Page 1

The Swiss Re

100

200

200

HOLSTEIN

OL

R.

1526 Vadianus (1484-1551) reforms church 1529, Forest cantons form a Christian Union, allied with Hapsburg Austria

L. Zug Nalb ZUG Lengenfeld LUCERNE Langenlois Pupping Stratzing SCHWYZ Glarus St Oswald Anzbach GL ARUS Neuhofen Bern St Christophen 1528 Haller Ybbs UNTERWALDEN Steyr reforms church Chur Kammer St Peter Ollersbach

R O O MF R ISB O UER G Inn

V A U D

R.

Lausanne

R I J K

URI

Part 2

G R I S O N S

BORMIO

L. Geneva

Koningsbergen DENEMARKEN

N OPORRUDI SZ EE NE

ône Rh

Kopenhagen

HERTOGDOM AQUITANIË (DEEL VAN ENGELAND)

POMMEREN

CHABLAIS

Clermont 1182/83

ZWITSERSE CO N F E D E R AT I E

Lyon 1177

Danzig

TICINO

R hô ne R.

GENE VA

Sion

Geneva

Dongo 1536-8 Farel and Calvin reform church

on a square pattern with the church at the centre. Residents led a rather regimented li separated from the ‘corruption’ of the wide society, in a system that has been criticized for its paternalism and regimentation.

The Jesuits set up around thirty of these reservations, known as ‘Reductions’, which included hospitals, schools, and provision for entertainment and work. Sites for these Reductions were chosen for their healthy climate and proximity to water, and planned

.

H E I L Fribourg I G E

BOURGONDIË

The Jesuits introduced a controversial method of protecting Native Americans from exploitation. Between 1583 and 1605 they created a system of self-sufficient native reservations that offered a settlement and refuge for the Guarani Indians of Paragua and Brazil who had been enslaved by the Spanish colonists. Although colonists opposed this policy, Philip III of Spain aided the Jesuits by means of subsidies and legal measures. This venture later became so successful that the Spanish government no longer needed to subsidize it.

APPENZELL ST GALL

15 mm

The Reformation Wall, Geneva: (left to right) Guillaume Farel, Jean Calvin, Theodore Beza, John Knox.

