Issuu on Google+

vegan magazine is een uitgave van de NederlandseVereniging voor Veganisme • zomer 2013 • nummer 97

magazine

in dit nummer o.a.:

Steeds meer vegan cateraars

Just like your mom, Vegan sundays en DopHert

Vegan band This Routine is Hell

Melk goed voor elk???

Een overzicht van de bewijsvoering


SOMS KUNT U ONZE KLEINE LETTERTJES MAAR BETER WEL LEZEN...

Bij Solgar horen wij soms dat de kleine lettertjes op onze verpakking moeilijk te lezen zijn. Toch vinden wij het belangrijk dat u alle informatie op ons etiket kunt terugvinden.

Dankzij de kleine lettertjes op de verpakking kunnen wij voor 100% uitleg geven over onze producten; bijvoorbeeld of een product ook geschikt is voor veganisten.

Sinds onze oprichting in 1947 streven wij naar het produceren van kwalitatief hoogwaardige producten waarbij wij ingrediĂŤnten met direkte of indirekte dierlijke oorsprong zoveel mogelijk vermijden.

Mocht u het idee hebben dat vitamine B12 als enige van onze producten geschikt is voor veganisten, kijkt u dan eens op:

www.solgar.nl


Inhoudsopgave Cateraars Drie vegan cateraars

pag. 4

Restaurantbespreking Veggies on Fire

pag. 9

Vegan band This routine is hell

pag. 10

Ondernemers met idealen IT’s organic: wijn

pag. 12

Recepten BBQ-recepten

pag. 15

Melk Melk, goed voor elk?

pag. 20

V-nieuws

pag. 24

Column De Verbazing Europa en de stieren

pag. 27

Famous vegan Pythagoras

pag. 28

Colofon Hoofdredactie: Marlies de Jonge Redactie: Femke Klein, Matthijs Koevoet, Tim Crutzen Conceptontwerp: GroenerGras.com DTP en drukwerk: Caparis Grafisch Centrum, Heerenveen Illustraties en fotografie: istockphoto, tenzij anders vermeld Advertentie-acquisitie: Jeroen Koedam, 06-52433931, advertenties@veganisme.org VEGAN Magazine is het magazine van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme en verschijnt 4x per jaar. Suggesties en bijdragen zijn in overleg met de redactie welkom (redactie@veganisme.org). VEGAN Magazine wordt gedrukt op milieu­vriendelijk papier met plant­ aardige inkt. Het lidmaatschap en donateurschap loopt per kalenderjaar en wordt stil­ zwijgend verlengd. Opzeggingen voor het volgende jaar dienen te geschieden voor 1 december van het lopende jaar. Zie verder artikel 7 van onze Statuten. Nederlandse Vereniging voor Veganisme Postbus 31447 6503 CK Nijmegen tel. 06 - 524 339 31 mail: info@veganisme.org internet: www.veganisme.org Bankrek.nr. 5248618 IBAN NL04INGB0005248618 BIC INGBNL2A KvK Arnhem 40123603 ISSN 1879-5714 Oplage: 4000

3


cateraars door Iris Lamerichs

Vegan cateraars De BBQ’s gaan weer aan: vleesvervangende spiezen van de Vegetarische Slager kunnen weer worden ingeslagen, fruitspiezen met ananas voor op het vuur, verse salades, late picknicks in het park, weer verliefd worden… ja, mensen, het wordt weer zomer! Heb je wel zin in een feestje maar gaat jouw voorkeur meer uit naar lekker ontspannen bijkletsen met je vrienden dan naar stress in de keuken? Vergeet dan vooral niet dat er veganistische cateraars zijn om jou lekker in de watten te leggen. De keuze hierin wordt steeds groter. Voor Vegan Magazine kozen we er drie uit om te interviewen: Just Like Your Mom, DopHert en Vegan Sundays.

Just Like Your Mom

www.justlikeyourmom.com Just Like Your Mom is een toursupport-bedrijf met veganistische catering. Het eten wordt niet altijd vegetarisch/veganistisch genoemd, maar je kunt er van op aan dat alles altijd 100% plantaardig is. Terwijl Etjen van Just Like Your Mom in Amsterdam is voor een opdracht bij Paradiso, ontmoeten wij elkaar in de backstage ruimte voor een interview met achtergrondgeluiden van jammende muzikanten. Hoe is Just Like Your Mom (JLYM)van start gegaan?

Foto: JYLM / Niels Davidse

JLYM is een toursupport-bedrijf, dus we begeleiden bands op tour: we regelen tourbussen, backline, tourmanager,

4

chauffeurs – kortom: alles wat er nodig is om met bands onderweg te kunnen zijn. Ongeveer tien jaar geleden zijn we gestart. We zijn veel onderweg met bands en ontdekten zo dat veel restau-

rants en backstage cateraars niet aan de behoefte van bands konden voldoen om gezonde vegetarische/veganistische maaltijden te bereiden. Dat bracht ons op het idee om daar zelf voor te zorgen. We merkten al snel dat op festivals de behoefte aan vegetarisch/veganistisch eten ook bij bezoekers aanwezig was. En daarom besloten we het groter aan te pakken. Dat er een heel groot publiek voor ons eten was, bleek toen we 4 jaar geleden bij de Gentse Feesten veggie-burgers aanboden, wat resulteerde in de verkoop van 15.000 veggie-burgers binnen 10 dagen. Sindsdien heeft ons bedrijf zich steeds verder ontwikkeld en regelmatig evalueren we onze activiteiten om door te kunnen groeien. Zo zijn wij ook in te huren voor kleinschaligere cateringopdrachten, bijvoorbeeld op bruiloften of andere feesten. Daarvoor hebben we een mobiele keuken ontwikkeld waarmee we op locatie kunnen koken.


Op hackers-bijeenkomsten?

Foto: JYLM / Niels Davidse

Ja. Daar zitten heel veel vegetariërs tussen. We hebben toevallig laatst voor zesduizend mensen op een hackersbijeenkomst de catering verzorgd. Het zijn vaak mensen die kritisch nadenken over veel dingen. Er is weinig aanbod van vegetarische/veganistische voeding op zulke bijeenkomsten. Ik had niet verwacht dat er nog steeds zo’n lacune zou zijn in het aanbod. Wat vind je belangrijk in de huisstijl en vormgeving van JLYM?

Wat voor gerechten bieden jullie? En wat zijn dan jullie specialiteiten?

Het lijkt er tegenwoordig op dat onze specialiteiten vooral Indonesische rijsttafels en chili zijn. We hebben dit jaar deelgenomen aan het Dutch chili festival en onze chili heeft een eervolle vermelding gekregen. Wij bieden volledige maaltijden voor de backstage-organisatie en serveren die ook uit. Frontstage, voor het publiek, bieden wij momenteel o.a. veggieburgers, wraps, hotdogs, chilidogs en salades aan. We evalueren ieder jaar: waar is vraag naar en is het bedrijfsmatig interessant om aan die vraag te voldoen? We proberen het aanbod uit

Hun kostprijs is wel legitiem, maar op een festival gaan wij de concurrentie aan met grote vleesleveranciers. De kostprijs van vlees is veel lager want een dierenleven is voor hen niets waard. De kostprijs van de grondstoffen voor goede vegetarische/veganistische producten is vele malen hoger. Wij proberen te concurreren door samenwerkingsverbanden aan te gaan met leveranciers die interessante prijzen en kortingen hanteren, zoals Alpro en Wheaty.. Voorwaarde is natuurlijk dat we achter het product kunnen staan. Zo werken wij bijv. niet samen met bedrijven die bijvoorbeeld wel vleesvervangers aanbieden maar niet zorgen voor goede werkomstandig-

In het begin wilden we alles er zo clean mogelijk uit laten zien omdat we vonden dat dat professioneel oogt, maar de kritiek die we krijgen op heel veel festivals, vooral de grote zoals Lowlands of Pinkpop, is nu juist dat we er te clean uitzien. Dat los je dan op met hulp van ontwerpers, daar zijn we altijd mee bezig. Maar de presentatie hangt ook van het festival af. Voor het backstage-gedeelte proberen we alles er gewoon netjes uit te laten zien. Dat is het belangrijkste: dat je gewoon op een verzorgde en nette manier je eten aanbiedt. Dat lijkt mij een normale manier van werken. Momenteel zijn er veel festivals die de cateraars verplichten om uitsluitend vegetarisch eten te leveren, waardoor ze dus ook alle festivalgangers verplichten vegetarisch te eten. De vraag is of dat effectief is. Wat ik het belangrijkste vind is dat mensen gewoon zelf na-

Steeds meer festivals verplichten cateraars vegetarisch eten te leveren te breiden en volwaardige vervangers voor maaltijden met vlees aan te bieden die voor zowel de festivalbezoeker als ons betaalbaar zijn. Op festivals is eten vaak absurd hoog geprijsd. Dit heeft te maken met de hoge kosten van een standplaats op een festival, wij proberen desondanks onze prijzen op een redelijk niveau te houden. Je hebt het over veggie burgers. Vind je The Dutch Weed Burger (TDWB) ook een interessante optie?

Ja die is zeker interessant, we hebben toevallig morgen een overleg met de makers daarvan. Mijn verwachting is dat de producten van TDWB vergelijkbaar zijn met die van de Vegetarische Slager: geweldige producten, maar duur.

heden voor hun personeel. Etjen legt uit dat zijn bedrijf ook de bewustwording wil stimuleren over het wel of niet nuttigen van dierlijk voedsel. Dit doet JLYM door voorlichtingskraampjes te plaatsen bij de kramen waar hun producten verkocht worden. Ze zijn dit jaar hiervoor een vaste samenwerking aangegaan met PETA2. PETA2 heeft een Europese uitstraling. Per land wordt naar plaatselijk actieve organisaties gezocht om mee samen te werken. Op welke doelgroep richten jullie je met je catering?

Op iedereen. Het hangt er vanaf naar welke plek je gaat. We staan op festivals, bruiloften en partijen, universiteiten, hackers-bijeenkomsten en…

denken. Je moet mensen geen dingen gaan verplichten. Je moet gewoon een beter alternatief bieden en dan win je wel. Als wij op een festival staan, staat er van ’s ochtends 11.00 uur tot 1.00 uur ’s nachts een rij voor onze kraam. Met een wachttijd van 10 minuten. En dat terwijl we met twintig mensen aan het werk zijn. Ja, dan doe je iets goed, denk ik. Je ziet dan dat bij ons een rij aanschuift terwijl dit niet het geval is bij de buurman die vlees verkoopt en die staat er een beetje zuur bij te kijken. Dat geeft wel voldoening. Het is natuurlijk jammer dat er een rij staat want je wilt het liefst dat mensen niet hoeven te wachten, maar ja, zoiets is toch mooi?

5


Vegan Sundays

Tijdens zijn huidziekte had Alexander ook problemen met te lage concentraties van verschillende stoffen in zijn bloed. Dit kwam simpelweg omdat hij als vegetariër niet goed wist welke voedselbestanddelen hij nodig had om een evenwichtig dieet samen te stellen. Nu deelt hij zijn sindsdien opgedane kennis graag met anderen in zijn kooklessen. Die kunnen bijvoorbeeld interessant zijn voor beginnende vegetariërs/veganisten die niet weten waar ze bepaalde vitamines vandaan moeten halen. Mocht je niet in de achtergrond van voedingsstoffen geïnteresseerd zijn maar wel willen leren hoe je smakelijk en evenwichtig veganistisch kunt koken, dan kun je dit ook aangeven. Alles kan op maat worden gemaakt! Zo kan hij je leren hoe je tegelijk veganistisch en suikervrij kunt koken: wat je voor ontbijt kunt maken, hoe je thuis simpel kan koken voor de gehele week. Zijn lessen zijn Engelstalig, maar hij spreekt ook Nederlands. Alexander heeft verschillende locaties waar hij in een pop-up restaurant kookt, bijvoorbeeld bij Café Vief. Je kunt de catering van Vegan Sundays voor bij-

Foto: Alexander Bershberg / Sigel Eschkol

vegansundays.wordpress.com Alexander Gershberg is de eigenaar van eenmanszaak Vegan Sundays. Ik ontmoet hem voor dit interview bij het gezellige Beter&Leuk in Amsterdam. Alexander begon zo’n tien jaar geleden vegetarisch te eten uit ethische overwegingen en vijf jaar geleden ging hij over op veganistisch eten omwille van gezondheidsproblemen. Hij ging zich verdiepen in de vega­nistische macrobiotiek. Behalve zijn kennis van de macrobiotiek zijn ook zijn Russische en Israëlische roots van invloed op Alexander’s kookkunsten. Hoe is je bedrijf ontstaan?

Een vriendin en ik startten met het koken voor vrienden, we wilden ze graag voor een maaltijd bij ons thuis uitnodigen. Omdat er meer dan dertig mensen kwamen eten zijn we bij het restaurant naast ons huis gaan vragen of we hun ruimte hiervoor mochten gebruiken. Dat mocht. Doordat we veel mensen naar de zaak haalden en de eigenaar enthousiast was over het eten, begon het balletje te rollen. Wat kunnen mensen verwachten wanneer ze Vegan Sundays-catering inhuren?

