Page 1

VEGAN Magazine is een uitgave van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme • winter 2017/2018 • nummer 115

magazine

De rust bij iemand terugbrengen Diëtist Lisa Steltenpool over haar werk

Praten over veganisme

Interview met VEGNL

Soepjes, spiesjes, lasagne, steaks en koekjes Extra veel recepten!

Over huisdieren en dierenvoeding Alles wat je moet weten

Eetcafé Enig Alternatief Restaurantbespreking


NIEUW

Vegan Vitamin D3 Pure voeding, duurzaamheid, werkzaamheid ĂŠn actieve ondersteuning van kleinschalige projecten vormen de uitgangspunten van Viridian. Dit vertaalt zich in 100% natuurlijke supplementen van de zuiverste kwaliteit. Zoals veganistische vitamine D3. Uit korstmos. Voor informatie en verkooppunten www.viridian.nl

2


Inhoudsopgave Lisa Steltenpool Ondernemers met idealen

pag. 4

Waar eten we? Restaurantgidsen Vegan basics

pag. 7

Moeten huiskatten ook veganisten zijn? Column Elliot Lyons

pag. 8

VEGAN - Het kookboek Boekbespreking

pag. 9

Eetcafé Enig Alternatief: minimalistische menukaart Restaurantbespreking

pag. 11

Veganisme als #trend of als gedragsprincipe? Achtergrond

pag. 12

Kokossoep, miso-noedelsoep, sticky spiesjes, zoete-aardappellasagne, portobellosteak, gingerbreadkoekjes Recepten

pag. 15

Gezonde voeding, plantaardig eten en je onderbuikgevoel Column

pag. 22

Veganistische huisdierenvoeding Vegan basics

pag. 24

Praat met ons over veganisme Interview met VEGNL

pag. 25

Speciale aanraders Armande vraagt door…

pag. 27

Beastly Morality Boekbespreking

pag. 29

NVV in 2017: veranderingen, groei en samenwerking Promotie

pag. 30

Colofon Hoofdredacteurs: Lobke van Meijel Barbara Tscharnidling Redactie: Francine Aarts Arina Banga Tim Crutzen Frida van Til Eindredactie: Esther Verhoef Conceptontwerp: GroenerGras.com DTP en drukwerk: Caparis Grafisch Centrum, Heerenveen Advertentie-acquisitie: Sano, 06-54385908 info@sano-promotions.nl VEGAN Magazine is het magazine van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme en verschijnt 4x per jaar. Suggesties en bijdragen zijn in overleg met de redactie welkom (redactie@veganisme.org). De hoofdredactie streeft ernaar om diverse perspectieven te bieden in elke editie. Artikels en advertenties geven niet noodzakelijkerwijs de mening weer van de redactie. VEGAN Magazine wordt gedrukt op milieu­vriendelijk papier met plant­ aardige inkt. Het lidmaatschap en donateurschap loopt per kalenderjaar en wordt stil­ zwijgend verlengd. Opzeggingen voor het volgende jaar dienen te geschieden voor 1 december van het lopende jaar. Zie verder artikel 7 van onze statuten. Nederlandse Vereniging voor Veganisme Postbus 31447, 6503 CK Nijmegen tel. 06 - 524 339 31 mail: info@veganisme.org internet: www.veganisme.org IBAN NL40TRIO0198396716 BIC TRIONL2U KvK Arnhem 40123603 ISSN 2214-9422 Oplage: 3000

e

3


ondernemers met idealen tekst Lobke van Meijel foto’s Jeroen Moerdijk

Lisa Steltenpool: ‘De noodzaak om Nederland plantaardiger te maken is er’ Op haar 25e heeft Lisa Steltenpool al twee informatieve kookboeken geschreven en een succesvolle diëtistenpraktijk opgericht. Thuis, in Hilversum, ontvangt ze cliënten en helpt ze hen met diverse voedingskwesties. Daarnaast geeft ze lezingen en schrijft ze blogs op haar eigen website. Voor deze ondernemer is het efficiënt verspreiden van gezonde voedingsidealen en veganisme belangrijk, maar hoe is dat zo gekomen en hoe reflecteert Lisa zelf op haar werk? Hoe ben je zelf veganist geworden?

‘Het begon allemaal toen ik tien jaar was, toen ik op tv zag dat er een koe werd geslacht. Ik weet nog dat ik mijn vader vroeg of dit nodig was voor het vlees op mijn bord. Die connectie legde ik toen, en ik wilde vegetariër worden. Een vriendinnetje van me had echter gezegd dat je kaal zou worden als je vegetariër werd. Uiteindelijk kwam ik er een paar maanden later achter dat dat niet zo was en besloot ik ervoor te gaan. Toen ik op de middelbare school zat, werd me langzaam duidelijk

hoe het met de eier- en zuivelindustrie zat. Ik dacht dat er alleen voor vlees dieren gedood werden en voor eieren en zuivel niet, tot ik tot de ontdekking kwam dat die industrieën misschien nog wel erger zijn - dat er nog meer leed in omgaat. Sinds ik op mijn achttiende op mijzelf ging wonen, ben ik veganistisch gaan leven.’ Hoe is je interesse in gezonde voeding ontstaan?

‘Mijn interesse is ontstaan in mijn tienerjaren, toen ik zelf heel veel pijn had en last van het prikkelbaredarmsyndroom. Ik ben gaan uitzoeken wat

ik er nou aan kon doen en kwam erachter dat voeding zo veel meer doet dan sommigen denken; dat letterlijk alles wat je eet iets vormt in je. Ook waren er in mijn omgeving veel mensen met gewichtsproblemen en andere gezondheidsziekten. Hoe ontstaan die hartziekten en dat overgewicht dat in de familie zit? Zulke vragen en de antwoorden daarop vond ik fascinerend.’ Wanneer besloot je daar je werk van te maken?

‘Dat wilde ik al toen ik veertien was. Ik heb een keer voor school een verslag moeten maken over mijn carrièreplannen, en toen wist ik al heel snel dat ik diëtist wilde worden. Ik droomde van een eigen praktijk.’ Die praktijk, met een focus op plantaardige voeding, is er inmiddels. Trekt die niche vooral veganisten aan?

‘Ik dacht altijd dat ik geen werk zou hebben als ik me echt zou focussen op veganisme. Nou echt, er zijn superveel mensen die vegan zijn en behoefte hebben aan dieetadvies, en dat hoeft niet alleen voor afvallen te zijn. Ik heb bijna geen cliënten die vlees eten, en een heel groot gedeelte wil plantaardig eten of eet voor 80% plantaardig. Ze leven bewust en staan open voor plantaardige voeding, maar zijn soms nog wat minder streng. Uiteindelijk is toch een heel grote groep geïnteresseerd, maar er is ook nog maar een klein aanbod aan diëtisten. Er zijn nu drie particuliere diëtisten en voedingsdeskundigen die bezig zijn met volledig plantaardig eten, maar er komen er nog meer bij, die nu aan het afstuderen zijn. Daar

4


ben ik heel blij mee. Het is fijn dat vraag en aanbod op de markt steeds meer samenkomen.’ Ook ben je schrijver van educatieve boeken. Hoe combineer je dat met je werk als diëtist?

‘Ik heb twee boeken geschreven tijdens mijn opleiding. De vegarevolutie heb ik op mijn 19e geschreven toen ik studievertraging had opgelopen. Dat begon met een klein plan, en uiteindelijk heb ik een heel boek geschreven. Doordat De vegarevolutie het eerste in zijn soort was, verkocht het heel goed. Het boek ontstond doordat ik zelf een praktische handleiding over veganisme wilde lezen, en dat bestond nog niet. Kickstart was aanvankelijk een project voor mijn scriptie, waarvoor ik onderzoek deed naar eetgedrag. Ik kwam erachter dat mensen heel veel dingen niet bewust doen. De presentatie en locatie van een koekjestrommel zorgt bijvoorbeeld al voor veel variatie in eetgedrag, ook al ben je je er niet van bewust. Kickstart staat vol met tips uit vergelijkbare onderzoeken. Nu is het eigenlijk weer tijd voor een derde boek, maar een boek is een ontzettend groot project. Ik heb nu een goedlopende praktijk met een wachtlijst van een dikke anderhalve maand, en als ik nu een boek ga schrijven, moet ik heel veel cliënten on hold zetten, en dat ik vind ook niet leuk. Dus ik moet even bekijken hoe ik dat kan combineren.’ Is veganisme voor je werk een ideaal of een praktische gezondheidsoverweging?

‘Ik heb altijd gezegd dat ik ook veganist zou zijn als veganisme ongezond was, want gezondheid is voor mij niet de belangrijkste reden. Het dierenleed is voor mij de belangrijkste reden om geen vlees, zuivel en eieren te adviseren; ik sta er simpelweg niet achter. Toevallig is plantaardige voeding ook nog eens onwijs goed voor je lichaam, en ik boek er in mijn praktijk heel goede resultaten mee. Je kunt met plantaardig eten simpel je cholesterol verlagen, en afvallen gaat gemakkelijker.

Voor die resultaten is een grotendeels wholefood, plant-based eetpatroon wel belangrijk, en in mijn praktijk hanteer ik deze eetstijl zonder te overdrijven. Feitelijk betekent dat vooral dat eten voor zeker 80% puur en natuurlijk is. Zo bezien is er weinig tegen veganisme in te brengen, want je kunt met plantaardig eten alles dekken. Alleen als je bijvoorbeeld bepaalde voedingsstoffen niet goed kunt opnemen of je eet sowieso al niet goed omdat je op chips leeft, kan het zijn dat plantaardig eten niet werkt. Maar als je op niet-veganistische chips leeft, eet je ook niet goed. Het ligt dan aan de manier van eten, niet aan plantaardig eten.’ Wat is het leukste aan je werk?

‘Een heel cheesy antwoord is zeggen dat ’t het allerleukst is als cliënten resultaat boeken, maar dat is wel waar. Veel mensen hebben het gevoel dat voeding supercomplex is en dat je heel veel dingen niet mag. Als ik dan tijdens een consult helderheid kan bieden en de cliënt duidelijk uitleg hoe je een gezonde dag samenstelt, komt er weer rust bij hen terug. Dat geeft ontzettend veel voldoening!’ Heb je nog carrièredromen?

‘Ik wil heel graag dat heel Nederland plantaardig gaat eten en dat veganisme de norm wordt. Daarvoor is nu al heel veel in gang gezet, want veel bedrijven zijn er al meer mee bezig en de beeldvorming wordt steeds beter. Ik wil er zelf ook aan werken om veganisme nog toegankelijker te maken. Hoe, dat weet ik nog niet. Ik heb nog geen concreet plan, maar dat komt nog wel. Misschien een

nieuw boek of e-courses, podcasts of campagne voeren... Misschien wil ik wel video’s gaan maken, bijvoorbeeld kookvideo’s. Ik heb heel veel ideeën, maar ze zitten nog in mijn achterhoofd. Plannen komen nog wel, want de noodzaak om Nederland plantaardiger te maken is er.’ Ten slotte, wat is dé gezondheidstip voor onze lezers?

‘Probeer meer gezonde dingen toe te voegen in plaats van alleen maar ongezonde dingen weg te laten. Vaak willen mensen gezonder eten, en dan denken ze ‘ik doe de chips weg’, maar het is belangrijker om bijvoorbeeld broccoli aan je eetpatroon toe te voegen. Zo zorg je ervoor dat je groente, fruit en dingen met vezels en antioxidanten binnenkrijgt. Weglaten is negatief, want dit en dat mag niet - dus ga in plaats daarvan focussen op het behalen van gezondheidsvoordelen via het toevoegen van gezonde voeding.’

www.lisasteltenpool.nl

5


Wij bieden u 18 hoogwaardige ayurvedische cosmetica producten geschikt voor veganisten. BDIH gecertificeerd*. Voor meer informatie over deze veganistische cosmetica en andere ayurvedische producten bezoekt u onze website of neem contact op met onze klantenservice.