nR

jn

Ri

St Gall

B E R N

1536 Viret reforms church

CHIAVENNA VALTELLINA

V A L A I S

SAVOY

KONINKRIJK Miles Bergamo 1218 0 20 30 10 Verona VENETIË Legnano 1199

Gruaro

L. Maggiore L. Como

KONINKRIJK

041 JESUIT REDUCTIONS 04 jESUIT REDUCTIONS IN PARAGUAY

VENICE

map 4

contrary to Christian teaching, and from native population and Emperor Charles HONGARIJE LOMBARDY Elbe UR Ronco Frans I en Karel V maken allebei IERLAND Cerea Asunción G 1514 he spent his life campaigning for their V attempted to protect their rights, the Jesuit ‘Reduction’ Pavia Turijn 1210 aanspraak op Artois voor BRANDENBURG O BRUNSWIJK en Vlaanderen rights. He worked tirelessly in Spain and the colonists ignored the rules laid down by Valence c1235 Po 1203 Berlijn Piacenza 1192/97 VERENIGDE Pinerolo Spanish colonies to improve conditions for the distant government. In view of the PROVINCIÈN Gourdon c1240 Montélimar Embrun 1198 Gar Münster HEILIGE ENGELAND Amsterdam POLEN on Modena Native Americans, often encountering fierce appalling way in which they were treated, MAAGDENBURG 76 AtE NlUAAs o f t h e e u r o p e A n rFaenza e f o r m At i o n s C A LV I N I S M S P R E A D S 77 POLEN Wittenberg Montcuq Parisot Bagnols G 1206 MÜNSTER Genua Rijn ROOMSE opposition. A few other priests and laymen it is surprising many Native Americans did Bollène IEK Londen Agen BL Najac D U I T S L A N D Leipzig Orange LUSATIA Sisteron PU Ales also came to the natives’ defence. convert to Christianity: it was claimed more P A R A G U A Y St Antonin RIJK Od Moissac c1230 Keulen Carpentras I S Gent Keulen Uzes VORSTENDOM Nimes e O HESSE SAKSEN lb T r than one million were baptized between Corbarieu e Avignon SILEZIË Dresden Albi REN c1204 SILEZIË SPAANSE SERVIË DE PROVENCE Florence 1206 AN NEDERLANDEN Auch 1198 1524 and 1531. However, clearly enthusiastic jesuit missions Arles 1198 HANAU LA Santa María de Fe Mainz Lavaur Montpellier NASSAU voor1199 Toulouse c1225 Aix 1198 missionaries overestimated their success. As they went to America, Africa, and Asia Santa Rosa Jésus REPUBLIEK P A U S E L I J K E 1530: Lutheranen bieden Santa Ignacio Guazú Praag Hautpoul Frankfurt BOHEMEN Avignonet Karel V Confessie van STAAT A D R I A T I S Moreover CHE Mainz LUXEMBURG conversion was often superficial; in search of converts, Jesuit priests often Santiago FLORENCE Corpus OPPER Trinidad Augsburg aan GASCOGNE BOHEMEN Aigues-Vives Narbonne c1190 PALTS Pa ra n a R . MORAVIË PALTS Itapua San Ignacio Mini Trier 1204 R iv many ‘converts’ had minimal understanding travelled in Spanish and Portuguese ships Beziers Z E E Santa Cosmé y Damian E ier Se Loreto . 1194 de J MORAVIË ine Parijs N A V A R R A Neurenberg Do of their new faith. Frequently the result was in search of new colonies and new riches. yR Larnat I L Santa Ana nau Wenen ua Corrientes Candelaria Urug syncretism, with pre-Christian practices They endowed their converts with their Mártires Augsburg WÜRTTEMBERG San José ORTH Frans I en Karel V maken San Carlos Straatsburg Augsburg and beliefs surviving and mingling with own enthusiastic brand of Catholicism. allebei aanspraak op Wenen 1529 HONGARIJE OOSTENRIJK BEIEREN Apóstoles San Javier Hertogdom Bourgondië Azores. REPUBLIEK K O N I N K R I J K ABoedapest RAGON TLANTIC ChristianSPAIN tradition. The Jesuits played a leading role in the Wenen HERTOGDOM GRAAFSCHAP Concepción Santa María PORTUGAL (1431) GENUA OOSTENRIJK München BOURGONDIË BOURGONDIË Rio Nantes the Spanish treated the natives conversion of Brazil and Paraguay, and, Lisbon Generally Do San Angel Ij Bazel ATLANTISCHE nau Valencia INam bound by the Salzburg C E A Rome San Nicolás San Luis u i Lerida CHAROLAIS CATALONIË as inferior, and although in 1536Mone bishop with the Dominicans, Franciscans, and Trente Rio de Janeiro 1179I have quoted Zürich OTTOMAANSE Scriptures P ACIFIC San Juan SALZBURG K O N I N K R I founded JK EDIT O C E A A NSTIERMARKEN M I D D E L L A N D S E Z E E Santo Tomé Mohacs 1526 Enear a college to train native priests led the Church of Rome in a VENETIË R R A N E A NAugustinians, O CEAN Sao Paolo Madeira (1419) San Lorenzo EA Tarragona TIROL S and my conscience is Mijlen F R A N K R I J K R I J K Milaan NAPELS ZWITSERSE CONFEDERATIE San Miguel 0 200 100 1198 Mexico City, the Spanish laity repudiated the period of rapid overseas expansion between San Borja (MOSLIMMINDERHEID) KARINTHIË captive to the Word of FRANKRIJK Venetië Santiago Is. (MINDERHEID VAN CALVINISTEN/HUGENOTEN) God. I cannot andCanary I will concept of native clergy. A few Spanish priests 1550 and 1650. Almost all of Mexico, Central 0 50 150 100 Buenos Aires Cairo Hormuz Grens van het Heilige Roomse Rijk not recant anything, since La Cruz Genève protested, best known of whom was Bartolomé and South America, along with a large part In the fifteenth century, Portuguese Kilometers 1516: Karel uitgeroepen Ottomaanse VENETIË Cape Bojador CARNIOLA U S OUTH Katholiek it is neither safe nor right tot Karel I van Spanje Turken Genua Milaan Yapeyú de Las Casas (1484–1566), whose father had of the population of the Philippines, became A TL ANTIC Miles Avignon made a series of SAHARA DESERT Toulouse explorers 0 50 10 to go against conscience. andLuthers Spanish O CEAN R. Venetië L. Superior Frans I en Karel V Florence ence Quebec sailed with Columbus on his second voyage. adherents of the Roman Catholic Church by awr OT TOMAANSE maken allebei St L May GodCape helpBlanc me. W Anglicaans NE NCE Arguin PAUSELIJKE NOORD IA 0 50 100 1611 aanspraak op Milaanby RA De Las Casas became convinced the current these means at this time. N O VA F exploratory voyages, later emulated Ontariomeer Michiganmeer 1640 Kilometers RIJK STAAT S COT I A AMERIKA TI mARTin LuTHeR NAVARRA Calvinistisch/gereformeerd L. Erie S entreatment of Native Americans was evil and SC INDIASE Goa Arlington eg Zwingliaans T E R R I TO R I Ë N sailors from the maritime states of GenoaRome HE Genua Richmond Cape Verde Is. (1455) a San Francisco Aden CORSICA lor ee Co ess Santa Fe Moravische minderheid ZE nn Te Calicut E andAR Venice. In 1415, the Portuguese AGON Los Angeles Teruggewonnen door katholieke kerk GUINEA El Paso 1566 A D R I AT ISS CPHAE N J E NAPELS Barcelona Baton Tucson NOORD110 At l A s o f t h e e u r o p e A n r e f o r m At i o n s JESUIT REDUCTIO Rouge Orthodox 1519: Karel V door paus St Augustine de captured Ceuta, Morocco, and subsequently San New Orleans ATLANTISCHE Napels ZEE Antonio gekroond tot keizer van Elmina Madrid 1514 Islamitisch 1566 OCEAAN Heilige Roomse Rijk PIEDMONT

