Book Rituals

Page 1


INLEIDING

Als derdejaarsstudenten aan Sint-Lucas willen wij u van harte welkom heten in onze ruimte. Een plek waar we het afgelopen semester hebben gewerkt en ook buiten de atelieruren veel tijd samen hebben doorgebracht. Hier zijn dingen gegroeid vanuit een alom bekend fenomeen: rituelen. U kent ze wel, het vieren van een verjaardag, een trouwceremonie, zelfs het belonen van uw huisdier kan als een ritueel worden gezien. Al onze hersenspinsels rond rituelen hebben we in fiches gegoten en besproken. Na die eerste stap gingen we over tot actie. We maakten kennis met rituele ruimtes, handelingen en functies. Zo bezochten we kerken, volgden een dansworkshop en hielden een theeceremonie. Toch was het niet altijd een feest. Het was niet eenvoudig om als groep samen te ontwerpen. Bloedserieuze brainstormmomenten waren nodig om tot ons eindinstallatie te komen. Gedurende al deze activiteiten hebben wij onbewust ook hard gewerkt aan iets dat boven al de rest staat: de opbouw van een sterke groepsgeest. En dat willen we maar al te graag met u delen.

MENS EN RUIMTE

SCENOGRAFIE

LABORATORIUM RITUELEN

DOEN EN ERVAREN

INSTALLATIE 2

TRANSFORMATIE


OPDRACHTOMSCHRIJVING

Rituelen bestaan al sinds mensenheugenis in alle vormen en soorten. Ze behoren tot het domein van het dagelijks leven en tegelijkertijd tot tal van onderzoeksdepartementen. Van waar komen ze? Wat betekenen ze? Waarvoor dienen ze? Ze tonen zich in hun eenvoud, maar zijn vaak ondoorgrondelijk in hun complexiteit van traditie, overlevering en voortdurende verandering. Rituelen staan niet naast het dagelijks leven, maar maken er integraal deel van uit. Ze zijn net zoals kunst, en vanuit onze westerse manier van denken, slechts mooi en nutteloos. Maar misschien daarom net essentieel. Ze zijn geleiders van onze cultuur en identiteit, iets waar we in tijden van globalisering, crisissen des te meer behoefte aan hebben. Maar rituelen bestaan altijd in en door ruimte, en veruitwendigen zich steeds in vorm. Het is vanuit dit perspectief dat de interieurarchitect als kritische partner deel kan uitmaken van dit zoekproces. De wisselwerking die ontstaat tussen rituelen en architectuur kan elkaar wederzijds beïnvloeden: De architect kan vanuit zijn know-how het ritueel ondersteunen en vormgeven, en tegelijkertijd kan het begrijpen van ritualiteit zijn invloed hebben op het maken van architectuur. Het ritueel als de ‘niet functionele dimensie’ van architectuur. De rituele ruimte is vaak onbenoemd, onbestemd en onbewust een deel van het geheel, zowel een fysieke maar bovenal een mentale ruimte. Wij hebben als mensheid een vernuftig systeem ontwikkeld van wetten, codes en afspraken waarin we het leven van alledag organiseren en leefbaar maken. Maar ook waar alles is vastgelegd in het nut van het algemeen belang. De rituele ruimte maakt het mogelijk om vanuit de rationaliteit te transformeren naar een ruimte waar de mens in zijn fragiliteit kan vertoeven. Dat rituelen meer dan ooit van belang zijn wordt bewezen door populaire tv programma’s zoals ‘Weg van de Wereld’ waar achter de banaliteit een schat aan waarden schuil gaat.

33


PROCES VAN HET ONTWERP

In het begin van ons proces heeft docent Geert de opdracht gefilterd en de krijtlijnen voor ons uitgezet. Vervolgens begonnen we stelselmatig onze blik te verbreden door middel van talrijke discussies en workshops. We kwamen er vrij snel toe dat ons proces goed te vergelijken valt met jazz-muziek. We hebben enkele vaststaande elementen en de bedoeling is dat we met deze onderdelen zo veel mogelijk experimenteren tot onze eigen unieke compositie.

4


“Een ritueel is een onbewust iets, met een zeker symboliek, dat plaats vindt in groep of als individu en een vorm van communicatie is met steeds een bepaalde boodschap.”

David

“Ritueel: persoonlijk vatten van tastbare betekenissen, daarbij horend zal het individu er deel van worden (geconnecteerd zijn met de essentie) en zo een persoonlijke groei en transformatie kennen.”

