να ρίξει το φορτίο (να τα γείρει). Επομένως όποιος χαμηλοφόρτωνε ήταν ανέμελος και βέβαιος ότι θα φτάσει στον προορισμό του χωρίς ταλαιπωρίες γι’ αυτό και έπαιρνε ψιλά τραγούδια για να ξεχάσει τη μακρινή πορεία.

β) Άλογα ► Άμα

σκοντάψει τ’ άλογο, όλοι τυφλό το λένε. τα βαρβάτα τ’ άλογα στα χαμηλά γαϊδούρια. Αρχ. ελλ., «Αφ ίππων επ’ όνους59». Απ’ τα ψηλά στα χαμηλά… ► Άστραψε στο Ζάλογγο, δέσ(ε) το μέσα τ’ άλογο. ► Απ’

► Βάζουν το κάρο μπροστά από το άλογο. Υπαινιγμός για τους απερίσκεπτους οι

58. Θέρος Άγις, Τα τραγούδια των Ελλήνων, Αθήνα 1909, σ. 304. 59. Ζηνόβιος, Επιτομή παροιμών, 2.77, 2.33. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 91

12/8/2020 8:18:08 µ


92

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

οποίοι αποτυγχάνουν στους στόχους τους γιατί χρησιμοποιούν με λανθασμένο τρόπο τα εργαλεία στην εργασία τους. ► Γυναίκα

και άλογο ποτέ σου μην δανείσεις.

► Δάνεισε

το άλογό σου, να σου φέρουν το πετσί του. μου είναι το άλογο κι όπου θέλω το δένω. Προς τους περίεργους και ενοχλητικούς, που ασχολούνται με ξένες υποθέσεις. ► Δυο άλογα σ’ ένα παχνί δεν κάνουν. ► Δικό

► Έγινε

αλογόπορδος ή έγινε κριτσπέταλος. Λέγεται σε περιπτώσεις που επικρατεί θορυβώδης αναστάτωση, χαμός. Αλογόπορδος: Η φασαρία και το κακό που γίνεται όταν πολλά άλογα μαζί καλπάζουν και πέρδονται. Κριτσπέταλος: Κριτς: ηχοποιημένη λέξη από τον θόρυβο που κάνουν τα πέταλα των μουλαριών, όταν πορεύονται φορτωμένα σε δρόμο με χαλίκια και στουρναρόπετρες. Κριτσιανάω: μασώ κάτι σκληρό. Κριτσιανάει τα δόντια από το κρύο. Κριτσιοτόπι: έδαφος πετρώδες. Κριτσιανοβολάει: βροντά κι αστράφτει ο ουρανός. ► Έφταιξε το άλογο και δέρνουν το σαμάρι. ► Ζεύκι

ο αγάς στο άχυρο και τ’ άλογό του στα παλιούρια. Ζεύκι: καλοπέραση. Ο λόγος αφορά τους ατομικιστές οι όποιοι φροντίζουν τον εαυτούλη τους και αδιαφορούν για τους άμεσους συνεργάτες τους, των όποιων η συνεισφορά είναι καθοριστικής σημασίας για τη δική τους ύπαρξη.

► Η

φοράδα θέλει πρώτα χάιδεμα και ύστερα καβάλα. Κατά τον μύθο ποιμένας καβαλάρης στη φοράδα του επισκεπτόμενος τον κουμπάρο του στο κονάκι εκείνου βρήκε την κουμπάρα μόνη. Ο επισκέπτης κουμπάρος χωρίς τη δημιουργία κατάλληλου κλίματος προέβη σε ερωτική επίθεση προς την κουμπάρα, η οποία τον χτύπησε με το τηγάνι στο μέτωπο και τον σημάδεψε. Φεύγοντας ο ατυχήσας συνάντησε τον σύζυγο της κουμπάρας, ο οποίος τον γύρισε πίσω για φιλοξενία. Ο παθών αιτιολογώντας το σημάδεμα του είπε ότι τον κλώτσησε η φοράδα του. Γενομένης περαιτέρω συζητήσεως για «το κλώτσημα της φοράδας» η κουμπάρα παρενέβη και είπε την παροιμιώδη τούτη φράση με όλα τα υπονοούμενα αφήνοντας άναυδο τον ερωτύλο κουμπάρο. Επιμύθιο: Με ήπιο και όχι με αγροίκο τρόπο ο άνθρωπος πετυχαίνει αποτελεσματικά τις επιδιώξεις του. ► Η φοράδα σαράντα πουλάρια γέννησε, μα το πανωγόμι δεν της έλειψε. Πανωγόμι: το επιπλέον φορτίο, πανωσάμαρα. Ο λόγος για τους αναίσθητους και άπληστους οι οποίοι εκμεταλλεύονται δια βίου αυτούς που τους προσέφεραν πλήθος αγαθών. Άλλη εκδοχή: Τα αχάριστα παιδιά όχι μόνον δεν ανακουφίζουν τους γονείς τους αλλά τους υποχρεώνουν να εργάζονται σκληρά για εκείνα. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 92

12/8/2020 8:18:08 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

93

► Καλοχαιρέτα τον πεζό, όταν καβαλικεύεις για να σε χαιρετάει κι αυτός, σαν ξεκαβαλικεύεις. ► Κολλάει σαν την αλογόμυγα ή του έγινε τσιμπούρι. Αναφορά στον ενοχλητικό και αγενή που δεν έχει αίσθηση του μέτρου. ► Κλωτσιούνται τ’ άλογα, αλίμονο στα σαμάρια. ► Κορόιδευε τον καβαλάρη πώς του κρέμονταν τα ποδάρια. ► Κουτσός στη ράχη έτρεχε να φτάσει καβαλάρη. ► Μικρό

χαλινάρι άγριο άλογο μερεύει.

► Ο

γρίβας θέλει την ταή πριν πέσει καταή. Ταή: τροφή. κάμποι τρέφουν άλογα και τα βουνά παλικάρια. ► Ο κλέφτης δεν έχει πού να δέσει το άλογό του. ► Όποιος καβαλικεύει ξένο άλογο, μεσοστρατίς πεζεύει. ► Όταν κλωτσιούνται τ’ άλογα, χαρά στους σαμαράδες. ► Όταν ψοφάνε τ’ άλογα, χαίρονται τα γαϊδούρια. Ο θάνατός σου η ζωή μου. όταν χάνονται οι ανώτεροι, οι μετριότητες προσδοκούν στην ατομική τους ανέλιξη. ► Οι

► Προ,

βλάχε μου, την ταή, προτού το βρει η σακαή. Σακαή: ασθένεια των αλόγων με συμπτώματα καταρροή από τις μύτες και βαθύ βήχα. Η πρόβλεψη και η φροντίδα είναι καθοριστικοί παράγοντες για τη διαφύλαξη των αγαθών. Αν φτάσει η ώρα μηδέν, η ζημιά είναι ανεπανόρθωτη.

► Σαράντα

το άλογο, εξήντα το σαμάρι.

► Στη σέλα του αλόγου του έχει τη νεκραλλαξιά του. Οι νομάδες δεν ήξεραν πού

θα τους βρει ο χάρος γι’ αυτό οι προχωρημένοι στην ηλικία στις μετακινήσεις τους κουβαλούσαν μαζί τους την αλλαξιά που θα τους έβαναν, όταν πεθάνουν, την είχαν σ’ έναν τρουβά μαζί με το σάβανο60.

► Το

άλογό μου είναι οκνό κι η στράτα είναι μεγάλη. Οκνό: οκνηρό. άλογό του φόρτωσε πέντε σακιά αλεύρι και πανωγόμι φόρτωσε δυο τροβάδια ακόμη ή πέντε από δω, πέντε από κει (σακιά αλάτι) και είκοσι πανωγόμι61. ► Του τεμπέλη τ’ άλογο ο θεός το τρέφει. ► Το

Σχετικές με τη ζωή και τη συμπεριφορά των τζομπανόσκυλων ► Αγριεύει

ο καιρός στα βουνά, αγριεύουν και τα σκυλιά.

60. Χατζημιχάλη Αγγελική, Σαρακατσάνοι, τ. Α΄, Αθήνα 1957, σ. ροή. Καρατζένης Ν.Β, Οι Νομάδες, ό.π, σ. 138. 61.Φυτιλής Γ.Α, Η λαλιά των Σαρακατσάνων, σ. 304. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 93

12/8/2020 8:18:08 µ


94

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

► Αλάργα

από οβριό κι από σκυλί. Αλάργα: μακριά. δεν κουνήσει η σκύλα την ουρά, δεν πάει το σκυλί από κοντά. ► Αν ήταν η δουλειά καλή, θα δούλευαν και τα σκυλιά. ► Άσε (άφησε) το σκυλί και ας γαβγίζει. Χαρακτηρίζει εκείνον που ενοχλεί με τα λόγια αλλά δεν προβαίνει σε ενέργειες βλαπτικές. ► Άσπρος σκύλος, μαύρος σκύλος, όλοι οι σκύλοι μια γενιά. ► Άσπρο είναι και το χιόνι, αλλά το κατουράνε τα σκυλιά, μαύρο το χαβιάρι, αλλά το πουλάνε με το δράμι. Υπαινιγμός υποτιμητικός για τις ξανθές γυναίκες, τιμητικός για τις μελαχροινές. ► Αυτή τη μέρα δεν αρταίνονται ούτε τα σκυλιά. Δεν αρταίνονται: νηστεύουν. ► Αυτός είναι χαμένο σκυλί. Είναι ανόητος. ► Αν

► Βασιλική

διαταγή και τα σκυλιά δεμένα.

► Γαμπρό,

αν κάνεις, και το σκυλί του συμπέθερο θα το πεις. νηστική και σκυλί χορτάτο. Η γάτα θα κυνηγήσει και θα βρει τροφή, αν το τζομπανόσκυλο βγει στο κυνήγι, εγκαταλείπει το κοπάδι

► Γάτα ► Δεν

πατάει χάρος στο μαντρί, αν έχεις σκυλιά καρδακλίτικα. Καρδακλίτικα: ατρόμητα, με καρδιά (σθένος). ► Δεν πρέπει αχάλαγο τυρί σε σκυλίσιο τομάρι. Αναφορά σε αταίριαστα πράγματα. ► Δεν τρώνε όλα τα σκυλιά στον ίδιο κορύτο. Κορύτος ή κορύτα: μακρόστενη κατασκευή από ξύλο ή σίδερο για να ρίχνουν τροφή ή νερό στα ζώα. ► Δεν το κολλάν ούτε τα σκυλιά. Για φαγητό άνοστο. ► Δεν φυλάνε όλα τα σκυλιά πρόβατα. Τα ζαβά τα σκυλιά τα φυλάνε. Ζαβά: άγρια και θαρραλέα. ► Διάβηκε η σκύλα το λαγό. Ενίοτε οι άξιοι άνθρωποι παραγκωνίζονται από τους ανάξιους, οπότε χάνεται η έννοια του μέτρου. ► Δουλεύει σαν το σκυλί. ► Έβαλε

την ουρά κάτω από τα σκέλη του. Αισθάνθηκε ντροπή για απρεπή συμπεριφορά. ► Έγινε μασκαράς των σκυλιών. Έχασε την αξιοπρέπειά του, έγινε γελοίος. ► Εγώ το λέω του σκύλου μου και ο σκύλος στην ουρά του. Αναβλητικότητα, μετάθεση ευθυνών. ► Έδειρε το σκυλί γιατί ήθελε καθάρια κουλούρα. Τιμωρείται όποιος στερείται αυτογνωσίας και έχει υπερβολικές απαιτήσεις. ► Είδε τα σκυλιά απ’ αλάργα και λάκισε στα ρουμάνια. ► Είναι αποσταμένος γιατί κλάριζε τα σκυλιά. Κλαρίζω: κόβω κλαδιά. Λέγεται ειρωνικά για οκνηρό άνθρωπο, τα σκυλιά δεν τα κλαρίζουν αλλά τα γίδια. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 94

12/8/2020 8:18:08 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

95

Μαύρισε η στρούγκα, βούλιαξε, τα στρουγκολίθια σειώνται*, από τα λάια πρόβατα με τα χοντρά κουδούνια. *σειώνται: σείονται. Τα χίλια πρόβατα του Γιάννη Ζ. Ανθούλη στη Σαμαρίνα, Αύγ. 2018.

Εμφανώς θροϊσμένα* τα «κομμένα πρόβατα»*. Περιμένουν τον «καλόν ποιμένα» να τα επαναφέρει στο κοπάδι. [*θροϊσμένα: θορυβημένα, *«κομμένα»: πρόβατα που αποξεχάστηκαν στη βοσκή, ενώ το κοπάδι έχει απομακρυνθεί.] Στο κοπάδι του Βάιου Νάκα, Αγ. Κων/νος Βόνιτσας, Μάρτ. 2018. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 95

12/8/2020 8:18:09 µ


96

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

► Είναι

για τα σκυλιά. Είναι άχρηστο, για πέταμα. μουτρωμένη, σαν να της έφαγε η σκύλα το αλεύρι. ► Είναι σκυλί κολοβό ή είναι σκυλί Αγαρηνό. Πρόκειται για μοχθηρό και ανελέητον άνθρωπο. ► Είναι σαν σκύλα γεννημένη. Υπαινιγμός για γυναίκα λιπόσαρκη και καχεκτική. ► Έφαγε από σκυλί. Υπέμεινε τα πάνδεινα στωικά και αδιαμαρτύρητα. ► Έχει το σκυλί Τετράδη; (Τετάρτη). Δεν νηστεύει δηλαδή. Αναφορά σε άνθρωπο ακρατή, ο οποίος δεν κάνει διάκριση ούτε σε τόπο, χρόνο ή καταστάσεις. ► Εκεί που τρώει το σκυλί ψωμί, κουνάει και την ουρά του. ► Εμείς ψωμί δεν είχαμε και οι σκύλοι πίτες σέρναν. ► Είναι

► Ζαβό

σκυλί πίσω δεν κάνει. Για όποιον είναι ανυποχώρητος, άκαμπτος.

► Η

βλάχα χόρευε και η σκύλα έτρωγε τ’ αλεύρι. νοικοκυρά ζυμώνει κι η σκύλα τρώει τ’ αλεύρι. ► Η σκύλα από τη βία της κάνει γκαβά κουτάβια. Γκαβά: τυφλά. ► Η

► Και του κολοβού σκυλιού κρεμάει κουδούνια. Υπαινιγμός για τους μυθομανείς

και ψευδολόγους. την πίτα ολόκληρη και το σκύλο χορτάτο. ► Κακό σκυλί ψόφο δεν έχει. Για τον δύστροπο άνθρωπο που ζει πολλά χρόνια και παιδεύει τους οικείους του. ► Κάθονταν όλη τη νύχτα στον κώλο σαν το σκυλί. Για την περίπτωση του ποιμένα που βρίσκεται σε επιφυλακή για να φυλάξει το κοπάδι ή για την περίπτωση εκείνου που υποφέρει από πόνους και μένει άγρυπνος. ► Κάνε το σκύλο φίλο σου, μα το ραβδί σου κράτα. ► Κάποτε έτρωγαν και τα σκυλιά μπουκουβάλα. Μπουκουβάλα: πρόχειρο φαγητό, ζεστό καλαμποκίσιο ψωμί τριμμένο με λάδι ή βούτυρο. ► Κατά το αφεντικό και ο σκύλος. ► Κατά τη στάνη και τα τζομπανόσκυλα. ► Και

► Λύσσιαξε

σαν το σκυλί και πήρε τα πλάγια. Οργίστηκε παράφορα.

► Λυσσοδέρνονται τα σκυλιά, άραξε ο λύκος από τη λυκοποριά. Λυσσοδέρνονται:

λυσσομανούν, λυκοποριές: περάσματα λύκων.

► Μακάρι να γεννήσει η σκύλα δέκα σκυλάκια και όλα άσπρα. Υπέρμετρη μαται-

οδοξία και πλεονεξία. σκύλοι και αλέστε και αλεστικά μη δίνετε. ► Με το στανιό σκυλί πρόβατα δεν φυλάει. Στανιό: με καταναγκασμό. ► Μήτε στου εχθρού σου το σκυλί. Ευχή να μη συμβεί κάποια βαριά συμφορά σε άνθρωπο. ► Μπροστά φίλος, πίσω σκύλος. ► Μπάτε

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 96

12/8/2020 8:18:09 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

97

► Να ’μουν γάτα το χειμώνα και σκυλί το καλοκαίρι και μικρό παιδί στο γάμο και με γένια στο τραπέζι. ► Ο

δρόμος είναι ανοιχτός και τα σκυλιά δεμένα. πηγαίνει παραμπροστά, απαντάει και τα σκυλιά. Οι πρωτοπόροι που ανοίγουν δρόμους είναι εκτεθειμένοι στους κινδύνους. ► Ο σκύλος δεν δανείζει κόκκαλα. ► Όσα σκυλιά γαβγίσανε, όλα λύσσα τά ’πιασε. Οι μοχθηροί πρώτα κάνουν κακό στον εαυτό τους. ► Ούτε το λυσσάρικο το σκυλί δεν χύνεται στο αφεντικό του. Χύνεται: ορμά, επιτίθεται. ► Όποιος

► Παλιό

σκυλί δεν γαβγίζει χωρίς αιτία ή του γέρου το σκυλί δεν γαβγίζει χωρίς αιτία. ► Πάρε νύφη από σειρά και σκύλα από κοπάδι. ► Πήγε σαν το σκυλί στ’ αμπέλι. ► Περνάει σαν το σκυλί στον άλυσσο. ► Ποδάρι από σκυλί πατσάς δεν γίνεται. ► Ρώτησαν το σκύλο: πόσο κάνεις ως τα Γιάννενα; Κατά τους ανθρώπους που θα

βρω στον δρόμο μου.

► Σαν

αφέντης φάε και πιε και σαν σκύλος δούλευε. τον σκύλο με τη γάτα. ► Σαν τον σκύλο με την καλύβα, το καλοκαίρι ήταν μεγάλη, το χειμώνα μικρή. Αναφορά στον άνθρωπο που στερείται αυτογνωσίας και δεν ικανοποιείται με τίποτα. ► Σαν τον σκύλο που ούτε αυτός το ’τρωγε, ούτε στον άλλον το ’δινε. Αναφορά στον έντονο ατομικισμό αλλά και στη μικροψυχία. ► Σκοτώσαμε τη σκύλα, αφήσαμε τα κουτάβια. Το κακό θα διαιωνισθεί, δεν αντιμετωπίστηκε ριζικά. ► Σκυλί δεμένο πρόβατα δεν φυλάει62. ► Σκυλιά γαβγίζουν, διαβάτες περνούν. ► Σκυλί τσιουκανισμένο, γκεσέμι στο κοπάδι. Τσιουκανισμένο: ευνουχισμένο. ► Σκυλίσια ζωή κάνει. ► Σκυλί μαύρο. Λέγεται για ανθεκτικό ή και για κακόβουλο άνθρωπο. ► Σκυλί μονάχο. Υπαινιγμός για εργατικόν άνθρωπο. ► Σκυλί που γαβγίζει δεν δαγκώνει ή σκυλί που αλυχτάει μην το σκιάζεσαι. ► Σαν

62. Μαυρόγιαννης Διονύσιος, Οι Σαρακατσάνοι Θράκης, Κεντρικής και Ανατολικής Μακεδονίας τ. 3ος, Αθήνα-Γιάννενα 1999, σ. 182. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 97

12/8/2020 8:18:09 µ


98

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

Το νομαδικό καραβάνι στις στράτες του φθινοπώρου. Προπορεύονται τα μουλάρια, στη μέση τα γαϊδουράκια, κλείνουν τα άλογα. Καλαρρυτινοί ποιμένες στη Φαρκαδόνα Τρικάλων, Οκτώβρ. 1975. φωτ. Κ. Μπαλάφας. ► Σκυλιού

που γαβγίζει ρίξ(ε) του ένα κοκαλάκι να σταματήσει. Αναφορά σε εργαζομένους οι οποίοι αναστέλλουν τις κινητοποιήσεις τους ύστερα από εκπλήρωση ασήμαντων αιτημάτων εκ μέρους των εργοδοτών τους. ► Σκυλί που πεινάει, τοίχο τρυπάει. Ο άνθρωπος στην ανάγκη δεν υπολογίζει κόπους. ► Σκυλί ταϊσμένο τζιομπάνος στο κοπάδι. ► Στο κονάκι σου κοντά σκυλί και στο κελάρι σου κλειδί. ► Στου σκύλου το προσκέφαλο, ψωμί δεν ξημερώνει. ► Στον σκύλο δεν περισσεύουν κόκαλα. ► Τ’ αφεντικού

ο ορισμός και τα σκυλιά δεμένα.

► Τα κακοσυγυρισμένα τα σκυλιά τα τρώνε. Η αφρόντιστη περιουσία αφανίζεται. ► Το

ζαβό το σκυλί βγάζει την προβατίνα από τον λύκο και το κλωτσιάρικο το μουλάρι βγάζει το φόρτωμα από τη λάσπη. Οι γενναίοι και οι άξιοι στις δυσκολίες αναδεικνύονται.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 98

12/8/2020 8:18:09 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

99

► Τον

βύζαιναν τα κουτάβια όλη τη νύχτα. Για όποιον πεινάει υπερβολικά. ζαγάρι (κυνηγόσκυλο) τζομπανόσκυλο δεν γίνεται. Η φύση προδιαγράφει την εξέλιξη κάθε όντος. ► Το κρυφό σκυλί να σκιάζεσαι. Πρόκειται για όποιον ενεργεί ύπουλα. ► Τα παλικάρια τα σκυλιά τα τρώνε οι λύκοι. Οι γενναίοι μπαίνουν μπροστά στους αγώνες και συνήθως θυσιάζονται. ► Του παλικαρά του σκύλου η μάνα κλαίει, του χαμένου όχι. Χαμένος: ανόητος. ► Τον πέρασε από του σκυλιού τον κώλο. Τον εξευτέλισε. ► Τρώγονται τα σκυλιά κι ο λύκος τρώει τα πρόβατα. Οι εμφύλιες διαμάχες είναι ολέθριες. ► Τρώγονται σαν τα σκυλιά με τη γάτα. ► Τρώγονται σαν τα σκυλιά στο τυρόγαλο. ► Το σκυλί αλυχτάει εκεί που το ταΐζουν. ► Το σκυλί, ο δικηγόρος και ο παπάς βγάζουν το ψωμί τους με το στόμα. Υπαινιγμός ότι «δεν βάζουν πλάτη», παρά μόνον φωνή. ► Το σκυλί το καλό βγαίνει στον άνθρωπο. Το αφεντικό είναι υπεύθυνο για τη διαπαιδαγώγηση και εξέλιξη του νέου ανθρώπου. ► Το σκυλί το πιστό, ο διάβολος να σκάσει, δεν αφήνει το κοπάδι μοναχό. ► Το σκυλί το νοητό φυλάει τον τόπο. Εκτιμάει δηλ. από ποια κατεύθυνση επίκειται κίνδυνος και προσέχει. ► Τον σκύλο τον δέρνουν για πετσί κι αυτός τραβάει τομάρια. Αδιόρθωτος και αμετανόητος. ► Το σκυλί που έχει την ανάπαυση, έχει και την αντερόλυσσα. Αντερόλυσσα: ασθένεια του εντέρου. Στη ζωή οι ευχάριστες στιγμές συνυφαίνονται ενίοτε με τις ατυχίες. ► Το σκυλί που δεν ξέρει ν’ αλυχτήσει, φέρνει τον λύκο στο μαντρί. ► Το σκυλί στον γάμο δεν χορταίνει. Απαιτείται καθημερινή φροντίδα και όχι ευκαιριακή. ► Το σκυλί σου και το παιδί σου, όπως το μάθεις. ► Το σκυλί τάζει της σκύλας φούρνους με καρβέλια να την καταφέρει. ► Το φτηνό το κρέας τα σκυλιά το τρώνε. ► Το χαίρεται σαν το παρδαλό κουτάβι. ► Το

► Φεγγαριάζεται

σαν το σκυλί. Φεγγαριάζεται: σεληνιάζεται, δέχεται την κακή επίδραση του φεγγαριού, ενεργεί ως επιληπτικός.

► Χορταίνει το σκυλί με γκόρτζα κι ο λύκος με αμούρες; γκόρτζα: άγρια αχλάδια,

αμούρες: βατόμουρα. τα σκυλιά σαν να ’χε πάνω του το λυκοτόμαρο. Λυκοτόμαρο: δέρμα λύκου, το οποίο προκαλεί μέγα φόβο και άσβηστο μίσος στα τζομπανόσκυλα.

► Χύθηκαν

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 99

12/8/2020 8:18:09 µ


100

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

Παροιμίες σχετικές με τις ιδιότητες και την τακτική του λύκου και της αλεπούς ► Άμα

γεράσει ο λύκος, γίνεται μασκαράς των σκυλιών. γεράσει ο λύκος, τον περιγελούν τα κουτάβια. ► Άμα έχει ένας λύκος, έχουν εκατό κοράκια. Ο λύκος σφάζει ανελέητα όσα πρόβατα βρει μπροστά του γιατί πίνει μόνο το αίμα. Τα νεκρά ζώα είναι θησαυρός για τα κοράκια και τα όρνια. ► Αν πέσει ο λύκος στο κοπάδι, αλιά σ’ αυτόν πού ’χει το ένα. Το ξένο πρόβατο δεν ενσωματώνεται εύκολα στο κοπάδι, οπότε με την έφοδο των λύκων, ξεκόβει από αυτό. Ο λύκος ως κυνηγός, αυτό συλλαμβάνει πρώτο. ► Αν σκιάζονταν ο λύκος το χαλάζι, θα φόραγε τράγια κάπα. Τράγια: από μαλλί γίδας (τραγόμαλλο). ► Αρνί που βλέπει ο θεός, ο λύκος δεν το τρώει. ► Αυτή δεν είναι γυναίκα, αλλά λύκος με πέταλα. Είναι ικανή και ανθεκτική στις κακουχίες. ► Αυτός έχει το λυκοτόμαρο. Τον δέρνουν οι ατυχίες και τα δεινά. ► Άμα

► Γλίτωσε

από το στόμα του λύκου.

► Είναι

σαν λύκος κακοχείμαστος63. Είναι κάτισχνος και εξαθλιωμένος. ► Είμαι στο στόμα του λύκου. ► Έρημα μαντριά γεμάτα λύκους. Ξένοι λυμαίνονται την εγκαταλελειμμένη περιουσία. ► Έχεσε μαλλιά από λύκο ή έχεσε τυρί τριμμένο. Φοβήθηκε σε έσχατο βαθμό. ► Η

λύκαινα και τα λυκόπουλα γλείφονται μεταξύ τους. Οι συνεργοί στη παρανομία είναι αλληλέγγυοι μεταξύ τους. ► Η πείνα βγάζει τον λύκο από το λόγγο. ► Κουβέντα, κουβεντούλα την έφαγε ο λύκος τη βετούλα. Βετούλα: κατσίκα ηλι-

κίας δώδεκα μηνών. λύκος θα τσακίστηκε. Όταν συμβαίνει κάτι απροσδόκητο. ► Και ο λύκος από τα μετρημένα (πρόβατα) τρώει. Ο άνθρωπος οφείλει να προϋπολογίσει και κάποια απώλεια στα εισοδήματά του από αστάθμητους παράγοντες, όπως και ο ποιμένας, δεδομένου ότι ο λύκος δεν ψωνίζει κρέας από τον χασάπη. ► Κάποιος

► Λύκος

να φάει τα πρόβατα και τσιάκαλος τα γίδια64. Από δημοτικό τραγούδι.

63. Χρηστίδη Κυριακούλα… Ιδιωματικές λέξεις, ό.π. σελ. 143. 64. Κόλιας Γεώργιος Τ., Τραγούδια από την Κουκουβίστα Παρνασσίδας. Λαογραφία 12, 1938. σ. 369 no 42. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 100

12/8/2020 8:18:09 µ


Π Α Ρ Ο Ι Μ Ί Ε Σ Κ Α Ι Π Α Ρ Ο Ι Μ Ι Ώ Δ Ε Ι Σ Φ ΡΆ Σ Ε Ι Σ Α Π Ό Τ Η Ν Π Ο Ι Μ Ε Ν Ι Κ Ή Ζ Ω Ή

101

Για όποιον αλλάζει επάγγελμα ίσως και τόπο διαμονής και ρίχνει πίσω του μαύρη πέτρα. ► Με

τηράει σαν ο λύκος το φεγγάρι. Για όποιον είναι περίεργος για κάτι απ’ το οποίο ουδέν όφελος έχει.

► Ο λύκος από τα μισιακά (πρόβατα) τρώει. Κάθε απόκτημα που ανήκει σε συνι-

διοκτήτες παραμελείται και αφανίζεται από την αδιαφορία. λύκος αρπάζει πρόβατο από στάνη που δεν έχει καλά σκυλιά. ► Ο λύκος από τον καημό του βοδιού, άγλειφε τον ζυγό. ζυγός: αλέτρι. ► Ο λύκος έχει τ’ όνομα κι η αλεπού τη χάρη. Ενίοτε δεν αποκαλύπτονται οι δράστες μιας παρανομίας, αλλά τιμωρούνται οι συνήθεις ύποπτοι. ► Ο λύκος έχει τον σβέρκο χοντρό γιατί κάνει τις δουλειές μονάχος του. ► Ο λύκος την τρίχα αλλάζει, το χούι δεν τ’ αλλάζει. Χούι: συνήθεια, τακτική. Παρόμοια: «Ο λύκος την τρίχα, ου την γνώμην αλλάττει»65. ► Ο λύκος στην αντάρα χαίρεται. ► Ο λύκος όλα μπορεί να τ’ αλλάξει. Την ουμπλή δεν μπορεί να την αλλάξει66. Ουμπλή: οπλή, περπατησιά. ► Ο λύκος φάει, δεν φάει, κυνηγιέται. ► Ο λύκος φυλάει τη φωλιά του. Ο δράστης αποφεύγει τις κλοπές στην περιοχή του για να μην δίνει στόχο. ► Ο

► Πήγε

ο λύκος για κέρατο και τού ’κοψαν τ’ αφτί. Αναφορά σ’ εκείνον που είχε επιδιώξει έναν στόχο αλλά υπέστη μεγάλη ζημιά. ► Πιάσε λύκο και καβάλα τον. Πρόκειται για κάτι ανέφικτο και ανώφελο. ► Στου

λύκου το προσκέφαλο καρβέλια δεν μουχλιάζουν.

► Τα

έρημα τα τρώει ο λύκος. βόδια τρώει ο λύκος. Υπαινιγμός για ανόητους. ► Τον λύκο τον βλέπουμε, τον τορό χαλεύουμε; ► Τον λύκο τον έγδερναν κι αυτός ρωτούσε που πάνε τα πρόβατα. Ο χαρακτήρας του ανθρώπου δεν αλλάζει με κανέναν καταναγκασμό. Ο λύκος εν προκειμένω εμφανίζεται αμετανόητος έως θανάτου. ► Το μοναχό τ’ αρνί το τρώει ο λύκος. ► Το πρόβατο, που φεύγει απ’ το κοπάδι, το τρώει ο λύκος. ► Τα πρόβατα που έχουν πολλά αφεντικά, τα τρώει ο λύκος67. ► Τέτοια

65. Αποστόλιος, Παροιμίαι, ΧΙΙ, 66. 66. Γιαννακός Ευάγγελος Β., Στα Σαρακατσάνικα κονάκια εκείνα τα χρόνια, Ιωάννινα 2012, σ. 182. 67. Πολίτης Ν.Γ, Παροιμίαι, 2, σ. 315-317 no 1, 2, 3. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 101

12/8/2020 8:18:09 µ


102

Ν Ι Κ Ό Λ Α Ο Σ Β . Κ Α ΡΑΤ Ζ Έ Ν Η Σ

► Του

μπήκε ο λύκος στα έντερα. Διακατέχεται από ακατάσχετη πείνα.