Maharishi Ayurveda Products Europe B.V.  Bel ons gratis: 0800 2229111  map@ayurveda.nl

www.ayurveda.nl *volgens de strenge richtlijnen van de natuurcosmetica

6


vegan basics tekst & foto Cynthia Pallandt

Waar gaan we eten? Restaurantgidsen en andere tips ‘Veganistisch eten lijkt me maar saai.’ Uitspraken als deze hebben de meeste veganisten weleens moeten aanhoren. Veel vegans staan graag zelf in de keuken om lekker eten te maken, maar goede vegan (friendly) restaurants worden steeds populairder. En zeg nou zelf: hoe fijn is het om als veganist gewoon ergens aan te kunnen schuiven? Er zijn tegenwoordig tal van (online) platforms om ons op weg te helpen. HappyCow

De bekendste vegan restaurantgids is de website en bijbehorende app HappyCow. Het grootste voordeel van dit platform is dat het wereldwijd te gebruiken is. Geschikt voor zowel je woonplaats als voor je vakantiebestemming. Je kunt er onder andere zoeken op locatie, prijsniveau, recensies en type zaak. Bij de zoekresultaten vind je belangrijke gegevens, zoals contactgegevens en openingstijden. Daarnaast kun je zelf recensies schrijven. HappyCow heeft naast de handige website en app ook een kookboek waarin recepten van de best beoordeelde veganistische restaurants van over de hele wereld worden gepresenteerd. De recepten zijn soms complex, met ongebruikelijke ingrediënten, maar bij het geven van een etentje zijn ze zeker de moeite waard: je gasten zullen onder de indruk zijn! Mocht je geen zin hebben om te koken, dan zijn er in het boek ook nog fascinerende interviews met vegan restauranteigenaren te vinden. NVV-ledenvoordeel en Facebook

Naast HappyCow zijn er andere alternatieven. Op de website van de NVV is een overzicht te vinden van vegan restaurantopties. Je kunt bij veel restaurants zelfs korting krijgen met je ledenpas. Verder zijn er talloze veganistische Facebookgroepen waar andere Facebookgebruikers tips geven over waar je als vegan lekker kunt eten.

Niet-gespecialiseerde platforms

Buiten deze interessante (online) platforms voor en door vegans kun je ook platforms gebruiken die zich op omnivoren richten. Meer aandacht voor veganistische restaurants en veganistische recensies in een algemene restaurantgids leveren een groter potentieel publiek op. Vleeseters en vegetariërs kunnen zo ook veganistische restaurants of lovende recensies van veganisten tegenkomen, en wellicht worden ze nieuwsgierig door goede ratings en kwaliteitsfoto’s. Een van de minpuntjes bij deze manier van zoeken is dat het niet bij elk platform mogelijk is om je zoektocht te beperken tot vegan (friendly) suggesties. Eet.nu

Probeer je veganisme bewust in de spotlights te zetten op Eet.nu?

‘Nee. Wij kiezen meestal voor dingen die voor zoveel mogelijk mensen interessant zijn. Veganisme is nog iets te ‘klein’ om bijvoorbeeld als keuken neer te zetten. Wel denk ik dat de huidige trend voor gezond voedsel ervoor heeft gezorgd dat veganisme een hot topic is geworden. Restaurants haken daarop in en bieden veganistische opties aan. Ik geloof dat het daardoor ook makkelijker wordt om als veganist uit eten te gaan.’ Is het misschien tijd voor de oprichting van Eetvegan.nu?

‘Ik denk dat iedere keuken hier wel de revue gepasseerd is als mogelijke spinoff. Het zou echter veel tijd kosten en brengt zowel voor ons bedrijf als voor de bezoeker weinig extra op. De vegan restaurants die we hebben, staan ook al op Eet.nu. Ik denk dat het juist goed is om in onze algemene restaurantgids de veganistische restaurants op een aantrekkelijke manier terug te laten komen, zodat ook de niet-veganist erin geïnteresseerd raakt.’

Bij Eet.nu, een van de grootste en populairste onlinerestaurantgidsen van Nederland, is zo’n specifieke zoekoptie wel beschikbaar - en niet geheel toevallig. Gerard Leijdekkers, een van de oprichters en eigenaren van Eet.nu, is veganist. Hij heeft al verschillende medewerkers zijn pad zien volgen. Ik vond het een mooie reden om nog wat te www.veganisme.org/veganisme/veganfriendly vragen over vegawww.happycow.net nisme in zo’n brede www.eet.nu restaurantgids.

7


column tekst Elliot Lyons vertaling Francine Aarts foto Jeroen Moerdijk

Moeten huiskatten ook veganisten zijn? Mijn partner en ik hebben net een nieuwe huisgenoot: Mr. Swaggles, een kitten. Het is geweldig om te zien hoe hij transformeert. Van het kleine ding dat hij was toen we hem een paar maanden geleden in huis kregen, is hij gegroeid tot een groter (maar nog steeds klein) energiek, knuffelig en nieuwsgierig wezentje. Terwijl ik deze column schrijf, ligt hij naast me, opgerold tot een balletje met zijn staart onder een van zijn pootjes – en het enige wat ik wil, is hem een geweldig leven geven vol met de toffe kattendingen waar hij over ligt te dromen. Toch weet ik ook dat wat wij als mensen voor onze niet-menselijke huisgenoten willen, misschien niet altijd het beste is voor hen. En dat is de reden waarom ik twijfel over of we Mr. Swaggles vegan eten moeten geven. Ik had weleens gehoord van vegan kattenvoer, maar we kochten ons kattenvoer gewoon in de supermarkt, en daar zit natuurlijk vlees in. Ik had daar geen probleem mee, want katten zijn obligate carnivoren, wat betekent dat ze hun benodigde voedingsstoffen alleen maar uit vlees kunnen halen. Het zou vreemd voelen om een dieet dat specifiek voor mensen is op te leggen aan een dier dat er niet voor gemaakt is. Onlangs kwam mijn partner met een verrassing thuis van een vegan evenement: vegan kattenvoer. Ik was nieuwsgierig, maar ook sceptisch. Om er zeker van te zijn dat Mr. Swaggles kreeg wat hij nodig had, mengden we het vegan kattenvoer met het andere voer. Elke keer dat ik hem voerde gebeurde er iets grappigs: aan de ene kant was het cool dat hij ethisch verantwoord vegan kattenvoer at, maar aan de andere kant voelde het verkeerd om hem zelfs maar gedeeltelijk vegan te voeren, omdat katten er niet voor

8

gemaakt zijn. Het is niet alleen nutteloos om een kat duurder, vegan voer te geven, het zou ook echt schadelijk zijn. Naast de vraag of een volledig vegan dieet gezond is voor een kat – wat ik niet geloof – is het sowieso de vraag of we Mr. Swaggels niet tekortdoen met het supermarktvoer dat we hem geven. We geven hem geen natvoer, zouden we dat niet beter wel kunnen doen? Of zouden we vers vlees voor hem moeten halen? Net zoals wij uit allerlei opties een veganistisch dieet als de beste optie kozen, moeten we als we verantwoordelijk zijn voor een ander - zeker als het een andere diersoort betreft - alle

opties afwegen om tot de juiste beslissing te komen. En niet alle opties zijn gelijkwaardig. Maar bij mensen is het in ieder geval zo dat als veganisme voor een van ons niet werkt, het nog wel voor anderen kan werken. Katten hebben die luxe waarschijnlijk niet. Als je het zo bekijkt, bestaat vegan kattenvoer alleen maar vanwege hoe wij mensen onszelf en onze manier van leven centraal stellen. Die neiging is vaak schadelijk voor dieren, en ook wij veganisten maken ons eraan schuldig. Soms zal ‘het goede doen voor dieren in onze omgeving’ betekenen dat we veganisme deels opzij moeten zetten en moeten kijken naar wat dieren echt nodig hebben. En ook dat is voor mij in de geest van veganisme.


boekbespreking tekst Francine Aarts

VEGAN - Het kookboek Met bijna vijfhonderd recepten uit alle windstreken doet VEGAN – Het kookboek aan als hét nieuwe multiculturele standaardwerk van het veganisme. Maar is het dat ook? Op het eerste gezicht is VEGAN – Het kookboek een aanwinst voor je boekenkast, zeker als je van internationaal koken houdt. Het boek is vuistdik en staat bomvol recepten uit culinair bekendere landen zoals Frankrijk en India, maar ook allerlei gebieden die je normaal niet gauw in een westers kookboek terugvindt zoals Tsjaad, Nieuw-Caledonië en Guadeloupe. Lang niet alle gerechten zijn voorzien van een foto, maar de gerechten die wel gefotografeerd zijn, zien er erg smakelijk uit. Een heerlijk boek om door te bladeren op zoek naar inspiratie dus. Bij de claim op de achterflap dat het gaat om traditionele en authentieke recepten heb ik zo mijn twijfels. Goed, de Franse auteur, Jean-Christian Jury, heeft weliswaar in verschillende landen gewoond en gekookt met locals. Maar dat één persoon – hoe bereisd hij ook is – authentieke recepten uit 145 landen weet, vind ik moeilijk te geloven. Zeker als er bij de Nederlandse keuken een soort sushi wordt gepresenteerd en mijn Finse en Britse gasten de aardappelsoep met mierikswortel en de Lancashire hotpot die ik hun voorschotelde niet herkennen als iets uit hun eigen land. Al dan niet authentiek, de recepten zijn wel duidelijk gerangschikt per gang, per land en per ingrediënt en dus gemakkelijk terug te vinden. Op een schoonheidsfoutje na, want een pompoenstoof zou toch wel onder het ingrediënt pompoen moeten staan.

Ook de instructies in de recepten kennen wat onhandigheden, bijvoorbeeld een hoeveelheid sojamelk in gram in plaats van milliliter. Maar een beetje handige kok komt daar wel uit. Het belangrijkste van een kookboek is natuurlijk of de recepten goed zijn. Ik heb ze niet alle 450+ geprobeerd, maar een

selectie gemaakt van verschillende landen en gangen. Mijn conclusie: ja, de recepten zijn lekker. De curryspinazie in romige pindasaus uit Niger en pompoen-maisstoof uit Timor waren bijvoorbeeld een hit onder mijn gasten, en de Roemeense paddenstoelenstoof met tempé en tofu viel in de smaak op een gure herfstdag. De salted caramel

chocoladetaart, volgens dit boek typisch Oostenrijks, was ondanks de wat harde karamel ook goed te pruimen. Wat wel tegenviel aan de recepten was dat ze vaak ofwel erg simpel waren (te vergelijken met wat ik zelf kook op een doordeweekse dag), ofwel ingewikkeld met veel dure en moeilijk verkrijgbare ingrediënten à la gochugaru (Koreaans chilipoeder) en shisoblaadjes. De laatste categorie is zeker inspirerend, maar niet iets wat ik elke week wil maken. Wat mij betreft had er wat meer spreiding mogen zijn, met ook recepten uit de middencategorie. Daarnaast vielen voor mij veel recepten af omdat ze om veganistische zuivelvervangers vroegen, zoals een Mexicaanse enchilada met vegan kaas en room. Van een chef-kok verwacht ik een originelere oplossing dan om klant-en-klare vervangers te gebruiken. In de weken dat ik dit kookboek uitprobeerde, hield ik een lijstje bij met plus- en minpunten. Afgezien van de enorme hoeveelheid recepten en ‘het staat mooi in de boekenkast’, kwam het lijstje met pluspunten helaas niet erg ver. Met de recepten die toch steeds niet bleken te zijn wat ik zocht, is dit kookboek al met al geen aanrader voor mij.

VEGAN - Het kookboek Jean-Christian Jury Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum ISBN 9789000353248 € 39,99

9


Ver󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫󰈫

HEMPFU

VLEESVERVANGER OP BASIS VAN HENNEPZAAD

RECEPTIDEE! 2 pakjes ‘Hobbit’ Hempfu (2 x 200 g) • ‘Hobbit’ Auberginedip 200 g spinazie • 200 g champignons • 4 tl sojasaus • 1 tl komijn 1 tl gerookt paprikapoeder • 1 tl kurkuma • 4 meergranenbroodjes • 1 avocado • peper & zeezout • olijfolie

BEREIDING Snijd de champignons in plakjes en spoel de spinazie. Meng de sojasaus, komijn, kurkuma en paprikapoeder met een paar eetlepels water. Bak de champignons in een grote antikleefpan in wat olijfolie op middelhoog vuur tot wanneer ze goudbruin zijn. Voeg de spinazie toe en laat al roerend slinken. Kruid beiden met peper en zeezout. Verbrokkel de hempfu met een vork of met je handen. De Hobbit NV Nijverheidslaan 7-9

info@hobbit.be tel. +32 50 71 70 20

9990 Maldegem

www.hobbit.be

Leg de groenten aan één kant van de pan en voeg de hempfu toe aan de andere kant. Overgiet met het kruidenmengsel en bak onder voortdurend roeren aan. Proef, en kruid bij met peper, zout, sojasaus en de andere kruiden. Serveer de hempfu scramble met een meergranenbroodje, een kwart avocado per persoon, de warme groenten en de auberginedip.

facebook.com/hobbitnv

EN& SCHOENEN: ÉN VEGAN ÉN FAIR

WWW.EN-ENN.NL

De Kracht van Algen! • De hoogst geconcentreerde algenolie. Slechts 1 capsule per dag. • Het enige Omega-3 merk dat campagne voert tegen visolie. • Goed voor hart, hersenen en ogen. • Extra beschermd tegen oxidatie.