Bertien

“Onbewuste of persoonlijke handelingen beschrijven een soort vormentaal die tot een symboliek gevormd wordt en zo een rituele plaats kenmerkt.”

Diede

“Een traditie met zijn specifieke symboliek en vormentaal die ergens plaatsvindt met als doel te communiceren.”

Britta

“Een ritueel is een vaak met symboliek beladen dynamische verbinding tussen mensen en culturen.”

Kobe

“Rituelen zijn er om individueel orientatie te geven aan het leven of in groep of symboliek. Deze kunnen bewust of onbewust zijn en kunnen het leven draaglijker maken”

Charlotte

PROFIEL

Annelies

“Een ritueel is een cultuurgebonden vormentaal dat steeds op vaste tijdstippen terugkeert, als persoonlijke manier van communicatie.” Marieke

“Door de tijd heen proberen we ons te orienteren zodat we in relatie kunnen staan tot onszelf, de ander of het hogere en dit via een vormentaal, omgezet tot een boodschap.”

55


Donny

“Een ritueel onstaat vanuit de oriëntatie en staat in verbinding met de mens, die steeds evoluteert en onbewust kan onstaan met telkens een symboliek.” Lien

Jasmijn

Enia

“Een ritueel is een persoonlijke permanentie in je leven waarmee je een leegte opvult, die zal dynamisch zijn doordat we blijven communiceren met de buitenwereld.”

Michael

“Ritueel is een vorm van com- “Binnen een ritueel ontstaat er een symmunicatie die de relaties in de bolische betekenis, hieruit kan een soort maatschappij verandert, het is van verbinding tot stand komen voor afhankelijk van tijd en context.” het individu met het andere, die het ontastbare ergens grijpbaar maakt en en een context creëert rond het andere.”

6

Jelke

“Elk ritueel, afhankelijk van tijd en type ruimte, heeft een individuele voorstellingswereld en veroorzaakt een gezamelijke of individuele zintuiglijke ervaring.”

Niels

“Het individu communiceert door middel van een bepaalde vormentaal. Deze vormentaal ontstaat vanuit de traditie en het geloof van dit individu.”

“Een ritueel is een traditie die in een bepaalde context gecreëerd werd en waaraan, vaak onbewust, een persoonlijke symboliek wordt gegeven.”

Nele

“Rituelen vloeien voort uit de existentie en het onbewust zoeken naar een soort grijpbaarheid. Het wordt gerealiseerd in symboliek en verbindt mensen met elkaar, maar ook de tijd krijgt hierdoor een samenhang.”


77

CONTEXT


8

WEEK 1


Zoals bij elk verhaal begint ook ons avontuur met een inleiding. De eerste dag kreeg heel het derde jaar uitleg over de nieuwe opdracht in het kader van de Explicit!Studio. Vervolgens stelden we een top drie samen van de projecten die ons het meest konden bekoren. Hieruit werden vier ateliers samengesteld, waarvan één in Brussel, één in Brugge en drie in Gent plaatsvonden. Ons nieuwe lokaal was leeg, verlaten en geurde naar pasgeverfde muren toen we het voor het eerst betraden. Het was startklaar voor een bende enthousiaste studenten om er de komende dertien weken te werken. Onze eerste opgave was acclimatiseren: door met z’n allen op de grond te zitten en te voelen hoe het lokaal warm werd, namen we de ruimte in ons op. Na de uitleg over de opdracht bleven we toch voor een stuk in het ongewisse. We wisten niet waar ‘de queeste’ ons naartoe zou leiden de hierop volgende weken. Op de vloer werd een oranje kruis getapet. De uitersten van de ene lijn stonden voor doener en denker, die van de andere lijn voor introvert en extravert. We moesten onszelf positioneren op de vakken van het kruis, naargelang we onszelf één van die eigenschappen toekenden. De introverte denkers vormden de groep ‘Proces’. Zij zouden de volgende weken bijhouden wat er in de atelierlessen gebeurde, erover reflecteren en dat aan de rest van het atelier visueel proberen weer te geven. De extraverte denkers zouden zich als de groep ‘Publiekswerking’ bekommeren om de publicatie van ons proces. De extraverte doeners, de groep ‘Productie’, kreeg de opdracht om de inrichting van de ruimte te realiseren.