► Φύλαγε ► Βγήκε

λύκο τον χειμώνα, να σε φάει το καλοκαίρι.

και η αλεπού στο παζάρι.

► Η

αλεπού είχε εργατιά και ακριδολογούσε. Ακριδολογούσε: προσπαθούσε να πιάσει ακρίδες ή μάζευε άκρες από βλαστούς. Για όσους αναθέτουν σπουδαίες υποθέσεις σε ξένους και οι ίδιοι ασχολούνται με αλλότρια και ήσσονος σημασίας. ► Η αλεπού δέκα χρονών και το αλεπόπουλο έντεκα. ► Η κολοβή αλεπού, όλες κολοβές τις βλέπει. Ο έχων κάποιο ελάττωμα, θεωρεί και τους άλλους όμοιους με αυτόν. ► Η πονηρή αλεπού πιάνεται από τα τέσσερα. Οι δόλιοι οι οποίοι μηχανεύονται τρόπους ν’ αποφύγουν την τιμωρία, συνήθως αυτοπαγιδεύονται. ► Λιάζονται σαν τις αλεπούδες τον Γενάρη. Για τους αργόσχολους και οκνηρούς. ► Ορμήνια

δίνει η αλεπού να φυτευτούν τα αμπέλια κι ορμήνια δίνει ο γάιδαρος να μείνουν βοσκοτόπια. Ο καθένας διαμορφώνει την οπτική του για τα πράγματα κατά το συμφέρον του. ► Όσα δεν φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια. ► Πότε

θα φτάσεις, αλεπού, στη φωλιά σου; Κατά τα σκυλιά που θα βρω στη στράτα.

► Σαν

την αλεπού με του κριαριού τ’ αρχίδια. Εδώ, εκεί θα πέσουν. Ανέφικτος στόχος, ανόητη προσδοκία λόγω έλλειψης γνώσης.

► Την αλεπού δεν την χωράει η τρύπα της και αυτή κρεμάει κουδούνια στην ουρά

της. Για τους ματαιόδοξους και στερημένους των αναγκαίων, οι οποίοι στολίζονται για το φαίνεσθαι. ► Την αλεπού, ενώ την έγδερναν, την ρώτησαν πώς περνάει. Εκείνη απάντησε: από σώγαμπρος καλύτερα.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 102

12/8/2020 8:18:09 µ


ΜΑΝΌΛΗΣ ΜΑΓΚΛΆΡΑΣ*

ΜΥΛΟΙ ΚΑΙ ΜΥΛΩΝΑΔΕΣ, ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΣΤΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ «Στην περιοχή των Τζουμέρκων της χώρας Ηπείρου –αρχή του επιγενόμενου τεχνικού πολιτισμού– διάσπαρτοι νερόμυλοι στα ποτάμια (Μελισσουργιώτικος, Καλαρρυτιώτικος, Συρρακιώτικος) αναγορεύονταν σε εργοστάσια της ερημιάς και σε εμπορικές επικοινωνιακές αγορές. Οι χαράδρες και τα φαράγγια αποκτούσαν οντότητα, έσφυζαν από ζωή, τη στιγμή που ο αντίλαλος των μαντανιών, διαπεραστικά, συντάραζε την άγρια φύση και την ξύπναγε από τον ερωτικό της ύπνο, με το μήνυμα της πολύμορφης ζωής»1.

Τ

α Τζουμέρκα μπορεί να είναι από τις πιο ορεινές, άγονες και φτωχές περιοχές της πατρίδας, είναι όμως από τις πιο πλούσιες σε βροχοπτώσεις και χιονόπτωση. Αυτό σε συνδυασμό με το ανάγλυφο του εδάφους δημιουργεί μεγάλον αριθμό πηγών, χειμάρρων, παραπόταμων και ποταμών, που στις όχθες τους χτίστηκαν νερόμυλοι ή υδροκίνητα συγκροτήματα μύλων, τα οποία εκμεταλλεύτηκαν κατά ποικίλους τρόπους τη φυσική, κι όπου χρειάστηκε, την τεχνητή υδατόπτωση του τόπου. Σ Υ Ρ ΡΑ Κ Ι ΩΤ Ι ΚΟΣ Ή Χ Ρ ΟΥ Σ Ι Α Σ Κ Α Ι Κ Α Λ Α Ρ ΡΥ Τ Ι ΩΤ Ι ΚΟΣ Π ΟΤΑ Μ ΟΣ

Πηγάζει από τις νότιες κλιτύς του Λάκμου2 και στα όρια του δίδυμου των ιστορικών βλαχόφωνων κεφαλοχωρίων Συρράκου και Καλαρρυτών. Έχει μήκος 12 χλμ. και διέρχεται από το ιστορικό μοναστήρι της Κηπίνας και τον οικισμό Μιστρά, αφήνει στα αριστερά το Ματσούκι, τους Χριστούς, τους Μελισσουργούς, την Πράμαντα, τους Ραφταναίους, το «έρημο» το Σκλούπο και λίγο μακρύτερα τους * Ο Μανόλης Μαγκλάρας είναι φιλόλογος. 1. Γ.Ν. Παπαλέξης, εφ. «Πράμαντα», φ. 3, 1955. 2. Τη διπλή ονομασία οφείλει στο γεγονός ότι από τις πηγές του ως το ύψος των Καλαρρυτών έχει καθιερωθεί με το ιστορικό όνομα Χρούσιας και από εκεί και πέρα ως Καλαρρύτικος μέχρι το σμίξιμό του με τον Άραχθο. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 103

103

12/8/2020 8:18:09 µ


104

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

Κτιστάδες και τα Άγναντα. Ενώ από τα δεξιά του έχει τις κοινότητες Προσήλιο, Παλαιοχώρι Συρράκου, Βαθύπεδο, Μιχαλίτσι, Βαπτιστής (Γκούρα) και Χουλιαράδες. Τα Ποτιστικά και το Πετροβούνι, που συμπληρώνουν τους οικισμούς της Κοιλάδας του Καλαρρύτικου, δεν τα βλέπει καθόλου. Σε όλη τη διαδρομή του εμπλουτίζεται με τα νερά μικρότερων ή μεγαλύτερων παραπόταμων, όπως ο Ματσουκιώτικος, ο Μελισσουργιώτικος, ο Μιχαλιτσιώτικος κ.ά. Τα νερά της περιοχής άφθονα, γι’ αυτό και τα συγκροτήματα των υδρόμυλων πολλά και με ζωηρή κίνηση. Σ Υ Ρ ΡΑ ΚΟ

■ Νερόμυλοι Μεγάλων Λιθαριών (Κέστρ’λι Μάρι). Στην εντυπωσιακή, χάρη στα δυο περίτεχνα πέτρινα γεφύρια, είσοδο του Συρράκου λειτουργούσαν τρεις (3) νερόμυλοι που κινούνταν με τα νερά της Βάλεα Μάρι, παραπόταμου του Συρρακιώτικου, που δεν στέρευε ούτε τους καλοκαιρινούς μήνες. Σήμερα, το ένα από τα τρία οικοδομήματα έχει αναπλαστεί και περιμένει ακόμα τον μυλωνά του. Ο νεραύλακας παραμένει ακόμα ανέπαφος, πλάι στο καλντερίμι που οδηγεί στον οικισμό.

■ Συγκρότημα Χρούσια (νερόμυλος, νεροτριβιά, μαντάνι). Κι εδώ η κοινότητα φρόντισε να ανεγείρει τον κατεστραμμένο από την εγκατάλειψη νερόμυλο για να μας κρατάει στο διηνεκές ζωντανή τη μνήμη, όταν οι Συρρακιώτες ζούσαν στους παλιούς γνώριμους ρυθμούς της παραδοσιακής αγροτοκτηνοτροφικής προβιομηχανικής κοινωνίας, όταν ακόμα δεν είχαν ηχήσει οι σάλπιγγες της βιομηχανικής επανάστασης, προαναγγέλλοντας την πτώση της Ιεριχούς, όταν το Συρράκο έσφυζε από ζωή. Τούτο το συγκρότημα –θυμόμαστε με πολλή νοσταλγία τώρα που μας ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 104

12/8/2020 8:18:09 µ


Μ ΥΛ Ο Ι Κ Α Ι Μ ΥΛ Ω Ν Α Δ Ε Σ , Μ Ι Α Φ Ο Ρ Α Σ Τ Α Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Α

105

απομάκρυνε ο χρόνος– δούλευε ασταμάτητα νύχτα και ημέρα, 200 οκάδες την ώρα και δεν έπαιρναν σειρά οι μανάδες και οι αδερφές μας να αλέσουν το γέννημα, να πλύνουν τα σκουτιά και να «χτυπήσουν» τα υφαντά-προικιά των αδερφάδων μας. Η διαδρομή ώς εκεί κάτω φανταστική, αλλά και εξαιρετικά επικίνδυνη, καθώς χαίνει μπρος στα έκθαμβα μάτια του οδοιπόρου η απόκρημνη και βαθιά χαράδρα του Χρούσια. Κατηφορίζοντας μέσα από το μονοπάτι που οδηγεί στους Καλαρρύτες και κάτω από τρομακτικά στεφάνια που κρέμονται απειλητικά πάνω από τα κεφάλια μας, το τοπίο γίνεται απρόσμενα άγριο, μα μεγαλόπρεπο, εντυπωσιακό. Θεόρατοι βράχοι σε ατέλειωτες σειρές με ποικίλες αποχρώσεις και κάθε μορφής γεωμετρικά σχήματα. Εδώ κι εκεί ανάμεσά τους ξεπροβάλλουν μικρές και μεγάλες εσοχές-σπηλιές, όπου κουρνιάζουν τ’ αγριοπούλια και τα άπιαστα ζώα των βουνών. Και κάτω στο βάθος της χαράδρας κυλούν από βράχο σε βράχο, υπό τα βαθύσκιωτα πλατάνια, αφρισμένα τα κρουσταλλένια νερά του ποταμού μ’ ένα παράξενο βουητό. Σε τούτον τον μύλο, που έπαψε να γυρίζει η φτερωτή του κάπως αργά, το 1985, δούλεψαν ο Γιάννης Μέγκας από την Πράμαντα, ο Βασίλης και ο Χριστόφορος Ρούμπος από τους Χριστούς, και κάποιοι Σκλουπιωταίοι απ’ το γειτονικό Προσήλιο. Κ Α Λ Α Ρ ΡΥ Τ Ε Σ

■ Ο νερόμυλος Κουϊάσα. Είναι ο νεότερος μύλος που χτίστηκε μετά το 1912-13, χαμηλά στον Καλαρρύτικο. Σε κοντινό σημείο, αλλά στην απέναντι πλευρά προς το συρρακιώτικο, λειτουργούσε ήδη από το 1600 νερόμυλος που περιήλθε στους Τούρκους το 1881, όταν το ποτάμι ορίστηκε ως όριο ελληνικού και τούρκικου. ■ Ο μύλος στη θέση Ραφτάνη ή Νταμίρη. Ήταν ψηλότερα, κοντά στον οικισμό, λειτουργούσε τους χειμερινούς μήνες μόνον, γιατί οι τροφοδότριες πηγές της ρεματιάς τους καλοκαιρινούς μήνες στέρευαν. Πραμαντιώτες, Ρουμπαίοι, Κωστήδες, Μιαμαίοι ήταν οι καλύτεροι μυλωνάδες της περιοχής. ■ Ο νερόμυλος του Γιάννη Αρλέτου στην Κηπίνα (ή Μιστράς οικισμός Καλαρρυτών). Π Ρ ΟΣ Η Λ Ι Ο

■ Νερόμυλος Ντουβιάκας χαμηλότερα του χωριού, κοντά στη γέφυρα του Καλαρρύτικου προς τα Πράμαντα. ■ Νερόμυλος βακούφικος μέσα στον οικισμό, που λειτουργούσε μόνο τους χειΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 105

12/8/2020 8:18:09 µ


106

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

μερινούς μήνες, καθώς το νερό της ρεματιάς στέρευε το καλοκαίρι. ■ Νερόμυλος Χρήστου Γούσια Κυριαζή. Μύλος κι αυτός εποχικός, στην έξοδο του οικισμού προς Πράμαντα. Ο μυλωνάς μετακόμισε αργότερα στο Κουτσελιό και εγκατέστησε εκεί πετρελαιοκίνητο μύλο, που λειτουργούσε μέχρι τα τελευταία χρόνια3. ■ Ο νερόμυλος του Γούσια αποτελεί και το μοναδικό σωζόμενο νερόμυλο του χωριού. Πριν μερικά χρόνια βρισκόταν σε καλή κατάσταση, αλλά ο χρόνος δυστυχώς επέφερε τη φθορά και την κατάρρευση της στέγης του. Ο συγκεκριμένος νερόμυλος είναια πό τους πιο εύκολα προσβάσιμους μιας και βρίσκεται επί της επαρχιακής οδού που συνδέει το Προσήλιο με Καλαρρύτες και Πράμαντα. ΜΙΧΑΛΙΤΣΙ

■ Ο νερόμυλος της περιοχής Πύργου Μιχαλιτσίου λειτουργούσε σε μια ρεματιά εντός του οικισμού, αλλά απρόσιτη από ένα σημείο και πέρα για τα φορτιάρικα, απ’ όπου συνέχιζαν οι αλεσματαραίοι στον ώμο και ζαλίγκι οι γυναίκες. Βακούφικος ο μύλος με μυλωνάδες τον Χ. Μπουμπογιάννη, τα αδέρφια Κρικώνη, τον Β. Κοσμά και τη μυλωνού Μαρία Καλαμπόκη. ■ Ο νερόμυλος Μακρύκαμπου, μακριά από τον οικισμό, και οι κουτσόμυλοι Γ. Καλαμπόκη, Καφρίτσα και Κουτρούκη, κινούμενοι εποχικά από παρακείμενες ρεματιές.

3. Epirusgate.blogspot.gr (τελευταία επίσκεψη 12.07.2020). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 106

12/8/2020 8:18:10 µ


Μ ΥΛ Ο Ι Κ Α Ι Μ ΥΛ Ω Ν Α Δ Ε Σ , Μ Ι Α Φ Ο Ρ Α Σ Τ Α Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Α

107

■ Νερόμυλος, μαντάνια, νεροτριβές στη γέφυρα του Γκόγκου. Από τα μεγαλύτερα συγκροτήματα της περιοχής, καθώς τροφοδοτούνταν με τα άφθονα νερά του Καλαρρύτικου κι έρχονταν εδώ κάτοικοι, εκτός από τα γειτονικά χωριά, Χουλιαράδες, Γκούρα, Παλαιοχώρι, και από τα πιο απομακρυσμένα Πράμαντα, Κτιστάδες, Αμπελοχώρι κ.ά. Η γύρω περιοχή ήταν πολύ εύφορη κι εκεί καλλιεργούσαν οι μυλωνάδες, οι οποίοι έμειναν με τις φαμίλιες τους μέσα σε διώροφα σπίτια με βοηθητικούς χώρους και σε μικρή απόσταση από το συγκρότημα του μύλου. Ήταν ιδιοκτησία του Κώτσιου Γούλα και λειτούργησε μέχρι το 1965. Β Α Π Τ Ι Σ Τ Η Σ ( Γ ΚΟΥ ΡΑ )

■ Ο νερόμυλος Αϊ-Γιάννη Βαπτιστή, που χτίστηκε το 1878, και κινούνταν με τα νερά δεξαμενής, στην οποία κατέληγε μυλαύλακας από γειτονική ρεματιά, που όμως στέρευε το καλοκαίρι. Μυλωνάδες που πέρασαν από τούτον τον μύλο ήταν: Χρήστος Χριστογιάννης, Ηλίας Βράνος, Κ. Παπουτσής, Κ. Μπενέκος, Γ. Βράνος, Χ.Τσάντας, Ν. Χριστογιάννης, Αθ. Κύρκος, Κ. Λάμπρος και Β. Χριστογιάννης. ■ Ο νερόμυλος Ζαχαρή Χριστογιάννη, που πρέπει να λειτουργούσε από το 1945 συμπληρωματικά με τον βακούφικο. ΧΟΥΛ Ι Α ΡΑ Δ Ε Σ

■ Ο νερόμυλος του Χρ. Κ. Κίτσιου, ο οποίος χτίστηκε το 1935 μέσα σε μια ρεματιά στα όρια του οικισμού, μικρής δυναμικότητας. ■ Νερόμυλος Λογγά. Κατά μήκος του Αράχθου και κοντά στη λισιά, στη θέση Ντριάνοβα, χειμαδιό των κατοίκων των Χουλιαράδων, ήταν χτισμένος ο νερόμυλος Λογγά (<λόγγος). Ο νεραύλακας με τις πολλές κόφτρες, για να ανακόπτει την ορμητικότητα του Αράχθου, υπολείμματα της κάναλης και μια γούρνα με ερείπια, είναι ό,τι απέμεινε για να μας θυμίζει ότι εδώ κάποτε υπήρχε κίνηση, υπήρχε ζωή. Μυλωνάδες: Β. Σιούτης, Αναστ. Κώστας, Δ. Μπενέκος. Δ. Μαντζίλας, Κ. Βασιλείου κ.ά. ■ Νερόμυλος Κοροβεσίου. Ακριβώς απέναντι, προς τη μεριά των Κατσανοχωρίων και στη συμβολή ρέματος Κοροβεσίου και Αράχθου, ήταν χτισμένος ο μύλος. Τριεθνές το λέγανε εκείνο το σημείο, στα όρια Χουλιαράδων, Κατσανοχωρίων και φυσικά του Ελληνικού, που είχε και την ιδιοκτησία του. Ένα συγκρότημα μεγάλο, ένας χώρος και μια ευκαιρία συνάντησης ανθρώπων ιδεών, αξιών, ηθών και εθίμων, χώρος ανταλλαγής πληροφοριών, ειδήσεων και περιστατικών από όλη τη γύρω περιοχή των Τζουμέρκων. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 107

12/8/2020 8:18:10 µ


108

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

Π Α Λ Α Ι ΟΧ Ω Ρ Ι – Β ΑΘΥ Π Ε ΔΟ – Π ΟΤ Ι Σ Τ Ι Κ Α Π Ε Τ Ρ Ο ΒΟΥ Ν Ι – Τ Σ Ι Μ Π Ο ΒΟ

Τρεις ήταν οι νερόμυλοι του Παλαιοχωρίου. ■ Ο νερόμυλος του Βαγγεληγιάννη (Ρόυμπα) στον Γιαλό. ■ Ο μύλος του Μήτρου Μακρυδήμα στα Χαλάσματα, που έπαψε να λειτουργεί για πάντα, μετά τη μεγάλη κατολίσθηση του 1938. ■ Ο μύλος του Γιάννη Κ. Κουτρούμπα στη Στίλια, που κινούνταν με τα νερά της ρεματιάς που κατέβαινε από τα Λάπατα. Το Βαθύπεδο εξυπηρετούνταν από τους ονομαστούς μύλους του Παπαστάθη στον Αραχθο (Γιώργου και Σιούλα Παπαηλία) και το συγκρότημα Μάντζιου στη Γκούρα, παραπόταμου του Αράχθου. Ισάριθμο αριθμό νερόμυλων είχαν και τα Ποτιστικά, ενώ το Πετροβούνι εξυπηρετούνταν από τον νερόμυλο της Μελιγγόπολης. Ονομαστοί ήσαν οι δύο νερόμυλοι της οικογένειας των Μπουτσουραίων πάνω από την ιστορική γέφυρα του Τσιμπόβου. Από το Μπότσου Άρτας φαίνεται να ξεκίνησε ο πρώτος οικιστής, που κατέληξε εδώ πριν από 300 χρόνια ως γαμπρός ή φυγόδικος. Οι νερόμυλοι του Τσιμπόβου και χάρη στο παρακείμενο ξακουστό χάνι, στα χρόνια τους, γνώρισαν μεγάλες δόξες. Μ ΑΤ ΣΟΥ Κ Ι

Ριχνόμαστε απέναντι, στην αριστερή όχθη του Καλαρρύτικου, στο πέμπτο βλαχοχώρι της περιοχής το Ματσούκι, όπου λειτουργούσε πλήρες υδροκίνητο συγκρότημα, που τροφοδοτούνταν από τα νερά του Μαυριά4. Ο μύλος ήταν ένα μικρό κτίσμα πέτρινο, με δύο χώρους, το κύριο κτίσμα και το χαγιάτι, όπου φορτώνονταν και ξεφορτώνονταν τα ζώα κι εκεί περίμεναν με την αράδα τους για να ρίξουν τα γεννήματά τους οι αλεσματαραίοι. Και ολόγυρα

4. Δημήτριος Γ. Καλούσιος, Το Ματσούκι Ιωαννίνων, Ματσούκι 1994. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 108

12/8/2020 8:18:10 µ


Μ ΥΛ Ο Ι Κ Α Ι Μ ΥΛ Ω Ν Α Δ Ε Σ , Μ Ι Α Φ Ο Ρ Α Σ Τ Α Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Α

109

πέτρινα πεζούλια για ν’ ακουμπάνε το φόρτωμα οι ζαλιγκωμένες Ματσουκιώτισσες. Στον νερόμυλο του Ματσουκίου, που μετά το ’45 δούλευε με δυο μάτια και κράτησε ως τη δεκαετία του ’80, άλεθαν σιτάρι για αλεύρι και τραχανά, καλαμπόκι για μπομπότα, κριθάρι για τα γουρούνια και αλάτι για τα πρόβατα. Μ Ε Λ Ι Σ ΣΟΥ Ρ ΓΟ Ι

Στο χωριό μας, τους Μελισσουργούς, μολόγαγε ο ιερέας Γεώργιος Καρακίτσος, υπήρχαν τρεις μύλοι. Στη θέση Γαλήχτρα ή Νεροτροβιές ήταν ο μύλος του χωριού, βακούφικος του ναού του Αγίου Νικολάου, ένας δεύτερος και αυτός βακούφικος ιδιοκτησίας του Μοναστηριού στη θέση Καρούλα και ο τρίτος ιδιόκτητος, της Γιώργαινας, στο ρέμα Κοφερίτα. Λειτουργούσαν χρονικής και εξυπηρετούσαν επιπλέον και τα γειτονικά χωριά, την Πράμαντα, την Τσόπελα και τα Θεοδώριανα. Μυλωνάδες στον μύλο του χωριού χρημάτισαν ο Λάμπρος και Θεόδωρος (εγγονός) Τασιούλης, ο Νάκος και ο Βασίλειος Σιαμέτης, ο Χρήστος Σκέντος, ο Ιωάννης Ραβανός και ο Γ. Καρβέλας. Τους άλλους μύλους τους λειτουργούσαν οι μοναχοί και η Γιώργαινα αντίστοιχα. Π ΡΑ Μ Α Ν ΤΑ

■ Ο νερόμυλος του Γατσέλου στους Χριστούς. ■ Ο μύλος του Γιωργαλάκη στο διάμεσο των δύο παρεκκλησίων Αγ. Γεωργίου και Αγ. Κυριακής Πραμάντων. ■ Ο νερόμυλος του Γιάννη Καρβέλα, από τα καλύτερα υδροκίνητα συγκροτήματα της περιοχής, τροφοδοτούμενος από τα πλούσια νερά του Μελισσουργιώτικου. ■ Ο νερόμυλος του Κωστή κοντά στον Φράξο εξυπηρετούσε τους κατοίκους του Φράξου, της Τούρκας, των Κτιστάδων, ακόμα και των Ραφταναίων. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 109

12/8/2020 8:18:10 µ


110

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

■ Ο νερόμυλος του Γιάννη Μάρου στον πάτο από την Παλιόρογκα. ■ Οι μύλοι του Μέγκα στην περιοχή Σελιό. ■ Το συγκρότημα του Μήτρου Γιάννη Τσιακτσίρα από την Τσόπελα, που έπαιρνε νερό από τον Μελισσουργιώτικο. ■ Ο νερόμυλος του Μιάμη, στη συμβολή του ρέματος Λασπιά και Καλαρρύτικου. ■ Ο βακούφικος μύλος κάτω από την κεντρική πλατεία των Πραμάντων, που λειτούργησε μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αι. και σήμερα πρέπει να έχει ανακηρυχθεί σε διατηρητέο μνημείο. ■ Ο Παλιόμυλος στη συμβολή του κεντρικού χειμάρρου των Πραμάντων και του Μελισσουργιώτικου. ■ Ο νερόμυλος του Παπαθανάση, από τους παλαιότερους των Πραμάντων κοντά στην κεντρική πλατεία, ο οποίος λειτούργησε τον 19ο αι. ■ Ο νερόμυλος του Κ. Δ. Τσιακτσίρα στην αριστερή όχθη του Μελισσουργιώτικου. Αξίζει εδώ να μνημονεύσουμε ένα χαριτωμένο τετράστιχο: Θέλτε κορίτσια ανύπαντρα να σας ανοίξει η μοίρα; Πάτε και πλύν’τε τα προικιά, στο μύλο του Τσιακτσίρα. Α Γ Ν Α Ν ΤΑ

Παρότι στα Άγναντα5 συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις για να χτιστεί μύλος και να λειτουργήσει, ωστόσο μέχρι το έτος 1841, όπως προκύπτει από το κτηματολόγιο της Μητρόπολης Ιωαννίνων, δεν υπήρχε νερόμυλος και ο λόγος ήταν γιατί τα 5. Στέφανος Μ. Φίλος, Άγναντα, Αδελφότητα Αγνάντων Αθήνας, Αθήνα 1994, σ. 540-4 και ιερέας Δ. Τσιάρας, ζωντανές μαρτυρίες. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 110

12/8/2020 8:18:10 µ


Μ ΥΛ Ο Ι Κ Α Ι Μ ΥΛ Ω Ν Α Δ Ε Σ , Μ Ι Α Φ Ο Ρ Α Σ Τ Α Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Α

111

νερά τους καλοκαιρινούς μήνες ήταν δεσμευμένα για το πότισμα των χωραφιών. Και οι Αγναντί­ τες αναγκάζονταν να διανύουν μεγάλες αποστάσεις ώσπου να φτάσουν στα γειτονικά χωριά, Πράμαντα, Καταρράκτης, Λεπιανά, Κουκούλια, Ραφταναίοι, για να αλέσουν τα γεννήματά τους, να «χτυπήσουν» και να πλύνουν τα χοντροσκούτια τους. Μετά από χρόνια κατάφεραν να δημιουργήσουν δυο μύλους, έναν στον κάθε μαχαλά, και με τον όρο ο ένας υποχρεωτικά να ανήκει στην εκκλησία του Αϊ-Γιώργη. Μετά το 1870 λειτούργησαν στα Άγναντα έξι (6) νερόμυλοι, οι δύο βακούφικοι και οι υπόλοιποι ιδιωτικοί, όπως του Καρύδη στη Σκέζα και του Κοτσίνη στα Φράστα, και μετά το ’55 του Χαρατσή στη Γουργουσιά. Μερικοί Φραστιώτες πήγαιναν και στον μύλο του Αναστασίου στην Πλάκα και του Τασιούλα-Πολύζου στον Γκότιβο για καλύτερη και ταχύτερη εξυπηρέτηση. Ασφαλώς σήμερα δεν λειτουργεί κανένας μύλος και ο τελευταίος εν λειτουργία του Πάνω Μαχαλά, δεν γνωρίζω αν τελικά ανακαινίστηκε και αναπλάστηκε από το ΥΠ.ΠΟ., όπως είχαμε τότε την πληροφορία. Ν Ε Ρ Ο Μ ΥΛΟΣ Σ ΤΑ Φ ΡΑ Σ ΤΑ Α Γ Ν Α Ν ΤΩ Ν

Μέχρι την περίοδο που ενεργούσαμε την έρευνα, ο μύλος, που χτίστηκε το έτος 1925, λειτουργούσε και στις δόξες του εξυπηρετούσε τα χωριά Φράστα, Σγάρα, Ραφταναίοι, Μονολίθι κ.ά. Είχαμε ζητήσει από τον ιερέα Δ. Κόντο να μας γράψει σ’ ένα χαρτί τις πληροφορίες για τον μύλο στα Φράστα και το δημοσιεύω αυτούσιο για να το χαρεί ο αναγνώστης και για να μεταφερθούμε στα Τζουμέρκα μιας άλλης εποχής. «…στο συνηκισμό Φράστα χωριό Άγναντον στο Αρειστερό μέρος του εκτήστι Νερόμηλος από τον Δημήτριο σταύρου ή στέρπα κάτηκος συνηκισμού φράστων το 1925 περίπου ο Δ. Σταύρου γεννήθηκε το 1886 και απεβίωσε το 1996 τον διαδέχτηκε ο ιόςτου Γεώργιος σταύρου όπου και συνεχίζη τη δουλιά του Νερόμηλου δουλεβη μόνον τους οκτό μήνες πλην Ιούλιο αύγουστο σεπτέμβριο και οκτόβριον Λογο ελήψεως Νερού Τέλος ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 111

12/8/2020 8:18:10 µ


112

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

Τα νερά τον παραπόταμον Ραφτανήτη Αγναντήτη και σκροτσιανήτη Πυγάζουν από πρόποδες Του όρους Ντσουμέρκου και εκβάλοντε Εις ποταμόν άραχθο…» (Φεβρουάριος 2001) ΡΑΦΤΑ Ν Α Ι Ο Ι

■ Νερόμυλος στο Μυλοκοπιό6. Μυλωνάς ήταν ο Λάμπρος Χρ. Κούρτης κι εξυπηρετούσε τους συνοικισμούς της Στύριανης, των Καλόγερων, του Μυλοκοπιού και της Ρούγιας, τους χειμερινούς μήνες. ■ Νερόμυλος στις πηγές της Γκούρας. ■ Νερόμυλος στις πηγές Μαυραγιάννη, ανάμεσα στους συνοικισμούς Φράξος και Μ. Ράχη. ■ Συγκρότημα στον ποταμό Ραφτανίτης, που εξυπηρετούσε τους συνοικισμούς Ρούγια και Λιναρίστρα. ■ Νερόμυλος στη θέση Θιάκι. Τροφοδοτούνταν ολοχρονίς με τα πλούσια νερά του Ραφτανίτη που κατεβαίνει από τα υδροφόρα Τζουμέρκα κι εξυπηρετούσε όλη τη γύρω περιοχή, χειμώνα, και κυρίως το καλοκαίρι που στέρευαν όλοι οι άλλοι. Βακούφικος ο μύλος, τον δούλευε ένας ικανότατος μυλωνάς ο μπαρμπα-Λάμπρος Λέτσος από τα Πράμαντα. Κυρτωμένος με τα χρόνια και βαδίζοντας κούτσα-κούτσα, δούλευε και ως σιδεράς. Είχε εκεί κοντά καλύβα με αμόνι και φυσερό κι επισκεύαζε τα σιδερένια εργαλεία (τσαπιά, υνιά, κλαδευτήρια, τσεκούρια). Έπαιζε και ωραίο βιολί και διασκέδαζε τους αλεσματαραίους και κυρίως τις Τζουμερκιώτισσες στις ατέλειωτες ώρες της αναμονής. Σ Υ Γ Κ Ρ ΟΤ Η Μ Α Ν Ε Ρ Ο Μ ΥΛΟΥ Π Λ Α Κ Α Σ

Ξακουστό σε όλη την περιοχή ήταν το συγκρότημα του νερόμυλου, της νεροτριβής και του μαντανιού στην Πλάκα. Κι ήταν επόμενο, γιατί τροφοδοτούνταν από τα άφθονα νερά του Ραφτανίτη κι όταν όλοι οι κατά τόπους στην ευρύτερη περιοχή κουτσόμυλοι ανέστειλαν λόγω λειψυδρίας τη λειτουργία τους, οι Τζουμερκιώτες 6. Δ. Ι. Παπαδημητρίου, Οι Ραφταναίοι, Αθήνα 1998. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 112

12/8/2020 8:18:10 µ


Μ ΥΛ Ο Ι Κ Α Ι Μ ΥΛ Ω Ν Α Δ Ε Σ , Μ Ι Α Φ Ο Ρ Α Σ Τ Α Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Α