25 0 mg DH A 125 mg EPA

per cap sule

10% korting op www.testa-omega3.nl met code: NLVEGAN

10

10% korting !


restaurantbespreking tekst & foto’s Barbara Tscharnidling

Eetcafé Enig Alternatief: minimalistische menukaart dan minstens één dag van tevoren door. Ton draait er zijn hand niet voor om om van een vegetarisch gerecht een veganistische variant te maken.

Eetcafé Enig Alternatief wordt gerund door Ton Borsboom. Hij gaf de zekerheid van een vaste baan op en dook in het avontuur dat Enig Alternatief heet. Na vele jaren van ervaring opdoen aan de kant van klant, staat hij nu aan het roer van dit kleine vegetarische eetcafé in het centrum van Arnhem. De knusse zaak is van maandag tot en met zaterdag geopend. Op zondag buigt Ton zich over het weekmenu. Elke dag is er één warme maaltijd - voor mensen die last hebben van keuzestress een enorme uitkomst. Bij het bereiden van de gerechten laat Ton zich inspireren door zijn voorganger, tijdschriften en door boeken zoals De dikke vegetariër van Mark Bittman. Daarnaast legt hij zijn oor te luisteren bij zijn vrouw en bedenkt hij zelf gerechten. De gerechten op het weekmenu zijn zeer uiteenlopend: een Indiase curry, een Griekse moussaka, een Arabische kibbeh, maar ook rijst-wortelkoekjes, een stoofpotje en ga zo maar door. De maaltijden zijn vers, biologisch, altijd vegetarisch en een à twee keer per week veganistisch. Wil je er zeker van zijn dat je veganistisch eet, geef je voorkeur

De kans is groot dat je niet de enige vegan in het eetcafé bent. Ton schat dat er elke avond een à twee mensen aanwezig zijn die vegan eten. Er is plaats voor achttien personen. Aangezien veel mensen weet hebben van de goede kwaliteit en lage prijs - € 11,75 voor een maaltijd - is reserveren aan te raden. Om de prijs zo laag te houden heeft Ton ervoor gekozen om geen pinapparaat in de zaak te hebben. Neem dus cash mee. En heb je geen zin in het eetcafégebeuren, maar wel in de warme maaltijd van Enig Alternatief: voor € 10,75 kun je die komen ophalen. Wat opvalt, is dat Ton aandacht schenkt aan zijn gasten, vraagt of het eten smaakt en duidelijk openstaat voor verhalen. Dit maakt dat de sfeer gemoedelijk is. Ook het andere personeel is vriendelijk en betrokken. We zitten net, of de bediening vraagt ons wat we willen drinken, en bij het uitserveren van de drankjes wordt ons gevraagd of we al willen eten. Dat willen we wel. Binnen enkele minuten staat de warme maaltijd voor onze neus te dampen. Op de avond van ons bezoek staan er gevulde aubergine met rijst, linzen, tomatensaus, met batata harra (aardappel met kurkuma), een groene salade en een wortelsalade op het menu. Het geheel past ternauwernood op het bord. De aubergine is bijzonder zacht van textuur en combineert goed met de vulling. De salades hebben een rijke garnering zonder overdaad aan olie. Zo had de garnering op mijn bord rozijnen en sesamzaad voor de wortelsalade, en komkommer, tomaat, noten en alfalfa voor de rucola- en slasalade.

De aardappelpartjes zijn goed gebakken en zodanig gekruid dat ze niet de concurrentie aangaan met de gevulde aubergine. De verschillende onderdelen zijn goed op elkaar afgestemd. Het eten geeft zo’n voldaan gevoel, dat mijn tafelgenoot en ik geen behoefte hebben aan een nagerecht. Had ik deze behoefte toch gehad: er is een keur aan verschillende zoete lekkernijen. Het aanbod verschilt per dag. Zo was er deze avond een vegan panforte. Aangezien het eetcafé klein is en je er vrij dicht op elkaar zit, besluiten we voor het verdere borrelen en bomen te vertrekken naar een andere gelegenheid. We stappen tevreden naar buiten; het lichaam is voorzien van gezond en gevarieerd eten; de bediening is uitermate vriendelijk en snel, en dit alles tegen een zacht prijsje. Oftewel, voor herhaling vatbaar! Dat kan door gebruik te maken van de vijfstrippenkaart van € 53,-. Dit maakt de toch al zo lage prijs nog lager. Het is dat ik het te decadent vind, maar anders zou ik zeker een aantal keren per week aanschuiven bij Enig Alternatief.

Enig Alternatief

Wielakkerstraat 4, Arnhem telefoon 026-4457626 www.enigalternatief.nl

11


achtergrond tekst Lotte Bakker foto’s Congerdesign & Jef van de Veire

Veganisme als #trend of als gedragsprincipe? Lotte Bakker (25) behaalde haar bachelordiploma Voeding en Diëtetiek aan De Haagse Hogeschool. Op dit moment is ze bezig met het afronden van de master Gezondheidsvoorlichting en -bevordering aan de Universiteit Gent. Voor VEGAN Magazine wierp Lotte een kritische blik op gezondheidskwesties rondom veganisme. De kinderschoenen van de voedingswetenschap

‘Laat uw voeding uw medicijn zijn en uw medicijn uw voeding.’ Deze beroemde uitspraak van Hippocrates laat zien dat de link tussen voeding en gezondheid al duizenden jaren door mensen gelegd wordt. Wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van voeding op onze gezondheid vindt echter pas sinds enkele decennia plaats. De ontwikkeling van de voedingswetenschap ging hand in hand met de opkomst van de grootschalige industrialisatie van de voedingsproductie in de vorige eeuw. De voedingsmiddelenindustrie, met de wetenschap in haar kielzog, zorgde ervoor dat een voedingsmiddel opeens zo veel meer leek te zijn dan een bron van energie en eetgenot. Elk voedingsproduct bestond voortaan uit

een ingewikkelde optelsom van eiwitten, koolhydraten, vetten, vitamines en mineralen, weergegeven op de voedingswaardetabel van elk fabrieksproduct. De meeste wetenschappelijke studies met betrekking tot voeding beperken zich tot één enkele voedingsstof. Dit is problematisch, aangezien deze voedingsstof hiermee buiten de context van het voedingsmiddel, het dagelijks eetpatroon en de algehele levensstijl wordt geplaatst. Onderzoeken die zijn toegespitst op geïsoleerde bestanddelen van onze voeding zijn gevoelig voor tegenstrijdige resultaten en cherrypicking. Door deze beperkingen is het vooralsnog onmogelijk vast te stellen of er zoiets bestaat als een optimaal dieet, laat staan wat dit optimale dieet zou zijn. Door de

vooruitgang in voedingsonderzoek, die ondanks de beperkingen groot is, zijn wel enkele basisprincipes van een gezond dieet vastgesteld. Hierover is veel gepubliceerd, en het dominante idee is dat een dieet rijk aan groenten, fruit en volkoren granen, en arm aan bewerkte voedingsmiddelen die veel suiker en verzadigd vet bevatten, de meeste gezondheidsvoordelen oplevert. Veganisme als verdienmodel

Het reduceren van voedingsmiddelen tot de voedingsstoffen waaruit ze zijn opgebouwd is winstgevend gebleken voor de voedingsindustrie. Als er positieve eigenschappen gelinkt worden aan een bepaalde voedingsstof en een voedingsproduct deze stof bevat, leidt dit met regelmaat tot een gezondheidsclaim op de verpakking. Deze truc wordt ook bij veganistische producten gebruikt. Er is een omvangrijke beweging ontstaan van voornamelijk jonge en aantrekkelijke mensen die via social media een plantaardig dieet promoten dat voornamelijk bestaat uit groenten en fruit in hun rauwe vorm en dat een laag vetgehalte heeft, regelmatig vergezeld van hashtags als #rawvegan, #highcarblowfat en #801010. Een dergelijk dieet wordt vaak gelijkgesteld aan een optimaal dieet. Door het volgen van deze diëten zouden mensen genezen zijn van chronische ziektes en zou zelfs ziekte voorkomen kunnen worden. Het ‘bewijs’ dat hiervoor wordt aangehaald door influencers en documentaires als What the Health en Forks Over Knives is voornamelijk anekdotisch. En als er al sprake is van een wetenschappelijke onderbouwing, is deze vaak

12


sterk onderhevig aan de vormen van biases waar andere industrieën eerder gretig gebruik van hebben gemaakt. Aangezien rauwe groenten en fruit veel vitamines en mineralen bevatten (voedingsstoffen waaraan positieve gezondheidseffecten zijn gelinkt), zijn studies die de gemaakte claims onderschrijven snel gevonden. Hiermee is niks gezegd over de integrale gezondheidseffecten van dit specifieke dieet, als deze er al zijn. Dat er een miljoenenindustrie schuilgaat achter de illusie van een garantie op een lang en gelukkig leven, staat echter wel vast. Uiteraard zijn gezondheid en ziekte wel degelijk door voeding te beïnvloeden, maar tegelijkertijd een onvoorspelbaar samenspel van genetica, levensstijl en omgevingsfactoren. Veel mensen blijken buitensporige gezondheidsclaims voor zoete koek te slikken om hun onzekerheid hierover te reduceren. En ook als gezondheid beloofd wordt, blijft (de angst voor) ziekte uiteindelijk het verdienmodel. De voordelen van een plantaardig dieet

Het volgen van een plantaardig dieet is een van de hoekstenen van de veganistische levensstijl. Als de voedingsinname van een veganist zijn of haar energiebehoefte dekt, is er in de meeste gevallen sprake van een volwaardig en gezond dieet. Dit principe is geldig tijdens elke levensfase en alle levensomstandigheden. Een plantaardig dieet is dus ook geschikt voor kinderen in de groei, zwangere vrouwen en (top)sporters. Veganisten hoeven niet in het bijzonder te letten op hun eiwitinname of bang te zijn voor tekorten aan vitamines of mineralen. Dit met uitzondering van vitamine B12, een vitamine die enkel voorkomt in dierlijke producten. Om deze reden is het noodzakelijk dat veganisten een B12-supplement nemen of voldoende producten nuttigen waar B12 aan is toegevoegd. Een plantaardig dieet bevat over het algemeen meer complexe koolhydraten en vezels en minder verzadigde vetten. Ook eten veganisten over het algemeen meer groenten en fruit dan omnivoren. Dit draagt bij aan de preventie van obesitas en

andere chronische ziekten. Hetzelfde geldt overigens voor de doorgaans hoge sociaaleconomische status van veganisten. Veganisme als gedragsprincipe

Op dit moment draait de wereld rond een economisch systeem dat gebaseerd is op de uitbuiting van mensen en nietmenselijke dieren, met als doel het maken van winst. Veganisme als sociale beweging is een onderdeel van het protest tegen dit systeem. Helaas maakt veganisme, vooral als het wordt ingezet als verdienmodel, ook onderdeel uit van dit systeem. Het is hoopgevend wanneer veganisme gepromoot wordt door documentairemakers en bedrijven en motiverend om steeds meer veganistische producten in de supermarkt te zien staan. Veel van deze producten spelen echter in op dezelfde gezondheidsclaims die een halve eeuw geleden werden gemaakt door de industrieën die het veganisme juist willen ontmantelen. Dat dezelfde tactieken die ons tientallen jaren hebben doen geloven dat vlees, zuivel en eieren de pilaren van een gezond dieet zijn nu gebruikt worden ter promotie van een dieet dat evenmin bewezen gezondheidsvoordelen heeft, geeft op zijn zachtst gezegd een nare bijsmaak. Veel mensen raken geïnteresseerd in veganisme of zijn veganist geworden door het volgen van influencers op social media en het bekijken van de genoemde documentaires. Het promoten van veganisme is echter ook mogelijk zonder een beroep te doen op ‘bad science’ en een dieet dat voor het gros van de mensen uit-

eindelijk lastig is om vol te houden. Dat de angst om ziek te worden wederom misbruikt wordt om winst te maken of een bepaalde agenda te verspreiden, is moeilijk te verkroppen. Consumenten zijn wél gebaat bij een transparante en genuanceerde voedingsvoorlichting. Een recent voorbeeld van dergelijke educatie is de nieuwe voedselpiramide van België, die plantaardige voedingsmiddelen centraal stelt en aangeeft dat bewerkte vleeswaren vermeden dienen te worden. Een uitsluitend plantaardig dieet, en met name de variant omgeven door voedingstrends en hashtags, is vooralsnog niet bewezen superieur aan andere diëten waar het om gezondheidseffecten gaat. Veganisme is wel de uitgelezen manier om iedere dag opnieuw te streven naar een wereld met zo min mogelijk dierenleed. Net zoals een voedingsmiddel meer is dan een optelsom van macro- en micronutriënten, is veganisme zo veel meer dan een dieet.