r de

ne

AR

RE

E de ier Riv

R

A

G

Pa

R.

ay

gu

FO

Veroverd door Karel V Grens van het Heilige Roomse Rijk

La Tampico

1483

San Juan

PUERTO RICO

1500

ANTILLEN

1566

Caracas

1511 Darien

1639

Panama NEW GRANADA Medellin Santa Fé de Bogotá Cali

Mozambique

Evenaar

PERU

Major Portuguese voyages

e

Belem

Recife 1580

B R A Z IL IË ZUID AMERIKA

1549

Santa Cruz

Salad

Rio de Janeiro Sao Paolo

Santa Maria

o

Santiago

Córdoba Buenos Aires

ZUIDATLANTISCHE OCEAAN

Montevideo

Bahia Missie van karmelieten Missie van kapucijnen Missie van jezuïeten Missie van franciscanen Missie van augustijnen Missie van dominicanen Missie van sulpicianen Missie van mercedariërs

Sao Luís Fortaleza

1535

Cape of Good Hope

zo n

Espiritu Santo

1551

Kreeftskeerkring

Ama

Manaus

S T I L L ETristão 1441, 1443 Nuño OCEAAN Cuzco Diogo Cão (1484-6) La Paz Pêro da Covilhã (c. 1487-90) Bartolomeu Dias (1487-8) Vasco da Gama (1497) Pedro Cabral (1500) 1568

Tim Dowley

1500

Quito

Paraguay

in Europa

Edinburgh

Santo Domingo NEW SPAIN

Guatemala

1000

0 500 1000 1500 Kilometers

HISPANIOLA

1533

Oaxaca

Mosselbaai

500

CUBA

1589

Mexico City

Port Nolloth

Miles 0

M E X ICO

INDIAN OCEAN

Para na

Door vererving verkregen door Karel V

La Paz

Mombasa

Benguela

ATLANTIC OCEAN

ID A

SOUTH

Porto Seguro

FL OR

an Gr Rio

Reformatie in Europa

LIË

Steenbokskeerkring

Malindi

KONGO

Mississip pi

RN

SICI

SOUTH AMERICA

ru

ri ssou Mi

LI

. al R

AFRICA R.