Iedere cateringopdracht is anders omdat je voor andere mensen kookt. Ik bekijk dus per opdracht wat de voorkeuren zijn en probeer eten te maken dat bij mensen past. Het liefst kook ik met lokale producten maar dit is nogal een uitdaging omdat veel producten die makkelijk in Nederland te verbouwen zijn, toch van ver worden geïmporteerd. Ik probeer dus zo veel mogelijk met lokale producten te werken, op aanvraag kan

zeer aantrekkelijk voor vleeseters. Ik werk eraan mijn gerechten op een verleidelijke manier te presenteren en ook zo te laten smaken. Ik hoor vaak naderhand van vleeseters dat ze het vlees echt niet hebben gemist en dat ze het eten heerlijk vonden. De meeste van mijn klanten zijn vleeseters! Je hebt een achtergrond als danser. Combineer je jouw kook- en danskunsten wel eens met elkaar?

We zijn bezig om meer optredens te in te voegen bij de gerechten/etentjes: presentatie en festiviteit, waardoor het eten bijna een voorstelling wordt. Dat grijpt

De meeste van mijn klanten zijn vleeseters voorbeeld een bruiloft inhuren, maar ook voor iets kleinschaligs als een romantisch diner of als persoonlijke kok bij jou thuis.

hier extra aandacht aan besteed worden. Verder is het eten kleurrijk, 100% biologisch, heerlijk, suikervrij, gezond en ook

terug op de oorsprong van het feestmaal, als je bijvoorbeeld kijkt naar Louis Quatorze waar tussen de verschillende gangen dansers een optreden gaven. Hier komt ook het woord ‘entree’ vandaan: de artiesten maakten een ‘entree’ en dan werd het gerecht opgediend. Ik probeer deze traditie geleidelijk terug te brengen.

Foto: Vegan Sundays / Sigel Eschkol

Wat zou je graag in de toekomst willen voor Vegan Sundays?

Dat vraag ik mezelf ook af. Ik denk eraan Vegan Sundays ongeveer in zijn huidige vorm te laten maar dan wat groter op te zetten: meer locaties, meer lessen geven, meer etentjes etc. Een andere mogelijkheid is het openen van een restaurant waar ’s avonds kooklessen worden gegeven en waar andere chefs kunnen komen om geïnspireerd te raken door onze manieren van koken of om een stage te komen lopen.

6


DopHert

dophertcatering.nl

DopHert is een nog relatief jong veganistisch cateringbedrijf dat opgezet is door Balda Postma (29) en Laura Estévez (30). Hun wegen kruisten elkaar op meerdere momenten, soms met lange tussenpozen. Als ze na zo’n tussenpoos via Facebook weer met elkaar in contact komen, blijkt dat ze beiden rond dezelfde tijd gestart zijn met veganistisch eten. Het contact bloeit weer op met het uitwisselen van recepten en tips voor de nieuw ontdekte keuken en al snel komen er ambitieuze plannen om een veganistische onderneming te starten. Inmiddels bieden ze veganistisch ‘comfort food’ aan dat lekker is en niet vooral gezond hoeft te zijn. Ons gesprek met Laura vond plaats bij vegetarisch restaurant de Bolhoed in Amsterdam. Hoe is jullie bedrijf van start gegaan?

We wilden graag een veganistische lunchroom openen in Amsterdam, maar bij gebrek aan voldoende financiële middelen besloten we als catering te starten, aangezien je daar veel minder voor hoeft te investeren. Op deze manier konden we toch al naam maken, klandizie opbouwen, ervaring opdoen en kijken of wij überhaupt konden samen­werken. Welke gerechten zijn jullie specialiteiten?

De seitan van Terry Hope Romero [Laura’s favoriete veganistische kookboekenschrijfster, red.] hebben we geperfectioneerd en aangepast. We hebben bijvoorbeeld pas geleden een seitan-variant gemaakt waar iedereen van op z’n stoel ging staan. En dan is er nog onze tempébacon. Dit is een clubsandwich met tempébacon en avocado en onze mayonaise met een beetje chili. En ja, de toetjes hè! Vorige week was iedereen hysterisch over een trifle die we hadden gemaakt met mangokokosroom, limoen, een stukje cake en munt. We hebben ook een pop-up restaurant, daar hebben we laatst een anijscake gemaakt met kokosroom en na afloop kwamen allemaal mensen die dat recept wilden hebben.

Kunnen jullie op dit moment al financieel rondkomen met DopHert?

Misschien zou het kunnen, maar voorlopig hebben wij besloten onze banen aan te houden en het merendeel van wat we verdienen in het bedrijf te investeren, want we hebben nog best veel spullen nodig. We zijn hard aan het groeien, wat betekent dat we heel veel geld nodig hebben. Dus dat is nu even lastig. Het plan om voltijds met DopHert verder te gaan ligt er en we

zijn bijna zover, maar op het ogenblik verwachten we nog dat het lastig is om er allebei helemaal van rond te kunnen komen.

New York en uiteraard op veel andere plekken in Amerika gaat het gewoon veel harder, dus we hopen maar dat het naar Nederland overwaait. Zijn er zaken die jullie graag veranderd zouden willen zien voor het veganisme?

Ik zou het heel prettig vinden als er in de gewone supermarkt een duidelijk keurmerk komt zodat het voor iedereen zichtbaar is welke producten veganistisch zijn. Dit moet niet alleen voor veganisten maar voor iedere consument te zien zijn. Ik denk dat het bewustwording creëert bij consumenten als ze beter weten welke producten nu wel of niet plantaardig zijn, want daar is nog veel onduidelijkheid over. Volgens mij gaat het verder wel een hele goede kant op, al zou het wat mij betreft wel een stapje sneller mogen. Ook zou het handig zijn als de overheid zou stoppen zuivel te promoten en het Voedingscentrum ook eens een keer plantaardige voeding zou aanraden. Maar hoewel ik dat graag zou willen, zie ik het zo snel niet gebeuren. Hoe zien jullie de toekomst van DopHert voor je?

Poehh… heb je even? (lacht) Wat we in de heel nabije toekomst gaan doen

Wij richten ons niet per se op ‘health food’ Waarmee onderscheiden jullie je van andere veganistische cateraars?

Wij richten ons niet per se op ‘health food’. Wij stellen ons zo globaal mogelijk op, dus we richten ons op wat mensen reeds kennen van andere cateraars en ‘veganiseren’ dat. Een tweede aspect is dat wij ons niet per se op veganisten richten maar op iedereen die eens een keer plantaardig wil eten. Zo waren er laatst op het donderdagavond-dinertje zevenentwintig gasten waarvan maar drie veganisten, maar iedereen was enthousiast.

Missen jullie in Nederland nog iets in het veganistisch aanbod? En zo ja, heb je dit dan misschien ergens anders op de wereld gezien?

Ja! Ik mis eigenlijk alles nog, behalve een heel goed cateringbedrijf (lacht). Er is gewoon nog maar héél weinig. In Berlijn is bijvoorbeeld op elke straathoek wel iets veganistisch te vinden en daar staat het ook duidelijk aangegeven. In Nederland staat alles daarentegen echt nog in de kinderschoenen en is zelfs het aantal vegetarische restaurants nog heel klein. In Gent, Berlijn,

is crowdfunden: dat betekent dat we via internet investeerders gaan zoeken voor ons bedrijf. Met dat geld, hopelijk in combinatie met een lening van de bank, is het plan om een traiteur/winkel te openen waar ook een workshopruimte aan vastzit en waar mensen lekker eten kunnen halen. Voorlopig is er al de webshop DopHert Goods waarin je allemaal veganistische verzorgingsproducten (zowel voor mannen als vrouwen) kunt kopen; uiteindelijk zouden we die spulletjes ook graag in een fysieke winkel willen verkopen.

7


facebook.com/Alpro alpro.com

10t0aa% rdig

Bij ons kun je

aankloppen!

Ontdek Alpro Op te Kloppen, de nieuwe 100% plantaardige vari , atie op slagroom. Het is heerlijk luchtig en licht verteerbaar doordat het van nature lactosevrij is en geen dierlijke vett en bevat *. Geniet en voel je licht! Je vindt Alpro Op te Kloppen bij de verse slagroom in het koelschap van je Albert Heijn, Jum bo, Hoogvliet, Vomar en Deen supermarkt.

* Een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl zijn belangrijk voor een goede gezondheid.

Plan


restaurantbespreking door Els van Ingen, foto’s Gudrun von Kowalski

Veggies On Fire: 100% vegan Sinds 17 april heeft Den Haag er – na Water en Brood – nóg een veganistisch restaurant bij: Veggies On Fire. Het restaurant ziet er goed uit, een prettige lichte ruimte met voldoende afstand tussen de tafels wat ik altijd erg prettig vind. Er is moeite gedaan om het leuk in te richten, vooral de bar is erg mooi, die moet je van dichtbij hebben gezien. Ondanks dat we slechts enkele dagen na de opening kwamen, was er weinig te merken van eventuele opstartproblemen. Het liep allemaal redelijk op rolletjes. We kregen als welkom een glas prosecco van het huis, om de opening te vieren. De bediening was hartelijk en adequaat, een vergissing werd zo snel mogelijk en op een zeer prettige manier hersteld en goed gemaakt. De menukaart vond ik in eerste instantie wat saai. Ik zag weinig verrassends en in een restaurant wil ik iets eten dat ik thuis niet zo gauw zou maken. Het bleek echter mee te vallen. De menukaart is incompleet en gerechten waren interessanter dan op de kaart stond. Zo bleek de ‘tempehreepjes met Thaise kruiden’ een tempura van tempehreepjes te zijn, toch een stuk leuker. En ontzettend lekker, ik bekeek met afgunst de borden van de tafelgenotes die dit voorgerecht gekozen hadden. Terwijl mijn voorgerecht, een salade van geroosterde biet met peer, toch ook goed smaakte. Een van ons had de dagsoep, wortel met sinaasappelsoep, gekozen en was er eveneens tevreden over. De gehele menukaart bestond uit 2 soepen, 3 voorgerechten, 4 hoofd­ gerechten en 3 nagerechten. Als hoofdgerecht kozen drie van ons voor de shepherd’s pie, een ovenschotel van groente afgedekt met een laag aardappelpuree. Een andere tafelgenote koos voor schnitzel met gebakken aardappeltjes en was daar zeer content mee.

Zelf had ik een burger met chipotl waar ik heel gelukkig van werd. Lekker pittig zonder dat je smaakpapillen werden weggebrand. Bij de aardappeltjes kwam een goede veganaise. Waar meer aandacht aan besteed zou mogen worden, is het groentegarnituur. Zeker in een restaurant met ‘veggies’ in de naam. We kregen wel veggies, maar die bestonden uit een stukje gekookte/ gestoomde broccoli of bloemkool en een handvol sla met rauwkost en dat was het dan. De sla zelfs zonder dressing. Daar bleek door het restaurant voor gekozen uit zorg voor de gezondheid van de klanten. De meeste mensen gaan echter naar een restaurant om eens lekker te eten, niet voor hun gezondheid. Eén van ons stond erop toch een dressing over haar sla te krijgen. Daar werd geen probleem van gemaakt, er werd snel een dressing en apart wat olie erbij aangerukt waar wij allemaal op aanvielen want niemand had trek in een hap groen au naturel. Er zullen ongetwijfeld gasten zijn die erg bezig zijn met hun gezondheid of met hun gewicht maar zet dan als gastvrouw standaard de dressing apart op tafel zodat je gasten er zelf voor kunnen kiezen om deze te gebruiken of niet. We voelden ons nu een beetje betutteld. De desserts waren heerlijk. Drie porties chocolademousse en twee stuks cheesecake met frambozensaus verschenen

voor ons op tafel. Wat ik leuk vond was dat de pitjes niet uit de saus gezeefd waren, je wist zo tenminste dat je echt frambozen zat te eten. De cheesecake was lekker fris, een goed nagerecht. Over de chocolademousse ook niets dan goeds, de borden werden nog net niet afgelikt. De mousse was versierd met geraspte limoenschil wat een verrassend goede combinatie bleek te zijn met de chocolade. Wel had de opmaak van de borden beter gekund. Dat gold voor bijna alle borden, behalve die met de tempura en de cheesecake. Ik kan dit restaurant aanbevelen, de bediening is goed en vriendelijk, het eten smaakt prima en kwam in een prettig tempo, je hoefde niet te lang te wachten maar werd ook de deur niet uitgejaagd. De rekening viel ook mee, de prijs/kwaliteitsverhouding was in orde. Reken op ca € 16,50 per hoofdgerecht en € 6 voor een voor- of nagerecht. Nu alleen die dressing nog!