13


nr1

ORIGINAL 2005

Verkrijgbaar in 100 ml 325 ml 1 liter 1600 ml

De oorsprong en kwaliteit van de 100% extra vierge kokosolie van Amanprana kan je zien in 2 verrassende video’s 48h VERSER DAN VERS GARANTIE*

Voor Amanprana worden rijpe kokosnoten geoogst, gepeld, op zachte temperatuur van max. 45°C gedurende 24 uur gedroogd en meteen geperst. *tussen pellen en geperst: max. 48 uur verser dan vers garantie.

48h 2 VERRASSENDE VIDEO‘S : Scan de QR code en bekijk de video‘s over oorsprong en kwaliteit van de Amanprana kokosolie. Of bezoek www.noble-house.tk. Of bekijk alle Amanprana video‘s op Youtube ‚Amanprana‘

✔ Eerste in Europa (vanaf 2005) ✔ De enige 100% extra vierge, d.w.z. de kokospulp wordt koud gedroogd en koud geperst op max. 45°C ✔ Na de oogst rusten de rijpe kokosnoten gedurende 45 dagen. Daardoor verbetert het enzymatische proces de smaak en de kwaliteit ✔ Verpakt in glas, nooit plastic (het beste voor jou en het milieu) ✔ Perfect 2 jaar op kamertemperatuur houdbaar ✔ Fairtrade ✔ Rauw, niet gebleekt, niet ontgeurd

100% VEGAN BE-BIO-02 Non-EU Agriculture

AMAN PRANA SERENE LEVENSKRACHT

Verkrijgbaar in je natuurwinkel of gratis thuisgeleverd via www.amanvida.eu met code VEGMAG-1-18, geldig tot 31/03/2018 • Info, gezonde recepten en inschrijven op de nieuwsbrief: www.noble-house.tk

14


recept tekst & foto Esther Buchel & Jolijn Swart

Kokossoep met mihoen Ingrediënten

Bereiding

Snij de knoflook, rode peper en bosui fijn. Was en snij de paksoi en paprika in repen.

300 g mihoen ½ paksoi 2 bosuitjes

Zet een soeppan met 2 eetlepels olie op het vuur en bak hierin de knoflook, rode peper en bosui 2 minuten aan. Voeg vervolgens de laos en sereh toe en laat alles nog 2 minuten bakken. Doe de paprika en paksoi bij het

1 rode paprika 125 g taugé 400 ml kokosmelk 1 limoen 1 tl laos

Tip:

1 tl sereh

Heerlijk met naanbrood!

2 teentjes knoflook 2 groentebouillonblokjes

kruidenmengsel en bak ongeveer 5 minuten. Blus alles af met de kokosmelk en voeg 1 liter water en de bouillonblokjes toe. Breng het geheel aan de kook. Zodra de soep kookt, voeg je de mihoen toe. Deze kook je 5 minuten mee. Als laatste voeg je het sap van de limoen, de sojasaus, taugé en eventueel een snufje peper en zout toe. Verdeel de soep over 4 kommen en top af met de koriander en de sesamzaadjes.

handje koriander 1 el sojasaus 1 kleine rode peper zwarte sesamzaadjes snufje zout en peper olie om in te bakken

‘Wij zijn Esther en Jolijn, twee nichtjes die op www.nieces.nl graag aan iedereen laten zien dat je ook zonder beest op je bord heel lekker en gevarieerd kunt eten!’

www.nieces.nl

Hoeveelheid:

4 porties

Bereidingstijd:

30 minuten

Moeilijkheid:

✱✱

15


recept tekst & foto Sara Surinx

Miso-noedelsoep Hoeveelheid:

4 porties

Bereidingstijd:

30 minuten

Moeilijkheid:

Bereiding

Zet je wok op een middenhoog vuur en doe er een beetje kokosolie in. Snij eerst de prei in fijne rondjes en doe deze in de wok. Snij vervolgens de wortel en paprika julienne en voeg ze toe aan de prei. Snij de champignons in plakjes en voeg deze ook toe, zodat alles enkele minuten kan stoven. Snij de gember in heel kleine stukjes (en desgewenst de knoflook) en voeg deze bij de groenten. Giet hier 1½ liter water, de tamari en de bouillonblokjes bij. Breng aan de kook.

Tip: Je kunt ervoor kiezen om aan elke portie wat miso toe te voegen, zodat je overgebleven soep de dag nadien zonder zorgen weer kunt opwarmen.

‘Ik blog, kook, bak en maak magazines voor De Groene Keuken. Op mijn blog deel ik mijn passie voor veganisme, d.m.v. recepten, kookboekreviews, restaurantadressen en tips.’

www.degroenekeuken.be

Ingrediënten 1 à 2 tl kokosolie

250 g sojascheuten

1 prei

250 g warmoes, spinazie of paksoi

4 wortels 1 paprika 250 g kastanjechampignons Evt. 1 à 2 teentjes knoflook 1 à 1½ el verse gember 3 el tamari of sojasaus 2 groentebouillonblokjes

16

200 g rijstnoedels 2 el (bruine) rijstmiso 1 pakje tempé of tofu, uitgelekt en in blokjes (Geroosterd) sesamzaad Sesamolie

Verhit ondertussen wat kokosolie in een andere pan en voeg hier de (uitgelekte!) tofublokjes aan toe. Bak deze tot ze krokant en lichtbruin aan de buitenkant zijn. Breng de soep aan de kook en voeg de rijstnoedels toe. Laat nog 3 tot 5 minuten doorkoken. De bladgroenten en sojascheuten voeg je bijna op het laatst toe, zodat deze maar net gaar worden. Voeg op het laatst de miso toe (omdat miso zijn voedingswaarde verliest als je deze laat koken). Eventueel kun je op het laatst nog een ½ liter water toevoegen voor wat meer bouillon (evt. ook wat extra bouillonpoeder, miso en sojasaus). Serveer de soep in grote kommen, doe er een paar blokjes tofu bij, bestrooi met sesamzaad en enkele druppels sesamolie.


recept tekst & foto Lisa Steltenpool

Sticky spiesjes

geïnspireerd op een r e iv l o ie m ja n a v t p ce re

Hoeveelheid:

6 spiesjes

Bereidingstijd:

15 minuten

Moeilijkheid:

Ingrediënten 1 pak vegetarische kipstukjes 1 teentje knoflook, fijngesneden ½ limoen, uitgeperst 20 g cashewnoten 150 g cherrytomaten, gehalveerd ½ komkommer, in blokjes 30 g barbecuesaus 6 satéprikkers Bereiding

Snij de vegetarische kipstukjes in kleinere stukjes. Bak ze volgens de aanwijzingen op de verpakking samen met het sap van de halve limoen en de fijngesneden knoflook. Haal de kipstukjes van het vuur en laat ze afkoelen. Rooster vervolgens de noten in een droge pan tot ze goudbruin zijn. Stamp of hak ze fijn. Neem nu een satéprikker en rijg daar om en om de kipstukjes, tomaat en komkommer op.

Tip: Serveer de spiesjes met een frisse groene salade. Ook ideaal voor bij het gourmetten. Voeg dan wel later pas de barbecuesaus toe.

Schenk de barbecuesaus op een bord en rol de stokjes hierdoorheen. Strooi als laatste de gehakte cashewnoten erover. www.lisasteltenpool.nl

17


recept tekst & foto Lisa Steltenpool

Zoete-aardappellasagne Bereiding

Verwarm de oven voor op 190°C. Doe de ingrediënten voor de ricottavulling in een blender of keukenmachine en mix alles glad. Snij de zoete aardappel en courgette in dunne plakjes, en de paprika in reepjes. Neem een ovenschaal en vet deze in met olie. Bedek de bodem met een laag zoete aardappel en courgette. Schep er wat van de ricottavulling over en gebruik een lepel om deze te verspreiden. Leg hier weer een laag zoete aardappel, courgette en paprika op en ga zo door totdat je 3 lagen

ricottavulling hebt. Eindig met enkel zoete aardappel. Bedek alles met aluminiumfolie en bak 50 minuten in de oven. Verwijder de folie, verhoog de temperatuur van de oven naar 200°C en bak nog 10 minuten. Maak ondertussen de pesto. Doe alle ingrediënten voor de pesto in een blender/keukenmachine en mix met elkaar. Schep de pesto over de lasagne en serveer.

Hoeveelheid:

4 porties

Bereidingstijd: 15 minuten en

60 minuten in de oven

Moeilijkheid:

✱✱

Ingrediënten 450 g zoete aardappel 1 courgette 1 rode paprika Ingrediënten ricottavulling 50 ml extra vergine olijfolie 1 limoen, uitgeperst 350 g tofu, uitgelekt 20 g edelgistvlokken 30 g verse basilicum 1 el gedroogde oregano Peper en zout naar smaak Ingrediënten pesto De blaadjes van 1 basilicumplantje 2 teentjes knoflook 1 limoen, uitgeperst 4 el olijfolie 2 el edelgistvlokken 50 g pijnboompitten, geroosterd Zout naar smaak

Tip:

geïnspireerd op een r ecept van minimalist baker 18

Snij de zoete aardappel met een mandoline voor mooie dunne plakjes. De zoete aardappel hoeft niet geschild te worden, maar was hem wel goed van tevoren.

www.lisasteltenpool.nl


recept tekst & foto Joyce de Vries

Portobellosteak met boekweitrisotto en salsa verde Ingrediënten 2 portobello’s, inclusief steel, schoongemaakt 2 tl olijfolie 1 tl gedroogde tijm 8 zongedroogde tomaten, in reepjes

2 takjes koriander

‘Ik ben Joyce, en op Nevernotcooking.nl deel ik allerlei plantaardige recepten van mijn hand.

2 takjes basilicum 2 augurken 1 el citroensap Peper en zout naar smaak

1 teen knoflook, geperst 1 rode ui, gesnipperd

Hoeveelheid:

2 porties

150 g boekweit

Bereidingstijd:

30-45 min.

1 l groentebouillon

Moeilijkheid:

✱✱

Koken is mijn grootste passie, en na enige tijd kok te zijn geweest wil ik mijn passie nu via mijn blog met iedereen delen.’

www.nevernotcooking.nl

½ bosje peterselie

Bereiding

Verwarm de oven voor op 180°C. Meng de olijfolie met de tijm en wat peper en zout, smeer de portobello’s hiermee in. Leg de portobello’s in een ovenschaal en bak 15 minuten. Doe voor het maken van de salsa verde de peterselie, basilicum, koriander, augurken en het citroensap in een keukenmachine. Hak alles fijn en voeg wat water toe om het geheel egaler te maken. Breng op smaak met peper en zout. Zet even apart. Schenk een theelepel olijfolie in een diepe pan. Fruit hierin de rode ui, zongedroogde tomaten en knoflook. Voeg de boekweit toe en bak enkele minuten, al omscheppend, mee. Schenk wat groentebouillon in de pan en roer door tot het vocht is opgenomen door de boekweit. Herhaal dit tot de boekweit gaar is. Dit duurt zo’n 25-30 minuten. Breng op smaak met peper en eventueel zout. Serveer de risotto met de portobello­ steak en wat van de salsa verde.

19


recept tekst & foto Lisa Jansen

Gingerbreadkoekjes met royal icing ‘Mijn naam is Lisa Jansen, en onder de naam Taarten van Jansen tover ik sinds een paar jaar met heel veel liefde 100% vegan taarten in allerlei soorten en maten tevoorschijn.’

Hoeveelheid:

15 grote of 30 kleine koekjes

Bereidingstijd:

60 minuten en 60 minuten wachttijd

Moeilijkheid:

✱✱✱

www.instagram.com/ taartenvanjansen

Ingrediënten koekjesdeeg 80 ml zonnebloemolie 150 g suiker 60 ml melassestroop 60 ml amandel-, haverof sojamelk 280 g tarwebloem (plus extra bloem om het deeg uit te rollen) ½ tl baksoda ½ tl bakpoeder ½ tl zout 1½ tl gemberpoeder 1 tl kaneel ½ tl gemalen nootmuskaat Ingrediënten royal icing 80 ml aquafaba (vocht uit een blik kikkererwten) 250-350 g gezeefde poedersuiker Bereiding

Meng in een grote kom de zonnebloemolie, suiker, melassestroop en plantaardige melk. Zeef hierboven de rest van de ingrediënten voor het deeg en meng alles halverwege alvast even met een lepel of spatel. Nadat je alle droge ingrediënten hebt toegevoegd, blijf je mengen tot je een stijf deeg hebt. Vorm het deeg tot een platte schijf, verpak het in plasticfolie en laat het een uur rusten in de koelkast.

