8 // VÍKURFRÉTTIR Á SUÐURNESJUM
Suðurnes einstök á heimsvísu fyrir farfugla Sölvi Rúnar Vignisson, fuglafræðingur og doktorsnemi hjá Þekkingarsetri Suðurnesja, hélt á dögunum áhugavert erindi um íslenska tjaldinn í Þekkingarsetrinu í Sandgerði. Sölvi Rúnar hefur í nokkur ár rannsakað ferðalög fuglsins. Víkurfréttir tóku hús á Sölva á dögunum, eins og sjá mátti í Suðurnesjamagasíni okkar í síðustu viku. Koma alla leið frá Vestur-Afríku til að nota Garðsjóinn og Rosmhvalanesið Hvað kveikti þinn áhuga á fuglafræðinni? „Það var í raun tenging við náttúruna. Ég er upprunalega Akureyringur og var að stunda fuglaskoðun með pabba. Þegar ég hóf nám í Háskóla Íslands byrjaði ég í fuglaverkefnum og var í mínu BS-verkefni að rannsaka far fugla. Þá var ég að skoða skógarþrestina okkar og hvort þeir væru fráskildir evrópsku skógarþröstunum. Í framhaldi af því hóf ég störf hér í meistaranáminu mínu hér á Suðurnesjum hjá Þekkingarsetri Suðurnesja. Það tengdi mig fuglunum og þessu magnaða fuglalífi sem Suðurnes hafa uppá að bjóða. Þetta er algjörlega einstakt svæði, ekki bara fyrir Ísland, heldur á heimsvísu. Hér eru vaðfuglategundir sem nýta skagann á leið sinni. Það koma hingað fuglar alla leið frá Vestur-Afríku og nýta Garðsjóinn eða Rosmhvalanesið og sækja í þessa fæðukistu sem fjaran okkar er.“ Tjaldurinn er þér hugleikinn. Hvað getur þú sagt okkur um hann? „Íslenski tjaldurinn er af hluta til farfugl. Við hjá Þekkingarsetri Suðurnesja höfum verið að skoða þetta svolítið því við sáum að það voru ekki allir tjaldar sem fara af landi brott. Eftir að hafa skoðað þá sem halda til yfir vetrartímann hér á Íslandi, komumst við að því að um 30% af stofninum fer ekki af landinu yfir vetrarmánuðina. Restin fer svo víðsvegar.“ Þetta er stór og mikill hópur sem heldur hér til. „Þetta eru hátt í ellefu þúsund einstaklingar sem halda til yfir vetrartímann. Fuglarnir halda aðallega til í Faxaflóa og á Breiðafirði. Tjaldurinn heldur til þar á stórum leirum þar sem við eru miklar kræklingabreiður eða fæða til staðar fyrir þessa fugla.“ Þeir sem leggjast í ferðalög, hvert fara þeir? „Obbinn af fuglunum frá Íslandi fer til Írlands, Skotlands og vesturhluta Englands. Einstaka fuglar fara lengra, jafnvel til Spánar, á Íberíuskagann og til Frakklands. Flestir eru á Írlandi. Norsku fuglarnir, sem eru verpandi þar, fara hins vegar til Hollands og meira á austurströnd Bretlandseyja.“
Rannsaka hvað veldur því að fugl verði farfugl eða ekki Sölvi Rúnar segir að í þeirra rannsóknum sé verið að rannsaka farkerfi almennt, þó notast sé við tjaldinn í rannsókninni. Verið sé að rannsaka hvað ákvarðar það eða veldur því að fugl verði farfugl eða ekki. Tjaldurinn býr við það að hluti af stofninum stundar far og hluti ekki. „Þetta kerfi
er fullkomið, því það er allt annað í lífi tjaldsins eins milli einstaklinga, nema að sumir stunda far og aðrir ekki. Það virðist vera, og okkar gögn staðfesta það, að ef þú ert einu sinni staðfugl, þá ertu alltaf staðfugl. Og ef þú ert einu sinni farfugl, þá ertu alltaf farfugl. Þessir fuglar geta orðið 40 ára gamlir og þeir gera alltaf sama hlutinn. Af hverju að breyta því sem virkar vel? Við erum að reyna að átta okkur á því hvað ákvarðar það að þú verður staðfugl eða ekki.“