Veggies On Fire

Beeklaan 385, Den Haag www.veggiesonfire.nl

9


Vegan band door Arina Banga

“Als we in Europa toeren is veganistisch eten meestal vanzelfsprekend” Een gesprek met veganistische bandleden van de band This Routine Is Hell “Toen ik van andere muzikanten hoorde waar je op moet letten als je veganist bent, dacht ik: het is zo makkelijk, dat kan ik ook!” Drie van de vier bandleden van de band This Routine Is Hell zijn veganist. Vegan Magazine praat met gitarist Bram van Montfort en bassist Boy Tillekens over toeren in het buitenland en de relatie tussen muziek en veganisme. Kennismaking met veganisme

Beide heren maakten via muziek kennis met het veganisme. “Op mijn zeventiende luisterde ik veel naar metalcorebands als Earth Crisis, die nummers hebben die over dierenleed gaan”, vertelt Boy Tillekens (23), bassist van hardcoreband This Routine Is Hell. Zo werd hij vegetariër, en een paar weken later volgde de overstap tot veganist. Dat was twee dagen voor kerst. “Tijdens het familiebuffet heb ik nauwelijks gegeten! Nu kan ik me het heel moeilijk voorstellen, maar in het begin at ik nog boter, want ik wist niet dat daar ook melk in zit.” Tot hij drie jaar geleden bij de band kwam spelen, kende de bassist geen andere veganisten, dus moest hij alles zelf uitzoeken. Bandgenoot Bram van Montfort (23), gitarist in This Routine Is Hell, werd op zijn twintigste veganist. Hij leerde het veganisme kennen toen hij in Neder­land kwam wonen en naar punk­optredens ging. Doordat zijn ouders ontwikkelingswerkers zijn, woonde hij tot ongeveer zijn vijftiende in Afrika en Zuid-Amerika en in die landen is er van vegetarisme of veganisme geen sprake. In de punk ‘scene’ ontmoette hij voor het eerst vegetariërs en veganisten en sprak met hen over hun beweegredenen. “Toen zij vertelden wat erbij komt kijken en waar je op moet letten, dacht ik: het is zo makkelijk, dat kan ik ook!” Op tour

In Nederland kan veganistisch eten dan misschien wel goed te doen zijn,

10

maar hoe gaat dat als je op tour bent? Bram geeft aan, dat veganistisch eten er in de meeste landen bijhoort. This Routine Is Hell speelt vaak in kraakpanden of op plekken die vroeger kraakpanden waren, en daar kiezen mensen bewust hoe ze leven. “Hierdoor is het eerder regel dan uitzondering dat er veganistisch voor bands gekookt wordt. Ook voor bands waarvan de bandleden wel vlees eten. Amerikaanse bands die in Europa optreden klagen daar soms over.” Afgelopen zomer toerden de mannen door Amerika. “Hoewel veganisme daar gangbaarder is, vooral onder jongeren, en de mensen er bekender mee zijn, is veganisme daar minder verbonden met punkmuziek”, zet Boy uiteen. Bands treden daar niet op in kraakpanden, maar in restaurants of bij mensen thuis. Of juist in hele grote venues. Bram vindt het lastig om een verklaring te geven voor dit opvallende verschil. “Punk en hardcore heeft daar minder met activisme te maken, dus kom je minder veganisten tegen rondom shows. Maar elke drie straten kwam je wel weer een vegetarisch restaurant tegen en mensen weten daar allemaal wat veganisme is. Misschien wel doordat Oprah Winfrey een tijdje veganist was!” In andere landen, zoals Portugal, waar de muzikanten afgelopen week nog waren, is dat heel anders. “Voorafgaand aan onze optredens werd vegan voor ons gekookt, maar degene bij wie we sliepen, kon het concept maar niet bevatten. Hij zei: ik heb kaas en melk

voor bij het ontbijt, dus dat komt wel goed. We hebben toen droog brood gegeten.” Verder vinden ze het soms lastig om in de supermarkt iets veganistisch te vinden. Bram: “Sommige producten zijn internationaal verkrijgbaar en altijd veganistisch, zoals Oreokoekjes [niet vegan in NL, red.]. Daar ga je dan naar op zoek in de winkel. Toch is het af en toe onhandig om te communiceren met mensen die niet zo goed Engels spreken en niet bekend zijn met onze manier van leven.” Veganisme uitdragen

In het dagelijks leven, los van This Routine Is Hell, komt het onderwerp veganisme zo nu en dan ter sprake. Bram vertelt dat hij zelf niet vanuit het niets over het onderwerp begint. “Als iemand er naar vraagt, leg ik uit wat het is en waarom ik het doe. Daarbij probeer ik mensen niet aan te vallen. Door mijn leven zelf zo in te richten, draag ik het op díe manier indirect uit.” Voor Boy geldt dit ook. Daarbij geeft hij aan dat hij zelf niet eens altijd zin heeft om erover te praten. “Als mensen er niet écht iets over willen weten, dan doe ik dat liever niet. Zoals laatst bij een meisje in de trein. Ze zei dat een beetje bont toch niet zo erg was. Zij wilde erover in discussie gaan, maar ik had geen zin om voor de duizendste keer uit te leggen wat er mis is met melk.” Bram geeft aan dat hij, hoewel hij iemand er nooit om zou veroordelen, soms juist het omgekeerde tegenkomt bij mensen met wie hij praat over veganisme: dat een persoon zich aangevallen voelt als hij over zichzelf vertelt dat hij veganist is. Hij vergelijkt het met een zwerver die om geld vraagt. “Mensen kunnen daar ook heel gepikeerd op reageren, terwijl zo’n man eigenlijk niks doet en alleen om wat geld vraagt. Toch ervaren voorbijgangers het soms als heel heftig.”


Oogkleppen

Als band kunnen de muzikanten veganisme niet uitdragen, aangezien drummer Boris Brouwer geen veganist is. Zanger Noam Cohen, die wel veganist is, zegt op een laagdrempelige manier wel eens wat over veganisme op het podium. “Hij bedankt bijvoorbeeld degene die veganistisch voor ons gekookt heeft.” Bram lacht: “Trouwens, gister verstuurde ik een pakketje met T-shirts van onze band en toen vond

op staat en ze zich daarmee verbonden voelen, terwijl ik wil dat het draait om onze muziek en alle andere dingen die wij uitdragen. Zo gaat ons nummer The Verve Crusade erover dat je geweld niet als oplossing moet zien.” Wel heeft de band nummers die over meer algemene thema’s gaan, die ook van toepassing zijn op veganisme. Gather Your Stones bijvoorbeeld, het eerste nummer van nieuwe plaat Howl, gaat over bewegingen die overal tegen zijn en hierdoor

Iedereen beslist zelf

ik het leuk om daar ‘Go vegan!’ op te zetten!” Sommige bands zetten het wat vagere ‘We support the vegetarian and vegan lifestyle’ in de hoezen van hun platen. In theorie kan dat ook als een band niet 100% vegetariër of veganist is, maar er wel op een bepaalde manier achter staat. This Routine Is Hell kiest er bewust voor dit niet te doen. Hoewel alle bandleden zo’n statement in grote lijnen ‘supporten’, is het niet iets waar iedereen ook echt voor staat. Bram vraagt zich bovendien af of het een meerwaarde heeft. “Straks kopen mensen onze shirts omdat er ‘vegan’

niet meer realistisch naar de maatschappij kijken. “Het lijkt alsof ze oogkleppen op hebben. Ze zijn zo bezig met rebelleren tegen de wereld, maar de keerzijde is: ze nemen er feitelijk niet meer echt aan deel.” Boy voegt hieraan toe dat het gevaarlijk kan zijn als je zo geobsedeerd bezig bent met hoe jij vindt dat de wereld eruit moet zien. “Veel mensen zijn tegen bont, maar als je om die reden verf op de bontjassen spuit, dan is weerstand tegen dierenrechten het enige wat je bereikt. Daarom heet dat nummer zo. Rebelleren is makkelijk, maar is vaak niet de oplossing.”

elkaar. “Stel dat ik vanaf nu nooit meer naar punkmuziek zou luisteren, dan zou ik gewoon veganist blijven.” Bram stemt hiermee in: “Je zou kunnen zeggen: de oorzaak dat ik juist de verhalen van díe personen bij concerten interessant en aantrekkelijk vond, zit ook in mij. Dierenleed is helaas relatief verborgen in onze samenleving en het helpt dan als je er via muziek of concerten mee in aanraking komt. Of je iets vervolgens iets doet met die informatie en bijvoorbeeld veganist wordt, dat beslist iedereen voor zichzelf.”

Bram en Boy vinden het lastig te beoordelen of ze veganist zouden zijn als ze nooit naar punk en hardcore geluisterd hadden. Wel onderschrijven ze de belangrijke rol die muziek had. Waar Bram bij concerten veganisten ontmoette, kon Boy zich goed vinden in de veganistische boodschap in de muziek die hij luisterde. Voor Boy staan de muziek die hij luistert en het feit dat hij veganist is los van

Rebelleren is makkelijk, maar is vaak niet de oplossing

11


ondernemers met idealen door Peter Kouwenhoven, foto’s It’s Organic

Vegetarische wijnen van IT’s Organic In het noorden van Italië liggen de Dolomieten, een karakteristiek gebergte, strak uitgesneden tegen de staalblauwe lucht. Kees Rooijers en zijn vrouw Quirine bezoeken het gebied regelmatig. Het is een prachtige, natuurrijke streek. Er zijn wijngaarden die, dankzij de Italiaanse zon, de geschikte grond en de Dolomieten die koude noordenwinden tegenhouden, fantastische wijnen opleveren. En niet alleen dat: het gebied levert ook biológische wijnen op. Kees en zijn vrouw zijn liefhebbers. Van de streek, van de mensen die er wonen én van de wijnen.

Er groeien pure vriendschappen, waarbij de wijn best een rol heeft gespeeld. Er wordt in die jaren regelmatig een kofferbak vol flessen mee naar huis genomen, voor eigen gebruik en voor vrienden en kennissen. Die kofferbak is altijd binnen de kortst mogelijke tijd leeg. Er volgen grotere hoeveelheden flessen, daarna een paar pallets vol en ook die vinden gretig afzet. Dan is het nog maar een kleine stap naar de opzet van IT’s Organic, een bedrijf dat biologische Italiaanse wijnen importeert en verkoopt. Kees is de

12

sjouwer die met flessen in de weer is en Quirine, die Italiaans gestudeerd heeft, vertaalt de teksten uit het Italiaans in fatsoenlijk Nederlands. Wat brengt een IT’er, als Kees Rooijers ertoe om biologische wijnen te gaan verkopen? Kees: “In de negentiger jaren kwamen we, en dat doen we nog steeds, in Italië, net over de Dolomieten, in Veneto en Piemonte, twee Italiaanse provincies. In Veneto ligt het bekende Venetië. We bezochten daar een aantal wijnboeren, dronken hun wijnen en waren verrast over de smaak, volheid

en de kwaliteit. Pure Italiaanse zon gevangen in een fles én biologisch! In die tijd waren biologische wijnen in Nederland nog iets bijzonders. Wij genoten ervan met volle teugen. Op een gegeven moment vroeg Vittorio, onze Italiaanse wijnboer én vriend ons of we die wijnen, waar we zo enthousiast over waren, niet in Nederland wilden gaan verkopen. Dat leek ons wel wat, zij het na enig nadenken. Vittorio zou zorgen dat de wijnen in Nederland arriveerden en wij, mijn vrouw en ik, zouden ze hier introduceren en verkopen. Inmiddels verkoopt IT’s Organic biologische wijnen van drie, kwalitatief goede, Italiaanse wijnhuizen en ben ik nog maar voor een deel werkzaam in de IT. Dat is goed te combineren omdat de verkoop via internet gewoon door kan gaan als ik met IT-werkzaamheden bezig ben. Het bleek dat, één restaurant uitgezonderd, vooral particulieren geïnteresseerd waren in


biologische wijnen. Bij de groothandel lachte men ons destijds uit, we werden weggehoond! Het duurde tot 2005 voor de ommekeer kwam. Nu staan ze vooraan om ook een graantje mee te kunnen pikken. Ik vind het leuk dat we aan die ontwikkeling ons steentje bij hebben kunnen dragen.” Vegetarisch en veganistisch?

Bij de aankoop van een fles wijn sta je er, als vegetariër en veganist, meestal niet bij stil dat lang niet alle wijnen, beter gezegd bíjna alle wijnen, níét vegetarisch of veganistisch zijn. Om wijnen te klaren, helder te maken, worden meestal dierlijke producten gebruikt. Daarover lees je niets op het etiket. Kees: “Ik ben zelf al jaren vegetariër. Dat is ook de reden dat ik destijds actief op zoek ben gegaan naar biologische wijnen waar géén dierlijke producten bij gebruikt worden om te klaren en dat is gelukt. Op onze site staat onder ‘vegetarische wijnen’ een overzicht van diervrije wijnen, en dat zijn er inmiddels een flink aantal. Ze zijn allemaal vegan gecertificeerd.”

Eurowijnen en omfietswijnen?