9


10

WERKEN OP DE VLOER


11

WEEK 2


Deze week vlogen we pas écht uit de startblokken. Omdat op de grond zitten toch niet alles was, mocht iedereen een zitobject meebrengen. Dit leidde tot een heel scala aan stoelen: kampeerstoelen, klapstoelen en kussens. Ook maakten we tijd voor koffie, wat uiteindelijk ons eerste groepsritueel werd. Onze eerste taak van de dag was het bespreken van de ‘rituelenfiches’ die we al hadden moeten maken. Daarbij werden zoveel mogelijk soorten rituelen onder de loep genomen. De groep werd in twee gedeeld om de fiches te categoriseren. Woorden zoals geslacht, geloof, communicatie, kleding, enzovoort, werden aan de rituelen gelinkt. Op hun beurt werden die categorieën in nieuwe categorieën verdeeld. De overvloed aan thema’s werd op post-its aan de muur gehangen. Toen merkten we dat we de rituelen nog te veel vanuit ons ‘menselijk denken’ benaderden, terwijl het misschien ook interessant had kunnen zijn om dit vanuit ons metier te doen. In kleinere groepjes vormden we onze eerste visie op de inrichting van de ruimte. We hielden rekening met verschillende aspecten die de ruimte zou moeten bieden: werkruimte, ontspanningsruimte, opslagruimte en tentoonstellingsruimte. Multifunctionaliteit, flexibiliteit en mobiliteit waren de thema’s die in alle ontwerpideeën terugkeerden en dus volgens ons ook het belangrijkst waren.

12


13

RITUELEN CATEGORIZEREN PERSOONLIJKE STOELEN


14

WEEK 3


Voortvloeiend uit de bevindingen van de vorige week verdeelden we de rituelen in categorieën vanuit ons vakgebied. Woorden zoals geloof, traditie en vrienden maakten plaats voor stijl, type ruimte en interieur versus exterieur. Stilaan verdween de witte muur van ons atelier onder een fluorescerende wolk van post-its. Samen selecteerden we enkele thema’s die volgens ons het best passen bij het begrip ‘ritueel’. ‘Symboliek’ en ‘communicatie’ spanden de kroon. Met behulp van die thema’s heeft elk zijn eigen definitie opgesteld over ‘ritueel’. Vervolgens analyseerden we het boek ‘Ritueel Bestek’. Elke student toonde de essentie van zijn hoofdstuk aan de hand van een A2 met een grafische interpretatie, aangevuld met een 3D-object. Het boek bracht interessante visies aan de oppervlakte. De nood aan een samenhangend geheel binnen onze ruimte werd steeds groter. Naar communicatie toe vonden we het ook essentieel om op gelijke hoogte te zitten. Door de diversiteit aan stoelen en hoogteverschillen ging dat moeizaam. Na een groepsdiscussie werd beslist om kubussen te creëren in de nog steeds vrij kale ruimte. Ze kregen de functie van zitobject, tafel en opbergruimte. Iedereen zou de kans krijgen om zijn box te customizen.

15


16

WERKEN IN GROEPEN A2’S RITUEEL BESTEK


17

WEEK 4


Binnen het thema ‘Rituele ruimte’ bezochten we de Holy Corner, vier kerken in en rond het Begijnhof in Gent. De religieuze uitstap bracht ons bij vier verschillende segmenten van het Christendom: Orthodox, Protestants, Rooms-katholiek en Anglicaans. Allemaal zijn ze gegroeid uit éénzelfde verhaal, maar toch zijn ze elk een andere weg opgegaan en hebben ze andere accenten gelegd, waardoor ze elk hun eigen vorm kregen. Soms lijkt die essentie van dat ene verhaal verstopt onder de grote ballast van ‘eigen accenten’. Inmiddels was daad bij woord gevoegd en vulden de kubussen onze ruimte. We besloten om in een ovaal te zitten om op een ordelijke manier het lokaal te bezetten. Daarnaast werden ook drie onderzoekspistes opgestart, waarbij de drie groepen elk een thema kregen. De groep Proces moest ‘het verhaal van de functie’ uitwerken. Ze moesten op zoek gaan naar het verhaal dat schuilt achter ‘ontwerpen’ en ‘tentoonstellen’, naar de methodes om die twee te realiseren. ‘Het verhaal van de groep’, een zoektocht naar het verhaal van de verschillende individuen in de groep, was dan weer de opdracht van Publiekswerking. De Productiegroep moest ‘het verhaal van de ruimte’ proberen te ontrafelen. Daarvoor moesten ze op zoek naar onder andere de historiek, de eigenschappen en het gebruik van de ruimte.