do

R

CA

Atlas van de

D

D E N E M A R K E N Kopenhagen The Portuguese capital, Lisbon, now became a major trading centre with the East. Meanwhile Portuguese sailors continued Another outstanding seaman, Afonso de to press southward. The daring voyage of Danzig Albuquerque (c. 1453–1515), laid the basis of Bartolomeu Dias (c.Frans 1451–1500), I en Karel V makenwho allebei in IERLAND aanspraak op Artois empire, taking Goa in India in 1510, Malacca 1488 rounded the Cape of Good Hope on en Vlaanderen in 1511, and Hormuz on the Horn of Arabia the southern tip of Africa, disproved the HEILIGE ENGELAND POLEN in 1515. These conquests evolved into a long-held belief that India was inaccessible ROOMSE Londen network of strategic Portuguese trading ports from the Atlantic Ocean. Finally in 1497 LUSATIA 016 GERMAN KNIGHTS WAR 04 RIJK Od I S Gent er lb since the Portuguese rather than colonies, Vasco da Gama 1460s–1524), having andKeulen T O the Given the revolutionary nature of(c. Lutheranism and political EN e SILEZIË Reconomic THE GERMAN KNIGHTS’ WAR 1522–23 map 16 DE AN tensions ofrounded the time, it is notCape, surprising that the Reformation sooncoast became marked by A had neither the men nor the resources the continued along the L Mainz violence and extremism. The German Knights’ War of 1522–23, in which members of 1530: Lutheranen bieden required to establish a colonial empire. of East Africa and with the help of a pilot the lower nobility – some of them strong supporters of Luther – rebelled against the BOHEMEN Route of von Sickingen and Knights Karel V Confessie van Augsburg aan authoritiessailed in south-west Germany, was quickly crushed. Retreat of von Sickingen across the Indian Ocean, reaching MORAVIË R iv Advance of forces of Hesse E ier Se Parijs d J ine eD in to1498. Advance of Archbishop of Trier and his forces As medievalCalicut society began crumble, the Revolt on I

Dias and da Gama

NOORDZEE

Catholic Reform and Counter-Reformation

‘Reducties’ (reservaten), vanaf 1610 gesticht door jezuïeten

Demarcatielijn: Verdrag van Tordesillas, 1494

Mijlen 0

500

0 500 Kilometers

1000

1000

1500

Rijn

V

AR

E de ier Riv

Before the Reformation

Part 3

au

Wenen

Holy Roman Empire boundary

Rh

The German Knights’ War PORTUGAL

YE

SARDINIË

ra g u ay R.

Rijn

V

A

VO

PORTUGAL

r

SA

Atlas van de Reformatie

GEN

Z E E

As Governor of the Order of Christ, Oran the Portuguese Prince Henry the Navigator (1394–1460) funnelled much of this organization’s wealth into scientific, commercial, and religious expeditions, with the ultimate aim of circumnavigating Africa. In 1434 a ship dispatched by Prince Henry passed the much-feared Cape Bojador, at that time regarded as the boundary of the knowable world. Having rounded this cape after a decade of trying, Henry’s caravels reached the Senegal River in 1436 and Cape Blanc, at the southern Part 1 limits of the Sahara Desert, in 1441. In 1444 one of his captains landed the first boatload of African slaves in Portugal, an ominous precedent. Progressing gradually further south, Portuguese sailors rounded Cape Verde in 1445, reaching Sierra Leone in 1457, the Gold Coast in 1471, and the Congo River in 1482. In 1490 Portuguese explorers worked their way up the river and BR ANDENBURG BRUNSWIJK-WOLFFENBÜT TEL convertedMAAGDENBURG to Christianity the king of the KongoMaagendburg Empire. H

Een kaart doet meer dan in beeld brengen; een kaart onthult betekenis. Een kaart verbindt hier met daar, en werpt een nieuw licht op begrippen waarvan je niet wist dat ze verband met elkaar hebben. Reif Larsen

INDIA

Tunis

Algiers

Dit boek toont in 60 kaarten hoe de beweging van de reformatie opkwam en zich daarna in Europa voltrok, met alle impact op de rest van de wereld. Naast heldere, bondige teksten ter toelichting, geeft een complete tijdlijn van 1302 tot 1689 een handig chronologisch overzicht van gebeurtenissen. Een onmisbaar hulpmiddel bij het bestuderen van oorsprong, achtergrond, opkomst en verspreiding van de protestantse en katholieke reformatie, en de reacties erop. 0 100 200 300 Kilometers