Nederlanders zijn vaak zuinig, geen wonder dat gidsen, zoals ‘Wijnen onder de vijf euro’ zo gretig aftrek vinden. Biologische wijnen zitten er over het algemeen niet tussen. Kees: “Nee, een biologische, kwalitatief goede wijn is niet te leveren onder de vijf euro. Als een biologische wijn een keer voor zo’n prijs aangeboden wordt dan gaat het niet om een wijn van een wijnhuis maar om een mix van overgebleven restanten, die handelaren voor een prik opkopen bij de wijnboeren. Die zijn blij dat ze er vanaf zijn en dat ze er nog wat voor krijgen. Die restpartijen worden gemixt en verkocht. Niet dat daar wat mis mee is maar de herkomst is onduidelijk. En omfietswijnen? Leveranciers moeten geld betalen om in het boekje te komen. Je kunt het min of meer als reclame­gids beschouwen.” Hoe zit het met sulfiet?

Kees: “In vrijwel iedere wijn zit sulfiet, maar in biologische wijnen is dat veel minder dan in de meeste gangbare wijnen. Wij krijgen regelmatig de reactie van klanten dat ze het zo plezierig vinden dat hun hoofd de volgende dag nog net zo helder is als de dag ervoor. Wanneer je van een biologische wijn tóch hoofdpijn krijgt heb je daar waarschijnlijk een bepaalde gevoeligheid voor.”

Nederlandse wijnen

De Nederlandse wijnbouw wordt steeds belangrijker. Natuurlijk maak ik van de gelegenheid gebruik om wijnkenner Kees Rooijers naar zijn mening over Nederlandse wijnen te vragen. Kees: ”Ik heb veel Nederlandse wijnboeren, ook biologische wijnboeren, langs zien komen. Ik heb de wijnen ook geprobeerd. In 2003, 2004 waren zij, naar mijn mening en smaak, nog niet goed genoeg, ze pasten ook niet binnen mijn productenpalet. Nu zijn ze veel beter, misschien nog niet zo goed als de betere Franse wijnen, maar met de wijnen uit Italië kunnen ze inmiddels wedijveren! Wat is een goede wijn?

Dierlijke middelen, waar moet je dan aan denken?

Kees: “Onder andere aan gelatine, vislijm en caseïne. In sommige landen rond de Middellandse Zee wordt ook wel runderbloed gebruikt, maar dat is in Europa verboden. Caseïne, het eiwit uit melkeiwit, zou voor vegetariërs nog wel acceptabel zijn, voor veganisten uiteraard niet. De middelen worden gebruikt om eiwitten, gisten en andere organische deeltjes uit de wijn te verwijderen. Dat gebeurt vooral om optische redenen, mensen willen geen troebele wijn, maar ook om bitterstoffen in de wijn te neutraliseren en om de wijn beter houdbaar te maken.”

dat er meer dingen een rol spelen. In de gangbare wijnbouw worden, in tegenstelling tot de biologische wijnbouw, kunstmest en chemisch-synthetische middelen gebruikt. Het kan best zijn dat residuen daarvan ook een rol spelen bij het krijgen van hoofdpijn! De smaak van wijnen zonder sulfiet is wat anders dan we gewend zijn, de houdbaarheid is ook korter.”

Sulfiet en hoofdpijn?

Sulfiet staat bekend als boosdoener als het om hoofdpijn gaat na een paar glazen wijn gedronken te hebben. ‘Hoofdpijnwijnen’ worden ze wel genoemd. Kees: “Het is duidelijk dat sulfiet een rol speelt bij het krijgen van hoofdpijn na een paar glazen wijn. Maar ik denk

Kees (peinzend): “Dat hangt van veel dingen af. Natuurlijk van je eigen smaak maar ook: op welke moment drink je hem? Op een mooie zomeravond? Bij een heerlijke veganistische of vegetarische schotel? Zomaar tussen­door? Er wordt trouwens steeds meer aandacht besteed aan de wijn-spijs-combinatie waarbij aangegeven wordt welke wijn je het beste wáár bij kunt drinken. De smaak van een gerecht is duidelijk óók van invloed op de smaak van de wijn.”

Meer weten over de vegan wijnen van IT’s Organic? Kijk op de website www.its-organic.nl onder het kopje vegetarische wijnen.

13


producten voor de biologische (moes)tuin

Boerengoed Wij verkopen: • meststoffen • bestrijdingsmiddelen • zaai- en pootgoed • gereedschappen • hulpmiddelen • tuinbouwmachines

Verzend ing door hee l Nederlan d

In ons assortiment o.a. • Maltaflor een zuiver plantaardige meststof op basis van mout N.P.K. 5-3-5 • Minerale mengmest gemaakt van chili en natuurfosfaat, beiden een minerale delfstof en vinasse. Dit is een restproduct van de spiritus-industrie • Mineraalmengsel 9-3-6 N.P.K. 9-3-6 • Mineraalmengsel 8-7-7 N.P.K. 8-7-7 Zaai- en pootgoed zijn Skal gekeurd (soms Demeter), de bestrijdingsmiddelen en de meststoffen zij toegelaten voor de biologische teelt. Wij hebben wederverkopers in diverse plaatsen. telefoonnr. 038-355 75 56 | www.boerengoed.nu V magazine mei druk.pdf 1 13/05/2013 16:33:13

hobbit = food for freedom

vanaf maart 2013: 2 merken worden 1 hobbit = food for freedom C

M

Y

N i e u w: patés, salades, dips, crèmes, burgers

CM

MY

CY

CMY

K

De Hobbit nv * Nij verheidslaan 7-9 * B-9990 Maldegem www.hobbit.be * info@hobbit.be

14


Recepten (BBQ) tekst & foto Marloes Polman m.m.v. Robert Nabbe

Groenteburgers met gegrilde maïs (voor 6 grote burgers) Burgers ½ ui, gesnipperd 1 teen knoflook, gesnipperd 1 el maïzena 125 ml water 1 bosje koriander of peterselie, fijn gehakt ½ paprika, zeer fijn gesneden 100 gr gemalen havermout 150 gr zwarte bonen 1,5 snee brood, fijn gekruimeld 1 el olie 1 el sojasaus 1 el chilipoeder

Burgers maken: Fruit de ui en de knoflook in een pan. Meng de maïzena met de 125 ml water in een kommetje. Voeg in een grote beslagkom alle ingrediënten samen. Gebruik een vork of een stamper om de bonen deels fijn de stampen en roer de ingrediënten nog eenmaal goed door. Voeg peper naar smaak toe. Vorm van het beslag 6 burgers. Op de barbecue bakken: bak de burgers op een bakplaat 15 minuten voor op 180 graden. Het voorbakken maakt dat de burgers stevig worden en niet uit elkaar vallen. Gril ze vervolgens op de barbecue tot ze mooi bruin zijn.

Gegrilde maïs maïskolven met blad bak water om te weken peper en zout veganistische boter

Mais op de barbecue: Week de maïskolven met blad minimaal 1 uur in een ruime bak water. Gril de maïskolven 20 minuten op de barbecue, of totdat de mais aan de binnenkant zacht wordt. Verwijder het blad en gril de maïs nog even op de barbecue. Serveer met peper en zout en/of met een klein klontje veganistische boter.

1 el oregano 1 el zout peper

15


Recepten (BBQ) tekst & foto Marloes Polman m.m.v. Robert Nabbe

Easy BBQ Tofu 1 blok stevige tofu 1 fles veganistische barbecuesaus ½ ui ½ paprika 1 courgette 2 el olie 1 teentje knoflook, geperst 1 tl oregano zout en peper satéstokjes

Snijd de tofu in 8 plakken. Leg deze tussen twee broodplanken en plaats een keukendoek onder de tofu om het vocht op te vangen. Laat de tofu minimaal 10 minuten staan om zoveel mogelijk vocht uit de tofu te krijgen. Snijd iedere plak tofu in 4 kleine blokken. Plaats de blokken tofu in een kom, en marineer de tofu rijkelijk met barbecuesaus. Laat dit minimaal 1 uur staan. Snijd de groenten in grove stukken en rijg deze met de tofu aan de satéstokjes. Meng de olie, knoflook, oregano, zout en peper, en strijk olie over de groenten

Di ervr iendelijke BBQ-spiezen

16

(voor 8 spiesen) voordat de spiesen de barbecue op gaan. Gril de spiesen totdat de barbecuesaus de tofu karamelliseert.


Recepten (BBQ) tekst & foto Jolijn Pelgrum (vegadutchie.nl)

1 l water 15 ijsblokjes sap van 2 citroenen 20 Hollandse aardbeien 15 grote muntbladeren (of 20 kleine muntblaadjes) 4 el ahornsiroop

IJskoude aardbeienmunt limonade (2 pers.)

Mix alle ingrediĂŤnten in de blender tot een egale limonade. Serveer in een mooi glas met een rietje!

IJsko ud de lekkerste! 17


Recepten (BBQ) tekst & foto Jolijn Pelgrum (vegadutchie.nl)

Zomerse bulgursalade met kruiden (voor 4 á 5 personen) 2 waterglazen bulgur* 2 waterglazen kokend water ½ waterglas olijfolie 2 witte uien 2 tenen knoflook 3 flinke el paprikapuree** 1 komkommer 2 Turkse paprika’s (zie foto) sap van 1 citroen 2 el granaatappelsaus 2 bosuitjes 1 tl pul biber*** 2 flinke handen vol munt en peterselie zout en peper

18

Giet het kokende water over de bulgur en laat het ongeveer 10 minuten staan, met de deksel op de pan (of volg de aanwijzingen achterop de bulgur verpakking op). Snijd de ui en de knoflook heel fijn. Verhit in een kleine pan wat olie, en bak de ui en knoflook vervolgens 2 minuten. Doe er de paprikapuree bij en bak nog eens 2 minuten. *

Mix in een pan of kom de bulgur, de salsa die je net gemaakt hebt, en de olijfolie, tot alles goed met elkaar vermengd is. Snijd de komkommer, paprika, bosui, munt en peterselie heel fijn. Mix het daarna met de granaatappelsaus, citroensap en pul biber door de bulgur. Breng op smaak met zout en peper en garneer met grote bladeren ijsberg­sla en warm brood.

Bulgur is te koop bij Turkse winkels en bij natuurwinkels. Eventueel kun je ook couscous gebruiken. ** Paprikapuree is ook te koop bij Turkse winkels. *** Pul Biber (peper-vlokken) is de Turkse naam voor gedroogde en gehakte milde of hete pepers (chilipepers). Vaak is dit ook een kruidenmix met ongeveer een vijfde zout, aangevuld met groenten- en kruidenextracten. Het is te koop bij Turkse winkels, maar eventueel kun je het in dit recept ook weglaten.


Sonett – zo goed Ö K O L O G I S C H

K O N S E Q U E N T

GOED: Sonett is gecertificeerd met het keurmerk STOP CLIMATE CHANGE. Dat is de hoogste standaard voor uitgebreide CO2-analyse en certificering. Het keurmerk garandeert de analyse van de hele onderneming met betrekking tot CO2-uitstoot en volledige transparantie van de CO2 veroorzakende processen. De analyse laat zien dat Sonett door verwarming en elektrische energie vrijwel geen CO2-uitstoot veroorzaakt. Meer informatie: www.sonett.eu

sonett so nett

e Certified C by Certisys

eco-control.com

stop-climate-change.de

Reg. by Vegan Soc. s

Vlees zonder vlees Lekker plantaardig BBQ-en met Wheaty! Een heerlijke vleesalternatief dat is gemaakt van biologisch tarwe-eiwit – met bite en een hartige kruidige smaak! *veganistisch *lactosevrij *eivrij * *biologisch BBQ Steak duo

Klaus Gaiser GmbH, Duitsland

www.wheaty.com

Anzeige_170x120_veganeGesellschaftNiederlande_008_05_Druckdatei.indd 1

Sausage Spiral

BBQ Mix

DE-ÖKO-003 EU/niet-EU Landbouw

19

08.05.2013 11:22:31


melk door RenĂŠe Janssen

Melk, goed voor elk? Melk. De witte motor. Melk moet, melk doet je goed. De meesten van ons zijn grootgebracht met het idee dat zuivel een onmisbaar onderdeel van ons dagelijks eetpatroon is. Wie overstapt naar een veganistisch dieet leert gelukkig al snel dat de benodigde eiwitten, calcium, vitamine D, en andere voedingsstoffen in zuivel ook in plantaardige voeding zitten, en dat zuivel daarmee op een gezonde manier te vervangen is.1 Maar betekent dat echt dat zuivel niet meer nodig is, of dat het zelfs beter voor je gezondheid is om het niet te consumeren? Wetenschappers zijn het daar niet allemaal over eens. Er zijn deskundigen die zuivel gezondheidshalve sterk aanraden, en ook deskundigen die zuivel juist sterk afraden. De werkelijkheid blijkt genuanceerd te zijn. Een overzicht van de bewijsvoering. Sterke botten

Voor een gezond botstelsel is het onder andere van belang dat je genoeg calcium en vitamine D (en in mindere mate kalium en magnesium) binnenkrijgt.2 Dit voorkomt een te lage botdichtheid, botbreuken en osteoporose. Deze voedingsstoffen zitten allemaal in zuivel. Betekent dit dat de consumptie van zuivel een positief effect heeft op je botten? Daarover zijn de uitkomsten van onderzoek erg verdeeld. Een meta-analyse*) uit 2000 concludeerde dat het merendeel van de studies geen statistisch verband liet zien tussen zuivelconsumptie en de gezondheid van het botstelsel.3 Van de overige studies liet een groter aantal een positief effect zien (zuivel is bevorderlijk voor sterke botten) dan een negatief effect (zuivel is slecht voor je botten). De positieve effecten werden voornamelijk gezien bij vrouwen onder de 30 jaar; bij mensen ouder dan 30 jaar leken de vooren nadelen van zuivelconsumptie even groot te zijn. Wat voor veganisten vooral van belang is, is of de eventuele positieve effecten van zuivelconsumptie voornamelijk terug te leiden zijn tot de hoeveelheid calcium en vitamine D die je ermee binnenkrijgt. Want als dat zo is, zou je ook zonder zuivel van deze voordelen kunnen profiteren, door ervoor te zorgen dat je deze voedingsstoffen op andere *) Als het gemaakt is met calciumsulfaat of calciumcarbonaat als stollingsmiddel (en niet met nigari (magnesiumchloride)).