18


19

BEZOEK HOLY CORNER GENT


20

RITUELE GROEPSVERGADERING BOXEN MAKEN


21

WEEK 5


“Sluit je ogen en voel hoe je lichaam de vloer raakt” zei Joost, een Nederlandse dansleraar. De atelierdag werd ingezet met een grondoefening om tot rust te komen. De voormiddag werd gewijd aan de zoektocht hoe dans en architectuur elkaar kunnen beïnvloeden, versterken of iets kunnen bijbrengen. Eerst moesten we op een andere manier de ruimte verkennen. Dat deden we blind, om meer met onze andere zintuigen waar te nemen. In de tweede sessie hebben we de ruimte als groep verkend, wij werden als het ware een parameter om ruimtes en plekken af te bakenen. Zo merkten we onder andere waar ‘lege plekken’ kunnen ontstaan in ons lokaal. Bij een laatste opdracht in het kader van de groepsbeweging werd geprobeerd om op een natuurlijke, vloeiende manier bewegingen van elkaar over te nemen, om onze samenhang in de groep de bevorderen. In het laatste gedeelte werd er gewerkt met onze eigen creativiteit. We vertrokken vanuit een installatie van onze kubussen. Daarop speelden we telkens in en bouwden we verder waardoor er steeds een nieuwe installatie ontstond met een nieuwe, interessante betekenis. We sloten de voormiddag af door drie installaties te ontwerpen rond de woorden ‘geboorte’, ‘leven’ en ‘dood’, die we voor enkele minuten in het St-Pietersstation hebben geplaatst. Onze Explicit-opdracht is een proces van onderzoeken waarvan het doel ongekend is, wat een soort van onzekerheid met zich meebrengt. Daarom kozen we ervoor om in de namiddag elk voor zich een onderzoeksvraag op te stellen, een eigen traject als houvast binnen het voor ons nog altijd vage kader. Om eigen doelen te kunnen realiseren zetten we dit verder in ons dagboek.

22


DOOD

LEVEN

Dynamisch bewegen door de ruimte, alle leegtes wegwerken

BEWEGINGSWORKSHOP MET JOOST

GEBOORTE

23


24

CREMATORIUM HEIMOLEN


25

WEEK 6


Deze week eindigde het onderzoek naar de verhalen van ‘groep’, ‘ruimte’ en ‘functie’. Elke groep presenteerde zijn verworven kennis. Toen dat hoofdstuk afgesloten was, konden we een nieuwe stap zetten: het ontwerpen van onze eigen tentoonstelling. We hebben unaniem beslist om niet individueel of in kleinere groepjes, maar met een zeventienkoppig ontwerpteam verder te gaan. Om dat in de goede banen te leiden, was er een systeem nodig. We gingen akkoord met het voorstel om rode en groene kaarten te hanteren waardoor iedereen non-verbaal zijn mening kon uiten. Een goede techniek om de meer introverte mensen ook een ‘stem’ te geven. Ook voor het ontwerpen in groep was een methode nodig: dat zouden we voortaan doen in brainstormsessies. Eén uur zouden we in groep discussiëren, gevolgd door een halfuur werken aan een conceptmaquette en een verslag. Die methode wilden we wel eerst uitproberen, voordat we het elke week zouden toepassen. We konden dan wel de sessie afsluiten met een eerste visie op het ontwerp, toch kende die eerste brainstormsessie een moeizaam verloop. De dag liep over in een workshop over rituelen voortvloeiend uit de functie. We besloten om dat te ervaren in een Chinese theeceremonie. De sessie begon met het verhaal achter ‘thee’ en zijn ceremonies, zijn geschiedenis en verschillende soorten thee. Daarna zetten we de ceremonie in vanuit de stilte. Stilte, thee en tijd, gedragen door een ovaal van rustige mensen.

26


THEECEREMONIE “Thee is een manier van ademen en genieten, een fijngevoeligheid van subtiele smaken. Het lekkerste kopje thee is met zorg, aandacht en liefde bereid en geschonken en ‘t liefst samen met vrienden gedronken.

27


28

WEEK 7


In deze week was er geen echt lesmoment voorzien. We kwamen echter wel op de gebruikelijke dinsdag samen om allerhande praktische zaken te regelen voor de sponsoracties. De hotdogverkoop en de smoothie-/sangriaverkoop werden verder uitgewerkt. In deze week waren we op het punt gekomen dat onze kubussen niet meer volstonden als volwaardige ‘tafel’ om op te werken. Daarom brachten we drie tafels binnen in onze ruimte, wat een totaal andere dynamiek teweegbracht.