113

από όλα τα γύρω χωριά, εκεί κατέφευγαν. Να διαβάσουμε κι αυτό το χειρόγραφο από τον παπα-Δημήτρη Κόντο, από τα Κουκούλια, γιατί έχει την αξία του. «…Αρχίζουμε από τον Νερόμηλο της Πλάκας πλησίον της πέτρηνης τοξοτής γέφηρας πλάκας τον κατασκέβασε ο κάτοικος πλάκας ονομαζώμενος Κωνσταντήνος Αναστασίου Κυνότητα ραφταναίων τον διαδέχτηκαν τα πεδιά του Βασείλιος-χρίστος-Δημοσθένης και Δημήτριος Χτήστηκε περίπου 1880 έως 1890 το νερό προέρχεται από τον παραπόταμον ραφτανήτη και Αγναντήτι εκ τις ονομασίες το χορίον τα νερά του εκβάλον στον Άραχθο ποταμό όπου και ο Νερόμηλος πλίσιον της πέτρινης τοξοτής γέφηρας, εξηπερητούσε τα χοριά ραφταναίους Αμπελοχόρη Μονολίθη έπαψε να δουλέβη το 1943-45 είσος ασίμφορος και ο κόσμος άρχισε να φέβγη προς τις πόλυς επομένος ερημόθηκαι και γκρεμήσθη και ουδείς απόγονος αυτόν δεν μένει στο χοριό.Δεν δούλεβε κατά Ιούλιο Αύγουστο σεπτέμριου λόγο έλειψη νερού την εποχή αυτή που το χρησιμοπηούσαν στα χοράφια για πότησμα …αυτά δια τον Νερόμηλο Αναστασίου. Κουκούλια 2001.» Ο μύλος ήταν μια στάση ζωής. Το μονότονο τραγούδι του ποταμού, το πάλεμα του υγρού στοιχείου με τα σκαμπανεβάσματα στη νεροτρουβιά, ο απόηχος της φτερωτής του μύλου, τα πολύχρωμα χοντροσκούτια απλωμένα στις γύρω μεγάλες πέτρες, το τιτίβισμα των πουλιών και το καθαρό φυσικό περιβάλλον, συνέθεταν μιαν έντονη γραφικότητα, μιαν αγαθόπλεκτη φυσική ωραιότητα! Κι αν τύχαινε να βρεθείς κοντά στη λειτουργία του όλου συγκροτήματος (μύλου, νεροτρουβιάς, μαντανιών), ξεχνούσες ολότελα τη σκληρή ρουτίνα της καθημερινότητας. Ήταν ένας κρίκος στον κύκλο του ψωμιού, της επιβίωσης. Ήταν ένα μέτρο της σοδιάς, της ευφορίας της γης. Τώρα η μπούτενα σάπισε, η δέση χάθηκε, τ’ αυλάκι στέγνωσε, η πέτρα δεν γυρίζει. Η γωνιά έγινε λιθοσωριά. Και οι τοίχοι απλά σημαδεύουν τα χνάρια του μύλου σκεπασμένα με κισσούς. Μένει η ανάμνηση. Φυλαχτό απ’ το μύλο της ζωής. Εκείνης της ζωής. Ο μύλος δεν αλέθει πια. Και ο ίσκιος του μυλωνά δεν περιμένει στο θυροστόμι να ξεφορτώσει το γέννημα, να το ρίξει στην πέτρα, να το κάνει αλεύρι. Ποιος θυμάται τώρα τ’ ήταν το ξάι και ποιος μπορεί να φανταστεί τη γεύση από μια σταχτοκουλούρα με προσφάι δυο ελιές ή λίγη γκίζα; ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 113

12/8/2020 8:18:10 µ


114

Μ Α Ν Ό Λ Η Σ Μ Α Γ Κ Λ Ά ΡΑ Σ

Σήμερα οι χερόμυλοι μπήκαν στα μουσεία κι οι νερόμυλοι στις ρεματιές κατάντησαν λιθοσωροί σκεπασμένοι από βάτα και τσουκνίδες. Είναι ελάχιστοι όσοι επέζησαν. Κι είναι αξιέπαινη η προσπάθεια πολλών κοινοτήτων στην περιοχή μας, αλλά και σε ολόκληρη την Ήπειρο χώρα, να αναπλάσουν νερόμυλους του τόπου τους, να διασώσουν το θαυμαστό αυτό μνημείο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής στα προβιομηχανικά Τζουμέρκα. Και θα είναι ένας φόρος τιμής προς όλους αυτούς τους ανώνυμους Τζουμερκιώτες βιοπαλαιστές μυλωνάδες η διάσωση και η ανάδειξη του παραδοσιακού υδροκίνητου συγκροτήματος, του αλευρόμυλου, πλάι στη νεροτρουβιά και τα μαντάνια. [Τα στοιχεία που παραθέτω βασίζονται σε πορίσματα της έρευνας που έχουμε πραγματοποιήσει με τον συγγραφέα Ανδρέα Καρζή πριν από χρόνια και κωδικοποιήθηκαν στο πόνημά μας, «Μύλοι και μυλωνάδες στην προβιομηχανική Ήπειρο», εκδ. Περί Τεχνών, Πάτρα, 2002.]

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 114

12/8/2020 8:18:11 µ


ΤΟΠΙΚΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ

ΛΑΜΠΡΙΝΉ ΑΡ. ΣΤΆΜΟΥ*

ΑΝΤΡΑ, ΓΟΥΡΟΥΝΙ, ΓΑΪΔΑΡΟ, ΤΟ ΤΙ ΝΑ ΠΡΩΤΟΚΛΑΨΩ

Ο

ι κάτοικοι των χωριών των Τζουμέρκων έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά μεταξύ τους. Ένα από αυτά όμως είναι πολύ ιδιαίτερο! Πρόκειται για μια ιδιότυπη μορφή χιούμορ, που πολλές φορές κάποιος που δεν γνωρίζει συμπεριφορές και ήθη, πιθανόν, δεν θα αντιληφθεί και ίσως φτάσει στο σημείο να το παρεξηγήσει! Στο παρόν τεύχος θα καταγράψω ευτράπελες διηγήσεις, που συνηθίζονταν ολόκληρες ή μόνον τα επιμύθιά τους και που ήταν πολύ δημοφιλείς στις συναθροίσεις των χωριανών, σε νυχτέρια  και σε ξεφλουδίσματα, τις εποχές εκείνες, στις οποίες δεν υπήρχε ραδιόφωνο, τηλεόραση και υπολογιστές να απασχολήσουν το μάτι και το μυαλό και να απομονώσουν τους ανθρώπους, ακόμη και της ίδιας οικογένειας. Καθώς εισέβαλαν  αυτά τα μέσα στη ζωή μας την τελευταία εικοσιπενταετία, καταλήξαμε σήμερα στην αποδόμηση της συλλογικότητας, στη, σχεδόν, παντελή έλλειψη της έννοιας της κοινότητας και οδηγούμαστε, κάθε μέρα και περισσότερο, σε μια μορφή «αυτιστικών ανθρώπων», όπου το μόνο που θα μας συνδέει με τους άλλους θα είναι μια οθόνη και όλες οι ανάγκες μας θα καλύπτονται μέσα από εκεί. Η τεχνολογία εντάσσεται ταχύτατα στη ζωή όλων μας ( δεν εξαιρούνται ούτε οι παλιότεροι, απλώς προσαρμόζονται με αργότερους ρυθμούς)! Και μου έρχεται στη μνήμη μια φράση, την οποία δεν θυμάμαι πού άκουσα: «Αλίμονό μας! Άμα χάσουμε τα κινητά μας, θα είμαστε εντελώς μόνοι»! Ψήγματα του «Τζουμερκιώτικου χιούμορ» αποτελούν τα παρακάτω:   Μια γ’ναίκα έχασι τουν άντρα τ’ς, τ’ μέρα του πανηγύρ’. Έκατσι μέσα να τουν σκούξ’ αλλά, έλα που απ’ του παράθυρου έγλιπι του χουρό π’ γέν’νταν στ’ν πλατεία. Είδι, π’ λες, ότι δεν του χόριβαν καλά. Έσκασι απ’ του κακό τ’ς! Βλέπ’ απ’ όξου απ’ τ’ ν πόρτα μια διακουνιάρα  να πιρνάει. – Έλα, τ’ς λεει, να σκούξεις τουν άντρα μ’, να πάου ιγώ να σιάσου τουν έρμου του χουρό, π’ δεν τουν πααίνουν καλά! – Τι θα μ’ δώκ’ς να τουν σκούξου, ρώτ’σι η διακουνιάρα. – Ένα ζευγάρ’ τσαρούχια κι δυο οκάδις κ’κιά

* Η Λαμπρινή Αρ. Στάμου είναι φιλόλογος και πρόεδρος της Ι.Λ.Ε.Τ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 115

115

12/8/2020 8:18:11 µ


116

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Ή Α Ρ. Σ Τ Ά Μ Ο Υ

– Πώς τουν λεν τουν άντρα σ’ ; – Γιάνν’. Τ’ ν άφ’κι, π’ λες, κι πήγι στου χουρό. Κι η καημέν’ η διακουνιάρα αρχίν’σι να σκούζ’ κι να μοιριολογάει: – Έρμε Γιάνν’ έρμε Γιάνν’! – Κρίμας στα δάκρυα π’ χύνου κι αν δε βράζ’ν τα κ’κιά; – Αααχ! Έρμε Γιάνν’! Να ’ναι τα κ’κιά σου βραστερά κι τα τσαρούχια φτουριστ’κά 1! T Η πιθιρά άρρουστ’ στου στρώμα δε μπουρεί να σπαράξ 2 ’ κι η νύφ’ π’ δε θέλ’ ούτι να τ’ βλέπ τ’ν πιθιρά, παραπουνιέτι στουν άντρα τ’ς:  – Δε φτάν’ π’ δε μπουρεί να σ’κουθεί, ν’ ένι κι όλου παράπουνα! Δεν τ’ς αρέ’ει3  τίπουτα. Ότ’ να τ’ς που, όχι λέει! – Αστ’ μουρ’ γ’ναίκα! Γριά κι άρρουστ’ είνι, μην τ’ ξισυνερίζισι! Σι λίγου η νύφ’ μπαίν’ στου δωματιάκι π’ κοιμάτι η πιθερά. Τ’ς λέει στ’ αυτί: Να σ’ βρέξου του τσιόλι- κι μιτά δυνατά ν’ακούει ου άντρας τ’ς, να σι σκιπάσου; Όοοχι! Φώναξι η γριά! – Να σι ξισκιπάσου στουν κώλου (σιγά) –κι μιτά δυνατά– να σι σκεπάσου στου κιφάλι; – Όοοχι! Άσι μι όπους είμι! Φωνάζ’ η γριούλα. Σι λίγου πάλι στ’ αυτί: – Να σ’ ψήσου δυο κ’κιά – κι μιτά δυνατά: να βρέξεις του λιμό σ’; – Όοοχι, δε θέλου τίπουτα άσι μι, ούρλιαξι μ’ όσ’ δύναμ’ τ’ς απόμ’κι η βάβου. Μπαίν’ κι ου γιόκας τ’ς μέσα και τ’ς βάζ’ τ’ς φουνές: – Ε ορ’ μάνα, τίπουτα δε θέλις απ’ τ’ γναίκα μ’; τι σόκαμι κι φωνά(ζ)εις έτσ’; Τι να σ’ κάμ’ κι αυτήν; Να σι πιριποιηθεί θέλ’! T Ένα αφιντικό είχι πουλλούς εργάτις π’ δούλιβαν στα χουράφια. Δούλιβαν ήλιο μ’ ήλιο αλλά δεν τουν ήταν πουτέ ευχαριστημένους, όλου  κι ήθιλι κι πιρισσότερ’ δ’λειά να βγάζουν. 1. Ανθεκτικά. 2. Κινηθεί. 3. Αρέσει. 4. Τεμπελιάζεις. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 116

12/8/2020 8:18:11 µ


Α Ν Τ Ρ Α , Γ Ο Υ Ρ Ο Υ Ν Ι , ΓΑ Ι Δ Α Ρ Ο , Τ Ο Τ Ι Ν Α Π Ρ Ω Τ Ο Κ Λ Α Ψ Ω

117

Για να τ’ς κάν’ να δλέψουν παραπάν’, έδωκι σ’ ολ’νούς –κρυφά στουν καθένα από τ’ς αλλ’νούς– από ένα αυγό βραστό, τάχα μ’, γιατί δούλιβε  καλύτερα!  Κάθι μέρα π’ πήγαινι στου χουράφι, φώναζι: – Ει, ισύ πο’ φαγις τ’ αυγό, μην οκνεύ’ς4! Άειντι δούλιψι κι μας πήρι η νύχτα. Ου κάθι εργάτ’ς π’ τ’ άκουγι, νόμ’ζι πως μάλουνι αυτόν κι έβαζι τα δυνατά τ’! Έτσ’ κατάφιρνι κι τ’ς είχι στου ζ’γό όλ’ μέρα! T Ου άντρας μιανής, έλ’πι5  ταξίδ’ κι αυτήν η έρμ’ τουν καρτέραγι, αλλά δεν έρχουνταν. Μια μέρα, πιθαμέν’ απ’ τ’ς δ’λειές, έπισι να κοιμ’θεί, αλλά άφ’κι τ’ν πόρτα αν’χτή! Του γρουν’ μπήκι μέσα κι αρχίν’σι να ψάχν’ να βρει τίπουτα να φάει! Αφού δεν έβρισκι τίπουτα, πίγι κι τ’ μύριζε κι έψαχνι γύρα της. Μέσ’ στουν ύπνου τ’ς, ένιουσε κατ’ κι άπλουσε τα χέρια τ’ς. Έπιακι του κιφάλ’ απ’ του γρουν κι αρχίν’σι να του χαιδεύει! Oι γρουνότριχις τ’ν τσίμπ’σαν κι αυτήν χουρίς να ξ’πνήσ’ είπι: – Ααχ! Ήρθις Γιώργου μ’ κι είσι κι αξύργους6… T Μια γ’ναίκα τουν ίδιου κιρό έχασι τουν άντρα τ’ς (πέθανε), τ’ς ψόφ’σι του γρούν’ κι του γουμάρ’! Κάθουνταν κι αυτήν η έρμ’ στ’ν αυλή κι μοιριολόγαγι: Άντρα, γουρούνι, γάιδαρου το τι να προυτοκλάψου… T Έλιγαν οι παλιοί πως τάχα οι Αγναντίτις  μι τ’ς  Ραφτανίτις τσακών’νταν για του κυνήγι. Μια βουλά, π’λες, οι Ραφτανίτις έπιακαν ένα γουμάρ’ έτ’μου να ψουφήσ’, του σκότουσαν κι το ‘γδαραν. Του ‘δεσαν τα τέσσιρα πουδάρια κι του  κρέμασαν σ’ένα κλαρί κι, όταν φάν’καν οι Αγναντίτις κυνηγοί από μακριά, αυτοίν τάχα σκιάχτ’καν κι έκουψαν σιαπάν στου λόγγου να τρυπώσ’ν! Οι Αγναντίτες, νόμ’σαν πως τ’ς πήραν του ελάφ’ κι του φόρτουσαν κι του ’φεραν στου χουριό. Εκεί αρχίν’σαν να του μοιράζ’ν για να του μα(γ)ειρέψουν. Τότε κάποιους είδι του πουδάρ’ πιταλουμένου, βγήκι κι φώναζι στου χουριό: «όποιους κακάβουσι7  να ξεκακαβώσ’! Δεν ήταν έλαφους ήταν γάιδαρους! Γάιδαρους πιταλουμένους κι απ’ τα τέσσιρα δεμένους»! 5. Έλειπε. 6. Αξύριστος. 7. Έβαλε στο κακάβι: χύτρα, κατσαρόλα. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 117

12/8/2020 8:18:11 µ


118

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Ή Α Ρ. Σ Τ Ά Μ Ο Υ

T Του φύσαγαν κι δεν κρύουνι, π’λες, οι Αγναντίτις. Σκέφτ’καν να τ’ς κάνουν μια κασκαρίκα, να τ’ θ’μάντι όλοι οι Ραφτανίτις. Παραμουνή τ’ Αη Λιός πήραν ένα τρα(γ)ί και κόλλ’σαν ψ’λά στα κέρατά τ’ κιριά. Μπήκαν στ’ν εκκλησιά(στουν Αη-Λια τουν Ραφτανίτ’ απάν’ στου Χουριό) κι όταν άκ’σαν, αξημέρουτα, τουν κόσμου να ‘ρχιτι, άναψαν τα κιριά. Άν’ξαν οι Ραφτανίτις τ’ν πόρτα, πιτάχτ΄κι ου τράγους που είχι παρασολήσ’ 8 απ’ τα κιριά, τ’ς πήρι σβάρα κι γίν’κι αμούντ! Οι Ραφτανίτις λαχτάρ’σαν. Τι ήταν ιτούτο; Σιαταν’κό 9  στ’ν εκκλησιά δε μπουρί να ήταν. Κάτ’ γριούλις φώναξαν! «ούι – ουι, τι λέτι μουρ’ χ’στιανοί μ’! Πάει ου αφέντ’ ΑηΛιάς, γίν’κι αμούντ, έφ’γι απ’ την εκκλησιά τ’» ! Οι δόλιες πίστιψαν πως ου Άγιους νευρίασι μι τ’ς αμαρτίες τ’ κόσμ’, κι έφ’γι! ■ Κάπουτι ου βασιλιάς θέλ’σι να παντρέψ’ τ’ θυγατέρα τ’! Ήθιλι να βρει ένα γαμπρό έξυπνου κι  να αντέχει στ’ δυσκουλίες! Έστ’λι τουν τιλάλ’ να φουνάξ’ να μαζιφτούν τα παλλικάρια στου παλάτι! Όταν μαζέφτ’καν, τ’ς είπι πως εκειός π’ θα φάει μια κατσαρόλα φακές κι δε θα χε.τεί, θα παρ’ τ’ βασιλοπούλα. Ένας-ένας π’έτρουγαν, χέ.ονταν! Ένας έξυπνους όμους, αφού κι αυτός δεν κρατήθ’κι, φώναξι τ’ ν άλλ’ μέρα του βασιλιά κι τ’ λέει: – Τι να σ’ που βασιλιά μ’ τι είδα ιψές στουν ύπνου μ’! – Tι είδικις10; Τουν ρουτάει ου βασιλιάς! Ήμαν σ’ έναν τόπου κι ήταν ένα ψ’λό, θιόρατου κυπαρίσ’! ψ’λά στου κυπαρίσ’ ήταν ένα βιλόν’, ψ’λά στου βιλόν’ ήταν ένα αυγό! Κι ψ’λά στ’ αυγό στέκουμαν ιγώ! Κι άρχισι να φ’σάει ένας δυνατός αέρας! Κι λύγα(ε) το κυπαρίσ’ κι λύγα(ε) του βελόν’ κι λύγα(ε) τ’ αυγό, λύγα(γα) κι εγώ να πέσου – Πώ-πω! Λέει ου βασιλιάς. Να ’μαν ιγώ θα χέ.ομαν Και  το παλλικάρ: – Σάμπους ιγώ δε χέ…κα, βασιλιά μ; Κι έτσ’ ου βασιλιάς, για τ’ν εξυπνάδα τ’, του ‘δωκι τ’ βασιλοπούλα! T Η μάνα πάει στου τηλεγραφείο να κουβεντιάσ’ μι του πιδί τ’ς π’ το ’νι μακριά: – Τι φκιάν’ς μουρ’ μάνα; – Τι να φκιάσου πιδί μ’ πιδεύουμι μι τ’ς παλιουδ’λειές, ξιπατώθ’κα! 8. Κατατρομοκρατηθεί. 9. Διαβολικό πνεύμα. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 118

12/8/2020 8:18:11 µ


Α Ν Τ Ρ Α , Γ Ο Υ Ρ Ο Υ Ν Ι , ΓΑ Ι Δ Α Ρ Ο , Τ Ο Τ Ι Ν Α Π Ρ Ω Τ Ο Κ Λ Α Ψ Ω

119

– Δε σι βουηθάει αλλόταλα αυτός ου πατέρας; – Άστα, πιδάκι μ’, ου πατέρας πήρι κι του χάνει! – Δε σας έφταναν τόσις δ’λειές μουρ’ μάνα, γερόντ’ ανθρώποι, τι του’θελι ου πατέρας του χάνι; T Είνι ένα πιδί στου χουριό π’ θέλει να παντρευτεί. Δεν τουν θέλουν οι κουπέλις, γιατί τουν είνι  ουλοένα σ’ναχουμένους! Τουν πααίνουν για προυξενιό σ’ έναν φτουχό, π’ δεν έχει προικιό να δώκ’ στ’ν κουπέλα τ’ ! Όταν πήγι στου σπίτ’ αρχίν’σι να ρ’φάει τ’ μύτ’ τ’! – Στάζ’ η μύτ’ σ’, γαμπρέ! Τ’ λέει ου πιθιρός! – Είνι απ’ του χ’μώνα, απαντάει δασκαλεμένους ου γαμπρός! – Σ’ ήξιρα κι απ’ του καλουκαίρ’, απουλοήθ’κι –χουλή-φαρμάκι– ου πιθιρός! T Η θειάκου Κώστινα, ήθιλι να π’λήσ’ τη μια γιαλάδα11 , και σ’κώθ’κι να τ’ν πάει στ’ν Άρτα στου παζάρ’! Φόρτουσι στην πλάτ’ κι κάμποσ’ καλαμποκιά, να τρώει του χοντρικό, μέχρι να του π’λήσ’! Στ’ στράτα είχι κι τ’ ρόκα κι έγνιθι, να μην πάει χαμέν’ η ώρα! Όταν κόντιβι στ’ν Άρτα, άκ’σι πίσω τ’ς ένα μουγκρητό. Γυρνάει –φουρτωμέν’ όπως ν’ ήταν– και τραβώντας τ’ γιαλάδα κι βλέπει από πίσω ένα φορτηγό που ανέβινι μουγκρίζοντας. Μπα, τι ζ’λάπι είνι τούτου, σκέφτ’κι, αλλά εκειό κόντεβι κι αυτήν σκιάχτ’κι. Βγάζ’ τ’ ρόκα απ’ τουν κόρφου τ’ς κι αρχινάει να βαράει του φορτηγό. – Να μουρέ λυκοσκισμένου, π’ θέλεις να μ’ φας τ’ν καλαμποκιά, τ’ν κουβαλάου τόσ’ στράτα στου κουρμί! Να, π’ να σι πάρ’ ου διάουλους, τι θα φάει η Κουκκίνου μέχρι να τ’ν πλήσου; T Μια γριά γλυκουκοίταει τα παλληκάρια! Τ’ν πήραν χαμπάρ’ στου χουριό και τ’ν κουρόϊδιβαν. Για να κάνουν γούστο, τ’ς είπαν πως, αν κοιμ’θεί όξου ένα βράδ’, τ’ν άλλ’ μέρα θα παντρευτεί του ομορφότερου παλληκάρ’ τ’ χουριού!  Αυτήν η χαμέν’ είπι να του κάν’. Η νύχτα ήταν πουλύ κρύα κι φύσαγι κι ένας παγουμένους αέρας!

10. Είδες. 11. Αγελάδα. 12. Πάγωσε. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 119

12/8/2020 8:18:11 µ


120

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Ή Α Ρ. Σ Τ Ά Μ Ο Υ

Ούρλιαζι ου αέρας, η βάβου παταγούδιασι12  κι τ’ν άκουγαν π’ φώναζι, για να πάρ’ κουράιου: Απόψι μι τουν άνιμου κι αύριου μι τουν άγουρουουου13! T Ήταν μια βουλά ένας αγουιάτ’ς απ’ τα χουριά μας, που ανιβουκατέβαινι στ’ν Άρτα, κουβαλώντας πότε κόσμου, πότε πράματα. Τουν έλιγαν Κακαράντζα κι δεν ξέρου αν ήταν παρατσούκλι ή τ’ όνομά τ’! Καλός άνθρουπους, λεν πως ήταν, αλλά δε σταμάταγι τ’ν κουβέντα! Σ’ σήκουνι καπνό στου κιφάλι, μέχρι να σε πάει στ’ν Άρτα. Έπριπι να πάρ’ς ασπιρίνις για να ξιθολώ(σ)εις! Μια μέρα, τουν χάλιψι να τουν πάει στ’ν Άρτα ένας Τζουμερκιώτ’ς εχούμενος14, π’ τουν ήξιρι κι τ’ν είχι πάθ’ πολλές φουρές! Του είπι, π’ λες, ότ’ θα τ’ δώκ’ τα διπλά λιφτά, αρκεί να μην κρίν’ ντίπ αλόταλα, μέχρι να φτάσ’ν στ’ν Άρτα. Ου Κακαράντζας δυσκολεύ’κι αλλά τα λιφτά ήταν πουλλά! Ήταν σαν να πάενι κι άλλη μια στράτα στ’ν Άρτα! Είπι του Ναι, κι ξικίν’σαν.  Στ’ν αρχή καλά πάαιναν! Κρατιόνταν κι δεν έκρινι! Όπως πάαιναν, τα πράματα δυσκόλιβαν! Φύσαγι κι ξεφύσαγι αλλά… ου λόγους ήταν λόγους! Ατέλειωτ’ τ’ φάν’κι η στράτα! Ου πιλάτ’ς ήταν καταχαρούμενους! Κατάφιρι να ’χει ησυχία ου χ’στιανός! Όταν κόντιβαν, ήθιλαν λίγ’ ώρα ακόμα να φτάκουν, ου Κακαράντζας δεν άντιξι! – Στου διάουλου τα λιφτά, είπι στουν πιλάτ’ δεν αντέχου άλλου, θα κρίνου15 ή θα σκάσου! – Άειντι, χαλάλι σ’ τ’ λέει ου πιλάτ’ς! Αφού ήρθαμαν μέχρι ιδώ ήσυχα, κρίνι τώρα, πες ότ’ θέλ’ς, θα στα δώκου τα λιφτά! T Ήταν δυο κουμπάρ’ που ήταν κι οι δυο κ’φοί. Ου ένας πήρι ένα καζάν’ που είχι τρυπήσ’ να του πάει στουν μάστουρα να τ’ κλείσ’ τ’ν τρύπα. Ου άλλους έσκαβι του χουράφ. Όταν κόντιψι στου χουράφ’ φώναξι: – Καλ’μέρα κουμπάρε! – Κ’κιά σπέρνω! Απολοήθ’κι ου άλλους κι τουν ρουτάει: – Tι φκιάν’ η κουμπάρα; Ου πρώτους νόμ’σι πως τουν ρουτάει για του καζάν κι τ’ λέει: – Τρύπ’σι στουν κ.λου! T

13. Το αγόρι. 14. Που είχε, ήταν σε καλή οικονομική κατάσταση. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 120

12/8/2020 8:18:11 µ


Α Ν Τ Ρ Α , Γ Ο Υ Ρ Ο Υ Ν Ι , ΓΑ Ι Δ Α Ρ Ο , Τ Ο Τ Ι Ν Α Π Ρ Ω Τ Ο Κ Λ Α Ψ Ω

121

Κίν’σαν δυο χουριάτις να παν στ’ν πόλη. Ήταν μακριά και δεν πρόκαμαν να παν μονομερίς. Σταμάτ’σαν του βράδ’ σ’ ένα χουριό, που έμενι ένας απ’ του σόι τ’ μιανού κι έκατσαν εκεί. Τ’ς έστρουσαν  να κοιμ’θούν στου πάτουμα. Τ’ νύχτα, ου ένας ήθιλι να πάει προς νιρού τ’! Σκώθ’κι κι ψάχνοντα, αν’ξι μια πόρτα κι κατούρ’σι. Όταν ξαναγύρ’σι τουν ρουτάει μισοκοιμ’σμένους ου άλλους! – Πώς είνι όξου; – Πίσσα σκουτάδ, μυρίζ’ κι απού τυρί, απολοήθηκι ο πρώτους, που αντί για τ’ν οξώπορτα αν’ξι τ’ν πόρτα απ’ του ντ’λάπ’! T – Βάβου, θα μ’ πεις ένα παραμύθ’; – Δεν ξέρου παραμύθια πιδάκι μ! – Έλα μουρ’ βάβου, ένα μαναχά! – Μη μ’ γένισι κ’νούπ’ σ’ λέου, δεν ξέρου! – Άμα μ’ πεις, ιγώ θα πάου αύριου να βουσκήσου τ’ς γίδις! – Αει καλά! Ήταν μια βουλά κι έναν κιρό δυο αδέρφια. Ου Πέστους κι ου Μηντουλές. Βρήκαν ένα κλαρί κι ου Πέστους κόλλ’σι ψ’λά. Ποιος έμ’κι καταή; – Ου Μηντουλες! – Ε, είδις; του ειπις κι ισύ! Δεν του λέου! T Μια μάνα είχι κάμπουσα πιδιά κι όπουτι πήγινι σι κανένα σπίτ’ επίσκεψ’, έπιρνι κι κανένα απού κουντά τ’ς. Τα  δασκάλιβι όμως να ξέρουν τι έχουν σ’ αυτό το σπίτ’, για να χαλέψουν ικεί π’ θα παν. Πήρι ένα, π’ λες, να πάει σι μια συμπιθέρα κι στου δρόμου του ορμήνεβε να χαλέψ’ κυδών’, εκεί π’ θα πήγαιναν. Του πιδάκι, όταν έφτασαν, έκατσι λίγου ήσυχου κι μιτά αρχίν’σι να γκρινιάζ’. – Τι θελ’ς μωρέ ζαλουταραμένου; τ’ λέει η μάνα τ’! Του πιδί είχι ξιχάσ’ τι του είπι να χαλέψ’! – Μάνα θέλου από εκειό… γκρίνιαζι του πιδί. Η μάνα κατάλαβι κι τ’ λέει, τάχα αγριεμέν’: – Σκάσι, γιατί θα σ’ δώκου μία, να πάει το κεφάλ’ σ’ σαν κυδών! Τότε το θ’μήθ’κι του πιδί κι φ’ώναξι: – Κυδών’ μάνα, κυδών’!