20

wijze binnenkrijgt (en, in het geval van vitamine D, zelf aanmaakt door je huid aan de zon bloot te stellen). Verschillende studies onder zowel kinderen als volwassenen concluderen dat het positieve effect inderdaad aan calcium en/of vitamine D-consumptie toe te schrijven is, en niet aan zuivelconsumptie op zich.4 Als je calcium uit plantaardige bronnen haalt, kan dat voordelig zijn omdat het eten van meer groente en fruit de kans op osteoporose verlaagt5 en het eten van meer soja de kans op een heupfractuur voor vrouwen verlaagt.6 Een ander voordeel is dat een hoge inname van dierlijke eiwitten een negatief effect heeft op de mate waarop calcium in het lichaam wordt vastgehouden7 met negatieve gevolgen voor de botsterkte.8 Dit kan wellicht verklaren waarom er in landen waar de hoeveelheid zuivel en calcium in het dieet relatief hoog is, heupfracturen vaker voorkomen dan in landen waar weinig zuivel en zelfs weinig calcium wordt geconsumeerd.9 De Wereldgezondheidsorganisatie meent dat het negatieve effect van de dierlijke eiwitten het positieve effect van de calciuminname overstemt. Alsnog is een zekere minimumhoeveelheid calcium in het dieet erg belangrijk voor je botten. Hart- en vaatziekten en diabetes

Zuivel bevat relatief veel cholesterol, verzadigd vet en transvetten - allemaal stoffen die een rol spelen bij het ontstaan en verergeren van zowel hart- en vaatziekten als type 2 diabetes. Het lijkt

daarom weinig verrassend dat veganisten een veel lager risico op hart- en vaatziekten10 en type 2 diabetes11 hebben. Ook als omnivoren met een te hoge bloeddruk op een veganistisch dieet worden gezet, verbetert hun cardiovasculaire gezondheid binnen een jaar zodanig dat ze vaak kunnen stoppen met hun medicatie.12 En voor mensen die aan type 2 diabetes lijden kan het overstappen op een dieet zonder vlees en zuivel een effectieve strategie zijn.13 Betekent dit dat zuivel de kans op deze ziektes verhoogt? Niet per se. Veel studies vonden namelijk juist dat een hogere consumptie van magere zuivelproducten vaak samengaat met een lagere bloeddruk14 en een verlaagde kans op hartfalen en diabetes.15 Er is geen duidelijk verband gevonden tussen zuivelconsumptie en het risico op hart- en vaatziekten.16 Hoe komt het dan dat veganisten deze ziekten minder snel krijgen? Het verschil zit niet in de consumptie van zuivel maar in andere aspecten van het dieet: de lagere opname van cholesterol en verzadigd vet in het algemeen, de lagere BMI,17 de hogere consumptie van soja, voedingsvezels, foliumzuur en specifieke plantaardige micronutriĂŤnten die vermoedelijk een positief effect hebben op ons hart- en vaatstelsel,18 en wellicht de afwezigheid van vlees op zich.19 Hoewel een veganistisch dieet over het algemeen een goede bescherming en zelfs behandeling vormt voor hart- en vaatziekten en diabetes, komt dat niet door de afwezigheid van (magere) zuivelproducten. Kanker

Het effect van zuivelconsumptie op het ontstaan van kanker verschilt sterk per type kanker. Er is een verband tussen zuivelconsumptie en het ontstaan van prostaatkanker.20 Dit lijkt veroorzaakt te worden door het voorkomen van bepaalde groeihormonen en oestrogenen in melk (waaronder het hormoon IGF1) die onze stofwisseling verstoren.21 Een Europese studie liet zien dat mannen met de grootste hoeveelheden IGF1 in hun bloed, een dubbel zo grote kans hebben om prostaatkanker te krijgen.


21


Daarnaast vonden verschillende studies een verband tussen consumptie van lactose en het ontstaan van eierstokkanker.22 Een studie in Dene­ marken toonde aan dat vrouwen die meer dan twee glazen melk per dag dronken, bijna dubbel zo vaak eierstokkanker kregen als vrouwen die minder dan een half glas melk per dag nuttigden. Dit verband wordt echter niet in elke studie bevestigd, en lijkt alleen te gelden bij een relatief hoge consumptie van zuivel.23 In relatie tot borstkanker lijkt zuivel zowel gevaar als bescherming met zich mee te brengen, waardoor het risico uiteindelijk verhoogd noch verlaagd wordt. Een meta-analyse uit 2004 noemt als factoren die het risico op borstkanker kunnen verhogen: het verzadigd vet in sommige zuivelproducten (volle melk en kaas), verontreinigingen zoals pesticiden,

REFERENTIES 1 Messina, V.K., Burke, K.I., 1997. Position of the American Dietetic Association: Vegetarian diets. Journal of the American Dietetic Association 97: 1317-1321. 2 Ross, A.C., Manson, J.E., Abrams, S.A., Aloia, J.F., Brannon, P.M., Clinton, S.K., Durazo-Arvizu, R.A., Gallagher, J.C., Gallo, R.L., Jones, G., Kovacs, C.S., Mayne, S.T., Rosen, C.J., Shapses, S.A., 2011. The 2011 report on dietary reference intatkes for calcium and vitamin D from the Institute of Medicine: What clinicians need to know. Journal of clinical endrocrinology & metabolism 96(1):53-58. 3 Weinsier, R. L., Krumdiek, C.L., 2000. Dairy foods and bone health:examination of the evidence. American Society for Clinical Nutrition 72(3): 681-689. 4 Feskanich, D., Willett, W.C., Colditz, G.A., 2003. Calcium, vitamin D, milk consumption, and hip fractures: a prospective study among postmenopausal women. American Society for Clinical Nutrition 77(2): 504-511. Lanou, A.J., Berkow , S.E., Barnard, N.D., 2005. Calcium, dairy products, and bone health in children and young adults: a reevaluation of the evidence. Pediatrics 115:736-743. Feskanich, D., Willett, W.C., Colditz, G.A., 2003. Calcium, vitamin D, milk consumption, and hip fractures: a prospective study among postmenopausal women. American Journal of Clinical Nutrition 77: 504-511. Sonneville, R., Gordon, C.M., Kocher, M.S., Pierce, L.M., Ramappa, A., Field, A.E., in press. Vitamin D, Calcium, and Dairy Intakes and Stress Fractures Among Female Adolescents. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine. 5 Lin, P., Ginty, F., Appel, L., Aickin, M., Bohannon, A., Garnero, P., Barclay, D., Svetkey, L.P., 2001. The DASH diet and sodium reduction improve markers of bone turnover and calcium metabolism in adults. Journal of Nutrition 133: 3130–3136. Tucker, K.L., Hannan, M.R., Chen, H., Cupples, L.A., Wilson, P.W.F., Kiel, D.P, 1999. Potassium, magnesium, and fruit and vegetable intakes are associated with greater bone mineral density in elderly men and women. American Journal of Clinical Nutrition 69:727-736.

22

en groeihormonen zoals IGF1 waarvan bewezen is dat ze ook de groei van borstkanker bevorderen.24 Als mogelijke remmende factoren noemt de studie het hoge gehalte calcium en vitamine D in zuivel. Een meta-studie uit 2004 laat zien dat melk (maar niet yoghurt of kaas) het risico op darmkanker verlaagt, een effect dat volgens de onderzoekers ook grotendeels toe te schrijven is aan calcium en vitamine D.25 Conclusie

Uit wetenschappelijk onderzoek komt een tweeledig beeld van zuivel naar voren. Het verzadigd vet, cholesterol en hormonen in melkproducten lijken het menselijk lichaam vooral negatief te beïnvloeden, terwijl de positieve effecten hoofdzakelijk veroorzaakt worden door calcium en vitamine D. Het is dus zaak zuivel niet zozeer weg te laten als wel op 6 Koh, W., Wu, A.H., Wang, R., Ang, L., Heng, D., Yuan, J., Yu, M.C., 2009. Genderspecific associations between soy and risk of hip fracture in the Singapore Chinese health study. American Journal of Epidemiology 170(7): 901-909. 7 Abelow, B.J., Holford, T.L., Insogna, K.L., 1992. Cross-cultural association between dietary animal protein and hip fracture: a hypothesis. Calcified Tissue International 50(1): 14–18. Hegsted, M., Schuette, S.A., Zemel ,M.B., Linkswiler, H.M., 1981. Urinary calcium and calcium balance in young men as affected by level of protein and phosphorus intake. The Journal of nutrition 111 (3): 553–562. Kerstetter, J.E., Allen, L.H., 1990. Dietary protein increases urinary calcium. Journal of Nutrition 120 (1): 134–6. 8 Feskanich, D., Willett, W.C., Stampfer, M.J., Colditz, G.A., 1996. Protein consumption and bone fractures in women. American Journal of Epidemiology 143(5):472-79. 9 Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation. Human vitamin and mineral requirements. September 1998, Bangkok, Thailand. 10 Abelow, B.J., Holford, T.R., Insogna, K.L., 1992. Cross-cultural association between dietary animal protein and hip fracture: a hypothesis. Calcified Tissue International 50:14–18. Spiller, G.A., 1991. The Meditteranean Diet in Health and Disease. New York: Nostrand Reinhold. Phillips, R., Lemon, F., Beeson, L., Kuzma, J., 1978. Coronary heart disease mortality among Seventh-Day Adventists with differing dietary habits: A preliminary report. American Journal of Clinical Nutrition 31:191-198. Chang-Claude, J., Frentzel-Beyne, R., Eilber, U., 1992. Mortality pattern of German vegetarians after 11 years of follow up. Epidemiology 3: 195-401. Thorogood, M., Mann, J., Appleby, F., McPherson, K., 1994. Risk of death from cancer and ischaemic heart disease in meat and non-meat eaters. British Medical Journal 308: 1667-1671. Ernst, E., Pietsch, L., Matrai, A., Eisenberg, J., 1986. Blood rheology in vegetarians. British Journal of Nutrition 56:555-560.

Thorogood, M., Carter, R., Benfield, L., 1987. Plasma lipids and lipoprotein cholesterol concentrations in people with different diets in Britain. British Medical Journal 295: 351-353. Jenkins, D., Popovich, D., Kendall, C., Vidgen, E., Tariq, N., Ransom, T., Wolever, T., Vuksan, V., Mehling, C., Boctor, D., Bolognesi, C., Huang, J., Patten, R., 1997. Effect of a diet high in vegetables, fruit, and nuts on serum lipids. Metabolism 46:530-637. 11 Tonstad, S., Butler, T., Yan, R., Fraser, G.E., 2009. Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of Type 2 Diabetes. Diabetes Care 32(5):791-796. 12 Lindahl, O., Lindwall, L., Spangberg, A., Stenram, A., Ockerman, P.A., 1984. A vegan regimen with reduced medication in the treatment of hypertension. British Journal of Nutrition 52:11-20. 13 Snowdon, D. A.; Phillips, R. L., 1985. Does a vegetarian diet reduce the occurrence of diabetes? American Journal of Public Health 75(5): 507–512 Jenkins, D.J., Kendall, C.W., Marchie, A., Jenkins, A.L., Augustin, L.S., Ludwig, D.S., Barnard, N.D., Anderson, J.W., 2003. Type 2 diabetes and the vegetarian diet. American Journal of Clinical Nutrition 78: 610S–616S.  Nicholson, A., Sklar, M., Barnard, N., Gore, S., Sullivan, R., Browning, S., 1999. Toward Improved Management of NIDDM: A Randomized, Controlled, Pilot Intervention Using a Lowfat, Vegetarian Diet. Preventive Medicine 29 (2): 87. Barnard, N.D., Cohen, J., Jenkins, D.J., TurnerMcGrievy, G., Gloede, L., Jaster, B., Seidl, K., Green, A.A., Talpers, S., 2006. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care 29 (8): 1777–83. McCarty, M., 2002. Favorable impact of a vegan diet with exercise on hemorheology: implications for control of diabetic neuropathy. Medical Hypotheses 58 (6): 476–486. McCarty, M., 2005. The low-AGE content of low-fat vegan diets could benefit diabetics ? though concurrent taurine supplementation may be needed to minimize endogenous AGE production. Medical Hypotheses 64 (2): 394–398.


een verstandige manier te vervangen in je dieet. En dat is niet vanzelfsprekend, zo blijkt uit het feit dat de melkdrinkers in bovenstaande studies doorgaans meer calcium en vitamine D binnenkrijgen dan diegenen die minder of geen zuivel consumeren. Ook in studies naar het eetpatroon van ervaren veganisten blijkt dat, hoewel zij een relatief hoge inname hebben van veel vitamines en mineralen, de hoeveelheid calcium en vitamine D in het dieet nog al eens te wensen overlaat.26 Bladgroenten en tofu2) zijn voorbeelden van plantaardig voedsel dat van nature rijk is aan goed opneembaar calcium.27 Ook bonen, amandelen, gedroogde vijgen en vooral sesamzaad (inclusief 2)

Als het gemaakt is met calciumsulfaat of calciumcarbonaat als stollingsmiddel (en niet met nigari (magnesiumchloride)).