29


30

WEEK 8


Deze week vertrokken we vanuit de conclusies van de eerste try-out-brainstormsessie, waaruit we nieuwe cruciale beslissingen namen. Niet elk individu apart, maar de groep moet naar voor komen in het ontwerp. Ook moet de ovaal van kubussen aan de basis liggen. Daarin ontstaat immers ons ontwerpritueel, namelijk de brainstormsessies. Daarna overlegden over wat we precies willen tonen en waar we dat willen plaatsen in de ruimte. De meningen waren sterk verdeeld. De ene helft wou de ovaal gebruiken als informatiebron, gevuld met alles wat we al gemaakt hadden. De andere helft wou de ovaal net benadrukken door ze leeg te laten en het proces te exposeren op de muren. Uiteindelijk kreeg dit idee toch het meeste bijval, zo kunnen de bezoekers ervaren wat wij gevoeld hebben: het ritueel van brainstormen. In de laatste brainstormsessie zochten we vormelijk naar oplossingen. De verdeeldheid binnen de groep verdween en we vonden een weg om ons proces te tonen binnen de ovaal, zonder dat onze eigen ervaringen van het ontwerpen verloren zouden gaan. Er werd een ontwerp voorgesteld waarbij de ovaal wordt geëxtrudeerd naar boven toe. Onze kubussen blijven in de ovaal staan en op het ‘zwevende’ deel zou heel ons proces aan de hand van projectie getoond worden.

31


32

RITUEEL ONTWERPEN


33

WEEK 9


Wat is de essentie die we willen benadrukken in onze belevingsinstallatie en hoe gaan we die vormgeven? De hoofdvraag van deze sessies. Iedereen uitte zijn eigen visie over vorm en inhoud van de installatie. Het was dan ook allesbehalve eenvoudig om uit al die individuele ideeën opnieuw één gemeenschappelijk beeld te vormen. Naar de volgende brainstormsessies toe leek het ons beter om te vertrekken vanuit de groep: het idee laten ontspruiten in onze ovaal. Iedereen stemde in om de ovaal af te bakenen en af te sluiten van de ruimte, om het gevoel van ons ritueel uit te puren en te versterken. Zo kwamen we op het idee om te discussiëren met de ogen gesloten. Een speciale ervaring, want het visuele leek een obstakel te zijn. Het resulteerde in een intensere communicatie en een vloeiendere gedachtestroom. Het idee om van die ovale ruimte, een donkere ruimte te maken was geboren. Een visie over onze ervaringsruimte hadden we wel al, maar het informatieve deel van de tentoonstelling moesten we nog uitwerken. Het proces zou gebundeld worden in verschillende thema’s: ruimte, groep, workshops, dagboek en ons ritueel. Het verhaal van elk thema zou afgespeeld worden op een tv-scherm, die buiten de ruimte zou worden geplaatst als informatieve aanloop naar de installatie. Op het einde van de dag somde elk van ons een positief punt op over de beslissing voor de donkere ruimte. Dat zou een boost geven en een stevig fundament zijn om op verder te bouwen. Wat willen we precies tonen in de donkere ruimte? Het moet een eenvoudige, sterke toevoeging worden die de verbeelding laat spreken.

34


35

HOTDOGVERKOOP OP SCHOOL ‘BLINDE’ GROEPSVERGADERING


WEEK 10 Misschien was er dan wel geen les deze week, toch hebben we heel wat werk verzet. Niet alleen startten we de bouw van het skelet van de installatie, ook verkochten we sangria en smoothies en taartjes op verschillende locaties in Gent, zelfs al was het weer ons niet goed gezind.

36


37


38

SMOOTHIE EN SANGRIA VERKOOP IN DE STAD BOUWEN VAN DE BASISCONSTRUCTIE


Hoe omschrijf je een ritueel?

Je kan benoemen wat er precies gebeurt, welke handelingen er uitgevoerd worden, van waar het komt, wat het betekent. Maar hoe vertel je iemand hoe het voelt om te voet naar Compostella te gaan. Wat volgt zijn hoogstens een aantal elementen die zichtbaar zijn geworden tijdens het proces

EIGEN RUIMTE In het begin was er niets, enkel de lege ruimte. We konden niet teruggrijpen naar oude gewoontes, geen automatismen, geen conventies. We moesten van niets beginnen om van de lege ruimte onze plek te maken. Een plek waar we dertien weken zouden werken. Er was de ruimte met haar eigenheid en karakter, er was een organisatiestructuur, een thema (rituelen) en zeventien ontwerpers. Door onze fundamenten onderuit te halen, door onze vertrouwde omgeving van de schoolmuren te verlaten en het ontrekken van de meest eenvoudige evidenties, zoals stoel en tafel heeft de lege ruimte er toe bijgedragen dat we terug op zoek moesten naar hoe we ons verhouden tot de ruimte, hoe we ons verhouden tot elkaar en hoe we ons verhouden tot wat we doen (ontwerpen). Zonder het te beseffen zijn in die leegte de kiemen gelegd wat later zal uitgroeien tot het “ritueel van de groep”.