15. Μιλήσω. 16. Ζούσε. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 121

12/8/2020 8:18:11 µ


122

Λ Α Μ Π Ρ Ι Ν Ή Α Ρ. Σ Τ Ά Μ Ο Υ

T Ένα ζιβγάρ’ είχι κι τ’ς δυο πιθιρές στου σπίτ’. Η γ’ναίκα όμως, δεν ήθιλι τ’ν πιθιρά τ’ς. Συνεννουήθ’κι μι τουν αδιρφό τ’ς, τ’ άλλου του βράδ’ που ήταν του πανηγύρ’ κι του ζιβγάρ’ θα του ήταν στου χουρό, να πάει να πάρ’ τ’ν πιθιρά τ’ς κι να τ’ν πιτάξ’ στου πουτάμ’! Ου άντρας όμους, κρυφάκ’σι κι κατάλαβι τι θα γένουνταν κι του βράδ’ ουρμήνεψι τ’ μάνα τ’ να αλλάξ’ κριβάτ’ μι τ’ν πιθιρά τ’, τάχα για πλάκα. Ου αδιρφός τ’ς πήγι κρυφά του βράδ’ τλούπουξι τ’ γριά στα σκιπάσματα κι χουρίς να να ιδει ποια ήταν, τ’ν πέταξι στου πουτάμ! Η γ’ναίκα χόριβει στου πανηγύρ’ κι σίγουρ’ ότ’ η πιθιρά πνι(γη)κι, τραγούδαε: η μάνα τ’ Γιάνν’ κάν’ μπουρμπλήθρες στου ποτάμ’! Κι στον απ’ όξου κύκλου π’ χόριβαν οι άντρες, ου άντρας τ’ς απάνταγι τραγ’δώντας: Η αυγούλα θα δείξ’ ποιανού μανούλα θα λείψ’! T Ένας ήταν τόσο τιμπέλ’ς π’ βαριόνταν π’ έζ’γι16. Δεν ήθιλι να σ’κουθεί απ’ του στρώμα, μι τίπουτα. Ούτι για να φάει. Σκέφ’τκι, π’λες, να κάν΄τουν πιθαμένου, να τιλειώσ’. Μαζεύ’καν οι χουριανοί να τουν σκούξουν κι ήρθαν κι οι παπάδες να τουν ψάλλ’ν. Ικείν’ ν’ ώρα μπήκι κι μια θειά τ’, απ’ τ’ άλλου χουριό κι αρχίν’σι να σκούζ’: «Πέθανις μουρέ πιδάκι μ’ κι ιγώ δε σι πρόκαμα, κρίμας π’ σου ’φιρα κι παξιμάδια να φας.» Αυτός που είχι λ’σιάξ’ απ’ τ’ν πείνα, ρώτ’σι μέσα απ’ του κ’τί 17: «Ξιρά είνι τα παξιμάδια, θειάκου;» σκέφ’τκι ου έρμους μην ήταν μαλακά κι δε θα’κανι κόπου να τα φάει. «Ξιρά πιδάκι μ’» απηλοήθ’κι η γριά. «Ε, τότι, ψάλτι παπάδις»! T Μιανού πέθανι η γ’ναίκα τ’. Στεναχωρέθ’καν, τ’ν έσκουξαν κι μιτά τ’ν κηδεία, γύρ’σι στου σπίτ’ μουναχός τ’! Τουν είχι κόψ’ όμους η πείνα κι ανακάτιψι γλήγουρα μια κ’λούρα18  κι τ’ν έβαλι στ’ γουνιά19  να ψ’τεί 20! Προτού προυλάβ να καλουψτεί, 17. Φέρετρο. 18. Καλαμποκίσιο ψωμί. 19. Τζάκι. 20. Να ψηθεί. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 122

12/8/2020 8:18:11 µ


Α Ν Τ Ρ Α , Γ Ο Υ Ρ Ο Υ Ν Ι , ΓΑ Ι Δ Α Ρ Ο , Τ Ο Τ Ι Ν Α Π Ρ Ω Τ Ο Κ Λ Α Ψ Ω

123

ακούει τ’ μάνα τ’ να ’ρχετι! Απού ντρουπή π’ έφτιασι κ’λούρα, ενώ τ’ γ’ναίκα τ’ μόλις τ’ν έθαψαν, άρπαξι τ’ν κλούρα απ’ τ’ν προύσια21  και ζεματ’στή όπους ήταν, τ’ν τρύπουσι22  στουν κόρφου τ’! Παρασολ’σμένους απ’ του κάψ’μο στα μπλέτσια τ’23, φώναξι στ’ μάνα τ’: – Κάηκα, μάνα μ’, κάηκα! Κι η μάνα π’ νόμ’σι ότ’ κάηκι απ’ τουν πόνου για τ’ γ’ναίκα τ’, απουλουήθ’κι: – Κάηκις, πιδάκι, μ’! Τι καλό έχεις!   Ελπίζω να ανακτήσαμε όλοι μνήμες ξεχασμένες, να νοσταλγήσαμε και να διασκεδάσαμε…

21. Στάχτη και κάρβουνα μαζί. 22. Έκρυψε. 23. Το γυμνό στήθος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 123

12/8/2020 8:18:11 µ


soma_final.indd 124

12/8/2020 8:18:11 Âľ


ΤΕΧΝΗ · ΠΑΡΑ ΔΟΣΗ · ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΑΠΌΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΆΚΑΣ*

Η ΕΥΛΟΓΗΜΈΝΗ ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΏΤΙΚΗ ΓΗ «Χαίρεται πάλιν άγια και προσφιλή εδάφη»

Αχιλλέας Παράσχος, 1938-1993

«Η ψυχή μου ήταν πάντοτε σε κείνα τα μέρη» (εννοεί τα μέρη όπου έζησε ο συγγραφέας στη νεανική του ηλικία) Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, 1851-1911

Ε Ι Σ Α ΓΩ Γ Ή

Κ

ίνητρα αυτής της εργασίας είναι η θέα που προκαλούν τα διάσπαρτα σε όλα τα χωριά των Τζουμέρκων χωράφια σχηματοποιημένα σε πεζούλια (αναβαθμίδες) και τα οποία φθάνουν μέχρι τις κορυφές των λόφων και τις πλαγιές των βουνών. Και ακόμα τα αισθήματα συμπάθειας προς όλους εκείνους που μέσα σε δύσκολες συνθήκες μεταμόρφωσαν την πετρώδη και άγονη Τζουμερκιώτικη γη σε καλλιεργήσιμα χωράφια. Σε αντίθεση με το πνεύμα της τεχνολογικής εποχής, θεωρούμε πως η ανθρώπινη ύπαρξη απλώνεται και στις τρεις διαστάσεις του χρόνου, παρελθόν, παρόν και μέλλον. Η ανάμνηση και η προσδοκία είναι ζωτικά στοιχεία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η παρούσα εργασία είναι μια ελεύθερη περιήγηση στον κόσμο του παρελθόντος που ψάχνει, μέσα από τα ερείπια που άφησε ο πανδαμάτωρ χρόνος, να κατανοήσει τον τρόπο ζωής και να προσεγγίσει τις ψυχές όλων εκείνων που έζησαν και πόνεσαν σε αυτό τον τόπο και μας μετέδωσαν την ιερή φλόγα της ζωής, την πείρα

* Ο Απόστολος Μπουρνάκας είναι καθηγητής θεολογίας, διδάκτωρ φιλοσοφίας του πανεπιστημίου του Freiburg. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 125

125

12/8/2020 8:18:11 µ


126

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΑΚΑΣ

τους, και με την εργατικότητά τους μετέτρεψαν την άγονη και πετρώδη περιοχή σε καλλιεργήσιμα χωράφια, σε τροφοδότρια γη. 1

Η Τ Ρ Ο Φ ΟΔΟΤ Ρ Ι Α Γ Η α. Τα χωράφια και οι καλλιέργειες. Οι πρόγονοί μας, όταν έβρισκαν έδαφος με

χώμα κάπως παχύ, έκοβαν τα δέντρα, το καθάριζαν, το έσκαβαν βαθιά και πέταγαν τις πέτρες. Επειδή τα εδάφη είναι συνήθως επικλινή, έχτιζαν τοίχο στην κατώτερη πλευρά του χωραφιού για να συγκρατεί τα χώματα. Έτσι σχηματίστηκαν οι αναβαθμίδες ή τα πεζούλια. Κατά μήκος του τοίχου, στην πατωσιά δηλαδή, φύτευαν κλήματα και άλλα οπωροφόρα δέντρα και στο υπόλοιπο μέρος του χωραφιού δημητριακά και όσπρια. Δημητριακά αρχικά καλλιεργούσαν σιτάρι και κριθάρι. Από το έτος 1700 και μετά, που έφθασε το καλαμπόκι από την Αμερική, άρχισαν να καλλιεργούν κυρίως καλαμπόκια, ίσως επειδή είχαν λιγότερες καλλιεργητικές φροντίδες και μεγαλύτερη απόδοση. Όσπρια έσπερναν κουκιά, φακές, φασόλια, ρεβύθια, μπιζέλια. Το ότι καλλιεργούσαν σιτάρια σε παλαιότερες εποχές μάρτυρες είναι τα πολλά αλώνια που υπάρχουν ακόμη σε διάφορες περιοχές. Από το καλαμπόκι παρασκεύαζαν το ψωμί (μπομπότα) και διάφορα παράγωγα, όπως μπαζίνα, πίτες κ.λπ., κ.λπ. Εμείς οι παλαιότεροι μεγαλώσαμε με τη μπομπότα, η οποία ήταν θρεπτικότατη και υγιεινή. β. Τα οπωροφόρα δέντρα. Οι κάτοικοι της περιοχής Τζουμέρκων έδειχναν μεγάλη

φροντίδα στην καλλιέργεια των διαφόρων οπωροφόρων. Καλλιεργούσαν συκιές, κερασιές, δαμασκηνιές, ροϊδιές, κυδωνιές, κλήματα, καρυδιές, αχλαδιές, κ.λπ. Δεν μπορώ να περιγράψω εκείνο το θαύμα της καρποφορίας αυτών των δέντρων εκείνη την εποχή. Απεριποίητα και πολλά από αυτά μέσα στα λόγγα, τσακιόνταν από καρπούς που μοσχοβολούσαν από μακριά. Τι συνέβη όμως και σήμερα η γη δεν είναι τόσο εύφορη όσο ήταν παλιά; Μήπως φταίει οι άνθρωπος που αλλοίωσε την ατμόσφαιρα με τις δοκιμές των πυρηνικών, με τα καυσαέρια κ.λπ., ή μήπως αληθεύει μία προφητεία που λέει ότι η γη γεράζει συνέχεια, γέρασε; γ. Τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τα αυγά. Η διατροφή των κατοίκων συμπλη-

ρωνόταν με τα γαλακτοκομικά προϊόντα, γάλα, γιαούρτι, τυρί κ.λπ. και με τα άφθονα αυγά αφού κάθε οικογένεια διατηρούσε ένα μικρό αριθμό από κότες και τα αυγά θεωρούνταν απαραίτητο συμπλήρωμα της τροφής. Στην Παλαιά Διαθήκη και στον Όμηρο δεν αναφέρονται οι κότες. Ίσως ήρθαν από κάποια ασιατική χώρα μεταγενέστερα. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 126

12/8/2020 8:18:12 µ


Η Ε ΥΛ Ο Γ Η Μ Έ Ν Η Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Ι Ώ Τ Ι Κ Η Γ Η

127

δ. Τα λαχανικά και τα άγρια χόρτα. Κάθε σπίτι είχε έναν μικρό κήπο για την καλ-

λιέργεια των διαφόρων λαχανικών. Εκτός αυτού, η γη τότε παρήγαγε και πολλά άγρια φαγώσιμα χόρτα και με αυτά επέζησε μεγάλο μέρος του πληθυσμού σε δύσκολες εποχές, όπως στα χρόνια της Κατοχής 1941-1944. ε. Το μαγείρεμα των τροφών. Γινόταν στη φωτιά με καύσιμη ύλη ξύλα φερμένα

από το λόγγο. Εκεί ψήνονταν και το ψωμί. Τα διάφορα σκεύη μαγειρικής είχαν τούρκικα ονόματα, τγάνι, καζάν, σαγάν, τσκάλ, κ.λπ. στ. Τα κλήματα και τα αμπέλια. Οι Τζουμερκιώτες έδειχναν ιδιαίτερη επιμέλεια

στην καλλιέργεια των κλημάτων και των αμπελιών. Σε κάθε αυλή υπήρχε μια μεγάλη κληματαριά, όπως επίσης κλήματα στις πατωσιές των χωραφιών. Σε ιδιαίτερα υπήνεμα και ηλιόλουστα χωράφια έκαναν αμπέλια, από τα οποία παράγονταν κρασί και ρακί. Τέτοιο κρασί σήμερα δεν θα βρείτε πουθενά, όπου και να πάτε. Διακρίνονταν για την αρωματικότητα, τη σπιρτάδα και τη δύναμη που είχε. Ξέρουμε σήμερα ότι τα πάντα, λιγότερο ή περισσότερο, είναι νοθευμένα. Το ρακί το είχαν για φάρμακο κυρίως στους χειμερινούς μήνες. η. Τα λόγγα. Λόγγα ονομάζονταν εκτάσεις με δέντρα χαμηλής βλάστησης, πουρ-

νάρια, αργές, κουμαριές, ρύκια, πουρδαλιές, κοτσυπιές κ.λπ. Αυτά ήταν κυρίως αειθαλή και με την πρασινάδα τους χάριζαν την ομορφιά στη φύση. Τα δάση ήταν η αρχική κατοικία των ανθρώπων και υπολείμματα αυτών σώζονται σήμερα στη Νότια Αμερική και στην περιοχή του Αμαζονίου. Στην Αρχαία Ινδία οι σοφοί που ήθελαν να διαλογιστούν για το αίνιγμα του κόσμου και της ζωής κατέφευγαν στην ησυχία του δάσους· εκεί στο δάσος εγράφησαν τα βαθύτερα φιλοσοφικά κείμενα που είναι γνωστά σήμερα σε όλο τον κόσμο. Άρα λοιπόν η σημασία του δάσους συνδέεται άμεσα με την ανθρώπινη ζωή. 2

Ο ΚΟ Ι Ν Ω Ν Ι ΚΟΣ ΚΟΣ Μ ΟΣ Μ Ε Σ Α Σ ΤΟ Ν Ο Π Ο Ι Ο ΖΟΥ Σ Α Ν Ε Κ Ε Ι Ν Ο Ι Ο Ι Α Ν Θ Ρ Ω Π Ο Ι

Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο δημιούργημα της φύσης, αλλά ίσως περισσότερο από 50% και της κοινωνίας στην οποία ζει. Η κοινωνία τότε ήταν αγροτική και κτηνοτροφική, και δεν είχε εύκολες προσβάσεις στις πόλεις, λόγω έλλειψης συγκοινωνιών κ.λπ. Μέσα σε αυτό τον κόσμο μεγάλωσαν οι πρόγονοί μας. Θα εξετάσουμε μερικά χαρακτηριστικά από την κοινωνική ζωή εκείνων των ανθρώπων. Η γλώσσα που μιλούσαν οι πρόγονοί μας ήταν η γλώσσα των δημοτικών τραγουδιών, η γλώσσα στην οποία έγραψαν τα απομνημονεύματά τους οι ήρωες της ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 127

12/8/2020 8:18:12 µ


128

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΑΚΑΣ

Επανάστασης, Κολοκοτρώνης κ.λπ. Και η εξέλιξη αυτής της γλώσσας κατέληξε στη λεγόμενη Δημοτική. Η καθαρεύουσα που επικράτησε τον 19ο και 20ό αιώνα ήταν ένα τεχνητό κατασκεύασμα, άγνωστο στο μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πληθυσμού. Η πρακτική σοφία. Σχολεία και δάσκαλοι δεν υπήρχαν· εκτός από τα Κρυφά Σχολεία, τα οποία επισκέφτονταν ένας πολύ μικρός αριθμός των νέων και οι γνώσεις που έπαιρναν ήταν στοιχειώδεις, ανάγνωση και γραφή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι εκείνοι ήταν ολιγότερο έξυπνοι από εμάς σήμερα. Διακρίνονταν για τη φυσική τους ευφυΐα, η οποία είναι δώρον της φύσεως, όπως φαίνεται από τα δημοτικά τραγούδια που άφησαν, από την πρακτική σοφία που είναι διατυπωμένη στις παροιμίες και από τα έργα τους όπως οι διάφορες γέφυρες και τα άλλα τεχνικά κατασκευάσματα. Η κοινωνικοποίηση των κατοίκων ήταν πρόβλημα γιατί ο άνθρωπος αναπτύσσεται σε αντιπαράθεση με το κοινωνικό περιβάλλον, χωρίς αυτή την αντιπαράθεση δεν αναπτύσσεται η έννοια του εγώ με την καλή σημασία. Μέσα κοινωνικοποίησης ήταν τότε η οικογένεια, η γειτονιά, η εκκλησία και τα διάφορα πανηγύρια που γινόταν τρεις, τέσσερις φορές το χρόνο σε κάθε χωριό. Εκεί, ανάμεσα στα άλλα, γινόταν και η γνωριμία μεταξύ νέων και νεανίδων που καταλήγαν στα προξενιά και στο γάμο. Κατά τη γνώμη μας, η κοινωνικοποίηση ήταν ελλιπής, ήταν το ασθενές σημείο εκείνης της κοινωνίας. Η αντίληψη για τον χρόνο. Πρέπει να διακρίνουμε στην έννοια του χρόνου καθ’ αυτόν και στις αντιλήψεις που έχουν οι άνθρωποι για τον χρόνο. Οι αντιλήψεις αυτές αλλάζουν από χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή. Σήμερα ο χρόνος απέκτησε έναν βίαιο χαρακτήρα, όλοι βιάζονται, όλοι τρέχουν και ο ελεύθερος χρόνος βρίσκεται υπό την επήρεια αυτού του βίαιου χαρακτήρα του χρόνου. Εκείνη την εποχή ο χρόνος ήταν ελεύθερος, δεν είχαν ανάγκη από ωρολόγια, αντί ωρολογίων χρησιμοποιούσαν τα διάφορα φαινόμενα της φύσης και του έναστρου ουρανού. Ήξεραν ακριβώς τις διάφορες εποχές του έτους. Πότε θα βρέξει, πότε θα κάνει ζέστη, πότε θα σπείρουν, πότε θα τρυγήσουν! Οδηγοί τους ήταν και τα διάφορα φαινόμενα του ουρανού, η Σελήνη, ο Αυγερινός, οι διάφοροι άλλοι αστερισμοί. Για τις διάφορες γεωργικές εργασίες δεν αισθάνονταν ανάγκη να συμβουλευθούν τα δελτία καιρού, όπως κάνουμε σήμερα. Ο χρόνος κυλούσε ελεύθερα, ενώ σήμερα έχει πιεστικό χαρακτήρα, ιδίως για τους κατοίκους των μεγάλων αστικών κέντρων και για τους εργαζομένους στις διάφορες φάμπρικες και για τους κατοίκους των μεγάλων αστικών κέντρων. Η θρησκευτικότητα εκείνων των ανθρώπων. Ήταν ειλικρινά ευσεβείς, γιατί ζούσαν κοντά στη φύση και κοντά στο θεό και σε κοινωνία με τα άλλα πλάσματα ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 128

12/8/2020 8:18:12 µ


Η Ε ΥΛ Ο Γ Η Μ Έ Ν Η Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Ι Ώ Τ Ι Κ Η Γ Η

129

της δημιουργίας. Ένιωθαν ότι όλα τα πλάσματα αποτελούν μία μεγάλη φιλική οικογένεια. Είχαν φόβο θεού, με την έννοια πως πίστευαν σε μια υπερβατική αρχή της Δικαιοσύνης, όπως ακριβώς και οι αρχαίοι έλληνες· «ἔστι δίκης ὀφθαλμός, ὅς τά πάνθ’ ὁρᾶ». Η ευσέβειά τους φανερώνονταν και με τάματα σε διάφορες εκκλησίες και μοναστήρια. Όπως επίσης και στην καθημερινή πράξη. Διακρίνονταν για τη φιλοξενία τους και δεν άφηναν να μείνει έξω από το σπίτι τους κανένας ή να φύγει νηστικός. Κοινότητα και Κοινωνία. Οι έννοιες αυτές είναι μετάφραση από ένα βιβλίο του Γερμανού Κοινωνιολόγου Ταίνις (1867-1937) που πρώτος έκανε διάκριση μεταξύ των δύο εννοιών, η οποία οδήγησε στην κατανόηση των διαφόρων μορφών της κοινωνικής ζωής. Η Κοινότητα όχι με διοικητική σημασία, π.χ. Κοινότητα, Δήμος, αλλά με άλλη σημασία, σαν τρόπος συμβίωσης ανθρώπων που τους συνδέει η οικειότητα μεταξύ τους. Η κοινωνία είναι τρόπος συμβίωσης ανθρώπων όπου ο καθένας ενδιαφέρεται για το δικό του συμφέρον, σε βάρος όλων των άλλων, και ο μόνος δεσμός παραμένει το συμφέρον. Σύμφωνα με αυτά τα κριτήρια, ο σημερινός τρόπος συμβίωσης είναι η κοινωνία, ενώ σε παλαιότερες εποχές οι άνθρωποι αποτελούσαν κοινότητα. Η διάκριση αυτή του Ταίνις είναι πολύ σημαντική και δείχνει τις αλλαγές που συμβαίνουν σε κάθε κοινωνία και τη μετάβαση ενός τρόπου συμβίωσης στο εντελώς αντίθετο. 3

Α Ι ΣΘ Η Τ Ι Κ Η Θ Ε Ω Ρ Η Σ Η Τ Η Σ Π Ε Ρ Ι ΟΧ Η Σ

Οι άνθρωποι έναντι του κόσμου δείχνουν μία ποικιλία συμπεριφοράς. Πρώτα είναι η πρακτική συμπεριφορά. Χρησιμοποιούν όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους. Δεύτερον, η θεωρητική συμπεριφορά. Η επιστημονική έρευνα των διαφόρων φαινομένων. Και τρίτον η αισθητική συμπεριφορά που είναι ελεύθερη από κάθε σκοπιμότητα και από κάθε αφαίρεση. Αυτή είναι η αισθητική άποψη που σήμερα σιγά-σιγά εξαφανίζεται από το ευρύ κοινό. Η Τζουμερκιώτικη γη έχει φυσικές ομορφιές και ωραιότητες, όπως π.χ. τα ψηλά βουνά, τα απότομα φαράγγια, τα ποτάμια, τα δάση, ο απέραντος ορίζοντας που ανοίγεται, ο καταγάλανος ουρανός, και πολλά άλλα. Έχει τα ίδια χαρίσματα με την υπόλοιπη ελληνική ύπαιθρο, αλλά δεν έχει διαφημιστεί όπως π.χ. τα Ζαγοροχώρια. Τις ομορφιές της ελληνικής φύσης τις περιέγραψαν οι ποιητές της παλαιότερης γενιάς, ο Κρυστάλλης, ο Δροσίνης, ο Προβελέγγιος, ο Πορφύρας και πολλοί άλλοι και όσα γράφουν ισχύουν και για την περιοχή των Τζουμέρκων. Σήμερα όμως η συμπεριφορά του ανθρώπου έναντι της φύσης άλλαξε, είναι μονομερής πρακτική ή θεωρητική. Και η αισθητική έννοια βαθμιαία εξαφανίζεται. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 129

12/8/2020 8:18:12 µ


130

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΑΚΑΣ

4

Η Α ΡΧ Α Ι ΟΛΟ Γ Ι Κ Η Κ Α Ι Ι Σ ΤΟ Ρ Ι Κ Η Σ Η Μ Α Σ Ι Α Τ Η Σ Π Ε Ρ Ι ΟΧ Η Σ

Υπάρχουν ίχνη ή υπολείμματα αρχαίων οικισμών σε διάφορα μέρη, όπως π.χ. στα Γουριανά, στην Πράμαντα, στα Θεοδώριανα, στο Βουργαρέλι, στους Ραφταναίους και αλλού. Και πολλές παλαιές εκκλησίες σε όλα σχεδόν τα χωριά. Δεν είμαι όμως ο αρμόδιος για να επεκταθώ σε περιγραφές αυτών. Τονίζω όμως ένα σπάνιο μνημείο, τον Πύργο των Ραφταναίων. Είναι ένα περίεργο μνημείο που ίσως κατάγεται από τη Νεολιθική Εποχή. Είναι χτισμένος στην κορυφή ενός απότομου λόφου, δίπλα από το Παρεκκλήσι της σημερινής Αγίας Τριάδος και δεσπόζει σε ολόκληρη την περιοχή των Δυτικών Τζουμέρκων των ορεινών περιοχών του Νομού Άρτας και του Νομού Ιωαννίνων μέχρι την Ολύτσικα. Έχει σχήμα «Π» και οι πέτρινες πλάκες με τις οποίες είναι χτισμένος, έχουν διαστάσεις μήκος 3,50 μ. – πλάτος 2,50 μ. και πάχος περίπου 0,20 μ. Υπολογίζεται ότι κάθε μία από αυτές ζυγίζει 50 τόνους. Είναι δουλεμένες καλά με λείες επιφάνειες και τοποθετημένες με ακρίβεια η μία επάνω στην άλλη. Κάποτε πέρασα από εκεί, το 1964, δεν είχα όμως μέτρο ούτε και φωτογραφική μηχανή για να συγκρατήσω περισσότερα και ακριβέστερα στοιχεία. Μένουν πολλά αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με αυτό το περίεργο κτίσμα, πότε έγινε; Έγινε στα χρόνια της Νεολιθικής Εποχής την 3η χιλιετία π.Χ.; Ποιοι ήταν αυτοί που το έχτισαν; Για ποιο σκοπό έγιναν; Ήταν παρατηρητήριο; Αστεροσκοπείο; Ιερός Ναός; Κάποιο φως έριξε η σύγκριση με άλλα μνημεία, με άλλο μονολιθικά μνημεία που υπάρχουν διάσπαρτα σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης. Κάνουμε έκκληση ώστε η αρμόδια Επιτροπή αυτού του Περιοδικού να μεσολαβήσει για να επισκεφθεί το μνημείο ένας αρχαιολόγος ειδικευμένος στην προϊστορική Αρχαιολογία, για να μάθουμε περισσότερα. 5

Π Ω Σ Ε Β Λ Ε Π Α Ν Τ Η ΦΥ Σ Η Ο Ι Π Α Λ Α Ι ΟΤ Ε Ρ Ε Σ Γ Ε Ν Ε Ε Σ Κ Α Ι Π Ω Σ Τ Η Ν Β Λ Ε Π ΟΥ Μ Ε Σ Η Μ Ε ΡΑ

Η φύση δείχνει τη ζωτικότητα της γης και οι άνθρωποι ανά τους καιρούς είχαν διάφορες γνώμες γι’ αυτή. Στα παλαιά χρόνια η φύση ήταν κάτι το ζωντανό, επικρατούσε δηλαδή η άποψη του Πανβιταλισμού, όλα έχουν ζωή, ή Πανψυχισμού, όλα έχουν ψυχή. Και οι άνθρωποι θεωρούσαν τη γη σαν μητέρα των πάντων και με μια έκφραση, όχι σωστή, την είχαν θεοποιήσει. Η γη θεωρούνταν μεγάλη θεά και μέσα στους κόλπους της υπάρχουν μικρότεροι θεοί ή θεές παντού, στα δέντρα, στις πηγές, στα βουνά, στα δάση, στα ποτάμια κ.λπ. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 130

12/8/2020 8:18:12 µ


Η Ε ΥΛ Ο Γ Η Μ Έ Ν Η Τ Ζ Ο Υ Μ Ε Ρ Κ Ι Ώ Τ Ι Κ Η Γ Η

131

Αργότερα όμως η παράσταση αυτή για τη γη άρχισε να εξαφανίζεται. Η γη έγινε ένα άψυχο υλικό σώμα και τίποτε παραπάνω. Με την έλευση του Χριστιανισμού εκείνος ο παλαιός κόσμος κατηγορήθηκε σαν ειδωλολατρικός επειδή έβλεπε παντού θεϊκές δυνάμεις. Αυτό όμως ήταν μια συκοφαντία που οφείλεται ή στο τυφλό μίσος ή στην άγνοια. Οι νεότεροι θρησκειολόγοι έχουν διαφορετική γνώμη για το αντικείμενο της θρησκείας, που το ονομάζουμε το ιερόν. Πρώτος ο Γερμανός Θρησκειολόγος Ρούντολφ Όττο 1868-1937, στα βιβλία του, ερμήνευσε με διαφορετικό τρόπο το αντικείμενο της θρησκείας και διέλυσε πολλές παρεξηγήσεις. Την άποψη του Όττο ακολούθησαν και πολλοί άλλοι Θρησκειολόγοι. Αντικείμενο της Θρησκείας λοιπόν σύμφωνα με αυτούς δεν είναι οι υποστάσεις διαφόρων όντων, αλλά μια διάσταση της πραγματικότητας που φανερώνεται παντού. Ο κόσμος είναι η επιφάνεια ενός απύθμενου ωκεανού που είναι η θεία πραγματικότητα. Εδώ προτιμούμε την έκφραση αντί του Ιερού και του Αγίου, εκφράσεων που υπόκειται σε παρεξηγήσεις, το υπερκόσμιο. Τι είναι το υπερκόσμιο; Είναι δύσκολο να το εκφράσομε σε λίγες γραμμές· είναι αυτό που ξεπερνάει τον ανθρώπινο κόσμο που είναι διασπαρμένος και ρέπει προς τη χυδαιότητα. Είναι το «Όντος Ον», όπως έλεγε ο Πλάτωνας, η αληθινή πραγματικότητα οι εκφράσεις του οποίου είναι τα διάφορα φαινόμενα αυτού του κόσμου. Εδώ έχουμε να τονίσουμε τα εξής: ότι το ανθρώπινο πνεύμα αλλάζει ιστορικά. Από το στάδιο του πανψυχισμού ή πανβιταλισμού φτάσαμε, σήμερα, στο στάδιο του πανυλισμού, όλα είναι ύλη και τίποτα δεν υπάρχει παραπέρα. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δική μας άποψη σήμερα είναι η μοναδική σωστή. Σχετικά με τη συκοφαντία της ειδωλολατρίας του αρχαίου κόσμου: οι νεότερες αντιλήψεις περί θρησκείας αναιρούν αυτή την άποψη, δεν είναι ειδωλολατρία, αλλά η βίωση του ιερού ή του υπέρ κόσμιου σε όλα τα πράγματα αυτού του κόσμου, σε αντίθεση με εμάς σήμερα που απομονώσαμε τη θεότητα σε ένα απομακρυσμένο σημείο και απογυμνώσαμε αυτό τον κόσμο. Ειδωλολάτρες είμαστε εμείς σήμερα, για πολλούς λόγους, αλλά δεν το νιώθουμε και δεν το ξέρουμε. Εμείς λατρεύουμε την ύλη και την καλοπέραση, αδιαφορώντας για το τι συμβαίνει στον κόσμο. Εμείς λατρεύουμε τη μόδα, τους διαφόρους σταρ και γενικά ανθρώπους αυτού του κόσμου. Εμείς λατρεύουμε αφηρημένες έννοιες που δεν υπάρχουν και πολλά άλλα. Είμαστε πραγματικά ειδωλολάτρες, χωρίς να το ξέρουμε.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 131

12/8/2020 8:18:12 µ


132

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΜΠΟΥΡΝΑΚΑΣ

6

Ο Ι Σ Η Μ Ε Ρ Ι Ν Ε Σ Δ Ι Ε Ρ ΓΑ Σ Ι Ε Σ

Η λέξη διεργασίες σημαίνει τις εσωτερικές αλλοιώσεις και μεταβολές που λαμβάνουν χώρα στα διάφορα φαινόμενα. Ο κόσμος αλλάζει· από τα μέσα του 20ού αιώνα μπήκαμε σε μια νέα εποχή δίνοντάς της ονόματα όπως τεχνολογική, ψηφιακή, ηλεκτρονική εποχή κ.λπ. Είναι μια καμπή από αυτές που συμβαίνουν σπάνια στην ιστορία· ο απόηχος αυτών των αλλαγών έφθασε και σε μας, ο κόσμος εγκαταλείπει την ύπαιθρο και συρρέει στις πόλεις, τα χωριά ερημώνουν, η γη μένει ακαλλιέργητη, τα σχολεία έκλεισαν και πολλά άλλα παρόμοια φαινόμενα. Αυτά όμως είναι οι εξωτερικές μεταβολές· τρομακτικές είναι οι αλλαγές που συμβαίνουν στους ίδιους τους ανθρώπους, αλλάζει ο χαρακτήρας, η ανθρώπινη υπόσταση και βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή μιας άγνωστης πορείας που κανείς δεν γνωρίζει ποιο θα είναι το τέρμα. Μπροστά σε αυτές τις αλλαγές της ανθρώπινης φύσης όλα τα άλλα είναι εξωτερικά γνωρίσματα και έχουν δευτερεύουσα σημασία. Δεν γνωρίζομε εάν αύριο οι άνθρωποι θα βλέπουν την φύση με το ίδιο βλέμμα που την έβλεπαν στο παρελθόν και την οποία υμνούσαν οι ποιητές. Δεν γνωρίζουμε εάν οι μελλοντικές γενεές θα έχουν την αίσθηση του θαυμαστού και του ωραίου στη φύση και θα είναι σε θέση να νιώθουν κάτι από το στίχο του ποιητή Μαβίλη (1860-1913): «Πατρίδα σαν τον ήλιο σου ήλιος αλλού δεν λάμπει»

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α

Αναμνήσεις και παρατηρήσεις στον τόπο και στον χρόνο. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, 1985 και εξής. Απόστολου Βακαλόπουλου, Ιστορία του Νεότερου Ελληνισμού. Παγκόσμια Ιστορία (live), έκδοση Κακόπουλος, Αθήνα 1989, 3ος τόμος, Οι πρώιμοι πολιτισμοί. Νικολάου Πολίτη, «Τα Δημοτικά Τραγούδια». Μέμου Παναγιωτόπουλου, Ανθολογία Ελληνικής Ποίησης, τόμος Α΄ και Β΄, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1968.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 132

12/8/2020 8:18:12 µ


ΠΑΝΑΓΙΏΤΑ Π. ΛΆΜΠΡΗ

ΟΙ ΑΪΛΛΈΝΗΔΕΣ «

Δ

’λεύ’ σαν αϊλής», δηλαδή δουλεύει, εργάζεται σαν αϊλής, άκουγα να λένε οι γονείς μου κι άλλοι κάτοικοι της γενέτειράς μου, όταν αναφέρονταν σε κάποιον χεροδύναμο και ανθεκτικό άνθρωπο, που η εργασία του διακρινόταν από αντοχή και δύναμη. Και, φυσικά, τη λέξη αϊλής την αναζήτησα σε λεξικά, αλλά μέχρι τώρα μόνο από τον συγχωριανό μου Κωνσταντίνο Α. Διαμάντη την έχω βρει καταγεγραμμένη σε λεξιλόγιό του, το οποίο περιλαμβάνεται στον τέταρτο τόμο των «Απάντων» του και συγκεκριμένα στο ακόλουθο λήμμα: αϊλής, ο = δυνατός, χεροδύναμος και ανθεκτικός άνθρωπος: «δλεβ σαν αϊλής» (δουλεύει με αντοχή και δύναμη)1. Φράσεις με όμοια σημασία αναφέρει κι ο Ι. Θ. Κακριδής2, όπου, αντί της δικής μας λέξης «αϊλής», χρησιμοποιείται η λέξη Έλληνας. Συγκεκριμένα: «[…] (γ) Δουλεύει σάν Ἕλληνας, εἶναι σῶκος σάν Ἕλληνας! (ΑΡΑΧΩΒΑ, 19. αἰ. / σῶκος «δυνατός»), (δ) Στάθηκε σάν τόν Ἕλληνα στή δουλειά, ὅλο τό καλοκαίρι στάθηκε σάν τόν Ἕλληνα στό θέρος. (ΚΡΗΤΗ, 20. αἰ. / «δούλεψε παλικαρίσια, ἀκούραστα).» Η σπάνια, λοιπόν, λέξη «αϊλής», η οποία χρησιμοποιείται, για να περιγράψει ανθρώπινες υπάρξεις με τα πιο πάνω αναφερθέντα χαρακτηριστικά, συνδέεται με ανθρώπους οι οποίοι ζούσαν πάλαι ποτέ, ήταν υπερφυσικού μεγέθους και διέθεταν υπεράνθρωπες δυνάμεις! Πρόκειται για τους Αϊλλένηδες, που διατηρήθηκαν στη μνήμη των μεταγενέστερων μέσω της προφορικής παράδοσης, αλλά και χάρις στα ερείπια οικοδομημάτων, τα οποία μόνο άνθρωποι σαν κι αυτούς θα μπορούσαν να ανεγείρουν! Η λέξη φαίνεται να προέρχεται από παραφθορά της λέξης Έλληνες, αφού υπάρχουν παραδόσεις στις οποίες οι Έλληνες αναφέρονται ως Ελλένηδες και κάποιες τις έχει θησαυρίσει ο Ι. Θ. Κακριδής στην προαναφερθείσα μελέτη του. Δεδομένου ότι στη Ροδαυγή αναπτύσσεται, όχι σπάνια, σε κάποιες λέξεις ένα (ι), π.χ. άκουσμα < άικουσμα, θεωρώ πως κι εδώ κάτι ανάλογο συνέβη: Έλληνες < Ελλένηδες < οι Ελλένηδες < Αϊλλένηδες. Δεν αποκλείεται, μέσα στο χριστιανικό πλαίσιο, οι άνθρωποι με τις υπερφυσικές δυνάμεις να ταυτίστηκαν με αγίους,

29.