20

Verwarm de oven voor op 175°C. Bekleed de bakplaat met bakpapier en laat het deeg 10 minuten buiten de koelkast op kamertemperatuur komen. Rol het deeg uit op een glad, schoon en met bloem bestrooid oppervlak tot ongeveer ½ centimeter dik (bestrooi ook de bovenkant van het deeg met bloem!). Steek de koekjes uit met de uitsteker en verplaats ze naar de bakplaat. Dit gaat het beste met een met bloem bestrooide koekjesschep of een andere spatel. Bak ze 8 minuten af in het midden van de oven en laat ze 5 minuten op de bakplaat afkoelen. Verplaats ze dan eventueel naar een afkoelrekje. Verwerk zo ook de rest van het deeg. Laat de koekjes volledig afkoelen voor je ze decoreert. Terwijl de koekjes afkoelen, maak je de royal icing. Klop de aquafaba met

een elektrische mixer tot hij goed schuimig is (dit kan een paar minuten duren). Voeg vervolgens de poedersuiker toe en klop net zo lang tot de icing een stevige, maar toch vloeibare substantie is. Voeg meer poedersuiker toe als dat nodig is. Vul een plastic zakje met de icing en knip een klein hoekje af. Decoreer de koekjes met de icing en laat ze een dagje liggen om de icing goed uit te laten harden.

Tip:

Voor dit recept gebruik je het beste Amerikaanse maatcups en theelepels.

Tip:

Blijven je koekjes vastzitten aan de uitsteker? Dip deze dan even in de bloem voordat je je koekjes uitsteekt - een wereld van verschil!


lekker plantaardig

Vegafit

exc Alb lu

BRON VAN

EIWITTEN

f bij

sie eijn tH

er

perfèct voor de flexitariër

lekker & verantwoord

100%

PLANTAARDIG

een heerlijke vleesvervanger

21


column tekst Sjarai Meijer foto’s Sjarai Meijer & Angela Yuriko Smith

Gezonde voeding, plantaardig eten en je onderbuikgevoel we klakkeloos kunnen volgen, of bevuilen we dit kanaal met voedsel en medicijnen die fungeren als een drug en een verstoring van dat signaal? Wat eten we op een dag? Wat zit er in het eten dat we consumeren? Met andere woorden: wat krijgen we voor onze kiezen? Wat dienen we te verwerken, te verteren?

Soms ben je ergens en heb je het gevoel dat er iemand naar je kijkt. Je draait je om en ziet dat er inderdaad iemand naar je kijkt. Dat kan aan de overkant van de straat of aan de andere kant van een ruimte zijn. Iemand die echt even de aandacht op jou vestigt. Dat voel je. Wat je voelt, is de energie van die persoon die jouw energieveld aanraakt. Kijkend naar diegene, weet je in een oogwenk of het een positieve of een negatieve energie betreft. Ook dat voel je. Waar? Vaak het beste in je buik. Dat onderbuikgevoel wordt bij ons in het Westen nog niet altijd erkend als belangrijk, maar denk eens terug. Hoe vaak heb je je onderbuikgevoel genegeerd en ben je in een situatie terechtgekomen waarvan je had kunnen weten dat je er niet blij van zou worden? Of bleek die persoon toch niet zo aardig te zijn als je had gedacht? Maar heb je je gevoel eigenlijk wel bewust waargenomen, of kun je je niet herinneren dat je lichaam je iets probeerde te vertellen? Onze buik spreekt luid. Maar kunnen we onze buik wel goed horen? Is onze buik een zuiver kanaal dat

22

Binnen o.a. de Traditionele Chinese Geneeswijze en het taoïsme wordt gesproken over het lichaam met drie ‘breinen’. Drie autonome energiecentra in ons lichaam die werkzaam zijn zonder dat we daar iets voor hoeven te doen en die zelfs, volgens recent wetenschappelijk onderzoek, hun eigen zenuwstelstel hebben dat op zichzelf informatie verwerkt. Het zijn onze hersenen, ons fysieke hart en onze darmen. Daar komt de term onderbuikgevoel, of gutfeeling, vandaan. Deze autonome energiecentra zijn zelfsturend. Bedenk maar eens hoe vaak je tegen je hersenen hebt moeten zeggen: ‘Reageer.’ Dat hoef je niet. Je hersenen reageren op bewuste en onbewuste prikkels. Bij velen van ons elke seconde van de dag. Daarom is het patroon van constant en ongecontroleerd denken in het begin vaak moeilijk te doorbreken en vergt dat meditatie en bewuste oefening. Net zomin als je tegen je hersenen hoeft te zeggen dat ze moeten reageren, hoef je tegen je fysieke hart te zeggen dat het moet kloppen of tegen je darmen te zeggen dat ze moeten verteren en de beste voedingsstoffen die je nodig hebt uit het voedsel moeten destilleren en deze moeten omzetten in deeltjes die je lichaam kan opnemen. Wat een werk doen die darmen toch voor ons! En dat allemaal zonder dat we ze dat bewust hoeven te vragen. Gelukkig maar, want anders zouden we de hele tijd tegen ons lichaam moeten zeggen:

‘Reageer, klop, verteer’, en zouden we de rest van de dag niks anders kunnen doen. Kun je je voorstellen wat er zou gebeuren als je eens zou vergeten om tegen je hart ‘Klop’ te zeggen?! Als je pijn in je buik hebt, is dat vaak een reactie op een energie die jouw lichaam waarneemt. Het kan zijn dat je je ergens zorgen over maakt en daarvan pijn in je buik krijgt, maar het kan ook in een fractie van een seconde gebeuren wanneer je iemand tegenkomt van wie je voelt dat je erbij uit de buurt moet blijven. Je buik, je hart en je hersenen registreren deze energie en laten je duidelijk weten wat deze energie voor jou betekent. Onze intuïtie laat zich horen via de signalen van ons lichaam. Aangezien het voelen van het hartchakra [een chakra wordt in vele oosterse culturen beschreven als een energiecentrum, red.] of het onderscheiden van ego versus intuïtieve gedachten dikwijls moeilijk is, is de onderbuik voor de meesten van ons het ‘brein’ dat we het makkelijkst kunnen leren ver­staan. Daar iedereen deze drie ‘breinen’ heeft, kan iedereen hiernaar leren luisteren. Om de signalen van onze onderbuik volledig te kunnen vertrouwen moeten we de informatie die we onze buik bewust geven, via voeding bijvoorbeeld, zo zuiver mogelijk zien te houden. Want waarom zouden we het onszelf extra moeilijk maken en de signalen van ons ‘onderste brein’ vertroebelen door bepaalde producten te consumeren? De meeste veganisten weten van de hoeveelheden antibiotica, hormonen en andere toegevoegde stoffen die in dierlijke producten zitten. Maar zelfs al zouden deze stoffen hier niet in aanwezig zijn, dan nog zijn deze producten voor het menselijk lichaam zwaar verteerbaar. Het verteren kost letterlijk te veel energie. Hoe vaak


heb je iemand die net een stuk vlees of een ‘zware maaltijd’ heeft gegeten in slaap zien vallen na het eten? De welbekende after dinner dip? Dat komt doordat alle energie van het lichaam naar het zwaar te verteren geconsumeerde gaat. Ik ken geen enkele veganist die daar last van heeft. Alle veganisten die ik spreek en over wie ik lees, stellen dat ze zich juist lichter voelen gedurende de dag en meer energie hebben. Zie je de overeenkomsten in de woorden van eten en energie? Licht verteerbaar eten geeft meer energie en misschien zelfs wel een lichter gemoed, doordat de darmflora en de hormoonhuishouding door voeding beïnvloed worden. Wat we eten, zegt iets over onze onbewuste manier van met onszelf en onze omgeving omgaan. Waarom zou je in je leven überhaupt iets zwaars willen verteren? Ik heb het hier uiteraard niet alleen over voeding. Wat zegt het over de liefde voor jezelf, voor je lichaam als je graag zware dingen ‘wilt verteren’, puur

omdat je je niet bewust bent van de invloed die ze op je kunnen hebben? Wat zegt het over je als je je emoties begraaft onder een berg suiker, zout of ongezonde vetten? Eten om te vergeten, verzachten, verwerken, verlichten, oppeppen, ontkennen. Allemaal redenen om voedsel als drug, oftewel onderdrukking te gebruiken van de energie en emoties die het lichaam je duidelijk probeert te laten voelen middels het makkelijkst voelbare ‘brein’: onze darmen. Een zuiver onderbuikgevoel ontwikkelen is een van de vele redenen waarom ik veganistisch ben gaan eten. Ik ben van mening dat dat op dit moment in de westerse maatschappij de makkelijkste manier is om zoveel mogelijk zuiver te eten.

wat ze zijn, ook al zijn ze biologisch, veganistisch of geen van beide. Ze zijn er niet voor gemaakt om een zuiver onderbuikgevoel te ontwikkelen. Dit voedsel geeft je een vals gevoel van welbevinden. Een snelle kick naar een beter gevoel. Kijk maar eens naar koffie... Vraag je eens af waarom je iets drinkt of eet en of dat werkelijk een positieve bijdrage levert aan jouw leven op de lange termijn. Een zuiverder onderbuikgevoel heeft namelijk meer voordelen dan alleen een betere gezondheid. Eet en drink bewust. Je lichaam kent de waarheid en zal gelukkig tegen je blijven spreken totdat je luistert. Check, check, dubbelcheck.

Dat wil niet zeggen dat veganisme dus gezond is. Ook veganisten kunnen ongezond eten. Een koekje blijft een koekje - of dat nu biologisch, veganistisch is of niet, het bestaat voornamelijk uit suiker en vaak ongezonde vetten. Comfortfood en junkfood blijven

23


vegan basics tekst Rick Scholtes illustratie Stouthandel

Veganistische huisdierenvoeding Je bent veganist, maar iedere avond sta je wel het etensbakje van een hond of kat te vullen met... vlees. Of je wilt eigenlijk een hond of kat uit het asiel een beter leven geven, maar je twijfelt omdat je niet wilt bijdragen aan de bio-industrie. Is er een vegan alternatief? Ja! Plantaardige huisdierenvoeding is voor veel vegan dierenliefhebbers vaak de laatste, lastigste en meest controversiële stap, maar ook een belangrijke. De omvang van de voedingsindustrie voor huisdieren is namelijk enorm. In een land waar 1,6 miljoen honden en 2,7 miljoen katten rondlopen, is een gigantische hoeveelheid voer nodig - zo veel, dat de bijproducten van de vleesproductie voor menselijke consumptie niet toereikend zijn. In huisdierenvoeding zit dus niet alleen slachtafval. Er zijn veel extra dieren nodig om alle monden van die honden en katten te kunnen voeden. Onnatuurlijk

De reden dat het zo’n lastige stap voor veel mensen is om een hond of kat vegan voeding te geven, is dat het zo onnatuurlijk voelt. De hond, en de kat misschien nog wel meer, is van nature een vleeseter. Maar betekent dat ook dat we huisdieren op deze manier moeten blijven voeden? Feit is dat we heel veel onnatuurlijke dingen doen met huisdieren. We hebben ze in allerlei gedaanten gefokt (van Duitse dog tot chihuahua), ze liggen bij koud weer heerlijk voor de kachel, en als ze ziek zijn brengen we ze naar de dierenarts. Met het fokken van rashonden hebben veel dierenliefhebbers moeite (aangezien dit ernstige gezondheidsproblemen bij de honden kan opleveren), maar we hebben niks tegen kachels en dierenartsen. Integendeel! Wat onnatuurlijk is, is niet per se verkeerd. Bovendien is het vlees in reguliere huisdierenvoeding afkomstig van dieren die zelf een allesbehalve natuurlijk leven leiden. Ze worden gehouden, vervoerd en gedood voor-

24

dat hun leven voltooid is. Wat wel en niet natuurlijk is, is een ingewikkelde kwestie, en je kunt er niet uit afleiden of iets goed of fout is. Gezondheid

De reden dat mensen zich zo druk maken over of iets natuurlijk is, heeft wellicht ook te maken met twijfels rondom de vraag of plantaardige voeding voor huisdieren wel gezond is. Dat is een legitieme vraag. We willen dat onze geliefde huisgenoten alles krijgen wat ze nodig hebben. Om dit te garanderen zijn er regels opgesteld door FEDIAF, de brancheorganisatie voor huisdierenvoeding. Zij bepalen wat er in compleetvoer aanwezig moet zijn. Die regels hebben geen betrekking op de ingrediënten, maar op de nutriënten. Dat betekent dat compleetvoer bepaalde vitamines, aminozuren en mineralen moet bevatten, maar dat het niet uitmaakt uit welke grondstoffen deze gehaald worden. Zo moet volwaardig kattenvoer taurine bevatten, maar er is niet bepaald waar die taurine vandaan moet komen. Taurine komt van nature alleen in vlees voor, maar gelukkig is het ook synthetisch te produceren. In vegan compleetvoer voor

de kat zit dus gewoon taurine, maar dan van niet-dierlijke oorsprong. Het is belangrijk dat je niet zelf gaat experimenteren, zeker niet met kattenvoeding, maar voer geeft waar alle benodigde voedingsstoffen in zitten. Overstappen

Er valt wat voor te zeggen dat vegan huisdierenvoeding enigszins onnatuurlijk is, maar het is zeker niet ongezond. Het bespaart dierenleed voor andere dieren, die ook recht hebben op een waardig bestaan. Er zijn inmiddels heel veel producten te koop waarmee een hond of kat een gezond vegan leven kan leiden. Met name voor de hond is er van alles verkrijgbaar: brokken, natvoer, worsten, koekjes, kluiven en andere snacks. Er bestaan zelfs vegan ‘varkensoren’! En voor wie graag zelf voor een hond of kat wil koken, zijn er supplementen verkrijgbaar om de maaltijd mee aan te vullen. Het werkt meestal het beste om geleidelijk over te stappen. Meng het oude voer met een deel van het nieuwe, en verander de verhoudingen totdat de hond of kat alleen nog maar vegan voer krijgt.