Risérus, U., Willet, W., 2009. Dietary fats and prevention of type 2 diabetes. Progress in Lipid Research 48(1): 44-51. 14 Wang, L., Manson, J.E., Buring, J.E., Lee, I., Sesso, H.D., 2008. Dietary intake of dairy products, calcium, and vitamin D and the risk of hypertension in middle-aged and older women. Hypertension 51:1073-1079. Engberink, M.F., Hendriksen, M.A.H., Schouten, E.G., van Rooij, F.J.A., Hofman, A., Witteman, J.C.M., Geleijnse, J.M., 2009. Inverse association between dairy intake and hypertension: the Rotterdam Study. American Society for Nutrition 89(6):1877-1883. Alonso, A., Buenza, J.J., Delgrado-Rodriquez, M., Martínez, J.A., Martínez-González, M.A., 2005. Low-fat dairy consumption and reduced risk of hypertension: the Seguimiento Universidad de Navarra (SUN) cohort. American Society for Clinical Nutrition 82(5):972-979. 15 Soedamah-Muthu, S.S., Ding, E.L., AlDelaimy, W.K., Hu, F.B., Engberink, M.F., Willett, W.C., Geleijnse, J.M., 2011. Milk and dairy consumption and incidence of cardiovascular diseases and all-cause mortality: dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. American Society for Nutrition 93(1):158-171. Elwoord, P.C., Pickering, J.E., Givens, D.I., Gallacher, J.E., 2010. The consumption of milk and dairy foods and the incidence of vascular disease and diabetes: an overview of the evidence. Lipids 45(10): 925-939. 16 German, J.B., Gibson, R.A., Krauss, R.M., Nestel, P., Lamarche, B., van Staveren, W.A., Steijns, J.M., de Groot, L.C.P.G.M., Lock, A.L., Destaillats, F., 2009. A reappraisal of the impact of dairy foods and milk fat on cardiovascular disease risk. European Journal of Nutrition 48(4):191-203. Tholstrup, T., 2006. Dairy products and cardiovascular disease. Current Opinion in Lipidology 17(1): 1-10. 17 Appleby, P.N., Davey, G.K., Key, T.J., 2002. Hypertension and blood pressure among meat eaters, fish eaters, vegetarians and vegans in EPICOxford. Public Health Nutrition 5(5): 645-654. 18 Makoff, R., Dwyer, J., Rocco, M.V., 1996. Folic acid, pyridoxine, cobalamin, and homocysteine and their relationship to cardiovascular disease in end-stage renal disease. Journal of Renal Nutrition 6:2-11.

tahin) bevatten veel calcium, maar een kleiner percentage hiervan wordt opgenomen. Voor voldoende calcium is het daarnaast nodig om verrijkte producten en/of supplementen te consumeren, menen veel diëtisten gespecialiseerd in veganisme. Kies dus bijvoorbeeld voor een sojadrink die verrijkt is met calcium en vitamine D, en overweeg een multivitamine- of calcium-supplement. Ga uit van een benodigde calciumbehoefte van 700 à 1000 mg per dag. Omdat we in Nederland op een redelijk hoge breedtegraad wonen en de meeste mensen tegenwoordig weinig buiten zijn, hebben veel mensen – ongeacht hun dieet – een groot deel van het jaar een tekort aan vitamine D. Zelfs als je relatief vaak buiten bent, moet je rekening houden met het feit dat de hoeveelheid UV-B straling (benodigd voor vitamine D productie in de huid) van oktober tot

en met april verwaarloosbaar klein is. Het gebruik van met vitamine D verrijkte producten (margarine, sojamelk) en/ of een supplement is in de wintermaanden daarom voor iedereen aan te raden. Met voldoende calcium en vitamine D in je dieet is melk niet onmisbaar. Integendeel: in een maatschappij waar hart- en vaatziekten en kanker de twee grootste doodsoorzaken zijn28 en het aantal diabetes-patiënten fors aan het toenemen is,29 helpt een zuivelvrij dieet je om verzadigd vet en cholesterol te weren en meer voedingsstoffen te consumeren die je beschermen tegen deze ziekten.

19 Steffen, L.M., Kroenka, C.H., Yu, X., Pereira, M.A., Slattery, M.L., Van Horn, L., Gross, M.D., Jacobs Jr., D.R., 2005. Associations of plant food, dairy product, and meat intakes with 15-y incidence of elevated blood pressure in young black and white adults: the Coronary Artery Risk Development in Young Adults (CARDIA) Study. American Journal of Clinical Nutrition 82: 1169-1170.

E., Ng., W.G., 2000. A case-control study of galactose consumption and metabolism in relation to ovarian cancer. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention 9:95-101.

Kestin, M., Rouse, I.L., Correll, R.A., Nestel, P.J., 1989. Cardiovascular disease risk factors in free-living men: Comparison of two prudent diets, one based on lactoovovegetarianism and the other allowing lean meat. American Journal of Clinical Nutrition 50:280-287. 20 Glade, M.J., 1997. Food, nutrition and the prevention of cancer: a global perspective. Nutrition 15 (6): 523–6. Chan, J.M., Gann, P.H., Giovannucci, E.L., 2005. Role of diet in prostate cancer development and progression. Journal of Clinical Oncology 23(32): 8152–60. 21 Voskuil, D.W., Vrieling, A., van’t Veer, L.J., Kampman ,E., Rookus, M.A., 2005. The insulin-like growth factor system in cancer prevention: potential of dietary intervention strategies. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention. 14:195-203. Young, N.J., Metcalfe, C., Gunnell, D., Rowlands, M.A., Lane, J.A., Gilbert, R., Avery, K.N., Davis, M., Neal, D.E., Hamdy, F.C., Donovan, J., Martin, R.M., Holly J.M., 2012. A cross-sectional analysis of the association between diet and insulin-like growth factor (IGF)-I, IGF-II, IGF-binding protein (IGFBP)-2, and IGFBP-3 in men in the United Kingdom. Cancer Causes Control 6:907-917. Gonzalez, C.A., Riboli, E., 2010. Diet and cancer prevention: Contributions from the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC) study. European Journal of Cancer 46:2555-2562.

Meer weten? Op www.veganhealth.org/ articles/bones vind je betrouwbare informatie over het belang van calcium en vitamine D, en hoe je als veganist voldoende binnenkrijgt.

Larsson, S.C., Bergkvist, L., Wolk, A., 2004. Milk and lactose intakes and ovarian cancer risk in the Swedish Mammography Cohort. American Journal of Clinical Nutrition 80:1353-1357. Faber, M.T., Jensen, A., Søgaard, M., Høgdall, E., Høgdall, C., Blaakaer, J., Kjaer, S.K., 2012. Use of dairy products, lactose, and calcium and risk of ovarian cancer - results from a Danish case-control study. Acta Oncoogica 51:454-464. 23 Genkinger, J.M., Hunter, D.J., Spiegelman, D., et al., 2006. Dairy products and ovarian cancer: A pooled analysis of 12 cohort studies. Cancer: Epidemiology, Biomarkers, Prevention 15:364. Larsson, S.C., Orsini, N., Wolk, A., 2005. Milk, milk products and lactose intake and ovarian cancer risk: A meta-analysis of epidemiological studies. International Journal of Cancer 118(2): 431-441. 24 Moorman, P.C., Terry, P.D., 2004. Consumption of dairy products and the risk of breast cancer: a review of the literature. American Journal of Clinical Nutrition 80(1): 5-14. 25 Cho, E., Smith-Warner, S.A., Spiegelman, D., et al., 2004. Dairy foods, calcium, and colorectal cancer: A pooled analysis of 10 cohort studies. Journal of the National Cancer Institute 96(13):1015-1022. 26 Sanders, T.A.B., 1988. Growth and development of British vegan children. American Journal of Clinical Nutrition 48:822-835. Larsson, C.L., Johansson, G.K., 2005. Young Swedish vegans have different sources of nutrients than young omnivores. Journal of the American Dietetic Association 105:1438-1441.

Farlow, D.W., Xu, X., Veenstra, T.D., 2009. Quantitative measurement of endogenous estrogen metabolites, risk-factors for development of breast cancer, in commercial milk products by LC-MS/MS. Journal of Chromatography B 877:1327-1334.

27 Messina, V.K., Burke, K.I., 1997. Position of the American Dietetic Association: Vegetarian diets. Journal of the American Dietetic Association 97: 1317-1321.

22 Cramer, D.W., Greenberg, E.R., TitusErnstoff, L., Liberman, R.F., Welch, W.R., Li,

29 Nationaal Kompas Volksgezondheid, 2013.

28 CBS Doodsoorzakenstatistiek, 2010.

23


V-nieuws door Armande van Doesburg

V-nieuws

Kyra’s Kitchen

Mooie diervriendelijke sandalen

De sandalen en slippers van Nomadics zijn handgemaakt, 100% diervriendelijk, licht en comfortabel in gebruik, praktisch in iedere omgeving te dragen, vervaardigd van het superzachte en zeer duurzame recyclebare polyprotouw, kleurvast en wasmachineproof, fairtrade geproduceerd in Nicaragua en de VS en 85% van het productieafval wordt gerecycled naar Cradle to Cradle producten. Aan alle mensen werkzaam bij Nomadic State of Mind wordt een eerlijk loon betaald en de grote droom is om flinke groei door te maken zodat er nog meer werkgelegenheid en betere leefomstandigheden gecreëerd kunnen worden. Prijs sandalen € 39,95. Zie www.nomadics.nl of Vegalife (Amsterdam) of Terschellinger zeemanshandwerk Terschelling).

CoYo kokosyoghurt

Kyra’s Kitchen is een geweldig vegan kookboek geschreven door Kyra de Vreeze. Het boek begint met algemene voedingsinformatie. Je leert welke voedingskeuzes je kunt maken bij de 10 meest voorkomende klachten zoals hoofdpijn, overgewicht, slapeloosheid, hormonaal, griep etc. Het boek bevat 50 pure, plantaardige en meestal glutenvrije recepten. Het zijn hele originele recepten en makkelijk te maken, voorzien van mooie foodstyle foto’s. Kyra (1980) geeft ook workshops en lezingen en ontwikkelt verrassende recepten, concepten en events. Alles op het gebied van food, health en lifestyle. Zo gaf ze bijvoorbeeld een workshop vegan koken voor Nederlandse koks bij het drie sterren restaurant Librije. Prijs € 17,95. Zie verder kyradevreeze.nl/blog/

Zachte, romige, stevige yoghurt gemaakt van kokos. Kokos bevat gezonde verzadigde vetten. Wel aan de prijs, maar je hebt na een paar lepels genoeg. Heel vol van smaak. Erg lekker met cruesli en fruit. Echt een aanrader! In 2012 won dit product een Food Magazine award. Verkrijgbaar in de smaken naturel, ananas, mango, bes en choco (allemaal hmmmmmm). Prijs € 2,99 per 125 ml, €5,99 per 250 ml en €7,- per 400 ml. Verkrijgbaar bij Unlimited Health Amsterdam en Haarlem. Zie www.coyo.com.au. Life food

Raw food wordt in Duitsland en in heel Europa steeds populairder. Bewijs hiervoor is het succesverhaal van het bedrijf Lifefood. Toen Tereza Havrlandova het bedrijf vijf jaar geleden oprichtte in Praag had ze waarschijnlijk geen idee dat het bedrijf zo snel zou groeien. Vandaag levert Lifefood raw food producten in 15 Europese landen. Alle producten van Lifefood zijn raw food en ze zijn biologisch geproduceerd. Lifefood voedingsmiddelen zijn veganistisch en glutenvrij. Het assortiment varieert van verschillende zaden en kruidencrackers, zoete kokoskoekjes, appelsesamrolletjes tot allerlei varianten raw chocolate. Gezond en dus boordevol vitaminen, gezonde vetten en enzymen omdat het niet boven de 40 graden verhit is geweest. Op veel plaatsen te koop. Type je postcode in en je ziet zo waar je voor deze producten terecht kan: www.lifefood.nl/waar-te-koop.html of bestel via www.lifefood24.nl.