1. Κ. Α. Διαμάντης, Άπαντα, Αθήνα 1985, τ. 4ος, σ. 71. 2. Ι. Θ. Κακριδής, Οι αρχαίοι Έλληνες στη Νεοελληνική λαϊκή παράδοση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997, σ. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 133

133

12/8/2020 8:18:12 µ


134

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

οπότε να προέκυψε με τον ακόλουθο τρόπο ο σχηματισμός: Έλληνες < Ελλένηδες < αι (άγιοι) - (Ε)λλένηδες < Αϊλλένηδες. Σχετικές παραδόσεις3 έχουν διασωθεί σε πολλά μέρη, εντός και εκτός των σημερινών συνόρων, όπου έζησαν και δημιούργησαν εστίες ζωής και πολιτισμού οι Έλληνες. Σ’ αυτές οι δικοί μας Αϊλλένηδες αποκαλούνται Έλληνες, Λήνηδες, Έλλενοι, Έλληνοι, Ελλένηδες, Γέλληνες και οι γυναίκες τους Ελλήνισσες, Λήνισσες, Έλληνες (εν. Έλληνη),… Η παράδοση, η οποία έχει καταγραφεί στη Ροδαυγή, είναι η ακόλουθη: «Πάνω στο Ξηροβούνι, ζούσε η παλιά πλάση. Οι άνθρωποι εκείνοι λέγονταν Αϊλλένηδες και ήταν πελώριοι, υπερφυσικοί, μονόματοι, με σώματα σα βουνά. Από εκεί πάνω σκύβαν κάτω στο Ποτάμι και πίναν νερό. Όταν έπιναν, το Ποτάμι σταμάταγε από εκεί και κάτω. Οι γυναίκες τους έριχναν τα βυζιά τους στην πλάτη όταν έσκυβαν να πιουν να μη τις εμποδίζουν. Αυτοί φανήκαν υπερφίαλοι, γιατί θελήσαν να γκρεμίσουν το Θεό. Ο Θεός τότε έβγαλε κουνούπια με σιδερένιες μύτες και τους ξέκαμε. Μόνο ένας είχε επιζήσει κι αυτός τυφλός. Πήγε λοιπόν μια μέρα στο εργαστήρι του γύφτου και ρωτάει να ιδεί πώς είναι η νέα πλάση: «Τι άνθρωποι είστε σεις; Για δώσ’ μου το χέρι σου να ιδώ!» Κι ο γύφτος του δίνει το καμένο σίδερο που κρατούσε. Ο Αϊλλένης το έπιασε και το γρούδιασε4 σαν κουβάρι και έκαμε ένα μορφασμό νομίζοντας ότι είναι το χέρι του γύφτου: «Ε! κάτι είστε κι εσείς, είπε, αλλά εμάς δεν μας φτάνει τίποτα. Εσείς είστε μικρή πλάση. Εμείς ήμασταν πολύ μεγάλοι και δυνατοί.»5 Στην Ήπειρο έχουν καταγραφεί αρκετές παραδόσεις οι οποίες έχουν ως θέμα τη γενιά των παλιών Ελλήνων. Θα παραθέσω, για ευνόητους λόγους, δύο παραλλαγές6 από τα σχετικώς κοντινά στη Ροδαυγή Σχωρέτσαινα, σήμερα Καταρράκτης, των Τζουμέρκων, στις οποίες αναφέρονται τα ακόλουθα: 1η: «Γιά νά φτιάσουν τό κάστρο τῆς Κουκουλίστας οἱ Ἕλληνες, ἐπειδής δέν ἔβρισκαν ἐκεῖ σιμά μεγάλα λιθάρια, πήγαιναν σέ δυό ὧρες μακριά καί κουβάλαγαν πέτρες πάνω ἀπ’ τά Σχωρέτσαινα. Σήκωναν πέτρες τόσο μεγάλες, πού δέν μποροῦν τώρα νά τίς ἀναταράξουν οὔτε μέ βιζίλες7. Τόσο στοιχειωμένοι ἦταν ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι, γυναῖκες ἄντρες. Ἀλλά τότες τούς ἦρθε ὁ σωσμός τους. Ὁ Θεός ἔστειλε κάτι κουνούπια πού τούς τσίμπαγαν καί πέθαιναν ἕνας κοντά τόν ἄλλον. Καί μιά Ἑλλένισσα, πὄφερνε ἕνα θεόρατο λιθάρι γιά τό κάστρο, δέν πρόφτασε νά τ’ ἀποσώσει στήν Κουκουλίστα καί πέθανε στό δρόμο. Καί τό λιθάρι ἔμεινε σιμά στό λαγκάδι πού χωρίζει τήν Τζιούμα ἀπό τά Σχωρέτσαινα.» 3. Ι. Θ. Κακριδής, Οι αρχαίοι Έλληνες στη Νεοελληνική λαϊκή παράδοση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997. 4. γρουδιάζω = μαζεύομαι γρούδα, δηλ. κουβάρι. 5. Κ. Α. Διαμάντης, Άπαντα, Αθήνα 1985, τ. 3ος, σ. 112. 6. Ι. Θ. Κακριδής, Οι αρχαίοι Έλληνες στη Νεοελληνική λαϊκή παράδοση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997, σ. 35. 7. βιζίλες (οι) = μοχλοί. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 134

12/8/2020 8:18:12 µ


ΟΙ ΑΪΛΛΈΝΗΔΕΣ

135

2η: «Οἱ παλιοί Ἕλληνες πέθαιναν ὁ ἕνας μετά τόν ἄλλον, γιατί τούς τσίμπαγαν κάτι κουνούπια μεγάλα, θεοκούνουπα, πὄστειλε ὁ Θεός γιά νά τούς καταστρέψει. Πολλοί ἀπ’ αὐτούς, γιά νά γλιτώσουν, τρύπωναν μέσα στούς λόγγους, στίς σπηλιές κι ὅπου πρόφταιναν. Ἕνας τυφλώθηκε, κι ὕστερ’ ἀπό καιρό βγῆκ’ ἀπ’ τό σπήλιο πού ’ταν κρυμμένος, κι ἐκεῖ ἤβρηκε ἕναν ζευγίτη ἀπ’ τή νέα πλάση καί τοῦ ζήτησε νά τοῦ δώκει τό χέρι του· ἤθελε νά δοκιμάσει τί δύναμη ἔχουν οἱ ἄνθρωποι ἀπ’ τή νέα γενιά. Ὁ ζευγίτης φοβήθηκε κι αὐτός νά τοῦ δώκει τό χέρι του· τὄδωκε τό ὑνί ἀπ’ τ’ ἀλέτρι. Ὁ Ἕλληνας τό ’πιασε μέ τή χερούκλα του, τό χεράκωσε καί τό ’σφιξε τόσο πολύ πού τό ’καμε σάν προζύμι μαλακό, καί τό ὑνί ἔβγαλε νερό. Τότε ὁ Ἕλληνας εἶπε: – Καί σεῖς εἶστε γεροί, ὄχι ὅμως σάν ἐμᾶς· ἐμεῖς ἤμασταν δυνατότεροι!» Στην παράδοση από τη Ροδαυγή οι Αϊλλένηδες προσδιορίζονται ως παλιά πλάση, είναι «πελώριοι, υπερφυσικοί, μονόματοι, με σώματα σα βουνά». Όντας τέτοιοι, καταφέρνουν, ενώ ζουν στο Ξηροβούνι, να πίνουν νερό από το Ποτάμι, δηλαδή τον Άραχθο, απλά σκύβοντας το κεφάλι τους στο ρεύμα του! Αλλά ήταν τόσο μεγάλη η ποσότητα νερού, την οποία χρειαζόντουσαν για την επιβίωσή τους, που το ποτάμι σταματούσε τη ροή του από κει και κάτω! Και οι γυναίκες τους, οι οποίες με τον ίδιο τρόπο έπιναν νερό, έριχναν στην πλάτη τα μεγάλα στήθη τους, για να μπορέσουν να πιουν! Μόνο, που δεν έφταναν όλα αυτά, καθώς κάποια στιγμή, άγνωστο για ποιους λόγους, «φανήκαν υπερφίαλοι» και αποφάσισαν «να γκρεμίσουν το Θεό»! Τούτη η αλαζονική συμπεριφορά, αποτέλεσε και την αρχή της καταστροφής τους! Στην πρώτη παράδοση από τα Σχωρέτσαινα τονίζεται η σωματική ρώμη, εδώ των Ελλήνων, η οποία αποδίδεται και στα δύο φύλα –η υπόνοια αυτή υπάρχει και στην προηγούμενη παράδοση, λόγω του μεγέθους των ανδρών και των γυναικών–, καθώς μεταφέρουν τεράστιες πέτρες από πολύ μεγάλη απόσταση, προκειμένου να χτιστεί το κάστρο της Κουκουλίστας. Κι εδώ γίνεται αναφορά στον σωσμό αυτών των στοιχειωμένων ανθρώπων, αλλά, σε αντίθεση με την παράδοση από τη Ροδαυγή, δεν αναφέρεται η αιτία, η οποία τον προκάλεσε. Ενώ στην άλλη παράδοση από τα Σχωρέτσαινα δεν γίνεται καμία αναφορά στις υπερφυσικές δυνατότητες των Ελλήνων! Ο μύθος της εστιάζεται στην εξαφάνισή τους. Κοινή συνισταμένη πάντως και των τριών παραδόσεων είναι πως τόσο οι Αϊλλένηδες όσο και οι Έλληνες χάθηκαν, επειδή τους ξέκαναν με τα τσιμπήματά τους κάτι τεράστια κουνούπια, θεοκούνουπα, με σιδερένιες μύτες! Στην πρώτη και την τρίτη παράδοση, μάλιστα, γίνεται λόγος για έναν, ο οποίος επιβίωσε, όντας τυφλός, και εμφανίστηκε μετά από καιρό, καθώς ήταν κρυμμένος, σ’ έναν γύφτο, δηλαδή σιδερά, και σ’ έναν ζευγίτη αντίστοιχα. Ακολούθησε δοκιμασία σχετική με τη διαπίστωση της δύναμης αυτών των δύο και του τυφλού, μετά από την οποία εκείνος κατέληξε πως ο ίδιος και η γενιά του, που ανήκαν στην παλιά πλάση, ήταν πολύ πιο δυνατοί από τη νέα! ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 135

12/8/2020 8:18:12 µ


136

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Στη δεύτερη αναφέρεται και μια Ελλένισσα –στην πρώτη απλά γίνεται λόγος για τις γυναίκες των Αϊλλένηδων–, που, θύμα κι αυτή των κουνουπιών, δεν πρόλαβε να φτάσει στον προορισμό της, στο σημείο όπου χτιζόταν το κάστρο της Κουκουλίστας, και πέθανε στον δρόμο! Το μαρτυράει και το λιθάρι που «ἔμεινε σιμά στό λαγκάδι πού χωρίζει τήν Τζιούμα ἀπό τά Σχωρέτσαινα»! Και οι τρεις παραδόσεις κουβαλούν την ανάμνηση πολύ σημαντικών προγόνων! Μολονότι τονίζονται ιδιαίτερα το μέγεθος του κορμιού και η συνακόλουθη σωματική ρώμη, αυτό δεν σημαίνει πως οι άνθρωποι αυτοί δεν διέθεταν και πνευματική ρώμη, διότι διαφορετικά θα επρόκειτο για όντα, τα οποία βρισκόντουσαν σε πολύ πρώιμη φάση του πολιτισμού, στην οποία δεν χρειάζονταν τείχη, για να προστατεύονται. Προφανώς ο αφηγηματικός ιστός των παραδόσεων δημιουργήθηκε από υλικά κατάλοιπα παλαιότερων εποχών, όπως για παράδειγμα, τα τείχη, στα οποία, μόλις έγινε αναφορά, και ήταν χτισμένα με τεράστιες πέτρες (πρβλ. τα τείχη πλησίον του Κακολάγκαδου στη Ροδαυγή, όπου πιθανολογείται ότι βρισκόταν αρχαίο πόλισμα με το όνομα «Ἀθήναιον»8, τα Κυκλώπεια τείχη, κ.λπ.), ή γεωλογικών σχηματισμών, οι οποίοι μοιάζουν να αναπαριστούν ανθρώπινες, και όχι μόνο, φιγούρες, αλλά και μύθων, οι οποίοι συνήθως απηχούν μια μορφή αναπόδεικτης συχνά αλήθειας και η αφετηρία όλων αυτών βρίσκεται στο απώτατο παρελθόν. Εν προκειμένω, αυτοί οι τόσο δυνατοί, σπουδαίοι άνθρωποι, ανακαλούν στη μνήμη την πολύ παλιά πλάση! Ποια είναι αυτή; Δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί χρονικά, αλλά τα χαρακτηριστικά των αναφερόμενων ανθρώπων θυμίζουν Τιτάνες, Γίγαντες, Κύκλωπες,…, οι οποίοι διακρίνονταν για το μέγεθος και τη δύναμή τους. Και, φυσικά, οι Αϊλλένηδες, ως μονόματοι, μας οδηγούν στους Κύκλωπες. Αλλά ας πάμε λίγο πίσω στον χρόνο, για να ψηλαφήσουμε την αφηγηματική αρχή των παραδόσεών μας, στις οποίες κυριαρχούν οι υπερφυσικοί πρόγονοί μας! Ο Όμηρος, για παράδειγμα, αναφερόμενος στους Γίγαντες, λέει πως πρόκειται για «μυθικό» λαό, και τους αποκαλεί «ἀγχιθέους»9, δηλαδή ανήκοντες σε γένος μεταξύ των θεών και των ανθρώπων, και τους χαρακτηρίζει «ὑπερθύμους»10 και «ἀτασθάλους»11, δηλαδή θρασείς και αυθάδεις ή, κατ’ άλλη ερμηνεία, περήφανους και άμυαλους! Ο Ησίοδος12, στη Θεογονία του, γράφει πως, όταν ο Κρόνος έκοψε τα γεννητικά όργανα του πατέρα του Ουρανού, το αίμα, το οποίο έτρεξε από την πληγή του, γονιμοποίησε ξανά τη Γαία, που γέννησε τις Ερινύες, τις Νύμφες και «τους μεγάλους 8. Παναγιώτα Π. Λάμπρη, Ροδαυγή, 2016, σ. 19 κ.ε. 9. Όμηρος, τ 279. 10. Όμηρος, η 59. 11. Όμηρος, η 60. 12. Ησίοδος, Θεογονία 185-186. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 136

12/8/2020 8:18:12 µ


ΟΙ ΑΪΛΛΈΝΗΔΕΣ

137

Γίγαντες, που έλαμπαν στα όπλα τους και δόρατα μακρά στα χέρια τους κρατούσαν», ενώ πιο κάτω13, αναφερόμενος στους Τιτάνες, λέει: «Και τα παιδιά του βρίζοντας Τιτάνες τα ονόμαζε / ο πατέρας τους, ο μέγας Ουρανός, που τα γέννησε ο ίδιος. / Γιατί ισχυριζόταν πως τα χέρια τους τα άπλωσαν στην ασέβεια, να κάνουν / αμαρτία μεγάλη, και πως θα υπάρξει στο μέλλον πληρωμή γι’ αυτήν.» Ο Απολλόδωρος14 σημειώνει, επίσης, πως «[…] η Γη, αγανακτισμένη για την τύχη των Τιτάνων [ο Δίας τους είχε ρίξει στον Τάρταρο15], γέννησε από τον Ουρανό τους Γίγαντες, τεράστιους και ανίκητους, φοβερούς στην όψη, με πυκνά, πλούσια και μακριά μαλλιά και γένια και με λέπια φιδιού στα πόδια. […]» Αναφορά στους Γίγαντες και στους Τιτάνες γίνεται κι από άλλους αρχαίους συγγραφείς, όπως τον Ηρόδοτο16, τον Διόδωρο Σικελιώτη17, τον Παυσανία18,… Και, φυσικά, η Τιτανομαχία και η Γιγαντομαχία, δηλαδή η σύγκρουση των Τιτάνων και των Γιγάντων με τους θεούς του Ολύμπου, στην οποία επεκράτησαν οι δεύτεροι19,…, έχουν αποτυπωθεί σε υπέροχα έργα τέχνης, όπως, για παράδειγμα, η Γιγαντομαχία στη ζωφόρο του Θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς, στη ζωφόρο του βωμού του Δία στην Πέργαμο, σε αγγεία,… Εκτός από τις παραπάνω αναφορές, όπου στοιχεία των θρυλουμένων από τις παραδόσεις μας προσώπων υπάρχουν, μια άλλη που μας συνδέει με τους Αϊλλένηδες, οι οποίοι «φανήκαν υπερφίαλοι» και αποφάσισαν «να γκρεμίσουν το Θεό», βρίσκεται στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα, στον «Λόγο του Αριστοφάνη»20, όπου, μεταξύ άλλων, ο Αριστοφάνης μιλάει για τη φύση του ανθρώπου και τις περιπέτειές της, καθώς ο οργανισμός του δεν ήταν πάντα, όπως είναι, μια και τα φύλα των ανθρώπων ήταν τρία, το «ἄρρεν», το «θῆλυ» και το «ἀνδρόγυνον», δηλαδή, το αρσενικό, το θηλυκό και το αρσενικοθήλυκο, το οποίο συνδύαζε και στην εμφάνιση και στο όνομα τα δύο άλλα, το αρσενικό και το θηλυκό. Κατόπιν, μας περιγράφει αυτά τα όντα ως εξής: «Ο κορμός του κάθε ανθρώπου ήταν στρογγυλός· είχε ολόγυρα ράχη και πλευρά, είχε τέσσερα χέρια και τέσσερα σκέλη, είχε δυο πρόσωπα όμοια πάνω σ’ ένα λαιμό κυλινδρικό, που έβλεπαν προς αντίστροφη το καθένα διεύθυνση, και ένα κρανίο πάνω στα δυο πρόσωπα, αυτιά τέσσερα και διπλά γεννητικά όργανα και όλα τα υπόλοιπα θα μπορούσε ο καθένας βάσει αυτών να τα φανταστεί.»21 13. Ησίοδος, Θεογονία 207-210. 14. Απολλόδωρος 1.7.1. 15. Όμηρος, Ε 898. 16. Ηρόδοτος 7.6. 17. Διόδωρος Σικελιώτης 5.66-68. 18. Παυσανίας, Αρκαδικά 37.2. 19. Πίνδαρος Ν.1.100, Απολλόδωρος 1.7.1, Στράβων 7.25. 20. Πλάτων, Συμπόσιο 189e-194e, εκδ. Βιβλιοπωλείο της «Εστίας» 1990. 21. Πλάτων, Συμπόσιο 189e-190b, εκδ. Βιβλιοπωλείο της «Εστίας» 1990. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 137

12/8/2020 8:18:12 µ


138

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

Στη συνέχεια, αξιοσημείωτη είναι η περιγραφή της κίνησής τους και η επισήμανση, η οποία μας αφορά, πως η σωματική δύναμη και η αντοχή τους ήταν τρομερές, ενώ διακρίνονταν από απέραντη έπαρση, τόση που στράφηκαν εναντίον των θεών! Στο σημείο αυτό αναφέρονται ο Ώτος και ο Εφιάλτης, γνωστοί από τον Όμηρο22, οι οποίοι τόλμησαν να κατασκευάσουν ανάβαση προς τον Όλυμπο, τοποθετώντας το Πήλιο πάνω στην Όσσα, προκειμένου να καταλύσουν τους θεούς! Φυσικά, ο Ζευς δεν έμεινε με δεμένα τα χέρια έναντι των ανθρώπων, οι οποίοι είχαν αποθρασυνθεί, οπότε, οι μεν Ώτος και Εφιάλτης θάφτηκαν κάτω από το βουνό, όπως οι γίναντες των μύθων «αὐταῖς αἷς φορέεσκον ἐτυμβεύοντο βολῇσι»23, οι δε άλλοι άνθρωποι αποδυναμώθηκαν μέσω του αποτελεσματικού διαίρει και βασίλευε! Μετά από διάφορες διχοτομικές παρεμβάσεις μείωσε τη δύναμη των ανθρώπινων όντων και τα έφτιαξε στη μορφή που είναι και σήμερα, με τον έρωτα να είναι ριζωμένος στη φύση τους και να τους συνενώνει κατά την αναζήτηση του ετέρου ημίσεως! Έχοντας κατά νουν τις ανωτέρω πηγές, θαρρώ πως συνδεόμαστε νοηματικά με την παλιά και τη νέα πλάση των παραδόσεων, στις οποίες η νέα πλάση υστερεί στις σωματικές δυνάμεις και στις αντοχές από την παλιά. Μάλιστα, εκτός από τις ελληνικές παραδόσεις, στις οποίες αναφέρεται παρόμοιο θέμα24, υπάρχουν και άλλων λαών. Για παράδειγμα, «η δανική παράδοση για τον Χόλγκερ και τον άνθρωπο που τον επισκέφτηκε στα υπόγεια δωμάτιά του. Ο τυφλός γίγαντας άφησε το αποτύπωμά του πάνω στο σιδερένιο ραβδί που του έτεινε ο άλλος αντί για το χέρι του και διαπίστωσε πως «η Δανία τρέφει ακόμη άνδρες». Σε σουηδική παράδοση, ο Χόλγκερ έσφιξε έναν πυρωμένο λοστό και διαπίστωσε ότι «δεν απόμεινε και μεγάλη δύναμη στους ανθρώπους», ενώ σε αντίστοιχη αγγλική παράδοση ο γίγαντας λύγισε το υνί του αρότρου, όταν του το έτειναν για χειραψία. […]»25 Το κοινό νοηματικό υπόβαθρο σε μύθους και παραδόσεις διαφόρων λαών, πέραν άλλων, έχει να κάνει και με την τάση του ανθρώπου να εξιδανικεύει το παρελθόν, όχι πάντα άδικα, αλλά, συχνά, γιατί το παρόν μοιάζει να μην καλύπτει πολλές από τις ανάγκες του, τις υλικές, τις ιδεολογικές, τις πολιτικές, τις πολιτισμικές, τις υπαρξιακές,…, οπότε το παρελθόν, ειδικά εξιδανικευόμενο, συνιστά μια λυτρωτική καταφυγή! Κάτι ανάλογο πρέπει να βρίσκεται και στην αφετηρία των εν λόγω παραδό­ σεων, οι οποίες έγιναν αφορμή για τη συγγραφή του παρόντος κειμένου, αφού 22. Όμηρος, λ 305-320. 23. Κλαυδιανός, Γιγαντομαχία 23. 24. Ι. Θ. Κακριδής, Οι αρχαίοι Έλληνες στη Νεοελληνική λαϊκή παράδοση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997 / Νικόλαος Γ. Πολίτης, Παραδόσεις, τ. Α΄, εκδ. Γράμματα, 1994. 25. Νικόλαος Γ. Πολίτης, Παραδόσεις, τ. Β΄, σ. 66, εκδ. Γράμματα, 1994. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 138

12/8/2020 8:18:12 µ


ΟΙ ΑΪΛΛΈΝΗΔΕΣ

139

οι Έλληνες, μετά την αρχαία δόξα, έζησαν για αιώνες στο πλαίσιο αυτοκρατοριών, της ρωμαϊκής, της βυζαντινής και της οθωμανικής, και υπέστησαν πολλά! ­Συκοφαντήθηκαν, διώχθηκαν για τις ιδέες τους, για τον τρόπο ζωής τους, για τους θεούς τους, και το όνομά τους έγινε συνώνυμο του ειδωλολάτρη,… Αυτοί, όμως, μέσω της γλώσσας τους, μέσω των εθίμων τους, όχι σπάνια λατρεύοντας τους προγονικούς θεούς τους κρυφίως, των οποίων τα νόμιμα με την πάροδο του χρόνου διοχέτευσαν στη νέα πλέον θρησκεία τους, η οποία ουκ ολίγες φορές σφετερίστηκε τους αρχαίους χώρους λατρείας, διατήρησαν στη μνήμη την ύπαρξη σπουδαίων αρχαίων προγόνων! Όχι, οπωσδήποτε με γιγαντιαίες δυνάμεις, αλλά προγόνων, οι οποίοι άφησαν και με το παραπάνω το στίγμα της παρουσίας τους, της οποίας πολλά τεκμήρια είχαν γίνει μέρος της καθημερινότητάς τους. Αλλά κι εκείνοι οι γιγαντιαίοι, μέρος της ίδιας παράδοσης ήταν, η οποία διοχετευόταν από γενιά σε γενιά και δημιουργούσε υπέροχες παραδόσεις και λαϊκούς μύθους. Κι αυτό το τελευταίο ήταν ιδιαίτερα σημαντικό, διότι, ακόμα κι αν η δη­μόσια ζωή επέτασσε συμμόρφωση στα ισχύοντα, ο ιδιωτικός βίος έδινε χώρο για να εκφράζονται όλα εκείνα, τα οποία, ως μια μορφή αυτοάμυνας και δυνατών ­εσωτερικών ερεισμάτων, συντηρούνταν και λειτουργούσαν ως ισχυρός συνδετικός ιστός για κείνους, που, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, την ίδια κληρονομιά ­κουβαλούσαν και ως ιερή φλόγα φρόντιζαν, κατά το δυνατόν, να μη χαθεί και χαθούν κι ­εκείνοι στη ρύμη των καιρών. Ώσπου ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων (1355-1452), σε υπόμνημα προς τον αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο, ­μεταξύ άλλων, ­κατέθεσε μαρτυρία αυτοσυνειδησίας σημειώνοντας26: «Ἐσμέν […]Ἕλληνες τό γένος, ὡς ἥ τε φωνή καί ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ·», δηλαδή, είμαστε Έλληνες στην καταγωγή, όπως μαρτυρεί η γλώσσα και η πατροπαράδοτη παιδεία μας! Αυτά είχε πει, μεταξύ άλλων πολύ σημαντικών λόγων του, ο Πλήθων, αλλά κι ο υπέροχος λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος Κεφαλάς-Χατζημιχαήλ (1870/18711934), αργότερα, τα ίδια μ’ άλλη διατύπωση έλεγε27: «Δεν ξέρω την ιστορία όπως οι δάσκαλοι από τα βιβλία. Την ξέρω όπως την λέει ο τόπος και τα τραγούδια του. Η ιστορία είναι άνεμος που την καταλαβαίνεις όταν την ανασαίνεις.»! Και στις μέρες μας, φαίνεται πως όλα εκείνα, τα οποία αφορούσαν σε υπερφυσικούς ανθρώπους και τα κουβαλούσε ο λαός για αιώνες στη μνήμη του και στη ζωή του, δεν ήταν τόσο της φαντασίας του, αλλά συγγένευαν με την πραγματικότητα 26. http://amitos.library.uop.gr/ Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία της Λερίκου Γεωργίας με θέμα: «Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός: Προτάσεις για την πολιτική και κοινωνική αναμόρφωση τις παραμονές της Αλώσεως», σ. 58, Μυστράς 2019. 27. https://www.xalkidikipolitiki.gr/2017/03/26/afierwma-theofilos-o-laikos-zwgrafos-pou-sto lise-olh-th-mytilhnh-me-ta-erga-tou/ ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 139