O

Frans I en Karel V maken allebei aanspraak op Napels

L L A N D S E I D D E

Granada

200

map 11

e Tib

RIN

Balearen

Sevilla

Mijlen 0 100

N

A

HO N

HA

Toledo

Taag

012 PORTUGAL VOYAGES EAST 07 PORTUGUESE VOYAGES OF DISCOVERY TO THE EAST

China and India were vital to European trade in the Middle Ages. However the rise of the Ming dynasty (1368–1644) brought to an end Mongol control of China and southern Asia, closing off access to much of Asia for European merchants. At around the same time, the growth of Muslim power in the Middle East following the collapse of the Crusader kingdoms made land travel to India increasingly uncertain and hazardous. These changes helped stimulate sustained attempts by Europeans to reach India by sea.

Portuguese Voyages of Discovery

OT

Lissabon

a R.

40

20 Kilometers

ra n

Milaan voor01206

Vienne 1198

Pa

Hamburg

Con go

NB

Rhône

DE

Tussen 1350 en 1650 ging de kerk in West-Europa door een proces van bestuurlijke, ethische en dogmatische hervormingen die ons continent wezenlijk veranderd hebben. Dit proces ging gepaard embarked on the progressive discovery of met conflicten tussen aanhangers van de middeleeuwse kerk en gelovigen die ervan overtuigd the West African coast. Iberian ships driven waren dat ingrijpende vernieuwing noodzakelijk was. Daarbij ontstond er onenigheid over de off these coasts discovered Atlantic islands such as Madeira, the Azores, and the Cape wijzen waarop deze hervormingen tot stand zouden moeten komen en tussen de aanhangers van M Verde Islands, which were then explored verschillende godsdiensten. and colonized. 246,05 mm

Rivier de D ona u

Neuchâtel

NEUCHATEL L. Neuchâtel

Besançon 1248

L. Constance

THUR GAU

ZURICH B ASEL Aarau Statue of Francisco Zurich 1522-25 Zwingli AARGAU Regensburg c1262 reforms church Pizarro, Trujillo, SOLOTHURN Drosendorf L. Zurich Caceres, Spain. Solothurn

R.

Jonvelle 1218

Lo ire

MECKLENBURG

BREMEN

bs

1528-9 Oecolampadius reforms church

1530 Farel reforms church

ZEE

Edinburgh

NOORDZEE

Niet alleen het ‘wanneer’, maar juist ook het ‘waar’ geeft inzicht in onze geschiedenis.

B A LT I S C H E

D E N E M A R K E N

300

D ou

B A V A R I A

Constance

Basel

Reformation

0 100 Kilometers

SCHAFFHAUSEN

Catholic canton Zwinglian or Calvinist canton Mixed religious allegiance Forest cantons

Straatsburg1212

KONINKRIJK FRANKRIJK

Dowley

Mijlen 0

Metz 1200

Toul

De Reformatie in kaart

Mainz 1233

In

M oe

Se in e

l ze

THE REFORMATION IN SWITZERLAND H O L Y R O M A N E M P I R E map 26

in Ma

Eerste waldenzen Eerste geregistreerde concentratie van waldenzen Schola van waldenzen Politieke scheidslijnen anno 1360

194 mm

R hin e

16,25 mm

15 mm

194 mm

France. They made slow progress at first because they were fiercely opposed by the authorities. Calvinism was initially strongest in Antwerp, Ghent, and areas near Germany, from which it gradually spread northwards. Calvinism was not even recognized as an option by the German princes in the Peace of Augsburg (1555), and was generally regarded with suspicion by the ruling elite. It first entered Germany via the Netherlands in the 1560s, developing into a popular movement

Calvinism took early root in many places where Waldensian churches had previously been active. The most promising area for the growth of Calvinism was France, Calvin’s homeland. Many French Protestants came to Geneva to train before carrying Calvin’s theology home. In 1559 the Geneva Academy had 162 students; by 1564 more than 1500, mostly foreign. The first Huguenot (Reformed) ministers arrived in France in 1553; by the time of Calvin’s death it is estimated some two million French people professed the Reformed faith.