24


V-nieuws Eetbare bloemen

Wat leuk als je in de lente en zomers buiten wandelt en onderweg wat madeliefjes en paardenbloemblaadjes plukt die je s’avonds verwerkt in je salade. Maak zelf bv eens paardenbloem’honing’. Het recept staat in Eetbare planten, bloemen en zaden uit de vrije natuur. Beschrijving van 49 bos-, duin- en weide­ planten en hun culinaire mogelijkheden, François Couplan. Prijs € 14,95.

Duurzame visagist op de fiets

Bio vegetarische lunchroom De Mooije Benjamin

Deze vegetarisch biologische lunchroom en tevens delicatessenzaak heeft voor veganisten veel mogelijkheden. Het vierhonderd jaar oude pand zorgt er voor dat je de tijd vergeet. De hoge plafonds en rustieke ruimte maken De Mooije Benjamin ook een heerlijke plek voor allerlei concerten en activiteiten. Eén van de activiteiten is dat je op vrijdagmiddag tussen 12:00-15:00 uur kan genieten van hand-, voet- of gezichtsmassage (€ 12 per kwartier) met natuurlijke verzorgingsproducten, terwijl je op je bio lunch wacht. Ook worden er lezingen en workshops en inspiratieavonden georganiseerd. Aanrader deze locatie! Adres: Gedempte Oude Gracht 46, Haarlem, zie www.demooijebenjamin.nl Unlimited Health Haarlem

Wil je weten welke make up en/of verzorgingsproducten goed bij jouw gezicht of huidtype passen? Neem dan contact op met Marloes. Op de fiets komt ze naar je toe en ze kan je adviseren op het gebied van duurzame, milieu- en diervriendelijke make up en/of gezichtsverzorging . Dit in een straal van 5 km vanuit de binnenstad van Den Haag. De verschillende producten zijn per mail te bestellen en worden als je in Den Haag woont of werkt, gratis bij je afgeleverd. Buiten Den Haag worden producten tegen betaling per post verzonden. Een uur advies van Marloes kost € 65. Zie www.visagistopdefiets.nl Santé Bio Pine Apple & Cocos Bodymilk

Wat is het fijn om jezelf in de zomer te verwennen met smeersels in typische zomerse geuren. Santé heeft een heerlijke bodymilk op basis van ananas en kokos. Een extra portie vochtigheid komt van de combinatie van bio camellia-olie en bio schisandra. Smeer je van top tot teen in en je huid voelt daarna lekker zacht en geurt lichtjes. Prijs: € 6,95. De bijpassende douchegel is € 5,95. Verkrijgbaar bij de natuurwinkels of bij webshops als lievernatuurlijk.nl of shopwiki.nl.

De gespecialiseerde raw en vegan food winkel Unlimited health zat al in Amsterdam. Nu is er ook sinds 1 maart een vestiging in Haarlem geopend aan de Barrevoetstraat 9 en zal er nog een vestiging op korte termijn open gaan in Laren. De raw food taarten zijn er erg lekker. Ook kun je allerlei healthy vegan food krijgen. Je kunt er even gaan zitten voor een healthy snack of shake of een glaasje gefilterd water.

Superpannen

Als je in de keuken bezig bent met het bereiden van je vegan recepten is het fijn als je goede pannen hebt. Zoals bak- en wokplannen in verschillende formaten die geen giftige stoffen afgeven tijdens het bakken zoals gewone anti-aanbakpannen. Die milieuvriendelijk zijn en dus PTFE en PFOA vrij. Ze kunnen in de vaatwasser en zijn te gebruiken op gas, keramische/halogeen kookplaten en elektrisch, induction, maar niet in de oven. Dergelijke pannen zijn o.a. verkrijgbaar bij Blokker voor een betaalbare prijs (€ 12,95-€ 17,99).

Leuke blogs

www.visie-in-voeding.nl/blog Door Giovanna Gomersbach. Mooie recepten uit liefde voor het leven, kwaliteit en schoonheid van de natuur www.elle.nl/eten/blog/Vegan-Videoblog Door Kyra de Vreeze. De vegan hapjes die ze maakt zien er prachtig uit, smaken overheerlijk en zijn ook nog megagezond. Handig is dat ze in filmpjes laat zien hoe het moet. thekindcook.com Melanie is een professionele kok uit Australië. Ze is overgegaan naar een plantaardig dieet en sindsdien is haar passie voor koken veel sterker geworden. Veel leuke recepten voor allerlei momenten van de dag.

25


8-granenkoekjes in handige meeneemverpakking De 8-granenkoekjes bevatten zoals alle koekjes van Billy’s Farm géén riet-en bietsuiker. Ze zijn gezoet met natuurlijke suikers uit graan en fruit. Door de rijke vulling en vele granen zijn ze prima van smaak.

Verkrijgbaar in 5 soorten: muesli, chocolade, rozijn, amandel en cranberry. Spelt is als hoofdgraan gebruikt aangevuld met haver, quinoa, gerst, kamut, rogge , mais en gierst. www.billysfarm.nl

• healthfood restaurant • biologische kwaliteit • lunch & diner • diverse salades &

belegde broodjes • vruchten- en groentesap • elke dag veganistisch menu en natuurlijk heerlijke vegetarische maaltijden • open: elke dag van 12.00 tot 22.00 uur

26

Het Vegan logo is een geregistreerd handelsmerk en staat op producten die geen enkel dierlijk ingrediënt bevatten en niet met hulpstoffen van dierlijke oorsprong zijn bereid noch op dieren zijn getest. Het is inmiddels al op ruim 1000 producten te zien. Het logo is tevens verkrijgbaar voor bijvoorbeeld cateraars en restaurants. Ook het Vegan logo op uw producten of in uw restaurant? Neem contact op met de Nederlandse Vereniging voor Veganisme: 06-5 243 39 31 of info@veganisme.org

Nederlandse Vereniging voor Veganisme


column De Verbazing door Lysan van Winden

Europa en de stieren Europa is stiekem steeds strengere regelgeving op voedselgebied aan het invoeren - zo langzaam dat er geen haan gaat kraaien wanneer dat ei eenmaal gelegd is. Want terwijl dit voorjaar in Nederland meer moestuinen dan ooit zijn ingezaaid, is er in Brussel een wet in de maak die het consumeren van zelf geteelde gewassen strafbaar stelt. Enthousiaste hobbytuinders kunnen zich namelijk allerlei ongezonds op de hals halen waar de voedselindustrie met haar strenge eisen ons tegen wil beschermen. De burger is een onmondige peuter geworden die alles in zijn mond stopt wat hij te pakken krijgt. Een radijsje zo uit de grond… dat is een potentieel gevaar. Dat moet eerst bespoten, bestraald, driemaal in ijswater gewassen en in plastic verpakt worden. En vervolgens van een houdbaarheidsdatum voorzien. Zijn Cup-aSoup en Red Bull veiliger dan zelf geteelde pompoen en prei? Ik denk er het mijne van. Maar het wordt link dat hier te beweren, want Europa maakt het ook steeds makkelijker om iemand die gezondheidsclaims publiceert fikse boetes op te leggen. Zelfs als je de

ste studiedag in een bomvolle universiteitslift werd gevraagd: “Dag meisje met je appelwangetjes, zullen wij een huppeldansje maken?” Vooral toen de omstaande ouderejaars keken of ze dit doodnormaal vonden. Algauw ontdekte ik dat de spreker op de faculteit Godgeleerdheid werkte en bekend stond onder de naam ‘Huppeltje’. Nog regelmatig zag ik hem door een gang huppelen, soms een pirouette makend met zijn hand sierlijk boven het hoofd gekruld. Wat hij precies uitspookte in zijn functie heb ik nooit kunnen achterhalen. Kwaad kon het kennelijk niet. Niet zoals moestuintjes opeens de volksgezondheid schijnen te bedreigen. Mijn gezonde appelwangetjes kunnen binnenkort ook wel vraagtekens op gaan roepen. Volksgezondheid is een lastig thema. Want als het volk echt gezond is, derft de medische industrie inkomsten. Dat is nadelig voor de economie, de oppergodgeleerdheid van onze tijd. Bovendien, wat verstaan we eigenlijk onder gezond? Ik denk dan aan mijn perkamenten

Een radijsje zo uit de grond is een potentieel gevaar draak steekt met andermans bewering loop je dat risico al! Als ik hier binnenkort beweer dat je van spinazie sterk wordt, ben ik in overtreding. Europa was ooit een mooi meisje dat zich liet verleiden door een als stier vermomde oppergod. Vandaag de dag is Europa gevoeliger voor de charmes van kloonstier Herman dan voor gezond verstand. Mijn vertrouwen in de wetenschap kreeg al lang geleden een flinke knauw, toen mij op mijn eer-

bovenbuurvrouw van 93 die (tweehoog zonder lift!) dagelijks gaat wandelen. “Elke middag een glaasje sherry,” verklapte ze me laatst, en haalde een met stier gesierde fles uit haar boodschappentas. “En ik kook ook niet altijd, hoor,” ging ze verder, “ik eet vaak gewoon een boterhammetje met kaas, dat is toch ook gezond!” Ik had het hart niet te zeggen hoe ik daarover denk. Trouwens, binnenkort mag ik dit niet eens meer straffeloos citeren!

27


famous vegan, tekst en foto door Renée Janssen en Creative Commons afbeelding Pythagoras

Famous Vegan: Pythagoras We kennen zijn stelling allemaal: a2 + b2 = c2. De Griek Pythagoras (570 – 495 v. Chr.) was een begaafd wiskundige, astronoom en filosoof. Hij was de eerste die voorstelde dat de aarde rond was. Ook legde hij de grondbeginselen van de akoestiek en bedacht hij de muzieknoten die wij nu nog steeds gebruiken. Maar naast wetenschapper was Pythagoras ook de leider van een religieuze groepering die mededogen jegens dieren predikte. Hij geloofde dat naast de mens ook alle dieren een ziel hebben, en dat deze ziel steeds opnieuw herboren wordt. Wie in een vorig leven een koe was, kan in dit leven een mens zijn, en in het volgende een vis. Alle dieren zijn dus gelijk aan de mens, redeneerde Pythagoras, en zo moeten ze dan ook behandeld worden. Eens wedde hij met een visser om zijn vangst, dat hij het aantal vissen in het net juist kon raden. Na het winnen van deze weddenschap liet hij de vissen weer vrij in het water. Zelfs van dieren verwachtte Pythagoras dat ze zich ethisch gedroegen. Hij vroeg een wilde beer om zich niet zo agressief te gedragen, en voerde het gekalmeerde dier daarna gerst en eikels. Een os werd op dezelfde manier

zelfs wollen kleding verboden, en deze lessen zou hij de rest van zijn leven gevolgd hebben. In plaats van wol droeg Pythagoras linnen en zijn schoeisel was niet van leer, maar van papyrus. Ook ging hij liever niet om met slagers en jagers. Pythagoras en honderden van zijn meest trouwe volgelingen (de mathematikoi) vermeden de meeste dierlijke producten, al aten ze wel graag honing als ontbijt en misschien bevatte hun dieet ook wat kaas. Vlees eten was volgens de mathematikoi niet alleen onethisch, het zou ook je vermogen tot spirituele vooruitgang blokkeren, en je sneller gewelddadig tegenover andere mensen maken. Pythagoras’ biografen schrijven dat hij onder andere graag een op hummus lijkende pasta at, gemaakt van gerstemeel en kikkererwten, met daarin maanzaad, sesamzaad, zeeui, asphodelusbloemen, de bladeren van kaasjeskruid en honing. Tegen de dorst nam hij onder andere de zaden

van vlees destijds toch controversieel. De meeste mensen aten uit armoede bijna nooit vlees, maar juist daarom had het een belangrijke rituele betekenis – wat kon je anders offeren om de goden tevreden te stellen? Vlees afwijzen was niet alleen schoppen tegen de gevestigde orde, maar ook kritiek leveren op diepgewortelde religieuze overtuigingen. Vegetarisme was ook toen

Dierenfiguurtjes gemaakt van deeg als offer voor de goden verzocht om op te houden een veld met bonen te vertrappen. We zullen nooit helemaal zeker weten of Pythagoras geheel vegetarisch at, omdat hij zelf geen geschreven werken heeft achtergelaten. Maar na zijn dood hebben veel andere grote denkers, onder wie zijn volgelingen, geschreven over zijn idealen en dieet. Bijna allemaal schreven ze dat hij nooit vlees at of dieren offerde. Pythagoras studeerde in zijn jonge jaren bij Egyptische priesters die vlees en