12/8/2020 8:18:12 µ


140

Π Α Ν Α Γ Ι Ω ΤΑ Π . Λ Α Μ Π Ρ Η

άλλων, μακρινών εποχών! Το βεβαιώνουν δημοσιεύματα28 τα οποία αναφέρονται στην ανεύρεση γιγαντιαίων σκελετών, τόσο στην Ελλάδα όσο και σ’ άλλες χώρες! Αυτά εξάπτουν τη φαντασία και κινούν το ενδιαφέρον των αναγνωστών, καθώς αποκαλύπτουν στοιχεία, τα οποία φωτίζουν σε ικανό βαθμό πτυχές του παρελθόντος, που αφορούν στην ύπαρξη υπερφυσικών ανθρώπων και κάνουν να μοιάζουν αληθινά πολλά από κείνα τα οποία κατατάσσονταν στη χωρία των μύθων, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα τον στίχο του ποιητή Ανδρέα Κάλβου29 πως κάθε «[…] μῦθος κρύπτει νοῦν ἀληθείας»! Κι εγώ, κλείνοντας αυτό το κείμενο, θέτω ως επίλογο τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη που λένε: «Στις ακρογιαλιές του Ομήρου υπήρχε μια μακαριότητα, ένα μεγαλείο, που έφτασαν ως τις ημέρες μας άθιχτα. Η πατούσα μας, που ανασκαλεύει την ίδιαν άμμο, το νιώθει. Περπατάμε χιλιάδες χρόνια, ο άνεμος ολοένα λυγίζει τις καλαμιές κι ολοένα εμείς υψώνουμε το πρόσωπο. Καταπού; Ως πότε; Ποιοί κυβερνάνε;»30

28. https://www.diaforetiko.gr/gigantes-stin-archeotita-ta-evrimata/ / https://www.newsbeast.gr/ world/arthro/2232001/anazitontas-archeologikes-apodixis-gia-tin-iparxi-giganton κ.λπ. 29. Ἀνδρέας Κάλβος, Ὠδαί, Εἰς Σάμον, σ. 119, εκδ. Ίκαρος 1988. 30. Οδυσσέας Ελύτης, Ο Μικρός Ναυτίλος, ΧΙΙΙ, 1985, https://odysseas-elitis.weebly.com/ omicron-muiotakapparho972sigmaf-nualphaupsilontau943lambdaomicronsigmaf-1985.html ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 140

12/8/2020 8:18:12 µ


ΒΑΓΓΈΛΗΣ ΒΛΆΣΗ ΝΤΌΚΑΣ*

ΤΟ ΝΤΕΡΒΕΝΙ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ

Τ

ο ντερβένι του Αλή Πασά ήταν ο μεγάλος οδικός άξονας –μουλαρόδρομος– που συνέδεε τα Γιάννινα με όλα τα χωριά και τα κεφαλοχώρια της Κεντρικής Πίνδου. Τον λέγαμε ντερβένι του Αλή Πασά, γιατί ο ίδιος ο πασάς ακολουθούσε αυτόν τον δρόμο για τους Καλαρρύτες, στο ορεινό αυτό χωριό, όπου περνούσε τις καλοκαιρινές διακοπές. Ο δρόμος αυτός και σήμερα φέρνει ίχνη καλντεριμιού, ιδίως στα δύσκολα σημεία της πλευράς της Πίνδου. Το καλντερίμι κατασκεύασε ο ίδιος ο Αλής με αγγαρείες και προσωπική εργασία των κατοίκων όλης της περιοχής. Οι εργάτες, πετράδες και μη, χρησιμοποιούσαν στενόμακρες γρανιτένιες πέτρες που τις έστηναν όρθιες και κατά μικρά διαστήματα, άφηναν ψηλότερες εξοχές για να διώχνονται προς τα έξω τα νερά. Ίχνη αυτού του δρόμου υπάρχουν και σήμερα στις θέσεις των «Αγίων Θεοδώρων» και του «Χειμώνα». Σύμφωνα με πληροφορία που μου έδωσε ο φίλος μας Κώστας Κίγκας, φιλόλογος-συγγραφέας από την Καρίτσα, ο Πασάς είχε ως πρώτη χειμερινή εξοχική έπαυλη, αυτή που έχτισε δίπλα απ’ τον Άι-Λια της Ζίτσας, στη θέση «Κούλια». Από το μεϊντάνι αυτό ο Αλής είχε απεριόριστη θέα, αφού είχε δώσει εντολή να κοπούν όλα τα δέντρα τριγύρω για να ελέγχει την περιοχή και να προφυλάσσεται απ’ τους τυχόν εχθρούς του. Στους Καλαρρύτες διέμενε πάνω απ’ την κεντρική πλατεία, και όπως λένε οι παλιοί, είχε δώσει εντολή και κόπηκε μέρος του πλατάνου για να απολαμβάνει το χορό και τις ωραίες βλαχοπούλες! Τον οδικό αυτό άξονα Γιαννίνων-Συρράκου-Καλαρρυτών ακολουθούσε όλος ο κινούμενους πληθυσμός προς τα χωριά ή και τ’ανάπαλιν. Κιρατζήδες, οδοιπόροι, έμποροι, κτηνοτρόφοι, που κάθε φθινόπωρο κατέβαιναν με το βιο τους στα χειμαδιά και κάθε άνοιξη επέστρεφαν στα πάτρια χώματα. H μακρινή αυτή στράτα των δέκα και πάνω ωρών με τα πόδια, άρχιζε, εκτός δημοσιάς, από το Κόκκινο Λιθάρι, συνέχιζε αριστερά προς τις καταβόθρες του κάμπου, περνούσε τις γέφυρες Δ. Κρυστάλλη και έφτανε στην Ιερή Μονή Ηλιόκαλης. * Ο Βαγγέλης Βλ. Ντόκας είναι δάσκαλος. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 141

141

12/8/2020 8:18:12 µ


142

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΒΛΑΣΗ ΝΤΟΚΑΣ

Εκεί, οι κουρασμένοι οδοιπόροι είχαν μια στάση. Άναβαν το κεράκι τους στην Παναγιά την Ηλιοκαλήτισσα, σταυροκοπιούνταν κι έπειτα γέμιζαν τις φτσέλες ή τα παγούρια τους με νερό από την παρακείμενη πετρόχτιστη βρυσούλα. Ο περιηγητής Πουκεβίλ αναφέρει στα γραφόμενά του ότι οι Γιαννιώτες πίστευαν πώς τα μεγάλα δέντρα της Ηλιόκαλης ήταν θαυματουργά και πως με το θρόϊσμά τους θεράπευαν σωματικές και ψυχικές αρρώστιες! Αυτό συνέβαινε κυρίως το δεκαπενταύγουστο όταν γιόρταζε η Παναγιά. Ο Κ. Κρυστάλλης γράφει για την Ηλιόκαλη: «ιστορήθη και αγιογραφήθηκε το έτος 1113 μ.Χ. αριγ΄». Δεν ήταν λίγες οι φορές που οι κιρατζήδες διανυκτέρευαν στην Ηλιόκαλη για να κόψουν στη μέση τη διαδρομή τους. Αυτό βέβαια γινόταν τον καλό καιρό. Έβαζαν τριγύρω τα γεμάτα σακιά για να προφυλάγονται από το αγιάζι της νύχτας και έως να τους πάρει ο υπαίθριος ύπνος το έριχναν σε ιστορίας παλαιϊκές. Τα μουλάρια τους τα έδεναν με τριχιά απ’ το ένα μπροστινό πόδι και τα άφηναν να βόσκουν στα σάδια του Μοναστηρίου. Ανηφορίζοντας προς τη ράχη, έριχναν νεράκι και δρόσιζαν τα πρόσωπά τους στη βρύση του Σάμου. Αφήνοντας αριστερά το Κοντοβράκι (Δαφνούλα), έφταναν κατάρραχα στον Σταυρό.

Το χάνι της Τρίκας, στο βάθος δεξιά η πόρτα του στάβλου. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 142

12/8/2020 8:18:12 µ


ΤΟ ΝΤΕΡΒΕΝΙ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ

143

Η μεγάλη μονότοξη γέφυρα, μήκους 90 μ. (1746).

Το χωριό ονομάστηκε Κοντοβράκι, επειδή οι άντρες φορούσαν κοντή σαλβάρα ως το γόνατο που κατέληγε σε κεντίδια. Στα πόδια φορούσαν άσπρες αργαλίσιες κάλτσες και τσαρούχια με πρόκες! Από τη αρχή του Σταυρού οι διαβάτες αγνάντευαν τα χωριά τους, τις πλαγιές των βουνών, τις κορυφές του Περιστεριού, της Πρίζας, του Καταρραχιά, της Στρογγούλας και ένιωθαν βαθιά ανακούφιση. Τα πνευμόνια τους γέμιζαν από το δροσερό αεράκι και τα πόδια τους φτερούγιζαν. Αντίπερα στην Αγιά-Παρασκευή (σάντα Βίνιρι) ένα κεράκι και μια προσευχούλα αρκούσαν για να νιώσουν σύμμαχο την Αγία και να φτάσουν γεροί στον προορισμό τους. Ο μικρός ναΐσκος είναι μέσα σε δάσος πουρναριών και κατά τον Κ. Κρυστάλλη κτίστηκε το 1323 μ.Χ. Γράφει ο ποιητής στο οδοιπορικό του προς το Μαλακάσι. «Επί της χαμηλοτάτης θύρας βλέπεις την επιγραφή αρκγ». Από την Αγία Παρασκευή έως το γεφύρι Παπαστάθη ο κατήφορος και ο ανήφορος είναι κοφτός. Ένας δρόμος που τότε μετριαζόταν για πεζούς και μουλάρια από τις συνεχείς κοϊδέλες! Ο Άραχθος, μεγάλο ποτάμι στα παλαιότερα χρόνια, έπνιγε πολλούς βασανισμένους ανθρώπους που προσπαθούσαν να τον περάσουν πεζή, υποβαθμίζοντας την ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 143

12/8/2020 8:18:13 µ


144

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΒΛΑΣΗ ΝΤΟΚΑΣ

ορμή του. Αυτό το πρόβλημα διέβλεψε ο καλόγερος της Βίλιζας Ματσουκίου Αγάπιος (κατά κόσμο Ευστάθιος) και το 1746, με τον θησαυρό των ληστών που τον εγκατέλειψαν και συνεπικουρούμενος από τις προσφορές των πέριξ χωριών, έστησε το τετράτοξο πέτρινο γεφύρι, ολικού μήκους ενενήντα μέτρων! Περνώντας τη γέφυρα οι άνθρωποι, πεζοί ή καβαλαρέοι, σταματούσαν στο Χάνι του Παπαηλία, εκεί που λειτουργούσαν μερόνυχτα δυο νερόμυλοι. Ο καφές, το τσάι ή μια ζεστή φασολάδα τούς δυνάμωνε τα ήπατα. Ένα σακουλάκι κριθάρι για τα φορτιάρικα ήταν απαραίτητο για να βγάλουν την επόμενη ανηφοριά. Από τη Γκούρα άρχιζε πάλι ανήφορος, ο πετρόκτιστος δρόμος προς τους Αγίους Θεοδώρους και τις Δύο Εκκλησιές. Γυαλισμένες οι πέτρες απ’ τα πέταλα των ζώων που με τη συνεχή τριβή έβγαζαν σπίθες φωτιάς. Στο εικονοστάσι των Δύο Εκκλησιών οι οδοιπόροι είχαν βγάλει κυρίως τον ανήφορο κι εκεί στο πεζούλι σκούπιζαν με την πετσέτα τους το ιδρωμένο πρόσωπό τους και ανέπεμπαν δέηση προς τον Άγιο Νικόλαο, τον Ριγανιώτη. Σε μικρή απόσταση, στη βρύση του Ζαβογιάννη, ξεφόρτωναν και ξεσαμάρωναν για λίγο τα υποζύγιά τους. Δρόσιζαν το λαρύγγι τους κι έριχναν κάποια μπουκιά στο στόμα τους. Το ψωμοτύρι ήταν συνήθως στο μενού. Ο Κ. Κρυστάλλης, ακολουθώντας τους αγωγιάτες σ’ αυτή τη βρύση, άκουσε ο ίδιος το τραγούδι της Παναγιωτούλας που το τραγουδούσε Παλαιοχωρίτισσα βοσκοπούλα και ενθουσιάστηκε. Το αραιοκατοικημένο τότε Παλαιοχώρι έσφυζε από ζωή και δραστηριότητα. Κάθε σπιθαμή γης ήταν καλλιεργημένη. Σιτάρια, καλαμπόκια, φακές, ρεβύθια κ.ά. καλλιεργούνταν εντατικά. Οι ξωμάχοι γεωργοκτηνοτρόφοι πάλευαν απ’ ανατολή σε δύση του ήλιου για τον επιούσιο. Και εφόσον αποκτούσαν το αλεύρι της χρονιάς, ήταν χαμογελαστοί και ευδιάθετοι. Όσο για το ντύσιμο, μικρή ήταν η φροντίδας. Τα γιδοπρόβατα με το μαλλί τους έδιναν τα νήματα και οι άξιες νοικοκυρές τα ύφαιναν στους αργαλειούς. Το χωριό μας, κατά καιρούς, παρουσίαζε κατολισθήσεις λόγω του σαθρού εδάφους. Στα χαλάσματα σκεπάστηκε το Παλαιό Χάνι και ο νερόμυλος του Στέργιου Μακρυδήμα. Έτσι μετά χτίστηκε το νέο Χάνι, στην Τρίκα, αρχικά απ’ τον Συρρακιώτη Κωλέττη, και μετά διατηρήθηκε σε λειτουργία απ’ τον Γιάννη Μπότη και κατέληξε σε καφενείο και μπακάλικο. Από την τρίκα ο δρόμος συνέχιζε και προσέγγιζε, στις υπώρειες του Τσάρκου, την Ι.Μ. Αγίας Παρασκευής Χαλασμάτων. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 144

12/8/2020 8:18:13 µ


ΤΟ ΝΤΕΡΒΕΝΙ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ

145

Άγιος Γεώργιος Συρράκου. Στο βάθος τα Αθαμανικά όρη.

Το Μοναστήρι πρωτοκτίσθηκε, προ αμνημονεύτων χρόνων, στην κορυφή της Πρίζας από καλογέρους, αλλά εκεί, λόγω του χειμώνα και των αποστάσεων, ήταν απρόσιτο στους πολλούς κι έτσι κατά τον 18ο αιώνα μεταφέρθηκε στο Παλαιοχώρι, όπου κτίστηκε το 1878 εκ θεμελίων περίλαμπρος ναός με κελιά, μαντριά κ.ά. Και για έναν και πλέον αιώνα αποτέλεσε φάρο ορθοδοξίας και υπόδειγμα ανθηρής οικονομίας με τα εκατοντάδες γιδοπρόβατα και το εμπόριο τυροκομικών προϊόντων. Από την Αγία Παρασκευή ο δρόμος έπαιρνε ίσια κατεύθυνση. Προσέγγιζε το Χάνι του Γκόλφη, στη θέση «Πέρλου Μάρι», και έφτανε στη βρύση του Γκόγκου, όπου το νερό έτρεχε κρυστάλλινο και παγωμένο. Το πέρασμα προς τον Άι-Γιώργη ήταν δύσκολο, μέσα σε γκρεμούς, όπου έχασκε χάος απέραντο!

Ο παπα-Φασούλης βαδίζοντας από τους Αγίους Θεοδώρους προς το Παλαιοχώρι, πάνω στο καλντερίμι (Φεβρουάριος 1992). ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 145

12/8/2020 8:18:13 µ


146

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΒΛΑΣΗ ΝΤΟΚΑΣ

Στον Άι-Γιώργη του Συρράκου όλα ημέρευαν. Μια απέραντη θέα απλωνόταν. Μπροστά, σαν αετοφωλιές, τα χωριά Συρράκο και Καλαρρύτες, κάτω η βαθιά χαράδρα του Χρούσια, πάνω τα λιβαδοτόπια και επιβλητικές οι βουνοκορφές του Μπάρου, του Καταρραχιά και της Στρογγούλας να προκαλούν δέος και θαυμασμό! Στον Άι-Γιώργη αποχαιρετούνταν οι Συρρακιώτες με τους Καλαρριώτες ή Ματσουκιώτες. Οι Συρρακιώτες έπαιρναν το ίσιωμα της Πουλιάνας, ενώ οι Καλαρριώτες τον κατήφορο προς τον Χρούσια. Μια κατάβαση δύσκολη, αλλά και μια ανάβαση κουραστική για να φτάσουν στο χωριό τους. Γκρεμοί ατέλειωτοι και χαράδρες και απορεί κανείς πώς αναρριχήθηκε σ’ αυτά τα μέρη το αυτοκίνητο! Στην ανατολική δασώδη πλαγιά του Άι-Γιώργη υπήρχε διαμάχη μεταξύ των δύο χωριών Συρράκου και Καλαρρυτών και τη λύση έδωσε ο Αλής που χώρισε με έναν κάθετο τοίχο την πλαγιά και αποκατέστησε την ησυχία μεταξύ των φιλονικούντων. Το 2003, μέλη του Συλλόγου μας με πρώτο τον γράφοντα (τότε Πρόεδρο του Συλλόγου) και εκπρόσωποι του Συνδέσμου Συρρακιωτών (Χρ. Γκαρτζονίκας-Μιχ. Αυδίκος), πραγματοποιήσαμε πεζή αυτό το δρομολόγιο, ο δε εξαίρετος κάμεραμαν, φίλος μας Θεόδ. Παπάζογλου, απαθανάτισε το οδοιπορικό. Με συγκίνηση και κρυφή χαρά ακολουθήσαμε τα χνάρια των προγόνων μας και των πρώτων παιδικών μας χρόνων. Αυτό το οδοιπορικό πρόβαλε πρόσφατα, σε δύο εκπομπές, η τηλεόραση «Ήπειρος TV1» με τη φροντίδα πάντα του συμπατριώτη μας Ηλία Χρ. Γκαρτζονίκα. Σήμερα το απαιτεί η ανάγκη να ανοιχτεί αυτός ο οδικός άξονας με τη στήριξη της Περιφέρειας Ηπείρου, εφόσον γι’ αυτό τον σκοπό υπάρχουν ευρωπαϊκά προγράμματα. Έχει γίνει σχεδόν θεσμός οι νέοι μας να αναζητούν δρόμους και μονοπάτια για περπάτημα. Στην περίπτωσή μας, βαδίζοντας στο ντερβένι του Αλή Πασά, θα βρουν κοντά τους την Ιστορία και θα νιώσουν ένα βαθύ συναίσθημα συμπόνιας για τους ανθρώπους που, φορτωμένοι ή μη με τη θηλιά στο λαιμό, βάδιζαν ατέλειωτες ώρες, με τον ιδρώτα στο μέτωπό τους και το άγχος στην ψυχή τους.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 146

12/8/2020 8:18:13 µ


ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΑ «ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ»

Γ.Κ. ΧΑΤΖΌΠΟΥΛΟΣ* [τ. Λυκειάρχης]

ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΠΌ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΊΔΑ ΕΡΓΑΣΊΑ-ΣΥΝ ΤΗΣ ΔΡΆΜΑΣ

Π

αρουσιάζοντας την έκδοση του 19ου τεύχους των Τζουμερκιώτικων Χρονικών, έκλεινα με τη φράση: «Ευχές μου να πάρω στα χέρια μου και το 20ό τεύχος». Και να που εκείνη η δύσκολη ευχή έγινε πραγματικότητα χάρη στο ιερό πάθος της ομάδας των Τζουμερκιωτών, οι οποίοι, αναδιπλώνοντας το νόστιμον ήμαρ του θείου Ομήρου, συνεχίζουν ακάθεκτοι ένας χρέος, που πρέπει να επωμίζονται όσοι αγαπούν αυτόν τον ευλογημένο τόπο. Και είναι αξιοπρόσεκτο αυτό το ιερό πάθος των Τζουμερκιωτών να επιμένουν στη διάσωση της ελληνικότητας του πνευματικού τους πλούτου, σε μια εποχή που το σκάφος της ελληνικής οικονομίας έπεσε στα άξενα βράχια, αλλά και στην απαξίωση του παραθύρου της ζωής από τους Έλληνες αναγνώστες. Ας μου επιτραπεί να εκφράσω τον θαυμασμό μου προς όλους εκείνους, επώνυμους και μη, που πάνε κόντρα στους δυσχείμερους πνευματικά καιρούς και παρουσιάζουν έστω μια φορά το χρόνο την κιβωτό με το υπερπολύτιμο πνευματικό νέκταρ. Παρακολουθώ με ιδιαίτερη αγάπη από τη γέννησή τους τα ΤΖ. ΧΡ. και αισθάνομαι άφατη χαρά, που τα βρίσκω κάθε χρόνο αναβαθμισμένα, κομψά, με επίλεκτο περιεχόμενο αποθησαυρισμένο με σοβαρότητα, υπευθυνότητα και σεβασμό προς τη διάσωση της ζωογόνας παράδοσης με τα μυρίπνοα άνθη της. Θα ήταν άδικο να μην εξέφραζα τις εγκάρδιες ευχαριστίες μου προς τον καλό φίλο και εκλεκτό συνάδελφο Νίκο Μπριασούλη, που μου προσφέρει κάθε χρόνο το γλυκόπιοτο νέκταρ των κόπων τους. Καιρός όμως να ασχοληθώ με την περιδιάβαση των 232 σελίδων. Εν αρχή πάντοτε το εξώφυλλο, καταπληκτική σύλληψη και σύνθεση της αρχιτέκτονος Ιω. Γ. Γιαννάκη, με συμβολική παρουσία. Εύλογα ακολουθεί η αναφορά στα περιεχόμενα, τα οποία διαρθρώνονται στις αναγακαίες ενότητες, που μαρτυρούν αναμφίλεκτα τη νοικοκυροσύνη του Κ. Μαργώνη. Η είσοδος γίνεται με τον γεμάτο ειλικρίνεια «Φρουροί της μνήμης» λιτό, μα μεστό απολογισμό της εικοσάχρονης παρουσίας της ΙΛΕΤ στον χώρο τον πνευματικό από την Πρόεδρο κ. Λ. Στάμου. * Ο Γ.Κ. Χατζόπουλος είναι τ. Λυκειάρχης. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 147

147

12/8/2020 8:18:13 µ


148

Α Π Ο Τ Ο Ν ΚΟ Σ Μ Ο Τ ΟΥ Ε Ν Τ Υ Π ΟΥ

Ακολουθεί η ενότητα Ιστορικά – Αρχαιολογικά με κείμενα των: Δ. Καλούσιου, Χρ. Μακρυγιάννη, Απ. Μπουρνάκα και Ναπ. Καραγιάννη. Ορθή η εκκίνηση με την ιστορία, τον ευσταλή οδηγό νουθεσίας, αλλά και αποτροπής διάπραξης λαθών. Ακολουθούν τα Λαογραφικά των: Νικολάου Καρατζένη, Παναγιώτας Λάμπρη, Β. Ντόκα, Τζίμα Μ. – Τζίμα Στ., Σωτ. Καραβασίλη. Σημαντική εξίσου ενότητα που διασώζει ατόφια τη λαϊκή ψυχοσύνθεση. Αλλά και η αναφορά στο τοπικό γλωσσικό ιδίωμα αξιοπρόσεκτη. Γλώσσα και μόνο γλώσσα, το θεμέλιο της ύπαρξής μας. Κοπιώντες οι: Μ. Μαγκλάρας και Λ. Στάμου. Μήπως η ενότητα αυτή θα έπρεπε να είναι πιο πλούσια; Στην επόμενη ενότητα παρελαύνουν οι: Τέχνη, Παράδοση, Πολιτισμός. Αναφορές από τους Μ. Δέτσικα, Νικ. Καρατζένη, Κ. Τραχανά, Γρ. Μαρτίνη, Δ. Ράπτη. Αναγκαία η ενότητα με τις βιβλιοπαρουσιάσεις των: Β. Γκουρογιάννη, Ν. Μπριασούλη, Β. Παπά, Λ. Στάμου, Λ. Αντωνίου, Αθ. Μακρή. Επιβεβλημένη και αναγκαία η παρουσία των σχολίων για τα ΤΖ. ΧΡ. και την ΙΛΕΤ, αλλά και η αναφορά στη μνήμη των τεθνεώτων. Θα κλείσω την αναφορά μου στο 20ό τεύχος των ΤΖ. ΧΡ. με το άρθρο του Ν. Μπριασούλη: «Μπαίνοντας πλησίστιοι στην τρίτη δεκαετία», ένα άρθρο που μαρτυρεί εύλογα όραμα, φιλεργία, ζωτικότητα, αγάπη για την ιδιαίτερη πατρίδα και πάνω από όλα εκπλήρωση ιερού χρέους. Κουράγιο, Τζουμερκιώτες, συνεχίστε στητοί κι ολόρθοι την επίζηλη πορεία σας.

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 148

12/8/2020 8:18:13 µ


ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

ΚΑΤΕΡΊΝΑ ΣΧΙΣΜΈΝΟΥ*

ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΟΥΜΠΟΥΡΟΣ «ΤΡΑΓΟΥΔΏΝΤΑΣ ΤΗΝ ΞΕΝΙΤΙΆ» Από τις Ηπειρωτικές Εκδόσεις «Πέτρα»

Τ

ι είναι ξένος; Πού ζει και πώς ζει; Τι σκέφτεται και τι τραγουδά ένας ξένος; Έχει ο ξένος τελικά πατρίδα; Ποιος τον περιμένει; Ποιός τον σκέφτεται; Ερωτήματα που όποιος δεν έχει ζήσει ως ξένος, όποιος δεν έχει βαφτιστεί με αυτή την ιδιότητα δεν πρόκειται ποτέ να απαντήσει σε κανένα από αυτά αλλά και ούτε να οριοθετήσει το εύρος της ξενιτιάς. «Ξένος εδώ, ξένος εκεί, όπου και αν πάγω ξένος». Ίσως η λέξη ξενιτιά να είναι αποκλειστικά ελληνική λέξη, ίσως να μην υπάρχει τόσο έντονη και βαθιά όπως σε τούτον εδώ τον τόπο και χώρα. Η λέξη ξενιτιά έχει μια δική της δυναμική, έναν δικό της χώρο και βάπτισμα, δεν είναι τόπος αλλά κατάσταση που την περιγράφει η γλώσσα του Ομήρου, η γλώσσα και τα τραγούδια του λαού μας 3000 χρόνια και παραπάνω. Ο “ξένος” στην ομηρική γλώσσα είναι αυτός που πρέπει να τιμηθεί, να “φιλοξενηθεί” ή αυτός που είναι επικίνδυνος – ως ξένος. Στα μέρη μας ο ξένος και η επιστροφή του ξενιτεμένου αποτελούν μια τεράστια παράδοση καταγεγραμμένη στη δημοτική μας ποίηση. Ειδικά της Ηπείρου, που έχει μια βαθιά αντιφατικότητα να διώχνει τους ανθρώπους της, για λόγους ανέχειας, αδιεξόδου, φτώχειας, και από την άλλη το μεγαλείο να το εκφράζει μοναδικά. Αλησμονώ και χαίρομαι, θυμάμαι και δακρύζω, θυμήθηκα την ξενιτιά και θέλω να πηγαίνω. Το βιβλίο του Χρήστου Τούμπουρου μιλά κατευθείαν στην καρδιά μας, μιλά σε ταυτότητες της Ηπείρου και σε δομές της που την ορίζουν ακόμη και σήμερα. Τα ξένα-και πώς; * Η Κατερίνα Σχισμένου είναι Ψυχολόγος, πτυχιούχος Γερμανικής Φιλολογίας και Παιδαγωγός. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 149

149

12/8/2020 8:18:13 µ


150

Χ Ρ Η Σ Τ Ο Σ Τ Ο Υ Μ Π Ο Υ Ρ Ο Σ , « Τ Ρ Α Γ Ο ΥΔ Ώ Ν Τ Α Σ Τ Η Ν Ξ Ε Ν Ι Τ Ι Ά »

Με τον μοναδικό δικό του τρόπο που γνωρίζει, με την αυθεντική γλώσσα που τον μπόλιασαν τα Τζουμέρκα και η σκληρή ζωή και τόπος. Με τη δική του ξενιτιά και ορφάνια που τη βρήκε στην πρωτεύουσα και στη ζωή. Με την τέχνη της καθαρής ματιάς και της βαθιάς γραφής γιατί είναι γραφή βιωματική και αυθεντική. Ξέρει γιατί γράφει, ξέρει την ξενιτιά της δικής του πατρίδας και ψυχής. Η καθαρότητα του βλέμματος που όλο και περισσότερο εκλείπει στις μέρες μας, η συνέπεια της γραφής και της πράξης ως τρόπος ζωής, το μεγαλείο ενός πνεύματος και μιας ψυχής, που το είδαμε εξάλλου και πρόσφατα με την έκδοση της εφημερίδας της Πανηπειρωτικής μετά από τόσα χρόνια που ήταν μια δική του σύλληψη και ενέργεια. Με τη δική του αυτογνωσία που δεν ξεχνά ούτε στιγμή πως για να δεχθείς αυτό που έγινες, πρέπει να θυμάσαι αυτό που ήσουν. Και το θυμάται και ανατρέχει συνεχώς εκεί. Μας οδηγεί με έναν αριστοτεχνικό τρόπο στο κοινό συνειδέναι του δικού του μεγαλείου, και είναι μεγάλο και πλούσιο. Δεν μπορείς να μιλήσεις για την ξενιτιά και την Ήπειρο αβάπτιστος από αυτές τις εμπειρίες και τον τόπο. Δεν μπορείς να μιλήσεις αγνά αν δεν είσαι ένας άνθρωπος με μεγάλη καρδιά και βαθύ πνεύμα. Δεν μπορείς να προσφέρεις αν δεν έχεις να δώσεις, αν δεν έχεις απόθεμα. Και ο Χρήστος Τούμπουρος έχει να μας δώσει ακόμη πολλά. Η παρουσίαση του βιβλίου του «Τραγουδώντας την ξενιτιά», στην αίθουσα της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας Ελλάδας (Κλεισθένους 15, 7ος όροφος), είχε τεράστια επιτυχία. «Πραγματικά ήταν μια αληθινή εκδήλωση που, το πιστεύω απόλυτα, μας άγγιξε και νιώσαμε το δράμα της ξενιτιάς. Κουβαλούμε όλοι μας μια ξενιτιά! Κι ακόμα περισσότερο «Χίλιες πίκρες καταπίνονται. Τα βάσανα της ξενιτιάς μόνο κόμπος γίνονται».