Rick Scholtes is ondernemer van vegan huisdierproducten en is afgelopen jaar meermaals in het nieuws gekomen als ambassadeur voor vegan huisdierenvoeding.


interview tekst & foto’s Cynthia Pallandt

‘Praat met ons over veganisme’ Een interview met VEGNL Eens per maand staan Marieke Griffioen en Claes Jansson op de Varkensmarkt in Amersfoort om vanuit abolitionistisch standpunt met mensen over veganisme te praten. Zij hebben VEGNL opgericht, de Vegan Education Group Nederland. Wat houdt een abolitionistisch perspectief op veganisme in, en hoe is VEGNL tot stand gekomen? Wat houdt een abolitionistische benadering bij veganisme in?

Marieke: ‘De oorspronkelijke definitie van veganisme is gelijk aan die van abolitionistisch veganisme. De basis hiervan is dat het moreel verkeerd is om dieren te gebruiken. Het woord komt uit de context van de (menselijke) slavernij. Ten tijde van de slavernij waren er twee stromingen van tegenstanders. 1) Mensen die betere omstandigheden voor de slaven wilden. 2) Mensen die tegen slavernij waren en wilden dat deze in haar geheel zou worden afgeschaft (ook wel ‘abolishing’ genoemd). Want, natuurlijk, het is beter om acht zweepslagen te krijgen in plaats van

tien, maar een mens zou überhaupt niet als slaaf moeten worden gehouden. De kern van abolitionisme is dat alle gebruik van dieren verkeerd is, omdat het tegen het eerste principe van de stroming ingaat: een dier is geen bezit. Abolitionisme is dus gebaseerd op de slavernij: we onderdrukken niet-menselijke dieren en buiten hen uit, vaak als instituut en op grote schaal, en een milde behandeling is hierbij alsnog niet oké.’ Claes: ‘Uit dit principe (‘een dier is geen bezit’) volgt alles wat wij wel en niet doen met dieren. We maken ze niet dood, we eten en dragen ze niet, we fokken niet met ze. Ooit was

vegetarisme wat nu veganisme is, dat is later verwaterd. Men ging toen denken: melk drinken is toch wel oké; honing eten veroorzaakt geen leed; een vis is bijna geen dier te noemen. Door de abolitionistische aanpak is het concept van veganisme zoals we het nu kennen ontstaan.’ Marieke: ‘Het punt is dat je niet kunt onderhandelen over de dingen die wel en niet oké zijn om als veganist te doen. Je sluit geen compromissen in een morele kwestie. Dat doe je ook niet als het gaat om compromissen in menselijke morele kwesties. Denk bijvoorbeeld aan kindermisbruik. Stel dat men zou zeggen: ‘Alleen op maandag misbruiken we geen kinderen, maar de rest van de week wel.’ En stel dat we kinderdagverblijven zouden openen waarin wel misbruik plaatsvindt, maar in een relatief lichte vorm, en we geven deze het keurmerk Beter-misbruikkinderdagverblijf. We gaan hier bij niet-menselijke dieren anders mee om dan bij menselijke dieren. Hier ligt speciësisme aan ten grondslag. Wat we doen in ons werk is het ontmantelen van speciësisme, mensen hiervan bewust maken. Overigens, wanneer we hier met mensen op straat over in gesprek gaan, vragen we altijd toestemming aan hen om onze visie uit te leggen aan de hand van een vergelijkbare kwestie in de context van menselijke dieren.’ Claes, jij hebt zelf een hond. Hoe is dit te rijmen met abolitionisme?

Claes: ‘Ik vind het heel zielig dat er veel honden in asielen zitten, daarom heb ik een hond geadopteerd. Ik ben heel fel tegen fokken. Ja, ik houd van honden, maar ik vind niet dat honden als huisdieren gehouden horen te worden. Het gaat niet om mij, het gaat om het dier. Wat me steeds weer opvalt, is dat heel veel mensen al zo

25


denken. Wij hebben het empathische vermogen om zo te denken, maar het wordt vanaf de geboorte onderdrukt, en dat is het probleem van onze maatschappij. We hebben een light vorm van psychopathie gecreëerd... Tegenwoordig worden hooggevoelige mensen gezien als een ‘uitzondering,’ maar ik ben ervan overtuigd dat alle mensen eigenlijk zo zijn en dat die gevoeligheid onderdrukt wordt.’ Marieke, hoe ben jij zelf in aanraking gekomen met veganisme en abolitionisme?

Marieke: ‘Ik ben al mijn halve leven vegetariër, dat past bij de familie waar ik uit kom. Over veganisme werd vroeger niet gesproken, en ik kende het woord niet eens. Via Facebook stuitte ik op een stukje dat een vriendin postte over abolitionistisch veganisme. Ik begon erover te lezen en dacht: daar ben ik het helemaal mee eens! Het kwartje van hoe speciësistisch ik was, viel toen. Ik ben diezelfde dag nog veganist geworden. Later hebben we met een paar abolitionisten een leesgroepje opgericht om boeken over veganisme en abolitionisme te lezen. Daar hebben Claes en ik elkaar ook leren kennen.’ Kun je wat meer vertellen over VEGNL?

Marieke: ‘Claes en ik zijn ongestructureerd begonnen met tabling [een informatiestand bemensen, red.]. Tegenwoordig staan we bij een tafel met twee banners, met daarop de teksten ‘Praat met ons over veganisme’ en ‘Veganisme, wat en hoe?’ Ook hebben we boeken en folders die we mee kunnen geven aan potentiële veganisten. Bij dat tablen gaan we in gesprek met geïnteresseerden, waarbij we als belangrijkste waarde geweldloos communiceren aanhouden. Ook al heb ik een vraag al heel vaak gehoord, die wordt altijd weer door iemand anders met een andere achtergrond gesteld wat ook elke keer tot nieuwe antwoorden leidt.’ Claes: ‘Ieder gesprek is uniek. Al die gesprekken hebben zo ook waarde voor mij, omdat ik steeds meer leer over mijn veganistische abolitionistische overtuiging. We worden steeds op inspirerende manieren uitgedaagd.’

26

Stagiair Gitte Klomp, Marieke en Claes Marieke: ‘Doordat er in het begin steeds vaker mensen naar ons toe kwamen, realiseerde ik me dat er behoefte is om meer te weten te komen over veganisme. Ik wilde graag workshops gaan ontwikkelen over geweldloosheid. Van daaruit kwam het idee om VEGNL op te richten. Het doel is dus educatie over abolitionistisch veganisme, en we doen dit onder andere via workshops.’ Hoe wordt de voorlichting die jullie geven door voorbijgangers ontvangen?

Marieke: ‘De feedback die we krijgen op gesprekken is tot nu toe altijd positief. Men vindt het fijn om zoveel informatie te krijgen. Er komen ook vaak nieuwe veganisten langs die heel blij zijn dat we er staan om informatie te geven. Laatst kwam er een viertal Schotse en Australische vrouwen langs, die naderhand zo geïnspireerd waren dat ze het initiatief ook in eigen land op wilden zetten!’ Claes: ‘Wellicht verwacht je het niet, maar er komen maar weinig mensen op ons af om te provoceren. Als een gesprek geen toegevoegde waarde voor beide partijen heeft, kan het netjes worden afgerond door te accepteren dat we er niet uitkomen. Voor ons is het belangrijk dat tablen toegankelijk blijft - geïnteresseerden mogen op óns afkomen.’

En als we het hebben over beïnvloeding op een andere wijze? Hoe denken jullie bijvoorbeeld over mogelijkheden voor abolitionistisch veganisme in de Nederlandse politiek?

Marieke: ‘Via de politiek het gebruik van dieren aanpakken is niet de beste manier, want een partij heeft leden en raakt die kwijt als ze te stellig verkondigt dat ze al het gebruik van dieren wil afschaffen. Een aantal partijen in Nederland richt zich op het verminderen van pijn en het verbeteren van de behandeling van dieren. Hier zijn wij het niet mee eens, want zo’n houding geeft mensen een carte blanche om door te gaan met de slechte behandeling van dieren. Het bevorderen van ‘minderen’ staat volgens ons gelijk aan het rechtvaardigen van het gebruiken van dieren. Je geweten wordt gesust, je voelt je vrij om dieren te gebruiken zonder schuldgevoel.’ Claes: ‘Daarom pakken we het op deze manier aan, buiten de politiek om. Wij hoeven geen compromissen te sluiten en aan niemand verantwoording af te leggen.’

Facebook: @vegnl


Armande vraagt door tekst Armande van Doesburg

Armande vraagt door… Speciale aanraders! Bekende of onbekende vegans worden bevraagd naar hun vegan lifestyle en natuurlijk hun favoriete vegan aanrader. Mijn persoonlijke aanrader van dit seizoen is de organisatie The Save Movement. Wat een indrukwekkende organisatie! The Save Movement gaat naar slachthuizen om dieren die in vrachtwagens wachten om geslacht te worden water te geven, te aaien, gerust te stellen en aandacht te geven. Om zo tenminste nog iets positiefs voor deze dieren te doen... Timme Hoyng (41) is fotograaf, woont in Amsterdam en is oud-hockeyinternational. Hij woont samen met Sophie en is vader van twee zoontjes. Timme is nog niet zo lang bezig met veganisme. Hij wil eerst kijken wat een plantaardig dieet doet met zijn lichaam en gezondheid. Tot dusver levert het goede resultaten op. Daarnaast bekommert Timme zich om dierenwelzijn en milieu. ‘Het klinkt als een open deur, maar ik heb jarenlang weggekeken van deze kwesties, vooral omdat ik vlees heerlijk vond en omdat ik dacht dat wij boven aan de voedselketen Anton Metske is 52 en getrouwd met Peter. Hij is vader van vijf kinderen, opa van acht kleinkinderen en al bijna twintig jaar werkzaam als pastor voor dak- en thuislozen in Arnhem. Hij gaat met veel plezier drie keer per week naar de sportschool. Anton begon met plantaardig eten omdat hij last kreeg van allerlei lichamelijke klachten. Toen hij merkte hoe goed het hem deed, is hij zich echt in het veganisme gaan verdiepen. Dierenleed en duurzaamheid zijn voor hem nu belangrijker dan alleen zijn gezondheid. ‘Het idee dat ik met een plantaardig dieet deel

stonden. Zo gingen die dingen. Nu heb ik de keuze gemaakt dit niet meer te doen.’ De documentaires Forks Over Knives en What the Health deden Timme echt nadenken over waar we eigenlijk mee bezig zijn. Het brengt hem een hoop voldoening om als veganist te leven, bewust bezig te zijn met eten en drinken, en dit ook mee te geven aan ‘zijn kleine mannetjes’. Zijn oudste zoontje moet nog wel een beetje wennen, en bij hem wordt het veganisme geleidelijk opgebouwd. Tot slot is Timme erg enthousiast over het Amsterdamse buffetrestaurant Spirit. Het volledig vegan restaurant Mr. & Mrs. Watson, eveneens in de hoofdstad, vindt hij ook ‘heel nice!’ mag uitmaken van de oplossing van een probleem, in plaats van deel uit te maken van het probleem zelf, maakt dat ik met intens veel plezier kook en eet.’ Een van Antons favoriete sites is Cooking With Plants, waar hij leuke en eenvoudige plantaardige recepten vindt. Zijn favoriete vegan sporters zijn Frank Medrano en Torre Washington. Anton hoopt vurig dat er juist vanuit de sportwereld nog veel meer nieuwe impulsen komen om veganistisch te gaan leven.