28

van komkommer, rozijnen, korianderbloemen en postelein. Naast vlees en vis vermeden de Pythagoriërs ook bonen en alcohol. Het avondeten bestond meestal uit gierst- of gerstbrood met rauwe of gekookte groenten. Eén bron vertelt dat Pythagoras door het kiezen voor deze simpele, vleesloze maaltijden zijn hele leven slank en energiek bleef. Hoewel er meerdere vegetarische sektes bestonden in het Oude Griekenland en Egypte, was de afwijzing

al een kenmerk van radicale denkers, en dat bracht risico’s met zich mee. Eén van zijn volgelingen schreef daarover: “Oh Pythagoras, help mij, want we worden vervolgd voor de leefregels waarvan u de ontdekker bent en ik de nederige volger. Want de aarde geeft alles wat de mens nodig heeft en diegenen die tevreden zijn met deze creatie komen niets tekort, want sommige vruchten kunnen ze nemen van de aarde en andere winnen ze van haar ploegvoren. De aarde verzorgt de mensheid al naar gelang de seizoenen. Maar deze mannen zijn doof voor de kreten van


moeder Aarde, zij slijpen hun mes tegen haar kinderen om zichzelf te kleden en te voeden.” In oud-Griekse toneelstukken wordt vooral spottend gesproken over de ‘miserabele Pythagoriërs’ en hun meelijwekkende dieet: ze verzamelen “zielige stukjes ziltige kruiden”, en “kauwen op het grootste stuk roetachtige gerstekoek dat ze voor een halve penning kunnen krijgen”. Pythagoras trok zich er gelukkig niets van aan. Hij las de toekomst niet uit

de ingewanden van geofferde dieren, maar uit de patronen die trekkende vogels in de lucht vormden en uit de bomen en het landschap. Zelf offerde hij gerstekoeken, honing, kruiden, specerijen, wierook en dierenfiguurtjes gemaakt van deeg. In de eeuwen na Pythagoras volgden vele grote Griekse en Romeinse denkers zijn voorbeeld, en weigerden uit ethisch oogpunt dieren te eten. Onder hen waren invloedrijke mensen,

zoals de Griekse filosofen Porphyrius en Plutarchus (beiden schreven essays over dierethiek), en de Romeinse filosoof Seneca, adviseur van keizer Nero. Voordat de term ‘vegetarisme’ bedacht werd, heette dit dan ook het ‘Pythagorisch dieet’. Bronnen: The Heretic’s Feast: a history of vegetarianism door Colin Spencer, en daarin genoemde referenties

‘Klassieke’ recepten Gerstehummus 120 g kikkererwten, gekookt 80 g gerstemeel 1 handje verse kaasjeskruidbladeren 1 el tahin 1 el maanzaad 1 lente-uitje (of 20 g gewone ui) 1 teentje knoflook 2 tl zoetstof* 1 el citroensap 1-3 el olijfolie zout en peper

Pureer alle ingrediënten met een blender of staafmixer. Tip: Bladeren van kaasjeskruid kun je kopen bij de kruidenspecialist of zelf in het wild plukken. Je kunt het in dit recept ook vervangen door een handje verse spinazie.

Gerstekoek met een oud-Griekse salade (2 pers.) Voor de gerstekoek:

Voor de salade:

Voor de dressing:

200 g gerstemeel

200 g waterkers of postelein

2 el olijfolie

¼ tl zout

½ venkelknol

1 el citroensap

3 el zoetstof*

1 bosje radijsjes

1 el (appel)azijn

2 el olijfolie

1 wortel

2 tl dille

ca. 80 ml water

1 komkommer

2 tl koriander

Meng de zoetstof en olie met het meel en het zout. Voeg geleidelijk het water toe en kneed tot een zacht deeg. Laat 10 minuten rusten op een koele plek. Rol het deeg dun uit en snijd er met een vormpje grote ronde koeken uit. Bak 15 minuten op 200 °C. Deze koeken zijn het lekkerst als ze nog warm zijn. * in de oudheid gebruikte men honing, agave is een goede vervanger.

zout en peper

Deze groenten en kruiden werden al in het oude Griekenland gegeten. Snijd de venkel, radijsjes en komkommer in kleine stukjes. Rasp de wortel. Doe alles met de waterkers of postelein in een schaal. Meng de ingrediënten voor de dressing en giet deze over de salade.

29


Advertenties Aloe Vera Zuivere Aloe Vera (96%) te koop. Andere Aloe Vera drank is 2% of iets meer. Wonderplant in vele culturen. Ook andere producten met Aloe Vera en andere geneeskrachtige planten te koop. Bij mij bestellen is bij een erkende veganistische distributeur bestellen. Voor dierenliefhebbers: ook voor door het voer van alle dieren. Aloe Vera bevat 200 verschillende essentiële stoffen. Site: www.larabos.myflpbiz.com, mail: larabos@live.nl. K-A-A-A-A-A-A-A-S! Zet je kaasverslaving gewoon voort met de plantaardige kazen in de webshop van Veggiedeli. No Muh van Vegusto en Wilmersburger in een range van smaken, je hoeft niets te missen! Natuurlijk nog veel meer 100% plantaardig lekkers op www.veggiedeli.nl! Plantaardig shoppen bij Veggiedeli Liefhebbers van smaak, bite en uiterlijk zoals die van vlees en vis vinden veel van hun gading bij www.veggiedeli.nl. Verder: ‘kaas’, chocopasta’s, ‘honing’, kruiden, mayo’s, eivervangers, gebak, koek, repen, koffiemelk, rawfood, nootjes, snoep, ijs, chocola, hartige snacks, BBQworstjes, alles 100% plantaardig! Vakantieadres Ruime kamers in de Franse Pyreneeën in oud stenen boerenhuis met uitzicht op beboste vallei. € 60 per kamer (2 pers.), € 50 voor 1, € 70 voor 3. Inclusief biologisch, veganistisch ontbijt, veganistisch avondeten op aanvraag. Frans en Engels gesproken. Sue & Trevor, Le Guerrat, F-09420 Rimont, Frankrijk. Tel. 0033 561963703, lequerrat@aol.com. Contact met andere vega’s! Op www.vegadates.nl kom je in contact met mensen die net als jij bezig zijn met een (meer) plantaardige lifestyle. Schrijf je gratis in! Berichten ontvangen/ beantwoorden is gratis. Volledig lidmaatschap v.a. 3,29 p.m. (bij jaarlidmaatschap). Dit jaar diverse events, doe je mee? Adopteer een dier Adopteer een dier op afstand en steun daarmee alle dieren in permanente dieren­opvang Stichting Melief. Meer info? Kijk op www.stichtingmelief.nl Advertentie plaatsen? Voor leden en donateurs NVV gratis, voor anderen € 10. Commerciële advertenties € 20 (of een heel jaar voor € 60). Neem hiervoor contact op met de NVV via info@veganisme.org.

30

Vega Chinees restaurant ‘De Oude Plek’ Pliniusstraat 18, Rotterdam (Lombardijen). Dagelijks geopend: 16.00-22.00 uur. tel. 010-432 74 20, www.deoudeplek.nl.

Groningen Fietsen, wandelen of een bustocht door de fraaie stad Groningen onder leiding van een deskundige gids? Bel (050) 309 07 57 of zie: www.henkbakker.nl.

Ledenpasvoordeel Als lid van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme krijg je op vertoon van je ledenpas bij onderstaande adressen voordeel, zoals korting of een gratis drankje. Zie onze website voor meer informatie: www.veganisme.org/de-vereniging/ledenpasvoordeel.

Voordeel bij eten en drinken Alchemist Garden • tea room, juice&smoothy bar, rawfood restaurant, healthshop, Amsterdam (gratis drankje) Angel Food • vegetarisch huiskamerrestaurant, Oldeholtpade (10% of gratis toetje) Baklust • lunchroom, Den Haag (5%) Bangkok City • Thais restaurant, catering, workshops, Gouda (10% aan tafel) Bla Bla • vegetarisch restaurant, Groningen/Rotterdam (10% max. 4) Deshima • lunch service en take-away; opleiding en lessen macrobiotiek, Amsterdam (gratis drankje) Eat at Jo’s (in de Melkweg) • eetcafé/restaurant, Amsterdam (gratis drankje) Eetstee, de • vegetarisch restaurant, Amersfoort (10% max. 2) Fine Fresh Food • biologische lunchroom, take away, Den Haag (10%) Happy Herbi • catering, taarten, bonbons, huiskamerrestaurant, Hoorn (zie site) Hof van Twello • restaurant, theetuin, streekwinkel, cursussen, Twello (1 glas appelsap) Il Mediterraneo • restaurant, catering, kookworkshops, Etten-Leur (gratis drankje) Kapitein Haak • familierestaurant, Leidschendam (10%) Komkommertijd • veganistisch All-You-Can-Eat Buffet, Gent België (10%) Loving Hut • veganistisch restaurant, Maastricht (10%) Loving Hut Express • veganistisch snackwagentje, Amsterdam (zie site) Maoz • vegetarisch falafel restaurant, take away, Leiden (10%) Maoz • vegetarisch falafel restaurant, Nijmegen (idem studentenkaart) Natuurlijk Smullen • biologische snackbar, Amsterdam (5%) Primavera • pop-up restaurant, wisselende locaties (gratis drankje) Surabaya • Indisch restaurant, Middelburg (gratis drankje) TerraZen Centre • vegan restaurant; lymfe-massage, Amsterdam (gratis drankje) The Golden Temple • vegetarisch restaurant, Amsterdam (15%)

Voordeel bij andere producten en diensten: Biocosmetica • webwinkel: cosmetica en persoonlijke verzorging (10%) Bureaubewust • webwinkel en winkel: kantoorartikelen, kleding, cadeau’s, Utrecht (zie site) De Olijke Olifant • veganistische vakantie(weken), Kranenburg Duitsland (5%) Eco Beauty Shop • webwinkel voor cosmetica en persoonlijke verzorging (10%) EN& • webwinkel voor schoenen (10%) Happy Heels • webwinkel en winkel: schoenen, Rotterdam (10%) In Motion • eco veggie&vegan B&B, Bertrée-Hannut België (5%, zie voorwaarden) Lush • webwinkel en winkel met ruim assortiment producten voor de persoonlijke verzorging, diverse plaatsen (huidadvies, proefpakketje) Nomadics • webwinkel: sandalen (10%) Sincero • webwinkel en winkel: dames-, heren- en kinderkleding, Utrecht (10%) SoloBioMooi • webwinkel: cosmetica en persoonlijke verzorging (10%) Sunfood Coaching & Raw Kids • adviesburo voor natuurlijke voeding en gezondheid, Amsterdam (10%) Toryumon Tattoo • tatoeages, Gent België (5%) Treehugger • webdesign, webapplicaties, mobiele apps, video, advies, campagne, catering, Zeist (zie site) V-Catering • catering en thuisbezorgservice van Indaas vegetarisch/veganistisch, Nijmegen (5%) V-Life Energy • voedingsadvies voor veganisten en vegetariërs, Den Haag (5%) Valinor B&B • vegan B&B Kranenburg, Duitsland (5%) Vegadates • online dating, voor liefde én vriendschap (zie site) Vega-Life • webwinkel en winkel: met ruim assortiment (o.a. schoenen, kleding, info, veg. slager producten), Amsterdam (zie site) Veggie 4U • vegetarische supermarkt, Den Haag (5%) Verreveld, ’t • vegan B&B, Londerzeel België (5%)


DIERVRIJE RECEPTEN

% 0 0 1

GRATIS BIJ NIEUW LIDMAATSCHAP * LOS TE KOOP VOOR SLECHTS €10

MEER OVER HET BOEKJE ZELF:

MEER OVER HET LIDMAATSCHAP:

Het boekje “500 vega gerechten” toont op fraai geïllustreerde wijze hoe je heerlijke, 100% vegan gerechten klaar kan maken. Het kan goed dienen ter inspiratie voor een zelf te bereiden maaltijd en is ook uitermate geschikt om cadeau te doen. Hiermee informeer je anderen hoe ze op eenvoudige wijze 100% plantaardig kunnen koken. Het maakt ze tegelijk duidelijk hoe rijk gevarieerd (en lekker!) een vegan maaltijd kan zijn.

Leden van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme krijgen: - 4x per jaar het VEGAN magazine - Een speciale ledenpas waarmee u bij bedrijven en restaurants voordeel krijgt - Korting op activiteiten NVV - Inspraak en stemrecht binnen de vereniging

Omdat wij heerlijke, plantaardige voeding sterk willen promoten bieden wij je het boekje aan voor de normale winkelprijs én zijn de verzendkosten voor onze rekening.

Nieuwe leden kunnen als welkomstgeschenk kiezen uit een GRATIS exemplaar van het boekje “500 vega gerechten” (wel bijdrage in verzendkosten) óf een waardebon van € 7,50 van VEGA-LIFE.

MELD JE AAN OF BESTEL OP WWW.VEGANISME.ORG


ICEM BV ‘s GrEEEEWEE TT TTTT CG NEEuWErkErk E/d IJssEE TTTTTTTTTTTTTTTT EEEEEEEEEEEEEE WWWWWWWWWWWWW

VEEEEEEEE BErEsEEEEE TTd TTTT CA REttErdEE TTTTTTTTTTTTTTT EEEEEEEEEEEEEEEEEEE WWWWWWWWWWWWWWWWWW


VEGAN Magazine nr. 97 - zomer 2013