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 150

12/8/2020 8:18:13 µ


ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΈΜΠΤΟ ΘΕΡΙΝΌ ΣΧΟΛΕΊΟ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ

ΑΡΩΜΑΤΙΚΆ ΦΥΤΆ ΚΑΙ ΒΌΤΑΝΑ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΌ ΚΑΙ ΣΎΓΧΡΟΝΟ ΕΛΛΗΝΙΚΌ ΠΟΛΙΤΙΣΜΌ [ Ομάδα εργασίας: Αθανασοπούλου Φωτεινή, Αλεξίου Νίκη, Αποστολίνα Ελένη, Γκουζκούνης Αναστάσιος, Ζάβρα Ευρυνόμη, Μαντέ Μαρία · Επιβλέπουσα: Κυριακή Χρυσού-Καρατζά ]

Ε Υ ΡΥ Ν Ό Μ Η Ζ Ά Β ΡΑ Ε Ι Σ Α ΓΩ Γ Η

Η

θεματική που απασχόλησε εφέτος το Θερινό Σχολείο τιτλοφορείται: «Αρωματικά φυτά και βότανα στον παραδοσιακό και σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό». Καθώς το αντικείμενο είναι ιδιαίτερα ευρύ, με ποικίλες προεκτάσεις, κρίθηκε αναγκαίος ο διαχωρισμός σε επιμέρους ερωτήματα, που κλήθηκαν να εξετάσουν αντίστοιχα οι ομάδες εργασίας. Οι ερευνητικοί στόχοι της ομάδας μας ήταν: ▪ Να διερευνηθεί διαχρονικά ο ρόλος τον οποίο διαδραματίζουν τα βότανα και τα αρωματικά φυτά στην καθημερινή ζωή δύο οικισμών (Συρράκου και Καλαρρυτών) ▪ Καθώς επίσης και η χρήση τους στη λαϊκή ιατρική Η εργασία δομείται ως εξής: παραθέτουμε τα ιστορικά, κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά των κοινοτήτων Συρράκου και Καλλαρυτών. Από τα στοιχεία αυτά, τα οποία αντλήσαμε από τους πληροφορητές μας και τα οποία τα πλαισιώνουμε με βιβλιογραφικές αναφορές, προκύπτει –μεταξύ άλλων– μια εκτενής γνώση για τη χρήση των αρωματικών φυτών και βοτάνων κατά το παρελθόν αλλά και το παρόν. Εκείνο το οποίο απασχολεί τις κοινότητες, κατά συνέπεια και εμάς, είναι ο ρόλος που μπορεί και πρέπει να παίξει αυτό το φυτικό κεφάλαιο στην ενεργή οικονομία των οικισμών αυτών. Η εργασία ολοκληρώνεται με την παράθεση συμπερασμάτων. Η ομάδα εργασίας που ασχολήθηκε με την παρούσα εργασία, τόσο στο πεδίο της έρευνας όσο και στη συγγραφή της, αποτελείται από τους: Αθανασοπούλου ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 151

151

12/8/2020 8:18:13 µ


152

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Φωτεινή, Αλεξίου Νίκη, Αποστολίνα Ελένη, Γκουζκούνη Αναστάσιο, Ζάβρα Ευρυνόμη, Μαντέ Μαρία. Επιβλέπουσα, Κυριακή Χρυσού. T Ε Υ ΡΥ Ν Ό Μ Η Ζ Ά Β ΡΑ Σ ΤΟ Ι Χ Ε Ι Α Ε Ρ Ε Υ Ν Α Σ

Ο γεωγραφικός χώρος που καλύπτει η εργασίας μας αφορά δύο παραδοσιακούς οικισμούς της Ν.Δ Πίνδου, το Συρράκο και τους Καλαρρύτες. Για την εξεύρεση στοιχείων, διεξήχθη επιτόπια έρευνα που εστίασε την προσοχή μας στη συνομιλία με κατοίκους των δύο οικισμών. Λόγω του προχωρημένου της εποχής –τέλη καλοκαιριού– η συζήτηση έγινε με όσα άτομα είχαν παραμείνει έως τότε στα χωριά. Αυτό αρχικά θεωρήθηκε ως μειονέκτημα. Στην πορεία της συζήτησης όμως, και ειδικά στο Συρράκο, έγινε εμφανές ότι λόγω της άνεσης χρόνου και της ησυχίας στον χώρο του καφενείου, δημιουργήθηκε το κατάλληλο κλίμα μεταξύ μας για μια πιο ζεστή και ουσιαστική συζήτηση. Έτσι ξεδιπλώθηκε η συσσωρευμένη γνώση αλλά και η βιωματική εμπειρία των πληροφορητών μας. Η ομάδα μας έδρασε με συμμετοχική παρατήρηση αλλά και με παρεμβάσειςερωτήσεις –όπου αυτό κρίθηκε αναγκαίο–, για να καλύψει όλο το φάσμα των στόχων που είχαμε θέσει. Οι πληροφορητές μας ήταν: Από το Συρράκο Ηλίας, 85 ετών, συνταξιούχος αυτοκινητιστής, Ηλίας, 71 ετών, συνταξιούχος γεωργο-κτηνοτρόφος Σωτήριος, 69 ετών, γεωργο-κτηνοτρόφος Ηλίας, 71 ετών, συνταξιούχος υπάλληλος του ΟΤΕ Πόπη, εν ενεργεία απασχολούμενη στον τουριστικό τομέα Όλοι οι άντρες πληροφορητές επισκέπτονται περιστασιακά το Συρράκο, με μόνη την κυρία Πόπη μόνιμη κάτοικο. Από τους Καλλαρύτες Σωτήρης, 57 ετών κτηνοτρόφος Παναγιώτης, συνταξιούχος οδηγός μπουλντόζας, και ο γιος του, Βασίλης, που δραστηριοποιείται επιχειρηματικά στον τουρισμό. Από αυτούς μόνιμοι κάτοικοι είναι δύο. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 152

12/8/2020 8:18:13 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

153

T Ν Ί Κ Η Α Λ Ε Ξ Ί ΟΥ Ι Σ ΤΟ Ρ Ι Κ Α Σ ΤΟ Ι Χ Ε Ι Α

Το Συρράκο και οι Καλαρρύτες είναι χωριά του νομού Ιωαννίνων και ανήκουν διοικητικά στον Δήμο Βορείων Τζουμέρκων. Το Συρράκο είναι κτισμένο σε μια πλαγιά του όρους Λάκμος, σε υψόμετρο 1150 μέτρων. Οι Καλαρρύτες βρίσκονται στις δυτικές πλαγιές της οροσειράς της Πίνδου, στο νοτιοανατολικό άκρο του νομού Ιωαννίνων. Το 1430 οι Τούρκοι επεδίωξαν την κατάληψη των Ιωαννίνων και για τον λόγο αυτό στράφηκαν στην Ήπειρο. Οι βλάχοι του Συρράκου όπως και οι βλάχοι των Καλαρρυτών και του Ματσουκίου δεν υποτάχτηκαν στην τουρκική εξουσία έως το 1480, όταν και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν. Είχαν όμως εξασφαλίσει ένα είδος αυτονομίας και προνομιακή φορολογία, καθώς η περιοχή βρισκόταν υπό την εξουσία της μητέρας του Σουλτάνου, της Βαλιδέ Σουλτάνας. Έτσι, οι κάτοικοι του Συρράκου, των Καλαρρυτών και οι κάτοικοι άλλων βλάχικων χωριών της Ηπείρου είχαν το δικαίωμα να ασκούν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, αλλά και να διατηρούν τα δικά τους διαιτητικά δικαστήρια που αποτελούνταν από ντόπιους γέροντες. Η μόνη υποχρέωση των κατοίκων ήταν η καταβολή τριών φόρων. Στους επόμενους αιώνες τα δυο χωριά βρίσκονται σε πορεία ανάπτυξης. Μάλιστα παρατηρείται μετακίνηση πληθυσμών προς τα ορεινά. Έτσι, στα τέλη του 18ου αιώνα, το Συρράκο και οι Καλαρρύτες έχουν μετατραπεί σε πολυπληθείς και πλούσιες κωμοπόλεις της Ηπείρου. Το 1821 σημειώνεται η επανάσταση του Συρράκου και των Καλαρρυτών εναντίον των Τούρκων. Πρόκειται για την πρώτη εξέγερση στην Ήπειρο με εξαίρεση βέβαια το Σούλι, το οποίο βρισκόταν μονίμως σε κατάσταση επανάστασης. Δυστυχώς, η επανάσταση αυτή απέτυχε με αποτέλεσμα οι Τουρκαλβανοί, αφού λεηλάτησαν τα δυο χωριά, να τα πυρπολήσουν τον Ιούλιο του 1821. Οι κάτοικοι, μετά την καταστροφή, μετακινηθήκαν σε διάφορα μέρη της Ελλάδος και του εξωτερικού. Οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στο Αιτωλικό, στο Μεσολόγγι, στην Αθήνα, στη Χαλκίδα, άλλοι στα Ιόνια νησιά, στην Πάργα, στην Πρέβεζα, στην Παραμυθιά, στους Φιλιάτες, στον Πύργο Ηλείας, αλλά και στη Θεσσαλία, στη Μακεδονία και στη Θράκη, καθώς και σε διάφορες πόλεις του εξωτερικού, κυρίως σε πόλεις της Ιταλίας με τις οποίες προεπαναστατικά είχαν εμπορικές σχέσεις. Τα χρόνια μετά την καταστροφή κάποιοι κτηνοτρόφοι άρχισαν δειλά δειλά να επιστρέφουν στα δυο χωριά. Την επόμενη δεκαετία οι τουρκικές αρχές προσφέΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 153

12/8/2020 8:18:13 µ


154

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ρουν προνόμια στους κατοίκους των χωριών και παρατηρείται μαζική επιστροφή στα χωριά, τα οποία αρχίζουν να αναπτύσσονται. Η πολυπόθητη απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό έρχεται για τους Καλαρρύτες το 1881, ενώ για το Συρράκο αργεί. Οι Συρρακιώτες πρέπει να περιμένουν έως το 1912. Στα χρόνια που ακολούθησαν την απελευθέρωση, αντί τα δυο χωριά να ακμάσουν, άρχισε η αντίστροφη μέτρηση. Ο πληθυσμός τους, χρόνο με τον χρόνο, μειώνεται δραματικά. Οι κυριότερες αιτίες είναι η βιομηχανική επανάσταση και οι απαλλοτριώσεις για την αποκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων. Οι Συρρακιώτες και οι Καλαρρυτινοί βρίσκονται σε αδιέξοδο και αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους και να εγκατασταθούν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Στους απελευθερωτικούς αγώνες του 1912-1913, στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως στον πόλεμο του 1919-1922 πολλοί Συρρακιώτες και Καλαρρυτινοί έλαβαν μέρος κι αρκετοί έπεσαν στο πεδίο της μάχης. Κατά τη διάρκεια του πολέμου του 1940-1941 και κατά τη διάρκεια της Κατοχής πολλοί Συρρακιώτες και Καλαρρυτινοί, που ζουν διασκορπισμένοι σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος, επιστρέφουν στα χωριά καταγωγής τους για λόγους ασφαλείας. Οι κάτοικοι των χωριών αυτών, λόγω της κτηνοτροφικής και γεωργικής τους δραστηριότητας, δεν αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα επιβίωσης τα οποία αντιμετώπισαν οι κάτοικοι των αστικών κέντρων. Το 1942 αρκετοί προσχωρούν στην Εθνική Αντίσταση, στους κόλπους του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Τον Οκτώβριο του 1943 μια ομάδα Γερμανών κατευθύνεται στο Συρράκο και τους Καλαρρύτες. Τα δυο χωριά για άλλη μια φορά λεηλατήθηκαν. Κατά τον εμφύλιο πόλεμο (1946-1949) ο ΕΛΑΣ είχε ως ορμητήριο τους Καλαρρύτες, ενώ το Συρράκο βρέθηκε ανάμεσα στα ορμητήρια του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Οι κάτοικοι και των δυο χωριών ζούσαν μονίμως υπό την απειλή των αντιμαχόμενων παρατάξεων. Το τέλος του εμφυλίου βρήκε το Συρράκο και τους Καλαρρύτες ερημωμένα, πολλούς κατοίκους νεκρούς, άλλους εξόριστους κι άλλους πολιτικούς πρόσφυγες. Μετά τη λήξη του εμφυλίου ελάχιστες είναι οι οικογένειες Συρρακιωτών και Καλαρρυτινών που επιστρέφουν μόνιμα στο χωριό. Ο βασικότερος λόγος είναι η έλλειψη αμαξιτού δρόμου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι μετακινήσεις να είναι εξαιρετικά δύσκολες και τα είδη πρώτης ανάγκης που φτάνουν στο χωριό να είναι υπερτιμημένα. Επιπλέον, η ανεργία και η έλλειψη ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και εκπαίδευσης οδηγούν στην εγκατάλειψη και την ερήμωση. Το 1976 ο αμαξιτός δρόμος φτάνει στο Συρράκο και τους Καλαρρύτες. Τότε εμφανίζεται και μια έντονη τάση ανοικοδόμησης των χωριών. Και παρότι η ελπίδα για επιστροφή και μόνιμη εγκατάσταση στα χωριά αυτά έχει πλέον ξεθωριάσει, η ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 154

12/8/2020 8:18:13 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

155

αγάπη των Συρρακιωτών και των Καλαρρυτινών για τον τόπο τους και η ανάπτυξη του τουρισμού στην περιοχή πλημμυρίζουν με κόσμο τα χωριά τους καλοκαιρινούς μήνες, αλλά και τα Σαββατοκύριακα και τις αργίες κατά τη διάρκεια όλου του χρόνου. ΚΟ Ι Ν Ω Ν Ι Κ Α Χ Α ΡΑ Κ Τ Η Ρ Ι Σ Τ Ι Κ Α

Η καταγωγή στην κοινωνία του Συρράκου και των Καλαρρυτών θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως αμφιγραμμική με έντονο το στοιχείο της πατρογραμμικότητας, ενώ το σύστημα της συγγένειας είναι αμφιπλευρικό με έμφαση πατροπλευρική. Οι κοινωνίες αυτές χαρακτηρίζονται από πατροτοπική κατοικία, κληρονομιά με βάση την πατρική γραμμή, και την κυριαρχία των νοικοκυριών που αποτελούνται από πατροπλευρικές εκτεταμένες οικογένειες. Η οικογένεια ήταν αυστηρά πατριαρχική. Όλα τα μέλη της ρύθμιζαν τη ζωή τους με βάση την οικογένεια. Οι γυναίκες αποτελούσαν το στήριγμα της οικογένειας. Δούλευαν νύχτα-μέρα (στον αργαλειό, στον κήπο, στον μύλο, στις ντριστιάλες, στα ξύλα, στις μπάλικες, στο κόψιμο χορταριού, στο μαγείρεμα, στο ζύμωμα, στα γίδια, στο μεγάλωμα των παιδιών). Δεν πήγαιναν στα καφενεία και στα γλέντια. Κρατούσαν στα χέρια τους τον ιδιωτικό βίο της οικογένειας, ενώ οι άντρες τον δημόσιο. Η γυναίκα δεν προσφωνούσε τον σύζυγό της με το όνομά του, αλλά τον προσφωνούσε όμου (άνθρωπε) κι εκείνος μ’γκιάρι (γυναίκα). Ήταν υποχρεωμένη να σέβεται τον άντρα της, τα πεθερικά της, τα κουνιάδια, τις κουνιάδες και τις μεγαλύτερες νύφες. Τον πρώτο λόγο τον είχε σε όλα ο πεθερός, η πεθερά, η κουνιάδα και η μεγαλύτερη συννυφάδα. Η σύζυγος είχε όλη την ευθύνη του νοικοκυριού. Έπρεπε να είναι όλα στην εντέλεια. Στο Συρράκο και τους Καλαρρύτες κυρίαρχο ήταν το πρότυπο της εκτεταμένης οικογένειας έως τα τέλη περίπου του πρώτου τετάρτου του 20ού αιώνα, όταν πια η εκτεταμένη οικογένεια αρχίζει να διαλύεται. Η τάση σχηματισμού σύνθετων οικιακών δομών θα πρέπει να αναζητηθεί στις απαιτήσεις της οικονομίας των κοινωνιών αυτών. Υπάρχει σύνδεση της κτηνοτροφίας και της συγκρότησης σύνθετων οικιακών δομών. Έτσι διαμορφώνονται σύνθετες αρρενογραμμικές οικιακές ομάδες, οι οποίες συσπειρώνουν τους στενότερους συγγενείς του αρχηγού. Τα μέλη του νοικοκυριού συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία κατά φύλο και ηλικία. Αντίθετα, οι μη μετακινούμενοι αποφεύγουν τη συγκρότηση σύνθετων οικογενειακών δομών. Συγκροτούν απλούστερα και ολιγομελέστερα νοικοκυριά. Για τον λόγο αυτό, τον 19ο αιώνα, όταν πολλές απομονωμένες κοινωνίες έρχονται σε επαφή με αστικά μοντέλα οργάνωσης νοικοκυριών, οι μη κτηνοτρόφοι υιοθετούν ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 155

12/8/2020 8:18:14 µ


156

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

πιο εύκολα το νεωτερικό πρότυπο, ενώ οι κτηνοτρόφοι μένουν προσηλωμένοι στον δικό τους τρόπο ζωής. Στις εκτεταμένες οικογένειες κυριαρχούν δυο μέλη: ο πατέρας, που κρατά το ταμείο και ρυθμίζει τις σχέσεις, κυρίως τις οικονομικές, και η μητέρα που ρυθμίζει τα πάντα στο σπίτι. Όπως είδαμε, την οικιακή ομάδα διέπουν πατρογονικοί δεσμοί που συνδέουν άρρενες συγγενείς κοινής πατρογραμμικής καταγωγής. Στη δημιουργία τέτοιου είδους νοικοκυριών οδηγεί η ανδροπατροτοπική μεταγαμήλια εγκατάσταση γυναικών. Ο πατρικός οίκος κρατά –κάποιους τουλάχιστον– από τους γιους μετά τον γάμο τους, ενώ οι κόρες και οι αδελφές των αρχηγών των νοικοκυριών μετά τον γάμο φεύγουν από την πατρική οικογένεια και ενσωματώνονται σε εκείνες του συζύγου τους. Αυτό οδηγεί στη δημιουργία διευρυμένων και σύνθετων νοικοκυριών. Σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον η ύπαρξη θηλυκών τέκνων σε μια οικογένεια αποτελεί σοβαρό πρόβλημα, ενώ η έλλειψη αρσενικών οδηγεί στον θεσμό του σώγαμπρου, θεσμός που δεν ευνοείται ιδιαίτερα στην κοινωνία του Συρράκου και των Καλαρρυτών. Στις αγροτικές, κτηνοτροφικές και βιοτεχνικές κοινωνίες το κυριότερο μέρος της παραγωγικής διαδικασίας πραγματοποιείται στους κόλπους της οικιακής ομάδας. Σταθμό στη ζωή του νοικοκυριού αποτελεί η μεταβίβαση στις επόμενες γενιές της υλικής περιουσίας (γη, κοπάδι, τεχνολογικά μέσα παραγωγής), αλλά και της διαχείρισης της περιουσίας αυτής. Στα ορεινά χωριά που εξετάζουμε φαίνεται ότι επικρατούσε η αρχή της ισομοιρίας στην κατανομή της περιουσίας όσον αφορά στα άρρενα τέκνα. Απουσιάζει δηλαδή η προνομιακή μεταχείριση του πρωτότοκου γιου. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι η κατανομή της περιουσίας δεν γινόταν όσο ο πατέρας-αρχηγός της οικιακής ομάδας ήταν εν ζωή, αλλά μετά τον θάνατό του, με τη μορφή κληρονομιάς.. Από τη άλλη, η κόρη παραλαμβάνει το μερίδιο της οικιακής περιουσίας που της αναλογεί κατά τον γάμο της, ως προίκα. Με τον τρόπο αυτό οδηγούμαστε στον αποκλεισμό των θηλυκών τέκνων από την παραγωγική διαδικασία. Από το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα η σύσταση των νοικοκυριών αρχίζει σιγά σιγά να μεταβάλλεται. Η παρουσία των σύνθετων νοικοκυριών έχει ελαττωθεί, ενώ η νεοτοπική μεταγαμική εγκατάσταση αντικαθιστά την ανδροπατροτοπική. Υπάρχει μια τάση προς νέες πρακτικές συγκρότησης της οικιακής ομάδας και προς ένα σύστημα μετασχηματισμού των οικιακών δομών, λόγω των σημαντικών κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών που έχουν συντελεστεί στις εν λόγω κοινότητες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ

Αυδίκος Ε., 1991, Πρέβεζα 1945-1990: Όψεις της μεταβολής μιας επαρχιακής πόλης. Πρέβεζα: Δήμος Πρέβεζας. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 156

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

157

Καυταντζόγλου Ρ., 1997, Συγγένεια και οργάνωση του οικιακού χώρου, Συρράκο, 18981930. Αθήνα: ΕΚΚΕ. Πνευματικό Κέντρο Κοινότητας Συρράκου, 2004, Συρράκο: πέτρα-μνήμη-φως.

T ΜΑΡΊΑ ΜΑΝΤΈ ΤΑ Ε Π Α Γ Γ Ε Λ Μ ΑΤΑ Σ ΤΟ Σ Υ Ρ ΡΑ ΚΟ Κ Α Ι ΤΟΥ Σ Κ Α Λ Α Ρ ΡΥ Τ Ε Σ

Στον ορεινό όγκο της κεντρικής Πίνδου, στα Τζουμέρκα, βρίσκονται δύο μοναδικής ομορφιάς παραδοσιακοί οικισμοί, το Συρράκο και οι Καλαρρύτες. Τα ορεινά αυτά Βλαχοχώρια γνώρισαν ιδιαίτερη οικονομική άνθηση κατά την προβιομηχανική εποχή και εξελίχθηκαν σε σπουδαία κτηνοτροφικά, βιοτεχνικά και εμπορικά κέντρα, τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στο εξωτερικό. Το οικονομικό αυτό μοντέλο, θεμελιωμένο στη ζεύξη κτηνοτροφικής, βιοτεχνικής και εμπορικής δραστηριότητας, ώθησε τα ιστορικά βλαχοχώρια να διαγράψουν μια εκπληκτική οικονομική διαδρομή, που η φήμη της έχει περάσει τα σύνορα της χώρας μας. Η γεωργία στις κοινότητες της έρευνάς μας δεν ήταν εκτεταμένη, λόγω της ιδιαιτερότητας του ορεινού εδάφους, η οποία υποχρέωσε τους κατοίκους στην κατασκευή αγρών σε αναβαθμίδες (πεζούλες), ώστε να καλλιεργήσουν τα δημητριακά που ήταν απαραίτητα για τη διατροφή των ίδιων αλλά και των ζώων τους. Μέσα στα δύο χωριά υπήρχαν κηπάρια για την καλλιέργεια λαχανικών κατά τους εαρινούς και θερινούς μήνες. Το κύριο βιοποριστικό επάγγελμα της περιοχής ήταν αυτό του κτηνοτρόφου, αφού η γεωγραφική θέση των δύο χωριών ήταν ιδανική για την ανάπτυξη της ημινομαδικής κτηνοτροφίας. Στα ορεινά βοσκοτόπια των Τζουμέρκων έβοσκαν κυρίως αιγοπρόβατα. Οι κτηνοτρόφοι μετακινούνταν μαζί με τις οικογένειές τους από τους θερινούς βοσκότοπους στα χειμαδιά, στον κάμπο της Άρτας και της Πρέβεζας, στη Θεσσαλία και αλλού. Η μετακίνηση των κοπαδιών γινόταν με άλογα και μουλάρια, τα οποία μετέφεραν την οικοσκευή και την τροφή των ζώων. Το επάγγελμα του κτηνοτρόφου συνδέεται με την εμπορία των κτηνοτροφικών προϊόντων: γάλα, τυρί, μαλλί, δέρμα. Τα προϊόντα αντάλλασσαν με είδη διατροφής (καλαμπόκι, σιτάρι, φρούτα) και ζωοτροφές. Η εμπορική δραστηριότητα αναπτύχθηκε ιδιαίτερα προς τη Θεσσαλία και τον Αμβρακικό κόλπο αλλά και με εξαγωγές στην Ευρώπη. Σήμερα, στο Συρράκο υπάρχουν ελάχιστα κοπάδια (3-4) που αριθμούν περίπου 3.000 αιγοπρόβατα. Αντίθετα στους Καλαρρύτες η κτηνοτροφία εξακολουθεί να ανθεί, αφού βόσκουν περίπου 19 κοπάδια που αριθμούν περί τις ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 157

12/8/2020 8:18:14 µ


158

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

13.000 αιγοπρόβατα. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Καλαρρυτινός πληροφορητής μας, επειδή οι βοσκότοποι δεν επαρκούν, ενοικιάζονται από τη γειτονική περιοχή του Συρράκου. Στο Συρράκο, κυρίως, άνθησε κατά τον 19ο αι. η κατασκευή και εμπορία της κάπας. Τα μέλη των κτηνοτροφικών οικογενειών που δεν ακολούθησαν την ημινομαδική ζωή, έμειναν στο χωριό και ασχολήθηκαν με τη βιοτεχνία μάλλινων υφασμάτων, έτσι προέκυψε η τάξη των ραφτάδων-καπάδων. Η κάθε οικογένεια επιδόθηκε στην κατασκευή της κάπας από μάλλινο ύφασμα, το καπότο (από γίδινο κυρίως μαλλί), που ήταν ανθεκτικό και αδιάβροχο. Οι κάπες ήταν άσπρες και μαύρες, μακριές και κοντές και έντυναν βοσκούς και αγρότες στην ηπειρωτική ώρα, αλλά και ναυτικούς και ψαράδες σε όλη τη Μεσόγειο. Αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως αφηγούνται οι ντόπιοι, ο στρατός του Μ. Ναπολέοντα ντυνόταν με συρρακιώτικες κάπες. Το μαλλί ως πρώτη ύλη χρησιμοποιήθηκε στο Συρράκο και στους Καλαρρύτες και για την κατασκευή ειδών ρουχισμού. Οι γυναίκες των ραφτάδων ασχολούνταν με την επεξεργασία του μαλλιού και την κατασκευή των μάλλινων. Ύφαιναν στον αργαλειό όλα τα υφάσματα που αποτελούσαν καθημερινά ρούχα και κλινοσκεπάσματα σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων. Τα νήματα τα έβαφαν οι ίδιες, βουτώντας τα σε φυτικές βαφές από ντόπια φυτά. Με την πάροδο του χρόνου η οικιακή τέχνη εξελίχτηκε και μετατράπηκε σε βιοτεχνία, με αποτέλεσμα οι ορεινές κοινότητες του Συρράκου και των Καλαρρυτών να γίνουν κέντρα παραγωγής μάλλινων ειδών. Σήμερα η υφαντική τέχνη, όπως και αυτή της κάπας, δεν ασκείται πλέον, αφού οι νέες συνθήκες και η βιομηχανία τις έθεσαν στο περιθώριο. Πολλά υφαντά όμως κοσμούν το λαογραφικό μουσείο που στεγάζεται στο πατρικό σπίτι του ποιητή Κ. Κρυστάλλη στο Συρράκο, την ιστορική-λαογραφική συλλογή συλλογή της Αγγέλας Γκολφινοπούλου, που στεγάζεται σε ιδιόκτητο χώρο στην κεντρική πλατεία των Καλαρρυτών και τους ξενώνες των δύο χωριών. Το επάγγελμα στο οποίο πραγματικά διέπρεψαν οι κάτοικοι κυρίως των Καλαρρυτών είναι του αργυροχρυσοχόου. Η καλαρρυτινή αργυροχρυσοχοΐα διακρίνεται σε δύο κατηγορίες: την εκκλησιαστική, που αφορά σκεύη και αντικείμενα λατρευτικής χρήσης, και την κοσμική, που αφορά αντικείμενα οικιακής χρήσης, αλλά και κοσμήματα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση καλαρρυτινών αργυροχρυσοχόων της οικογένειας Βούλγαρη, ο διάσημος σήμερα οίκος Bulgari. Πρόσφατα, ιδρύθηκε και λειτουργεί στους Καλαρρύτες μουσείο αργυροχρυσοχοΐας, όπου εκτίθενται αρκετά από τα καλαρρυτινά κομψοτεχνήματα και εργαλεία των εργαστηρίων. Προκειμένου να διεξαχθεί το εμπόριο αλλά και να μετακινηθούν οι άνθρωποι, αναπτύχθηκε από τον 18ο μέχρι και τον 20ό αι. η τάξη των αγωγιατών ή κιρατζήδων. Οι αγωγιάτες διέθεταν τα ζώα τους (άλογα, μουλάρια) για διάφορες μεταφορές και συγχωνεύονταν σε ομάδες, τα καραβάνια. Ο αρχηγός του καραβαΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 158

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

159

νιού έκανε την οικονομική συμφωνία και ήταν υπεύθυνος για τη διατήρηση και την παράδοση των διακινούμενων προϊόντων, λαμβάνοντας ως αμοιβή το αγώγι. Όταν ο τομέας του εμπορίου ατόνησε, οι αγωγιάτες μετέφεραν τους κτηνοτρόφους στα βοσκοτόπια και αναλάμβαναν επίσης τη μεταφορά ανθρώπων, οικοδομικών υλικών και τοπικών προϊόντων. Πολλοί από αυτούς έγιναν πραματευτάδες και μετοίκησαν στους χώρους του εμπορίου. Πριν από τον εμφύλιο, όπως αναφέρει ο πληροφορητής μας, στον «στόλο» των αγωγιατών υπήρχαν 900 μουλάρια. Η τάξη των κιρατζήδων εξελίχθηξε σταδιακά σε αυτή των μεταφορέων-αυτοκινητιστών. Μεγάλη ακμή στους Καλαρρύτες γνώρισαν και οι χρυσοκεντητάδες ή τερζήδες κι αυτό οφείλεται κυρίως στο εμπόριο της παραδοσιακής φορεσιάς. Στο χωριό υπήρχαν ειδικευμένοι τεχνίτες και αξιόλογα εργαστήρια και βιοτεχνίες. Τα τελευταία χρόνια όμως οι φορεσιές ράβονται πλέον στα Γιάννενα, προκειμένου να ντύσουν τα μέλη των χορευτικών των πολιτιστικών συλλόγων. Όπως αναφέρει ο πληροφορητής μας, η κατασκευή μιας φορεσιάς κόστιζε (πριν από τη νομισματική ένωση) 800.000 δρχ. χωρίς κοσμήματα και η κατασκευή της κάπας 7.000 δρχ. (3.000 δρχ. το ύφασμα και 4.000 δρχ. η ραφή). Εξαιρετικά δείγματα αυθεντικών παραδοσιακών φορεσιών της περιοχής της έρευνάς μας εκτίθενται στην ιδιωτική λαογραφική συλλογή που στεγάζεται στην κεντρική πλατεία των Καλαρρυτών. Τα επαγγέλματα που άκμασαν τον περασμένο αιώνα και μέχρι τον εμφύλιο, εξαιρουμένης της κτηνοτροφίας, δεν υπάρχουν πια. Σήμερα, οι κάτοικοι του Συρράκου και των Καλαρρυτών είναι επαγγελματίες που ασχολούνται με τον τουρισμό. Στο Συρράκο υπάρχουν έξι ξενώνες και αντίστοιχα εστιατόρια και στους Καλαρρύτες υπάρχουν τρεις ξενώνες και άλλα τόσα εστιατόρια. Και στις δύο ορεινές κοινότητες εμφανίζεται η μεταποίηση και εμπορία τοπικών προϊόντων, όπως γλυκά κουταλιού, μαρμελάδες, λικέρ και διάφορα βότανα, όπως τσάι του βουνού, μέντα κ.λπ. Στην ανάπτυξη του τουρισμού και της τοπικής επιχειρηματικότητας συνδράμουν οι πολιτιστικοί σύλλογοι των δύο χωριών, που διοργανώνουν κάθε χρόνο διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις με αναβίωση εθίμων και δραστηριοτήτων, όπως η αναπαράσταση αλωνίσματος στους Καλαρρύτες. Άξιο αναφοράς είναι το πανηγύρι του Συρράκου, που λαμβάνει χώρα στην πλατεία του χωριού κάθε Δεκαπενταύγουστο, στο οποίο συρρέουν απόδημοι Συρρακιώτες από όλες τις γύρω περιοχές, αλλά και από το εξωτερικό. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ

Αγγελική Πλάγου, Περιφέρεια Ηπείρου: Περιφερειακή Ενότητα Ιωαννίνων …όπου η ομορφιά περισσεύει, εκδόσεις Ακακία, Λονδίνο 2016. Ευάγγελος Αυδίκος, Πρέβεζα 1945-1990. Όψεις της μεταβολής μιας επαρχιακής πόλης, διδακτορική διατριβή, 1991. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 159

12/8/2020 8:18:14 µ


160

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Συρράκο, Πέτρα - Μνήμη - Φως, έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Συρράκου, Συρράκο, 2004 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

http://www.vlahoi.net/vlahoxoria/kalarrites-leake-pouqueville http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1138