Renate de Klein (34) is grafisch ontwerper en medeoprichter van de Rotterdamse cakebar Sharp Sharp. Ze houdt onwijs veel van koken en droomt van een plantaardige Willy Wonkafabriek. Haar Zuid-Afrikaanse helft verlangt naar Afrika met de mooie mensen, dieren en natuur. Het liefst zit Renate in the middle of nowhere met haar geliefde naar de sterren te kijken. Renate probeert mensen te inspireren zonder te activistisch over te komen, al drukken omnivoren soms wel op dat knopje, waardoor ze vol gas met allerlei argumenten voor het veganisme komt.  ‘Plantaardig eten is de toekomst, Moeder Aarde heeft ons zo veel lekkers gegeven, dat we niks anders dan plantjes nodig hebben. De impact van vlees, vis en zuivel op onze planeet is onnodig, net als het dierenleed dat hierdoor veroorzaakt wordt. En plantaardig eten is natuurlijk ook beter voor de mens.’ Renates aanrader is de parfum Rose Jam van Lush: rozengeur, vanille en geranium in een geurmelange plus liefde. Lush is voor haar een voorbeeldbedrijf - qua duurzaamheid, sociaal ondernemen en op inspirerende wijze een verschil maken. Al mag Lush van haar honderd procent vegan worden!

27


healthfood restaurant • biologische kwaliteit • lunch & diner • diverse salades & belegde broodjes • vruchten- en groentesap • elke dag veganistisch menu en natuurlijk heerlijke vegetarische maaltijden • open: elke dag van 12.00 tot 22.00 uur

! t n ë i Zo s m a a k t d e O r Vegan

Merguez Oriëntaalse worstspecialiteit: traditioneel goed scherp en kruidig.

* bio * zuiver plantaardig * lactosevrij * eivrij * palmolievrij GmbH, Duitsland

28

www.wheaty.com

DE-ÖKO-003 EU/niet-EU Landbouw


boekbespreking tekst Titus Rivas

Kunnen dieren moreel gedrag vertonen? Jonathan K. Crane, hoogleraar Bioethics and Jewish Thought, is verantwoordelijk voor de redactie van Beastly Morality: Animals as Ethical Agents, een bundel over de vraag in hoeverre moraliteit voorkomt in de dierenwereld. Hij schreef daarin ook het eerste hoofdstuk en de epiloog. De overige stukken komen voor rekening van diverse andere auteurs. Al met al is dit een gevarieerde bundel geworden voor liefhebbers van animal studies, zoals hieronder zal blijken. In hoofdstuk 1 stelt Crane terecht dat het beeld van dieren als ‘automaten’ definitief achterhaald is. Dieren worden gedreven door gevoelens, gedachten en doelstellingen. Volgens hem heeft dit veranderde beeld van dieren voornamelijk geleid tot streven naar meer dierenwelzijn. De welfarebeweging blijft in feite primair gericht op de mens. Zolang mensen het volkomen verantwoord vinden om andere dieren op te offeren aan menselijke doelen zoals voedselproductie en wetenschappelijk onderzoek, zal hoogstens de manier waarop dit gebeurt enigszins worden aangepast. Diezelfde gerichtheid op de mens ziet men terug bij biologisch onderzoek naar diergedrag, waardoor dieren vooral model hebben gestaan voor menselijk gedrag. Pas de laatste decennia is het accent bij zulk ethologisch onderzoek wat meer op het diergedrag zelf komen te liggen. Daardoor beseffen we nu pas goed dat ook andere dieren een complex innerlijk bezitten waar zelfs morele overwegingen bij horen en waarden zoals mededogen en rechtvaardigheid. Zo wijst een van de auteurs erop dat de definitie van een ‘morele actor’ samenhangt met de specifieke ethische stroming die men aanhangt. Een utilist verstaat er bijvoorbeeld iets anders onder dan een kantiaan.

Een andere auteur toont zich een voorstander van de erkenning van individuele dieren als rechtspersonen. Hij trekt daarbij een parallel met bepaalde joodse tradities waarin dieren ten minste enkele basisrechten toekomen. Overigens blijken er eerbiedwaardige Hebreeuwse teksten te bestaan die stellen dat dieren met een overwegend menselijke geest ook als ‘mensen’ moeten worden beschouwd. Bioloog Frans de Waal bespreekt bewijsmateriaal voor inlevingsvermogen en mededogen bij chimpansees en andere primaten. Hij wijst er bovendien op dat onze evolutionaire verwantschap met zulke aapachtigen het heel onwaarschijnlijk maakt dat er achter sterk vergelijkbare gedragingen totaal andere motieven schuilgaan. Een volgende auteur richt zich primair op concrete neurologische en psychologische overeenkomsten tussen mensen en andere dieren bij processen die moreel gedrag mogelijk maken. Zoals het fenomeen dat men eerder de gezichtsuitdrukking ‘spiegelt’ van iemand met wie men zich verbonden voelt dan bijvoorbeeld die van iemand die men niet kent. Diergedragkenner Marc Bekoff laat overtuigend het verband zien tussen fair play in het spelgedrag van honden en hondachtigen en morele begrippen zoals eerlijkheid en ‘je aan de regels houden’. Als een hond tijdens

het spelen bijvoorbeeld consequent te hard doorbijt, zal een speelkameraad hem dat kwalijk nemen en hem voortaan mijden. In een ander stuk staat het – volgens de auteur morele – begrip ‘eer’ centraal. Dit behelst een notie van egalitaire competitie, die men niet mag verwarren met waardigheid. De auteur onderzoekt of hier sterke dierlijke parallellen van bestaan. Twee van de auteurs staan stil bij religieuze bronnen, in de vorm van concrete joodse, islamitische en boeddhistische teksten. Uiteraard bestaan daar grote verschillen tussen, maar een gemene deler is dat dieren meer dan eens als morele actoren worden voorgesteld. In een volgende bijdrage wordt aangevoerd dat chimpansees rekening kunnen houden met het algemeen belang van hun groep. Er is volgens de auteur sprake van ‘kiemen’ van rechtvaardigheid, in de vorm van vriendelijkheid, wederkerigheid en compassie. In de epiloog legt Crane drie andere geleerden de vraag voor wat voor implicaties een status van dieren als morele actoren zou moeten hebben. Dit boek is vooral geschikt voor mensen die zich interesseren voor onderwerpen als dierpsychologie en dierethiek en de verbanden daartussen. Beastly Morality: Animals as Ethical Agents Jonathan K. Crane (red.) Columbia University Press, 2015 ISBN 9780231174169

29


promotie tekst Emile Dingemans

NVV in 2017: veranderingen, groei en samenwerking Een van de grote veranderingen voor de vereniging was het aanstellen van een vrijwilligerscoördinator, die vrijwilligers en projecten bij elkaar brengt. Op alle vlakken wordt door meer vrijwilligers actief gebouwd aan een plantaardiger Nederland. Van vrijwilligers die zich inzetten voor belangrijke projecten als het Vegan Keurmerk en VeganFriendly-deelnemers tot het grote team van vrijwilligers bij de VeganChallenge. Samenwerking

Het einde van het jaar is in zicht, en wat hebben we een mooi jaar beleefd. In de media was veelvuldig aandacht voor veganisme. Het plantaardige aanbod breidde zich uit en het aantal veganisten groeide sterk. Het is duidelijk dat veganisme geen hype is, maar de toekomst. De Nederlandse Vereniging voor Veganisme helpt mensen veganist te worden, te blijven en het veganisme verder uit te dragen. Dat doen we al dertig jaar, en dat vierden we op VegFestNL, waar we voor het eerst een eigen sprekerszaal hadden. Niet alleen hadden we fantastische sprekers over veganisme, ook was het een mooie gelegenheid om kennis te maken met enkele van de prachtige projecten die de vereniging een warm hart toedraagt. VeganRunners, die we financieel ondersteunen, vertelde over hardlopen als veganist en over de behaalde successen. Stichting Melief overtuigde bezoekers met de mooiste verhalen om eens met onze bustoer naar hun jaarlijkse open dag te gaan. In het licht van de snelle ontwikkelingen reageert de vereniging sneller en is het bestuur actiever geworden in het opzetten van nieuwe projecten. We werken meer samen met andere organisaties, zoals Animal Rights, en zetten in op het maken van professionaliseringsslagen.

30

Het afgelopen jaar zijn er meer samenwerkingen ontstaan. Een mooi voorbeeld is de samenwerking met Animal Rights. Zij merkten dat mensen wel gechoqueerd raken door de misstanden in de bio-industrie, maar niet weten wat ze daar zelf aan kunnen veranderen. We zijn om de tafel gaan zitten, met als resultaat dat mensen na het zien van de beelden begeleid worden naar de website van de VeganChallenge, voor recepten waarmee ze daadwerkelijk het verschil kunnen maken. Daar worden ze aangemoedigd om deel te nemen aan de VeganChallenge. Een enorm succes. De beelden van Izegem zorgden in oktober voor zeker duizend extra deelnemers aan de challenge. Ook wordt de VeganChallenge nu genoemd in de 100 duizend tot 150 duizend Plant Power-brochures die Animal Rights in Nederland en Vlaanderen uitdeelt. Mede dankzij de bovenstaande samenwerking had de VeganChallenge in oktober, naast een geheel vernieuwde website, een recordaantal van ruim 7.800 deelnemers. Een verdubbeling ten opzichte van een jaar eerder. Er liggen plannen om meer samenwerking te zoeken met diëtisten die deze doelgroep kunnen helpen met een individueel dieetadvies. In dat kader konden deelnemers dit jaar hun vragen beantwoord krijgen tijdens een live Q&A met gewichtsconsultent Martine van Haperen. In de twee uur

durende sessie gaf ze onafgebroken antwoord op de meest uiteenlopende vragen die deelnemers hadden. Iets wat zeker een vervolg gaat krijgen. Vegan postercampagne

Ook werkten we samen met BiteBack en PlentyFood aan de grootste vegan postercampagne in Nederland ooit. Er is 13 duizend euro gedoneerd waarmee we veganisme in december drie weken lang samen hebben gepromoot in het straatbeeld. Zo zijn posters - ontworpen door Mariah Tiqwah - op verschillende treinstations en in vele bussen te zien geweest. Er werd zelfs een aantal blikvangers van vijftig vierkante meter langs de snelwegen vertoond! De campagne werd ondersteund met onlineadvertenties. Een fantastisch initatief, waarmee we ook in de media een discussie op gang wilden brengen - wat weer mooi aansluit op de VeganChallenge in de eerste week van januari. Met een duidelijke knal het jaar uit, dus. Op naar 2018

Het komende jaar willen we ons verder ontwikkelen op het gebied van kennis en expertise over veganisme en ons meer inzetten voor het lobbyen voor een plantaardige toekomst. Daarnaast willen we dat informatie over veganistische producten eenvoudiger beschikbaar wordt en lanceren we een nieuwe NVV-website. Dat we dit kunnen doen, danken we grotendeels aan onze fantastische vrijwilligers. Maar we willen meer. Dus ben je onlinemarketeer, ontwerper, projectmanager, onderzoeker, IT’er, jurist of heb je andere professionele kwaliteiten en wil je wat tijd doneren? Laat ons vooral weten met welke kennis en vaardigheden je de vereniging kunt helpen om het veganisme verder te verspreiden (vrijwilligers@veganisme.org). Groet, namens het bestuur, Emile Dingemans, algemeen bestuurslid


Advertenties Groningen Fietsen, wandelen of een bustocht door de fraaie stad Groningen onder leiding van een deskundige gids? Bel (050) 309 07 57 of zie: www.henkbakker.nl. Sus & So in Hilversum Biologische en eerlijke mode, basics en textiel voor m/v/k www.susenso.nl 0357370321 vegadates.nl, contact! Veggie/vega lifestyle? Bij Vegadates ontmoet je elkaar. Voor liefde, vriendschap, activiteiten, etc. veggiedeli.nl, 100% plantaardig! >450 producten uit o.a. Duitsland. ‘Vlees’, ‘vis’, ‘kaas’, ‘ei’, mayo, zoet, cosmetica, cadeaubon en veel meer! Vegan Shop Veganistisch winkelen? Honderden veganistische producten Food en Non Food + Gratis veganistische recepten Eenvoudig online bestellen www.vegan-shop.nl

Vegan-logo Bovenstaand logo is verbonden met het internationaal erkende Vegan Keurmerk van de Engelse Vegan Society. De NVV is in Nederland vertegenwoordiger voor dit keurmerk. Wilt u het gebruiken op uw producten? Neem dan contact met ons op via: vegankeurmerk@veganisme.org.

Tarieven voor de regeladvertenties: Vanaf € 25 (kop + 3 tekstregels). Neem hiervoor contact op met Sano via info@sano-promotions.nl

Ledenpasvoordeel Je ledenpas is geld waard! Op vertoon van je ledenpas krijg je een voordeel bij een groot aantal deelnemers aan onze Vegan Friendly-promotie. Bekijk de website voor de meest actuele lijst en de voorwaarden voor korting: www.veganfriendly.nl. Nog geen ledenpas? Wordt dan snel lid! Naast je ledenpas krijg je daarmee ook 4x per jaar het VEGAN Magazine. En je steunt onze promotie van het veganisme. NIET-PLAATSGEBONDEN • Chasing Change, Ethisch reclamebureau: 10% kort. • Colourful Green, Reclamebureau: 15% kort. • Daily Delicious, Catering en kok op locatie: 10% kort. • Joricious Delicious, Biologische veg catering: 10% kort. • PumpkinFotografie, Vegan fotograaf print opt: 10% kort. • Seitan Chefs, Vegan Foodtruck: 10% kort. • Tea and More, Vegan High Tea (en meer): 5% kort. • Vegadates, Datingsite veggie's en vega's: 33,3% ext.lidm.. • WEBSHOPS • Avesu, Vegan schoenen webshop: 5% kort. • BEWUSTGOED, Eco webwinkel: 10% kort. • Big Green Smile, Verzorg/schoonm.producten: 10% • kort. • Bio Amable, Eco webwinkel: 5% kort. • Biopagne, Vegan, bio, mousserende wijn: 10% kort. • Bloom, Webshop plantaardige drinkvoeding: 10% kort. • Corque, Kurk artikelen: 10% kort. • Dreammission, Vegan fashion en accessoires: 10% kort. • Eco Beauty Shop, Cosmetica: 10% kort. • Eco Vegan Shoes, Vegan schoenen webshop: 10% kort. • Ecomarkt, Natuurvoeding: 10% kort. • EKONOOM, Online biologische supermarkt: 5% kort. • Eleoflora, Kruidenproducten (en meer): 10% kort. • EN&, Schoenen: 10% kort. • Enjoy Divine Nature, Natuurl huidverzorg: Gratis product • Grapoila Benelux, Olien/ poeders/sauce: Gratis product. • Happy Herbi, Vegan chocolates/energy balls: 10% kort. • Het Ciderhuis, Vegan ciders: Gratis verzending. • It's Organic, Biologische/ vegan wijnen: 10% kort. • Lumabelle, Vegan cosmetica/verzorgingsprod.: 10% • kort • Nomadics, Sandalen: 10% kort. • Nura Nature, Schoonheid en schoonmaak: 10% kort. • Pretty & Fair, Fair Fashion, vegan schoenen: Gratis prod. • Pure Coverz, Biologisch beddengoed/textiel: 10% kort. • Secrets by Nature, Natuurl. Cosmetica/Lifest.: 10% kort. • Smekkies, Vegan lifestyle producten: 10% kort. • SoloBioMooi, Cosmetica: 10% kort. • Tidjoori, Vegan webshop, catering op aanvraag: 5% kort. • Vegan producten, Vegan producten: 5% kort. • VegaVriend, Vegan huisdiervoeding etc.: Gratis cadeau. • Veggiedeli, Vegan webshop: 5% kort. • DRENTHE • ASSEN • Poort van Assen, Restaurant/Catering/High Tea:k/t • FLEVOLAND • ALMERE • Ditha Bonita, Kleding/lifestyle/organic food: 10% kort. • Tea da di Date, Vega/vegan werelds eetcafe: k/t. • DRONTEN • Midden in Dronten, Overnachten: 5% kort. of veg ontbijt • FRIESLAND • APPELSCHA • Herberg Het Volle Leven, B&B, vega/bio restaurant: k/t. • LEEUWARDEN • Eetcafé Spinoza, Eetcafé met vegan opties: k/t • GELDERLAND • ARNHEM • Rawsome, Rawfood eetcafé: k/t • Veg'Table, Biologisch catering: 10% kort. • DUIVEN • Yauno, Tapenade/olijvenwinkel/kebabhoek: Gr.product • NIJMEGEN • Bella Italia, Pizzeria met vegan opties: k/t • Crudo, Vegan eetcafé en catering: 5% kort. • Maoz (Nijmegen), Falafel restaurant: 10% kort. • V-Catering, Catering: 5% kort. • TWELLO • Hof van Twello, streekwinkel: 10% kort. spec. boek • ZUTPHEN • Doeikoei, Catering, afhaal, huiskamerrestaur.: 10% kort. • Safa, Vegan taartenwinkel: k/t • GRONINGEN • GRONINGEN • Bla Bla (Groningen), Vegetarisch restaurant: 10% kort. • Vegansuper, supermarkt ontbijt/lunch/smoothies: k/t • De Herbivoor, Vegan/bio lunchzaak/ catering: 10% kort • LIMBURG • MAASTRICHT • Loving Hut (M'stricht), Vegan restaurant: 10% kort. • SITTARD • Rauw, Bio bar/restaurant, gluten/ lactosevrij: 10% kort. • NOORD-BRABANT • BREDA • HaarInStijl, Kapsalon met vegan producten: 10% kort. • Wolf and Storm, Vegan kleding, tassen etc: 10% kort. • Your Foodprint, Duurz./bio vegan voeding: 10% kort. • BREDA • LOFF, Biologisch vega/vegan restaurant: k/t • DEN BOSCH • Oerwoud, Healthcafé, stadstuinwinkel, en meer: k/t • PuurGondisch, Healthfood ontbijt- & lunchroom: k/t • EINDHOVEN • Bij Albrecht, Vegan restaurant: 10% kort. • Falafel Masters, Midden-Oosten eethuis: k/t • GEERTRUIDENBERG • The Bohemian Dream, Vegan / Eco Fashion: 20% kort. • OOSTELBEERS • Rebelicious, Vegan afhaalmaaltijden: Gratis verrassing. • SLEEUWIJK • Bij de jongens op 't Zand, Huiskamerrestaurant: k/t. • TILBURG • Dread Love, Rasta & Dreadlock Centrum: k/t. • WAALRE • Andersom, RealFood restarant: 10% kort. • NOORD-HOLLAND • AMSTERDAM • Addis Ababa, Ethiopisch restaurant: 10% kort. • Alchemist Garden, Rawfood en meer: k/t • De Vegetarische Traiteur, Traiteur: 5% kort. • De Vliegende Schotel, Vegetarisch restaurant: k/t • Deshima, Lunchroom (en meer): Gratis drankje. • DopHert Vegan Food & Goods, Lunchroom: 10% kort. • IIWII Cork, Mode-accessoires van kurk: 10% kort. • Loving Hut (A'dam), Vegan restaurant: 10% kort. • Mastino, Pizzeria met vegan opties: 10% kort. • Meatless District, Vegan bar & Restaurant: k/t • Mooshka, Vegan lunch/diner: 10% kort. • ROOTS ( Amstelveenseweg ), Vega (n) takeaway, • eetcafé:k/t • ROOTS (Heisteeg), Vega(n) take away, eetcafé: k/t • TerraZen Centre, Vegan restaurant: Gratis drankje. • The Conscious Club, Lifestylecentr./lunch: 10% kort. • VEGA-LIFE, (web)Winkel: Presentje bij aank. schoenen • Vegabond, Lunchroom en winkel: k/t • HAARLEM • Appetijt Natuurvoeding, Catering, workshops: 5% kort. • vanVeg, Vega(n) tak away, delicates./catering: 10% kort. • HOOFDDORP • Hartelijk Hoofddorp, ConceptStore/ veg lunch: 10% kort. • ZAANDIJK • Het Zaanse Bakkertje, Brood, banket en meer: k/t • ZUIDOOSTBEEMSTER • Joséphine, Veg huiskamerrestaur/ theetuin: 10% kort. • OVERIJSSEL • BELT-SCHUTSLOOT • Kolibrie, Natuurartsenpraktijk ( mens/dier): 10% kort. • UTRECHT • AMERSFOORT • Bindicafe, Veg eetcafé/catering: Gratis vegan lekkernij. • UTRECHT • Bureaubewust, Web(winkel): 10% kort. • Eethuis Vers, Lunchroom met vegan opties: k/t. • The Good Food Kitchen, Bio vega(n) catering: Gr. • product • ZEIST • Floorisant, Massagepraktijk: 10% kort. • ZEELAND • VLISSINGEN • Nerissa Beauty&Wellness, Veg schoonheidssal.: 10% • kort • ZUID-HOLLAND • BOSKOOP • Pluktea, Hightea, lunch en meer : k/t • DELFT • Hummus, Hummus Bistro: Gratis huisgem. limonade. • The Living, Bio/vega deli catering/ workshops: 10% kort. • DEN HAAG • BitterSweetz, Vegan lunchroom en meer: k/t • Club Vers, Restaurant (ontbijt, lunch, diner): k/t • De Vegetarische Snackbar, Vegetar. snackbar: 10% kort. • Fine Fresh Food, Lunchroom, take away: 10% kort. • FOAM, Vegan lunchroom en cateraar: k/t • Symbiose, Vegetarisch restaurant: Gratis product. • Veggie 4U, Vegetarische supermarkt: 5% kort. • VeggieSaurus, Foodbox/workshop/catering: 5% kort. • DORDRECHT • Daantje food & drinks, Vegan Lunchroom: 5% kort. • Dagelijkse Kost, Engels pub met vegan varianten: k/t. • De Groene Masseur, Massagepraktijk: 10% kort. • GOUDA • Bangkok City, Thais restaurant: 10% kort. • KATWIJK AAN ZEE • De Voedzaak, Vegan catering en workshops: 10% kort. • LEIDEN • Brandnetel, Natuurvoedingswinkel: 10% kort. • Restaurant Logica, Biologisch cafe restaurant: k/t • Mix & Fix, Vegetar lunchroom: 1 euro kort. • burger/salade • LEIDERDORP • Verre van Verre, Vega(n) catering: Gratis quiche. • LEIDSCHENDAM • Kapitein Haak, Restaurant: 10% kort. • NIEUW-BEIJERLAND • Bio Aan Huis, Biologische groente/fruit etc: 10% kort. • ROTTERDAM • An-Dijvie, Natuurvoedingswinkel: 10% kort. • Bla Bla (Rotterdam), Vegetarisch restaurant: 10% kort. • Gare du Nord, Bio vegan bistro: k/t • ENSCHEDE • ETN, Saladebar/catering/workshops: 10% kort. • TANKSTATION cultur. vulpunt, Wk groepsdiner: 10% • kort • ROTTERDAM • Tribestlife, Vegan lunch/workshops/catering: 5% kort. • Veggiebites, Vegetarische./Vegan catering: 10% kort. • Raw & More, Vegan lunchroom: 10% kort. • VOORBURG • Charly's All is Fair, Handgem. vegan kaasjes: 10% kort. • ZUID-BEIJERLAND • Ratjetoe, Vegan foodtruck/catering/kookless.: 10% kort • BELGIË • BERTRÉE-HANNUT • In Motion, B&B: 5% kort. • GENT • Avalon, Vegan restaurant: 10% kort. • KORTRIJK-DUTSEL • 't Kraaienest, Catering: 5% kort. • Happy Heels, Schoenenwinkel: 10% kort. • Mr Salad, Salades en meer: 10% kort. • Staal&Kracht, Sportschool vegan eigenaar: 10% kort. • LONDERZEEL • 't Verreveld, B&B: 5% kort. • MECHELEN • De Krewelligen Bidet, Veggie Fast Resto: 5% kort. • ROTSELAAR • De Natuurwinkel Rotselaar, Natuurvoeding: 5% kort. • STABROEK • Wonderland Cakes, Vegan bakkerij: 10% kort. • DUITSLAND • KRANENBURG • De Olijke Olifant, Veganist. vakantie(weken): 5% kort. • Hierland B&B, Vegan B&B: 5% kort.

31


Are you?

OOOMEGA

Vrij van melk, lactose, gluten en soja OOOMEGA 100% plantaardige lijnzaad drink is een drank gemaakt van lijnzaadolie, bekend als een van de rijkste plantaardige bronnen van Omega 3. 1 glas (240 ml) bevat 1.200 mg Omega 3, dat is 60% van uw dagelijkse aanbevolen hoeveelheid ...en ook nog eens erg lekker! OOOMEGA is verkrijgbaar bij Albert Heijn, Holland & Barrett, G&w en op www.bodyenfitshop.nl

ooomega.eu

32

Vegan magazine nr. 115 - winter 2017  
Vegan magazine nr. 115 - winter 2017  
Advertisement