„Við settum staðsetningartæki á kjóann og komumst að því að hann fer gríðarlega langt. Við settum tæki á fuglana sem safna upplýsingum og við þurfum svo að ná tækjunum aftur til að hlaða niður upplýsingunum. Það var alveg ótrúlegt að nálgast þessar upplýsingar í fyrsta skipti.“
Það getur verið þannig að faðir er farfugl en móðir staðfugl. Hvað með ungviðið? „Það er það skemmtilega við þetta. Við erum að setja litamerki á fugla til að þekkja þá einstaklingsbundið. Með því að setja litmerkin á fuglana, þá er þetta eins og sýnileg kennitala. Við erum kannski búin að merkja mömmuna, pabban og ungviðið. Ef annað foreldrið er farfugl þá gerir ungviðið alltaf það sama og pabbinn. Það tekur upp farkerfi hans, óháð því hvort hann sé staðfugl eða farfugl.“ Hvernig er með ástir tjaldsins, er hann trúr maka? „Hann er það. Hann er mjög trúr maka og ef allt gengur vel, þá heldur tjaldurinn við sama maka alla ævi. Við erum hins vegar að sjá skilnaði og það er hærra hlutfall en við áttum von á en það er að koma fram skilnaður hjá hátt í 20% fugla en það er eitthvað sem við eigum eftir að skoða betur. Okkur langar að vita hvort skilnaðartíðni fugla sé hærri hjá farfuglum en staðfuglum. Við vitum að staðfuglarnir eru að koma fyrr á óðulin sín og eru jafnvel að mæta núna, í janúar og febrúar, á meðan farfuglarnir eru ekki ennþá komnir til landsins. Við teljum líklegt að þeir sem mæta seint á óðulin séu líklegri til að missa þau til annarra einstaklinga og þá teljum við skilnaðinn verða líklegri hjá þeim einstaklingum.“
Lélegur í hreiðurgerð og elskar kirkjugarða Tjaldurinn er mjög lélegur í að búa sér til hreiður. Oft raðar hann saman steinvölum í sæmilega skál, þó ein-
staka fuglar geri fallega skál. Hreiðurskálin er ekki sú sama og hjá ránfuglunum en þeir eru á sama óðalinu. Tjaldurinn er í baráttu um sitt óðal og fræðingarnir eru að sjá að sömu fuglarnir koma alltaf á sama staðinn. Þá er það þekkt að tjaldurinn leitar mikið í kirkjugarða. Hvers vegna er það? „Það er alveg eðlilegt. Yfir vetrartímann er helsta fæða hans að koma úr sjó. Yfir sumartímann eru einstaklingar sem vissulega sækja í fjörur en í kirkjugörðum, eins og á landbúnaðarsvæðum, en næringarríkur jarðvegur og þangað sækir tjaldurinn í ánamaðka, bjöllur og ýmiskonar skordýr. Þessi dýr eru í góðum þéttleika í kringum
landbúnað og vel vökvaða garða eins og kirkjugarða. Á hverjum einasta golfvelli og í hverjum kirkjugarði eru eitt ef ekki tvö pör sem ég kíki á af og til.“
Komst ekki heim til Keflavíkur og dvelur nú við ósa Signu Það er einmitt tjaldur sem þú hefur verið að vakta úr Hólmbergskirkjugarði sem gerði óvænta og skemmtilega hluti fyrir þig sem vísindamann. „Já. Við fengum styrk frá Uppbyggingarsjóði Suðurnesja sem hjálpaði okkur við að kaupa GPS-tæki sem við settum á bakið á fuglunum. Þetta eru örsmá tæki og aðeins nokkur grömm. Þessi tæki senda mér upplýsingar í símann minn og tölvuna um ferðir þessara fugla. Við getum fylgst með ferðum þessara sextán einstaklinga. Þar af var eitt parið verpandi í þessum tiltekna kirkjugarði og allt gekk vel. Þau stunduðu far og því miður deyr makinn á farinu suðureftir. Hinn einstaklingurinn, sem fer ekki á sama stað, fór á sína hefðbundnu vetrarstöð við höfnina í Belfast á NorðurÍrlandi. Hann heldur þar til yfir veturinn og allt gengur vel. Í vorfarinu lendir hann í vondu veðri norðvestur af Færeyjum og missir stefnuna. Hann endar í NorðurNoregi. Það er ríkt í tjaldinum að byrja varpið og hann vildi komast á sitt óðal í