T Ε Υ ΡΥ Ν Ό Μ Η Ζ Ά Β ΡΑ Ι ΑΤ Ρ Ι Κ Η Κ Α Ι Λ Α Ϊ Κ Η Ι ΑΤ Ρ Ι Κ Η

Τα φυτά και τα βότανα αποτελούν στη πορεία του ανθρώπινου γένους σημαντικό κομμάτι, τόσο αυτά που χρησιμοποιούνται ως τροφή, όσο και εκείνα που έχουν παραδοσιακές χρήσεις στη λαϊκή ιατρική και τις εναλλακτικές θεραπείες, πρακτικές που χρησιμοποιούνται μέχρι τις μέρες μας. Αυτή η αλληλεπίδραση φυτών και ανθρώπων καθώς και η διερεύνηση της σχέσης τους με τις τοπικές κοινωνίες αποτελούν τον βασικό πυλώνα της αναζήτησής μας. Οι κοινότητες στις οποίες εστιάζεται η έρευνά μας, είναι κατά κύριο λόγο ημινομαδικές κτηνοτροφικές, που ζουν από το εμπόριο, τόσο της κύριας δραστηριό­ τητάς τους όσο και των παραγώγων της. Αυτό αποτελεί παράμετρο που παίζει σημαντικό ρόλο στην επαγγελματική/ κοινωνική διαστρωμάτωση των οικισμών εν γένει, και στην έρευνά μας αντίστοιχα, καθώς ο πληθυσμός επιμερίζεται σε μόνιμους και μετακινούμενους κατοίκους. Οι τελευταίοι δεν είχαν χρονική ευχέρεια για τη συλλογή βοτάνων. Σ’ αυτούς τους δυσπρόσιτους και απομακρυσμένους από τα αστικά κέντρα οικισμούς τα βότανα και τα φυτά ήταν αρκετά διαδεδομένα στους κατοίκους. Χρησιμοποιούνταν εμπειρικά, κυρίως για ελαφρές ασθένειες και χτυπήματα. Για πιο σοβαρά περιστατικά απευθύνονταν στον γιατρό ή μετέβαιναν στο πιο κοντινό νοσοκομείο. Οι πηγές αναφέρουν αρκετούς γιατρούς που εξυπηρετούσαν το Συρράκο. Η Ε. Φωτιάδου παραθέτει στο βιβλίο της ένα από τα συμφωνητικά πληρωμής και υποχρεώσεων του γιατρού Κ. Τζαπρανλή εν έτει 1843(Ερμηνεία Φωτιάδου, Συρράκο, το παραδοσιακό σπίτι, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων, Ιωάννινα, 1999, σελ 11). Οι κοινοτικοί γιατροί, –ως επί το πλείστον σπουδαγμένοι στο εξωτερικό– πληρώνονταν από την κοινότητα –{Συρράκου}– έναντι υψηλής αντιμισθίας, ήταν υποχρεωμένοι να μένουν στο χωριό και απομακρύνονταν μόνον κατόπιν αδείας από το κοινοτικό συμβούλιο (Συρράκο, Πέτρα, Μνήμη, Φως, 2ος τόμος, Πνευματικό Κέντρο Κοινότητας Συρράκου, 2004 σελ 176). ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 160

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

161

Αργότερα το Συρράκο εξυπηρετείται από γιατρό που εδρεύει στα Πράμαντα. Οι άνθρωποι με τους οποίους μιλήσαμε μας είπαν ότι από το 1959-1960 στο χωριό μένουν αγροτικοί γιατροί που κάνουν την τριετούς διάρκειας πρακτική τους και εξυπηρετούν τα χωριά της περιοχής. Ένας από αυτούς, με το προσωνύμιο «Σήτης», αναφέρθηκε από τους πληροφορητές και των δύο χωριών. Στους Καλαρρύτες μάς είπαν ότι υπήρχε περιστασιακά γιατρός. Μίλησαν για «ένα πατέρα και γιο, αλλά ο γιος δεν είχε πάρει ακόμα το χαρτί». Ομοίως, μαμή υπάρχει κατά περιόδους στα δύο χωριά. Οι μαρτυρίες αναφέρουν μαμή στο Συρράκο προπολεμικά ή και λίγο μετά τον πόλεμο (ό.π. σελ 399). Ο κύριος Παναγιώτης από τους Καλαρρύτες θυμάται ότι το 1971 ο αδερφός του γεννήθηκε με τη βοήθεια της μαμής. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, υπάρχει μια μεγάλη παρακαταθήκη γνώσεων σχετικά με τη χλωρίδα των ορεινών οικισμών που προσεγγίζει η έρευνά μας. Η γνώση αυτή, που πέρασε από γενιά σε γενιά μέχρι τις μέρες μας, καταδεικνύει τη σημασία των βοτάνων στην καθημερινή ζωή. Από την πρώτη συζήτηση που έγινε με άντρες σ’ ένα από τα καφενεία του Συρράκου, φάνηκε ότι οι κάτοικοι γνώριζαν τις ιδιότητες κάποιων βοτάνων που χρησιμοποιούσαν στην καθημερινότητά τους. Στην πορεία της συζήτησης, και κυρίως αργότερα, όταν μιλήσαμε με την κυρία Πόπη, η λίστα εμπλουτίστηκε σημαντικά, καθώς η ίδια γνωρίζει πολύ καλά τη χλωρίδα της περιοχής και τη χρήση κάθε είδους. Επιπρόσθετα, μας πληροφόρησε για πολλά από τα φυτά με την τοπική, βλάχικη ονομασία τους. Στους Καλλαρύτες τα άτομα με τα οποία μιλήσαμε ήταν μόνο άντρες. Κατά συνέπεια δεν είχαν τόσες γνώσεις σχετικά με τα βότανα και τα αρωματικά φυτά. Εν τούτοις ο κτηνοτρόφος της παρέας φάνηκε ότι γνωρίζει αρκετά γιατροσόφια που εφαρμόζει ακόμα και σήμερα. Και στους δύο οικισμούς συλλογή βοτάνων έκαναν συνήθως οι «υπό στέγη» κάτοικοι και όχι οι νομάδες-κτηνοτρόφοι. ΤΑ ΒΟΤΑ Ν Α Κ Α Ι Ο Ι Χ Ρ Η Σ Ε Ι Σ ΤΟΥ Σ

Από αυτά που αναφέρθηκαν άλλα βότανα χρησιμοποιούνται για: α) πόση/βρώση(για εξάλειψη σωματικών και ψυχικών συμπτωμάτων) β) άλλα υπό μορφή καταπλάσματος, γ) άλλα συμβολικά για εξαγνισμό, ξόρκι βοηθητική ή αποτρεπτική χρήση, δ) και άλλα για αρωματισμό βρώσιμων ειδών ή άλλες χρήσεις.

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 161

12/8/2020 8:18:14 µ


162

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Α. Βότανα προς πόση και βρώση Τέτοια βότανα ήταν το χαμομήλι και το τσάι με χρήση στο κρυολόγημα και τον πονόλαιμο. Για τον πόνο της κοιλιάς επίσης μάζευαν το χαμομήλι αλλά και τη ρίγανη. Για τις πέτρες στα νεφρά έβραζαν αγριάδα όπως και σκορπίδι, ενώ για τον προστάτη σπόρο πλάτανου. Το δε σκορπίδι όπως και το βαλσαμόχορτο δίνονταν για τον «τρόμο», τις έντονα στρεσογόνες καταστάσεις, όπως μας είπε η κυρία Πόπη. Η τσουκνίδα έριχνε την πίεση και βελτίωνε τα συμπτώματα του κρυώματος. Η μολόχα βοηθούσε στις αιμορροΐδες, όπως και το αφέψημα από ρίζες αγριάδας. Ο δυόσμος έκανε καλό στο στομάχι και ο ανθός της αφροξυλιάς-σαμπούκο –«σαούγκος» στη βλάχικη διάλεκτο– στο βήχα. Για τον πονόδοντο ετοίμαζαν εισπνοές ατμού από ένας είδος σαν την ορχιδέα, τη «ντουντούκα», ενώ η παπαρούνα ήταν το βότανο κατά της βρεφικής αϋπνίας. Από την «οντράγκα» ετοίμαζαν αφέψημα για τις αμυγδαλές και έπιναν μελισσόχορτο ως τονωτικό και για την καταπολέμηση των ιώσεων. Για τους πόνους της γέννας και της εμμηνόρροιας έβραζαν «πουρτσιάου» –­αγριολάχανο– (ό.π. σελ 463). Στους Καλαρρύτες έπιναν δενδρολίβανο που βοηθούσε στην ενδυνάμωση της μνήμης. Για τον πόνο στο αυτί έσταζαν μερικές σταγόνες από αμάραντο. Για να σταματήσουν την αιμορραγία έπιναν ζωμό ζοχού. Τα αφεψήματα δεν έχουν όμως μόνο θεραπευτικό χαρακτήρα, καθώς συχνά παρασκευάζονται «προς τέρψη», ειδικά τα κρύα χειμωνιάτικα βράδια, σύμφωνα με τα λεγόμενα αφηγητή. Β. Εξωτερικά, για την ίαση και τη βελτίωση διαφόρων ασθενειών και τραυμάτων χρησιμοποιούσαν: Για τα χτυπήματα μολόχα και «μπότσκα» –αγριοκρεμμύδα ή σκυλοκρέμμυδο στουμπηγμένη (κοπανισμένη)– σαν κατάπλασμα. Άλλοτε πάλι «έβαζαν μολόχα ή βουνίσια τσουκνίδα (ουρτζ’κ’) με αλάτι ή κρεμμύδι ψημένα στη φωτιά και στουμπισμένα με λάδι…» (ό.π. σελ 463). Στους Καλλαρύτες χρησιμοποιούσαν επίσης για τον ίδιο λόγο το σκορπίδι. Για να σπάσει το απόστημα από αγκάθι, κατάλληλη ήταν η φλούδα της φτελιάς («ό’λμου» στα βλάχικα) και το ρετσίνι της ελάτης. Ξερό μύρτο –μυρτιά– στουμπισμένη έβαζαν και στον αφαλό του νεογέννητου για να μη μολυνθεί (ό.π. σελ 400). Για αντιμετώπιση οιδημάτων, και γενικά όπου χρειαζόταν, τοποθετούσαν στο μέλος πάγο, που μετέφεραν από σπηλιές ψηλά στα βουνά. Σε τσιμπήματα φιδιών –όπως και στα ζώα– τρυπούσαν το δέρμα με αγκάθι «γκορτσιάς» –αγριαχλαδιάς–, να τρέξει το δηλητήριο. ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 162

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

163

Για τον τριχοφάγο εφάρμοζαν τοπικά στουμπισμένο σκόρδο ή ρίζα από δρακοντιά (ό.π. σελ 465). Για την αντιμετώπιση της δερματίτιδας «σπιρδούκλι» ή «μπουρδέκι». Στα κατάγματα ετοίμαζαν ένα νάρθηκα με ίσια στελέχη κλαδιών που έδεναν πρόχειρα με αγριόχορτα. Οι Καλλαρυτινοί θεωρούν το ζεσταμένο ρετσίνι του έλατου ως βοηθητικό για εξωτερικό πόνο, πληγές, κοψίματα και δερματικούς ερεθισμούς. Χρησιμοποιούσαν επίσης για τον ίδιο λόγο το σκορπίδι. Για την αιμορραγία εφάρμοζαν τοπικά κατάπλασμα ζοχού. Γ. Συμβολική χρήση Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες φυτά χρησιμοποιούνταν συμβολικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η βρώση σερνικοβότανου ή τετράφυλλου τριφυλλιού από τη γυναίκα, προκειμένου να γεννήσει αγόρι (ό.π. σελ 396). Ομοίως, βοτάνια είχε και το φυλαχτό της κούνιας του νεογέννητου παιδιού: για να αποτρέψουν το μάτιασμα, κρεμούσαν στην κούνια του μωρού ένα φυλαχτό «από σκόρδο ή τσουκνίδα…» (ό.π. σελ 402). Το δε σκορπίδι «σκορπούσε» τον πόνο και το κακό. Δ. Άλλες χρήσεις Καθώς το υλικό κατασκευής των ενδυμάτων και των λευκών ειδών ήταν το μαλλί, ήταν σημαντικό να προστατευθούν από το σκόρο. Έτσι, χρησιμοποιούσαν φυτά και βότανα με σκοροκτόνο δράση, όπως η ρίγανη και το φύλλο καρυδιάς. Τα φυτά έχουν όμως και άλλες χρήσεις βοηθητικές προς τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ο ελέβορος ή «σπίντζος» χρησιμοποιούνταν για τη σκίαση των τυριών στο βουνό, ενώ η φτέρη στον κάμπο. Κάποια άλλα, όπως ένα είδος μηδικής, η «σουλχίνα» ή «ντερντιλίνα», για να δώσει το ελαφρύ άρωμά της στο λιωμένο βούτυρο. Μέσα από τη συζήτηση με τους Συρρακιώτες προέκυψαν και στοιχεία ανταλλακτικής οικονομίας μεταξύ χωριών συγγενών γεωγραφικά. Όπως μας μεταφέρει η κυρία Πόπη, δυο γιαγιάδες από τους Καλαρρύτες έφερναν ρίγανη για να πάρουν λίγο μαλλί για τσουράπια1. Με μαλλί αντάλλασσαν επίσης γυναίκες από το Μιχαλίτσι τα σύκα και τα δαμάσκηνα που παρήγαγαν. Δεν ασχολούνταν όμως πολλοί με τη συλλογή βοτάνων για διάφορους λόγους. Σημαντικότερο όλων αποτελεί το δυσεύρετο του φυτικού πλούτου, καθώς τα χιλιάδες ζώα που έβοσκαν στα λιβάδια εκατέρωθεν των χωριών, έτρωγαν ή κατέ-

1. Υφαντές, μακριές κάλτσες από μαλλί. ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 163

12/8/2020 8:18:14 µ


164

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

στρεφαν όλη τη χλωρίδα. Το να τα βρεις και να τα συλλέξεις απαιτούσε χρόνο και κόπο. Έτσι, δεν είχαν όλες οι γυναίκες τη δυνατότητα συλλογής βοτάνων, και ειδικά οι γυναίκες των κτηνοτρόφων, μέσα στην πληθώρα ευθυνών στα πλαίσια της μετακίνησης των οικογενειών τους. Οι μόνιμοι κάτοικοι αντίθετα είχαν μεγαλύτερη ευχέρεια. Τόσο όμως από την κουβέντα με τους άντρες, όσο και με τη γυναίκα της παρέας, διαπιστώθηκε ότι κυρίως «οι καλοί νοικοκυραίοι είχαν απόθεμα και γινόταν ανταλλαγή με γνωστούς που ζητούσαν», όπως μας είπαν χαρακτηριστικά. Αναφορικά με τη χρήση των αρωματικών φυτών και βοτάνων στους οικισμούς Συρράκο και Καλαρρύτες φάνηκε ότι οι κάτοικοι γνώριζαν, χρησιμοποιούσαν και χρησιμοποιούν ακόμα και σήμερα αρκετά βότανα ως πρακτικά γιατροσόφια. Εντοπίζονται κοινά χαρακτηριστικά και στα δύο χωριά, τόσο στη διατροφή όσο και στη θεραπευτική. Τα χόρτα χρησιμοποιούνταν στην παρασκευή πιτών, συνοδευτικά φαγητών αλλά και μαζί με όσπρια και κρέας. Οι κτηνοτρόφοι συνέλεγαν επιτόπου τα βότανα όταν υπήρχε η αντίστοιχη ανάγκη να χρησιμοποιηθούν, τόσο ως ροφήματα όσο και για την αντιμετώπιση ελαφρών ασθενειών. Μετά το 1960 παρατηρείται ευρεία χρήση του ALGON ως αντιπυρετικό-παυσίπονο, που αντικατέστησε τις παραδοσιακές πρακτικές. Αρκετά από τα αρωματικά φυτά και τα βότανα χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα από τους κατοίκους των Καλλαρυτών και του Συρράκου. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ

Ευάγγελος Αυδίκος, Πρέβεζα 1945-1990. Όψεις της μεταβολής μιας επαρχιακής πόλης, διδακτορική διατριβή, 1991. Συρράκο, Πέτρα-Μνήμη-Φως, έκδοση Πνευματικού Κέντρου Κοινότητας Συρράκου, Συρράκο, 2004. Ερμηνεία Φωτιάδου, Συρράκο, το παραδοσιακό σπίτι, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων, Ιωάννινα, 1999.

T Φ ΩΤ Ε Ι Ν Ή ΑΘΑ Ν Α ΣΟ Π ΟΎΛΟΥ ΦΥ ΤΑ Κ Α Ι ΒΟΤΑ Ν Α Μ Ε Χ Ρ Η Σ Η Σ Τ Η Ν Κ Τ Η Ν ΟΤ Ρ Ο Φ Ι Α- Κ Τ Η Ν Ι ΑΤ Ρ Ι Κ Η

Η πρώτη συνέντευξη έγινε στο Συρράκο, όπου συμμετείχαν και δύο κτηνοτρόφοι. Αρχικά μας είπαν ότι «δεν γνώριζαν πολλά για βότανα γιατί ήταν θέμα των γυΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 164

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

165

ναικών». Μας είπαν επίσης ότι οι κτηνοτροφικές οικογένειες δεν μάζευαν βότανα γιατί οι γυναίκες τους ήταν πολύ απασχολημένες με διάφορες εργασίες του σπιτιού και όχι μόνο: έφτιαχναν ψωμί για να στείλουν στους άντρες που ήταν με τα ζώα στα βουνά, προετοίμαζαν το μαλλί και ασχολούνταν με τον αργαλειό, μετέφεραν φορτωμένες το αλεύρι και τα ξύλα για τη φωτιά κ.ά. Μετά από ερώτησή μας σχετικά με τη χρήση των βοτάνων σε οικόσιτα ζώα πήραμε τις εξής πληροφορίες: ▪ Τα ζώα τους ήταν αιγοπρόβατα, άλογα, γαϊδούρια, μουλάρια και κότες. ▪ Στις πληγές των ζώων έβαζαν χιόνι. ▪ Σε πόνους και κωλικούς αλλά και για χτυπήματα έδιναν σκορπίδι. Συνήθεις κτηνιατρικές πρακτικές στα ζώα ήταν το τρύπημα του κεφαλιού για μολύνσεις με κοίνουρους (παράσιτα μηρυκαστικών) για να βγει το αίμα και τα παράσιτα που ονόμαζαν «βούρλα». ▪ Όταν δεν βόσκαγαν τα ζώα και είχαν κωλικούς έδιναν καφέ και λεμόνι. ▪ Όταν ήταν πολύ άρρωστα προτιμούσαν να τα σφάζουν. ▪ Σε τσιμπήματα φιδιών άνοιγαν το τραύμα με βελόνη από γκορτζιά (αγραπιδιά) ή με μεταλλική βελόνη και έπλεναν με νερό και σαπούνι. ▪ Σε σπυριά στους μαστούς έβαζαν αλοιφή από ελιά και σε μαστίτιδες τριμμένο ασπράδι. ▪ Για να βγεί το ύστερο τύλιγαν συμβολικά την κοιλιά με βάτα. ▪ Πολλές φορές σε άρρωστα ζώα έδιναν και τσόφλι αυγού στο στόμα κατ’ ευθείαν, καθώς το θεωρούσαν θεραπευτικό. ▪ Σε σπασίματα /κατάγματα ποδιών έβαζαν νάρθηκες με ξύλα και τα έδεναν. ▪ Σε περιόδους ξηρασίας τα ζώα (πρόβατα και σκυλιά) είχαν σακούλες στο λαιμό με νηματώδη παράσιτα (βιντότριχα). Σ’ αυτή την περίπτωση τους χορηγούσαν ένα ειδικό χόρτο κατσαρό, που το έπιναν και οι άνθρωποι όταν έβλεπαν σκουλήκια στα ούρα. T Α Ν Α Σ ΤΆ Σ Η Σ Γ ΚΟΥ Ζ ΚΟΎ Ν Η Σ Σ Υ Μ Π Ε ΡΑ Σ Μ ΑΤΑ

Συνοψίζοντας, παρατηρούνται κοινά αλλά και διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Διαχρονικά στο Συρράκο και στους Καλαρρύτες υπήρχαν ημι-νομαδικές οικογένειες κτηνοτρόφων αλλά και μόνιμοι κάτοικοι καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Στη σημερινή εποχή στο Συρράκο λαμβάνει χώρα μια εξελισσόμενη οικονομία ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 165

12/8/2020 8:18:14 µ


166

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

μέσω του τουρισμού, ενώ στους Καλαρρύτες η κτηνοτροφία υπερέχει. Παράλληλα, και στις δύο κοινότητες υπάρχει έλλειψη υποδομών από την πλευρά του κράτους, γεγονός που αποτελεί τροχοπέδη για την περαιτέρω τουριστική ανάπτυξη. Σε αυτούς τους οικισμούς τα βότανα και τα αρωματικά φυτά ήταν από παλιά αρκετά διαδεδομένα στους κατοίκους. Χρησιμοποιούνταν εμπειρικά, κυρίως για ελαφρές ασθένειες και χτυπήματα. Όπως αναδείχθηκε από την επιτόπια έρευνα, υπάρχει μια μεγάλη παρακαταθήκη γνώσεων σχετικά με τη χλωρίδα των ορεινών οικισμών. Η γνώση αυτή που πέρασε από γενιά σε γενιά μέχρι τις μέρες μας καταδεικνύει τη σημασία των βοτάνων στην καθημερινή ζωή. Σχετικά με τη χρήση των βοτάνων και των αρωματικών φυτών συλλέχθηκαν αρκετές πληροφορίες μέσω συνεντεύξεων από κατοίκους και των δύο κοινοτήτων. Από τις συνεντεύξεις αυτές φαίνεται ότι οι κάτοικοι γνώριζαν, χρησιμοποιούσαν και χρησιμοποιούν ακόμα και σήμερα αρκετά βότανα ως πρακτικά γιατροσόφια, αν και διατυπώθηκε από ορισμένους πληροφορητές η άποψη ότι τα βότανα δεν είχαν ευρεία χρήση. Για το γεγονός αυτό ευθύνεται τόσο η υπερβόσκηση στην ευρύτερη περιοχή και όσο και η ημι-νομαδική ζωή της πλειοψηφίας των κατοίκων. Στα δύο χωριά εντοπίζονται κοινά χαρακτηριστικά τόσο στη διατροφή όσο και στη θεραπευτική. Αρκετά από τα αρωματικά φυτά και τα βότανα χρησιμοποιούνται μέχρι και σήμερα από τους κατοίκους των Καλλαρυτών και του Συρράκου. Και στους δύο οικισμούς συλλογή βοτάνων έκαναν συνήθως οι «υπό στέγη» κάτοικοι και όχι οι νομάδες-κτηνοτρόφοι. Σε αυτό τον πλούτο της τοπικής παράδοσης τα φυτά και τα βότανα απαντώνται σε πολλές πτυχές της καθημερινότητας, από τη μαγειρική και τη θεραπευτική χρήση τους ως τα σκαλίσματα των επίπλων και τα μοτίβα των υφαντών. Σύμφωνα με τους πληροφορητές μας, τα βότανα και τα αρωματικά φυτά χρησιμοποιούνται: α) για πόση/βρώση(για εξάλειψη σωματικών και ψυχικών συμπτωμάτων) β) υπό μορφή καταπλάσματος, γ) συμβολικά για εξαγνισμό, ξόρκι βοηθητική ή αποτρεπτική χρήση, δ) για αρωματισμό βρώσιμων ειδών ή άλλες χρήσεις Αναδεικνύεται, μέσα από την έρευνά μας, η σημασία της χρήσης των βοτάνων και των αρωματικών φυτών στη διατροφή και τη λαϊκή θεραπευτική, που αποτελούν μέχρι και τις μέρες μας κομμάτι της άυλης κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής. Σήμερα εμφανίζεται μια αύξηση της ζήτησης των βοτάνων και των αρωματικών φυτών από επισκέπτες που αναζητούν παραδοσιακούς ή εναλλακτικούς τρόπους θεραπείας. Η προσπάθεια των κατοίκων να συλλέξουν από τον φυσικό τους χώρο τα αρωματικά φυτά, προκειμένου να συμπληρώσουν το εισόδημά τους, βρίσκει πρόσκομμα στο νομικό πλαίσιο προστασίας του προγράμματος NATURA 2000, ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 166

12/8/2020 8:18:14 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

167

καθώς ορίζονται συγκεκριμένες ποσότητες συλλογής ανά άτομο και μόνο για προσωπική χρήση. Στην κατεύθυνση της διάσωσης του πολιτιστικού και πολιτισμικού πλούτου των δύο κοινοτήτων συμβάλλει η προσπάθεια των πολιτιστικών συλλόγων των αποδήμων για τη διατήρηση και προβολή εθιμικών δρώμενων και την αναβίωση αγροτικών δραστηριοτήτων, σε συνέργεια με την Τοπική Αυτοδιοίκηση. T

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 167

12/8/2020 8:18:14 µ


168

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Θ Ε Ρ Ι Ν Ο Σ Χ Ο Λ Ε Ι Ο ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ Π Α ΡΑ Ρ Τ Η Μ Α Φ ΩΤΟ Γ ΡΑΦ Ι Ω Ν

Ορεινάυποαλπικά λιβάδια λιβάδια (βοσκότοποι) (βοσκότοποι) στο όρος Περιστέρι Περιστέρι πάνω πάνω από από τα ταχωριά χωριά Ορεινά-υποαλπικά στο όρος

Συρράκοκαι καιΚαλαρρύτες. Καλαρρύτες:: http://www.viopikilotita.uoi.gr/toikot.php?id=30 http://www.viopikilotita.uoi.gr/toikot.php?id=30 Συρράκο

               

24

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 168

12/8/2020 8:18:14 µ


ΒΟΤΑΝΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΦΥΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΥΡΡΑΚΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΚΑΛΑΡΡΥΤΕΣ

169

Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

(από την έκθεση τους στο χώρο του Θερινού Σχολείου)

ΒΟΤΑ Ν Α Κ Α Ι Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Α ΦΥ ΤΑ Π ΟΥ ΦΥΟ Ν ΤΑ Ι Σ ΤΟ Σ Υ Ρ ΡΑ ΚΟ Κ Α Ι ΤΟΥ Σ Κ Α Λ Α Ρ ΡΥ Τ Ε Σ

(Από την έκθεσή τους στο χώρο του Θερινού Σχολείου)

Μελισσόχορτο και τσάι ΜΕΛΙΣΟΧΟΡΤΟ ΚΑΙ βουνού ΤΣΑΙ ΒΟΥΝΟΥ

25

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 169

12/8/2020 8:18:14 µ


170

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΑΦΡΟΞΥΛΙΑ/ΣΑΜΠΟΥΚΟΣ Αφροξυλιά/Σαμπούκος

ΕΛΕΒΟΡΟΣ Ελέβορος ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 170

26

12/8/2020 8:18:14 µ


171

Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

Ρίγανη ΡΙΓΑΝΗ

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 171

27

12/8/2020 8:18:15 µ


172

Θ Ε Ρ Ι Ν Ο

ΣΧΟΛΕΙΟ

Σκορπίδι ΣΚΟΡΠΙΔΙ

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 172

12/8/2020 8:18:15 µ

28


173

Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

Βαλσαμόχορτο ΒΑΛΣΑΜΟΧΟΡΤΟ

ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

soma_final.indd 173

12/8/2020 8:18:15 µ

29


174

Θ Ε Ρ Ι Ν Ο

ΣΧΟΛΕΙΟ

Αμάραντος ΑΜΑΡΑΝΤΟΣ

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 174

12/8/2020 8:18:15 µ

30


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

175

ΑΝΤΡΑΚΛΑ, ΚΑΡΠΟΙ ΠΛΑΤΑΝΟΥ, ΚΡΑΝΑ Αντράκλα, καρποί πλατάνου, Κράνα

Σπλόντζος

soma_final.indd 175

31 ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

12/8/2020 8:18:15 µ


176

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΣΠΛΟΝΤΖΟΣ

Κέδρος ΚΕΔΡΟΣ

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 176

32 12/8/2020 8:18:15 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

177

Βάτος ΒΑΤΟΣ

Άγρια ΑΓΡΙΑ μέντα ΜΕΝΤΑ

soma_final.indd 177

33 ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

12/8/2020 8:18:15 µ


178

ΘΕΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΥΦΑΝΤΑ ΚΑΙ ΡΟΥΧΙΣΜΟΣ ΥΦΑ Ν ΤΑ Κ Α Ι Ρ ΟΥ Χ Ι Σ Μ ΟΣ

35

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

soma_final.indd 178

34

12/8/2020 8:18:16 µ


Α Ρ Ω Μ ΑΤ Ι Κ Ά ΦΥ ΤΆ Κ Α Ι Β Ό ΤΑ Ν Α Σ Τ Ο Ν Π Α ΡΑ Δ Ο Σ Ι Α Κ Ό & Σ Ύ Γ Χ Ρ Ο Ν Ο [ . . . ]

179

Η τέχνη της αργυροχοΐας, μουσείο Γκολφινοπούλου, Καλαρρύτες ΕΤΟΣ 21o · ΤΕΥΧΟΣ 21 · ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2020

Η τέχνη της αργυροχοΐας, μουσείο Γκολφινοπούλου, Καλαρρύτες

soma_final.indd 179

36 12/8/2020

8:18:16 µ


180

ΘΕΡΙΝΟ

ΣΧΟΛΕΙΟ

Εργαλεία αργυροχοΐας, μουσείο Γκολφινοπούλου, Καλαρρύτες

Ηχητικό αρχείο Τραγούδια, κ. Παναγιώτης. Καλαρρύτες

Τραγούδι Καλαρρύτες (1).mp3

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ

 

soma_final.indd 180

12/8/2020 8:18:16 µ


Δ Ι Ο Ι Κ Η Τ Ι ΚΌ Σ Υ Μ ΒΟΎΛ Ι Ο Τ Η Σ Ι . Λ . Ε .Τ.

ΠΡΟΕ ΔΡΟΣ

Λαμπρινή Στάμου τηλ.: 6944169408, 2310276923 · e_mail: lampstamou@sch.gr Α΄ ΑΝΤΙΠ ΡΟΕ ΔΡΟΣ

Χρήστος Καρακώστας, Υπεύθυνος Ιωαννίνων τηλ.: 6944634721 · e_mail: christoskarakos@gmail.com Β΄ ΑΝΤΙΠ ΡΟΕ Δ ΡΟΣ

Γεώργιος Μαστρογιάννης, Υπεύθυνος Αθηνών τηλ.: 6974484100 · e_mail: gmastro@otenet.gr Γ ΕΝΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕ ΑΣ

Νίκος Μάνθος τηλ.: 2651008524, 6945986952 · e_mail: nmanthos@uoi.gr · fax: 2651008688 ΤΑΜΙΑΣ

Νίκη Γιαννάκη-Πόγια τηλ.: 6978632832 ΕΦ ΟΡΟΣ

Κωνσταντίνος Τραχανάς τηλ.: 6978309156 · e_mail: ktraxanas@yahoo.gr Ο Ρ ΓΑΝΩΤ ΙΚΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕ ΑΣ

Χρυσούλα Αναγνώστου τηλ.: 6981278765 · e_mail: chanag1961@gmail.com ΥΠΕΥΘΥΝH Τ ΥΠΟΥ, ΔΗ Μ ΟΣΙΩΝ Σ ΧΕ ΣΕ Ω Ν, ΔΙΑΧ Ε ΙΡΙΣΗΣ Λ ΑΟΓΡΑΦ ΙΚΟΥ Μ ΟΥΣΕΙΟΥ Τ ΖΟΥΜ ΕΡ ΚΩΝ, Δ ΙΑΧ Ε ΙΡΙΣΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ

Κωνσταντίνα Χούμη τηλ.: 6970373378 · e_mail: xoumi78@gmail.com ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ

Δημήτριος Λιανός, Τηλ. 6977057110

soma_final.indd 181

12/8/2020 8:18:16 µ


soma_final.indd 182

12/8/2020 8:18:16 Âľ


TO 21ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ

ΤΖΟΥΜΕΡΚΙΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΑΕΒΕ ΣΕ ΧΑΡΤΙ CHAMOIS 100 ΓΡ. ΣΕ 800 ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 2020 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΗΠΕΙΡΟΥ & ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑ ΦΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ. ΤΗΝ ΕΚ ΔΟΣΗ ΣΧΕΔΙΑΣΑΝ ΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΠΕΤΡΑ»

soma_final.indd 183

12/8/2020 8:18:16 µ


soma_final.indd 184

12/8/2020 8:18:16 Âľ

Profile for Minas Liarokapis

Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2020  

Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2020

Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2020  

Τζουμερκιώτικα Χρονικά 2020

Profile for vincentd
Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded