Page 1

D Hebamm vo Walzehuuse

Appenzeller Verlag Leseprobe

Alle Rechte vorbehalten. Die Verwendung der Texte und Bilder, auch auszugsweise, ist ohne schriftliche Zustimmung des Verlags urheberrechtswidrig und strafbar. Dies gilt insbesondere für die Vervielfältigung, Übersetzung oder die Verwendung in elektronischen Systemen. © Appenzeller Verlag www.appenzellerverlag.ch


Peter Eggenberger

D Hebamm vo Walzehuuse 35 vergnĂźgliche Kurzgeschichten und Gedichte im urchigen Kurzenberger Dialekt Illustriert von Werner Meier-Hartmann

Appenzeller Verlag


© 2020 by Appenzeller Verlag, CH-9103 Schwellbrunn Alle Rechte der Verbreitung, auch durch Film, Radio und Fernsehen, fotomechanische Wiedergabe, Tonträger, elektronische Datenträger und auszugsweisen Nachdruck, sind vorbehalten. Herstellung: Verlagshaus Schwellbrunn ISBN: 978-3-85882-834-7 www.verlagshaus-schwellbrunn.ch


Inhalt De neuscht Trick . ................................................... 7 Vo de «Aachmüli» i d «Bella Luna» ............10 D Hebamm vo Walzehuuse .............................13 Isebahfieber z Wolfhalde ...................................17 Üsers Bähnli ............................................................. 20 Groossi ond klinni Lüüt ....................................23 Dreckle, bralle ond lüüge ..................................27 «D Hella ischt e Schand!» .................................30 De Tampuure-Fritz .............................................. 34 «Mach ka Fisimatente!» ...................................... 37 D Muetprob .............................................................. 40 Schlau bschiisse gid gueti Noote! .................44 Vo de Rüüti in Schönegrond ............................47 Jugetzitt ....................................................................... 50 S Aalter ....................................................................... 53 De Wondertokter vo Haade .............................57 D Hochschuel uf em Töni ................................60 Oberegger gege Züercher ..................................63 «Lösegeld zale!» ..................................................... 66 E Frau us em Internet ......................................... 70 Appezeller Schlagfiertikeit ...............................73 D Halleluja-Pumpi ............................................... 77 De dänisch Prinz im Wiissbad .......................80 Uugfell mit em Mischtfueder ...........................84 D Hängebrugg über s Mattebachtobel .......87 De vesoffe Ochs ...................................................... 91 De Krebstokter vom Wald ................................95 S Tüpfi us em Welschland .................................98 De veboret Junggsell ............................................ 102 Üsere Tokter Sepp ................................................. 106 D Serwiertöchter ond de Lederpüntel .......108


Moderni Komunikaziostechnik ....................111 Appezeller Wiertschafte ....................................115 D SennrĂźti brennt! ................................................ 117 ZwĂślf goldegi Schterne uf d Wienacht .......121 Kurzenberger Dialekt ......................................... 124


De neuscht Trick Aus dem Nichts auftauchende Enkel oder andere Verwandte, falsche Polizisten, dubiose Telefonanrufe … Mit immer wieder neuen Tricks wird versucht, älteren Leuten das Geld aus der Tasche zu ziehen. Neuerdings geben sich Betrüger auch als hilfsbereite Gärtner aus, und entsprechende Erfahrungen machte das Ehepaar Widmer in Herisau … Bim Zmorge hand d Elsi ond de Theo Widmer gmüetli Zitti glese. «Etz mosch lose», seid doo de Maa bim zweite Beckeli Kafi ond fangt a vorlese: «In einem Einfamilienhausquartier im thurgauischen Eschlikon läutete ein Polizist an der Haustüre einer betagten Witwe. Als die Frau auf den Balkon trat, erklärte der Uniformierte, dass in der Gegend eine rumänische Einbrecherbande ihr Unwesen treibe. ‹Ich nehme Ihr Geld und Ihre Wertsachen vorübergehend in sicheren Gewahrsam. Es eilt, werfen sie das Ganze am besten vom Balkon!›, empfahl der Polizist eindringlich. Die Frau eilte ins Schlafzimmer, um dann dem freundlichen Helfer eine halbgefüllte Plastiktasche zuzuwerfen. Mit einem kurzen ‹Bis bald!› verabschiedete sich der vermeintliche Gesetzeshüter und ward nicht mehr gesehen.» «Heinomol, as d Lüüt ase blööd könd sii ond alls globid. Gell, da könnt üüs nöd passiere», lachet doo d Elsi. Denn häds a de Hustüer gschellet, ond vom Feeschter uus häd de Theo 7