SLOTWOORD DOOR GEERT PEYMEN

RITUELEN [RONDOM] RITUELEN

Het is zoals beschreven in het boek van Peter Brook “de lege ruimte”* waarin hij op zoek gaat naar het theater zonder conventies, zonder vooringenomenheid, zonder vooroordelen.

39 39


OPEN PROCES Een open proces, waar niet het einddoel, maar de weg belangrijker was en we de capaciteit ontwikkelde om verder te bouwen op wat er gebeurde. Waarbij we de stilte, het luisteren en het zien leerde appreciëren en gebruiken. ‘Rituelen (rondom) Rituelen’ was in eerste instantie geen ritueel, het was een plek om als ontwerpers te werken rond rituelen. Wat begon als een organisatiestructuur ontwikkelde zich gaande weg in een open universum. Zonder het te beseffen werden we zowel onderzoekers, als onderzoekobject. Door in een open proces terecht te komen was er weinig houvast. Een onzichtbaar universum van lijnen en layers waar het blijven geloven in wat we aan het doen waren even belangrijk was als het beantwoorden van onze doelstellingen, namelijk als ontwerpers ontwerpen. De praktische handelingen, de workshops, reflectieopdrachten, het onderzoek naar de betekenis van rituelen, bleken na verloop van tijd slechts een structuur om in beweging te blijven. Het rationeel denken ging door een fase van onduidelijkheid om uiteindelijk zich te tonen in een ritueel met bijhorende vorm (de ovaal). Deze vorm was niet bedacht, maar was door de ruimte en ons proces tot uiting gekomen. Dit was een essentieel moment. Daar waar halverwege ‘het ritueel van de groep’ spontaan en onbewust zichtbaar was geworden, was de grote vraag of we vanuit dit ritueel ook werkelijk zouden kunnen ontwerpen. Een gedroomde doorbaak, maar zoals met alle dromen, hard werken om ze te realiseren. Het was hier dat we geconfronteerd werden met de grenzen en de kracht van individuele creativiteit. Via het ontwikkelen van enkele rationele methodieken konden we hierin gecontroleerd experimenteren en groeien.

40


TOEKOMST Op het moment van het schrijven van deze reflectie is het open proces nog volop aan de gang en blijven we alert om te zien wat ontstaat. Zo worden er ook eerste stappen gezet om te zien hoe nieuwe sociale netwerken (facebook,...) kunnen bijdragen tot het denken en ontwerpen in groep. ‘Rituelen (rondom) Rituelen’ zal zich ook op de laatste dag nog niet volledig getoond hebben, maar zal hopelijk als herinnering opnieuw dingen zichtbaar maken voor zij die er bij waren. Deze publicatie, de blog** en het open toonmoment proberen iets weer te geven van hoe de energie van 17 individuen via de weg van het ritueel meer oplevert dan 17 individuen op zich. Zelfs in een wereld van ontwerpen, waar het individuele imago hoog aanzien heeft. Voor mezelf is het een intensief traject geweest, waar door de energie en inzet van de groep een vruchtbare basis is ontstaan om op verder te bouwen. We kunnen benoemen wat er precies is gebeurd, welke handelingen er uitgevoerd werden, van waar het komt, wat het betekent; maar hoe vertel je iemand hoe het voelt om te voet naar Compostella te gaan. Geert Peymen *Peter Brook – De Lege Ruimte (vert. Tinke Davids) / uitgeverij International Theatre & Film books 1993 **http://www.tinx.be/clients/rituelenrondrituelen/?p=280

41 41


DANKWOORD

Dit project werd mede gerealiseerd dankzij onze sponsors, waarvoor dank! Ook willen we graag Hans en Otto bedanken voor hun paraatheid en behulpzaamheid.

42


43 43



Millions discover their favorite reads on issuu every month.

Give your content the digital home it deserves. Get it to any device in seconds.