e grües Auto mitere Ladebrugg ond zwee Manne i blaue Überhose gsäche. «Grüezi mitenand, mier sönd vom kantonale Bauamt ond söttid Iere Garte uf frönti gförlegi Pflanze überprüefe. Mier wuerids gratis uusgrabe, mitneh ond fachgerecht entsorge», hands gseid. «Ah, invasivi Neophyte», määnt doo de Theo wichti, wo scho öppe-n-emol über die Pflanze gläse häd, wo i üsere Gärte nünt z suechid hand. «E gueti Sach! Ond eersch no vegebe! Toll, as üüs s Bauamt kond gi helfe!» Ond denn häders duer de Garte gfüert. De Gröösser vo de beide häd Bilder mit veschidene Krüüter gkha. Bim Duerelaufe seid er: «Do hammer en japanische Schtudeknöterich, ond dei e drüesis Schpringkruut. Ond vill kanadischi Goldruete häds. Da mos alls ewegg!» Die beide Manne hand fliissi uusgrabe ond ufglade. Geg de Mittag seid d Elsi, sü hettid z henderscht im Garte no en gröössere Huffe Schtruuchschnitt, öbs dä nöd o no könntid mitneh. D Arbeiter sönd iiveschtande gsi, ond Widmers sönd mit zwoo Zaane henderem Huus veschwunde. Ond d Hustüer ischt offe plibe. Wos mit de vollne Zaane zrugg gko sönd, isch s Auto samt de Manne veschwunde gsii. «Die sönd gi ablade ond kommid bald wider zrugg. Süs hettids üüs doch no adie gseid, scho wegem Trinkgeld», lachet de Maa. D Frau ischt is Hus, ond scho rüeft si zom Feeschter uus: «Theo, komm sofort gi luege, veruckt, e so näbis!» 8


I de Schtube häd de Widmer e-n-uunegi Suorni aatroffe: Ali Käschte sönd off gsi, ond d Schubladene vom Sekretär häd me sogär ufproche gkha. S Geld, anderi Wertsache ond veschideni Uuswiis, alls ewegg. Ond mit de Goldruete im Garte ischt o s Gold im klinne Zücheli fuert gsii. Ufgregt lüütet de Theo de Polizei aa. «Ah, die falsche Bauamtsarbeiter. Joo, Si sönd nöd de Eerscht, aber mier tond s Möglischt. Ond s grüe Auto ond die blaue Hose hettid Si doch möse misstrauisch mache, üseri Bauämter hand doch ali oranschi Fahrzüüg ond Häässer!» E paar Wuche schpööter sönd die beide Schlunggi de Polizei im Züeri Oberland is Netz ggange. D Uuswiis häd me Widmers köne zruggee, aber vom Geld ond vo de Wertsache isch nünt me omme gsii. Ond sit de bööse Erfahrige mit de falsche Neophyte-Bekämpfer häd d Elsi nie me über blöödi ond liechtglöbegi Lüüt glachet. etz mosch lose jetzt musst du zuhören Beckeli Tasse uf frönti auf fremde vegebe gratis sü hettid z henderscht sie hätten zuhinterst süs hettids üüs sonst hätten sie uns e so näbis so etwas Zücheli kleine Schublade Häässer Kleider

9


Vo de «Aachmüli» i d «Bella Luna» Die von Speicherschwendi her zugängliche, zu Rehetobel gehörende Wirtschaft Aachmüli ist voller Romantik. «Sie ist eine Beiz für Krimiautoren», rühmt Autor Werner Bucher in seinem Restaurantführer. Hier wirtete Paula Roth, die später die «Bella Luna» im Albulatal führte, wo eine Sekte sehnlichst den Weltuntergang erwartete … D Thurgaueri Paula Roth (1918–1988) häd im 1941 füer zwaa Johr d «Aachmüli» überno, wo si im 1955 e zweits Mol gfüert häd. Noch veschidene wiitere Schtazione häd si im 1962 zwüschet Filisur ond Bergün im abglegne Reschterand Bella Luna aagfange wierte, ond no bald emol isch da Hus mit de originelle, gad 153 Santimeter groosse Wiertsfrau en beliebte Treffpunkt füer allergatti Lüüt gsii. Berüemti Herre ond armi Tüüfel sönd ii- ond uusggange, ond im Buech «Paula Roth – Ihr Leben als Wirtin in der ‹Bella Luna› im Al­ bulatal» (Verlag Huber) wierd vonere Sekte prichtet, wo bi de Päuli Roth sehnsüchti uf de Weltondergang gwartet häd. Am 20. Dezember 1963 isch de Berner Ewald Kräjebüel i de «Bella Luna» iigkehrt ond häd ufgregt vezellt, as bald en Atomkrieg uusbrechi, wo zom Weltondergang füeri. «Frau Roth, könnid mier bi Ene Lebesmittel 10


iilagere ond e paar Zimmer miete? Jesus häd üüs veschproche, as mier im Albulatal die grooss Kataschtrofe könid überlebe.» No vor de Wienacht ischt en Laschtwage mit Kischtene voll Fressalie iitroffe, ond k ­ uerz drüberabi sönd vier Fraue, drei Manne ond fööf Goofe dogschtande. «Hütt Oobet hammier wider Kontakt mit em Jesus, ond er wierd üüs säge, wies wiitergohd», lööslet de Kräjebüel de Wierti is Ohr, ond debii hand sini Auge fanatisch glüüchtet. All wider häd me z Filisur ond z Bergün obe vo de Schpinner i de «Bella Luna» vezellt, ond wo de «Blick» schriibt: «Sie erwarten im Albulatal den Weltuntergang», isch i de Wiertschaft zue- ond herggange wie im hölzege Himmel. De Rüeromm häd de Sektelüüt gär nöd passet, ond wo doo o no de Weltondergang uf si warte lo häd, sönds aagebli uf göttliche Befehl fuert ond is Berner Oberland. Onder de Gäscht häds all o Schlunggi gkha, wo bi de Paula Roth en Huffe Geld vemuetet hand. «Im Hus sönd mindeschtens föfzgtuusi Franke veschteckt», ischt i Gaunerkreis ommibbotte worde. Ond s isch nöd lang ggange, bis i de Nacht vom 18. April 1988 drei Kerli i de «Bella Luna» iiproche sönd ond alls duernoderet hand. Uhni Erfolg. Aber en Tag schpööter häd me d Paula totne gfonde, ond d Abklärige hand ergee, as si mit elf Messer­ schtich ommproocht worde-n-ischt. D Mörder, womme bald vetwüscht häd, sönd zo saftige Gfängnisschtrooffe verurteilt worde. 11


Etz isch d «Bella Luna» i anderi Hend gko, ond hütt schtohd da grooss Hus mit sinere bewegte Vegangeheit leer ond ischt am Velottere. Hoffentli aber bliibt d «Aachmüli» offe, wo d Kariere vo de ussergwönlege Wiertsfrau Paula Roth ieren Aafang gno häd. allergatti Lüüt unterschiedlichste Leute prichtet berichtet, erzählt kuerz drüberabi kurze Zeit später Fressalie Lebensmittel lööslet flüstert Rüeromm lärmiges Treiben wo doo o no als dann auch noch Schlunggi Gauner, Dieb ommibbotte herumgeboten duernoderet durchsucht

12


D Hebamm vo Walzehuuse 2002 verstarb in Walzenhausen mit Gemeindehebamme Frieda Eisenhut eine Meisterin ihres Fachs. Im Tod vorausgegangen war ihr 1992 im ausserrhodischen Grub Magnetopath Sepp Bischof. Hatten die beiden unterschiedlichen Persönlichkeiten miteinander zu tun? Ja, in einem ganz speziellen Fall kreuzten sich ihre Wege tatsächlich … Koblers sönd us em Rhintl is Appezeller Vorderland gko. D Famili mit eme halbe Totzed Goofe ischt abglege immene klinne Puurehäämetli im Grenzgebiet vo de Gmaande Walzehuuse, Wolfhalde ond Oberegg dehaam gsii. Wo d Frau o wider emol i gueter Hoffni gsi ischt, häd si de Friide pricht. Nocheme kuerze Ondersuech seid d Hebamm, as alls i de Orni sei ond si kö Aafang Heumonet mit em Gööfli rechne. Füer damol hett si en groosse Wunsch, seid doo d Kobleri, wo eigentli lieber ka Kindli me gkha hett. «Könnt mes nöd iirichte, as damol de Vatter vom Gööfli mit de Geburtswehe ­plooget wuer, as er o emol sächt ond gschpüürt, wie schmerzhaft as di ganz Aaglegeheit ­ischt?» D Friide häd e kli noigsinnet ond määnt, da sei scho no en schpezielle Wunsch. Aber si göng emol zom Bischof i d Grueb, vilicht köni er mitere Fernbehandli helfe. Wäret de Geburt, wo ordli lang ggange-nischt, häd d Muetter e zfrides Lächle im Gsicht 13


gkha. D Friide häd über de guet Velauf ­gschtuunet ond ischt allpott gwönderi vom Schlofzimmer i d Schtube-n-überi gi luege, wa o de Maa machi. Dä ischt i aannere Seelerue am Tisch gkhocket, häd Zitti glese ond uuengi Räuch zom Lendauerli usilo. Wo miteme herzige Büebli s Gööfli uf de Welt gsi ischt, häd d Hebamm de Maa gfrööget, wies denn eigentli emm ggange sei. Guet, häd er gseid ond wott wisse, woromm as si fröögi. Ond doo häd d Friide vom WeheHandel mit em Grueber Wondertokter vezellt, wo sinere Frau zonere ringe Geburt veholfe ond d Schmerze an Vatter delegiert hei. Etz isch de Kobler wie vomme Weschpel gschtoche ufgjuckt ond as Feeschter. «An Vatter? Himmelschternesackeremoschtabenand! Soo ase! Etz begriifi, woromm as si de Briefbott scho di lengscht Zitt im hööche Grääs ommewalet, de Buuch hebet, nöd ka ufschto ond all wider luuti Brööl ablod!» Ond wo-ner s Feeschter ufrupft, häd mes duss luut ond allpott gkhört rüefe: «Au, min Ranze, da tod weh, z Hülf! Hülfioo!» Vo helfe häd de Maa i dem Fall gär nünt wele wisse, ond es isch d Hebamm gsii, wo de Bott wider uf d Baa proocht häd. Dä isch wien-en gschlagne Hond devogkhülpet, ond bi Koblers isches etz wacker luut worde. Scho bald aber sönds wiiterzoge, is Henderland, wos onder de Hööchalp uf Urnäscher Bode e Ligeschäftli mit Schööf ond Gaasse überno hand. 14


15


Ond d Friide Isehuet? Nebscht em Hebammere vo 1931 bis 1971 häd si im Moos o no en-Aleguggerlädeli betribe. Als 65-jöhregi Frau häd si im 1973 de Kunschtmoler Walter Fischbacher gkhürote. Goofe häds kani ggee, ond vonnere Geburt mit wiitergleitete Wehe häd me im Appezellerland o nie me näbis ­ghköört. Heumonet Juli vilicht köni er vielleicht könne er Lendauerli Appenzeller Tabakpfeife vomme Weschpel von einer Wespe Briefbott Briefträger si ommewalet sich herumwälzt luuti Brööl laute Schreie Ranze Bauch wacker luut sehr laut Aleguggerlädeli Allerweltsladen

16


Isebahfieber z Wolfhalde Auf dem lauschigen Witzweg-Abschnitt Herzogsbrönneli bis Klus staunen Wanderer über die talseitig senkrecht in den Boden gerammten Eisenbahnschienen. Sie sichern den Abhang und erinnern zugleich an die einstigen Eisenbahnpläne in Wolfhalden … 1875 isch d Bahn vo Rorschi uf Haade eröffnet worde. Scho doo häd me e Velängeri in Wald ond uf Troge planet gkha, wa aber nie zschtand gko ischt. I de 1880er-Johr häd o Wolfhalde mitere Wiiterfüeri vo de Bahn glieb­äuglet, wo imme groosse Boge über de Gschtaldebach uf Henderergete-Luchte ond wiiter bis is Dorf abi ggange wär. «Bahof Wolfhalde, Endschtazio, alls uus­ schtiige!», hetts denn wichti gkhaasse. Ond scho hand de Niderer, de Wirt vo de «Krone», ond de Hugetobler vom «Adler» nebet de Kierche über de kümfti Blatz vom Bahof ­gschtritte. Beid hand i de Sommermönet ordli Kurgescht gkha, ond es wär e tolli Sach gsi, wenn d Lüüt bis vor s Hotel hettid köne fahre. De Niderer hett sogär vegebe Bode zom Baue zuer Vefüegi gschtellt. De Hopme ond Schtickereifabrikant Robert Rohner häd de Bahof aber onderem «Leue» wele haa. Also öppe dei, wo hütt de Schportblatz ischt. Begeischteret vo de Bahnidee ischt o de Köri Hohl gsi, en Taglöhner ond Wiertshushocker, wo gern Bahof-Vor­ 17

Profile for Verlagshaus Schwellbrunn

D Hebamm vo Walzehuuse