Spreads

15 mm

the German-speaking and French-speaking introduced Reform in Neuchâtel and Geneva. Reformation parties and was adopted by nonIn 1524 the four traditionally Lutheran churches in Switzerland, Scotland, conservative mountain cantons formed a France, Poland, and Hungary. Bullinger’s Christian Union to resist Reform; in response importance in the Reformation has been the Zwinglians of Zurich and Constance widely underestimated: in England he was to formed their own Christian Alliance (1527), 026 THE SWISSbecome REFORMATION more influential04 than Calvin. joined later by others.

TIROL

W

U

D

Genève SA

Milaan

1530: presentatie Confessie van Augsburg

Augsburg

R

A

G

R.

sel

Mo

D

R.

AN

in e

EL

IN

Rh

200

A D R I AT I S C H E

0 100 200 300Z E E Kilometers

Teruggewonnen door katholieke kerk

Orthodox Islamitisch

Algiers

Tunis

SICI

Hutten, Sickingen made his Rhineland estate, the Ebernburg, into a refuge for Lutheran

WÜRZBURG LFrankfurt IË sympathizers and a centre for Lutheran

propaganda. He gave shelter to the reformers Martin Bucer and Johannes Oecolampadius, Mainz lne Marefuge and even offered to Luther following Door vererving verkregen door Karel V the Diet of Worms. Worms door Karel V Veroverd 1521: Luther in Edict While Charles V was away in Spain, veroordeeld als ketter PALTS Grens van het Sickingen Heilige Roomse Rijk a gathering of knights summoned and declared war on the Archbishop of Trier, Heidelberg

Dresden

Zwickau

WO UD

S T R E a prominent opponent of Luther. His assault Coburg failed and he retreated to his supposedly unassailable stronghold at Landstuhl, where BAYREUTH he was defeated and killed by an alliance of three German princes. Following Sickingen’s Bayreuth defeat, Hutten fled to Basel, Switzerland. The common refusal to pay church tithes during the revolt spread to the peasants and inspired them to refuse to pay the tithe – one Neurenberg of the factors that led to the Peasants’ Revolt.

G

T E Freiberg G Miles 0 10 E 30R 50 B E0 20 40 60 Kilometers

SILEZIË

BOHEMEN MOR AVIË

O

U

D

1518: dispuut bijeengeroepen door Staupitz

Rijn

15 mm

r

Mijlen 0 100

HO N

RH

Granada

Z E E

Neustadt

ER Basel

1521-1522: Ondergedoken Luther vertaalt Nieuwe Testament 1534: vertaling Oude Testament

le

W

60

ka Nec

Grondgebied van Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen (Ernstine, 1485-1525), Luthers beschermheer Grondgebied van het geslacht Albertine, hertogen van Saksen

Giessen

Saa

SE

0 20 40 Kilometers

50

u

1529: Luther met Zwingli

Weimar BIA S W A Erfurt

RI NG Hutton flees to Basel

EM

30

na

D E L L A N D S E M I D

Katholiek Luthers Anglicaans Calvinistisch/gereformeerd Zwingliaans Moravische minderheid Oran

Wartburg Ü

4

in debat over H. Avondmaal Frans I en Karel V maken allebei aanspraak op Napels

O T T O M A A NBalearen SE RIJK

Grens van het Heilige Roomse Rijk

Sevilla

CARNIOLA

H

Marburg

HE BO

Do

nau

1519: Karel V door paus gekroond tot keizer van Heilige Roomse Rijk

(MOSLIMMINDERHEID)

Rijn

YE

Genua

Rome 1510: Luther gedesillusioneerd na bezoek

ToledoD o

NAPELS Napels

ignATius of LoyoLA

SARDINIË

Wenen

Taag

STIERMARKEN

Venetië

VO

1518: dispuut bijeengeroepen door Staupitz

Mijlen 0 10

HONGARIJE

OOSTENRIJK

KARINTHIË

VENETIË

e Elb

SE

www.kok.nl

Madrid

München Salzburg

SALZBURG Lissabon

Barcelona

MORAVIË

(MINDERHEID VAN CALVINISTEN/HUGENOTEN)

O

Neurenberg

S PA N J E

T

FRANKRIJK

M

PALTS Heidelberg

ZWITSERSE CONFEDERATIE

R

Zürich

BEIEREN

D

Bazel

EE

Worms

1521: Luther in Edict veroordeeld als ketter

Augsburg

GEN

MOR AVIË

Straatsburg

A

RIN

Bayreuth

Malne

WÜRTTEMBERG

HA

BAYREUTH H BO

Mainz

OT

Frankfurt

Neurenberg

L

BOHEMEN

r de

Coburg WÜRZBURG

R. ain M

e Elb

T

ISBN 978 90 435 2653 1 NUR 700

Meu se R.

O

R.

A

ine

lesser nobility of the German states found The knights rose in revolt under Franz Augsburg Significant battle Frans I en Karel V maken themselves squeezed between powerful HESSE allebei aanspraakvon op Sickingen (1481–1523) and Ulrich Wenen 1529 Cologne B Aneither L T I S C H E Z EHertogdom Bourgondië forces they could controlEnor von Hutten (1488–1523). Both became D E N E M A R K E N A 1 HERTOGDOM GRAAFSCHAP Boedapest Jüterborg Kilometers RZ moderate. Many depended upon dwindling adherents of the Lutheran cause, seeing in von Sickingen and knights of OOSTENRIJK Wittenberg 1517: Johann Tetzel preekt tegen aflaathandel BOURGONDIË BOURGONDIË Nantes G Koningsbergen Franconia, Swabia and Rhineland EB in kind from their lands, a shortage it an opportunity to recover the declining T L A N T I S C Hpayments E declare war on Archbishop of Trier LUSATIA 1517: 95 stellingen van Maarten Luther P R U I S E NCHAROLAIS ER 1521: Maarten Luther geëxcommuniceerd Trente of income made more acute by the spiralling influence of the Christian nobility in 2 NOORDZEE HOLSTEIN G C E A A N POMMEREN Sickingen’s O quam cito transit Mohacs 1526 attack T Frankfurt inflation that followed the discovery and F R A N the K RGerman I J K nation. Sickingen, whoMilaan 44 At l A s Eo f Eisleben t h e e u r o p e A n r egloria mundi. f o r m At i o n s P O R T U GVENETIË U E S E V OYA G E S O F D I S CO V E RBRUNSWIJK-WOLFFENBÜT Y repulsed BRWaldstein ANDENBURG TEL45 MECKLENBURG 1501: Luther naar universiteit BREMEN OL plundering of the New World. The increased had previously fought for the emperors DE Oh how quickly the 1505: Luther wordt Mainz Hamburg NB We Elbe Halle 1483: geboorte UR world’s glory passes away! augustijns monnik Venetië MAAGDENBURG G ser authority of kings, together with the power Maximilian and Charles V, was sometimes Maarten Luther Ebernberg Trier BRANDENBURG O THomAs à kempis 1546: dood Leipzig BRUNSWIJK and wealth of some princes of the church, called ‘the last knight’ . With Hutten, he H Berlijn Worms Maagendburg Maarten Luther 1519: Debat tussen VERENIGDE A Kassel 1516: Karel uitgeroepenthe status, and excited Ottomaanse Eck en Luther Jüterborg PROVINCIÈN RZ FRANCONIA further jeopardized proposed the unification of GermanSt Wendel Nuremberg tot Karel I van Spanje Odenwald Turken Wittenberg Münster 1517: Johann Tetzel preekt tegen aflaathandel Genua Amsterdam GKaiserslauten le MAAGDENBURG lands and secularization of P OTheir L E Nself-Toulousespeaking Avignon Dresden EB Wittenberg the envy, of the knightly class. Saa MÜNSTER LUSATIA 1517: 95 stellingen van Maarten Luther Wartburg Speyer Rijn Frans I en Karel V Florence Weimar E image had been flattered by the medieval ecclesiastical principalities. Influenced by 1521: Maarten Luther geëxcommuniceerd H Landau D U I T S L A N D Leipzig R 3 Landstuhl OT TOMAANSE maken allebei E Ü G PAUSELIJKE Erfurt T IA Freiberg Forces of Palatine, RI aanspraak op Milaan code of chivalry and their role in the TE Keulen G Marburg Hesse and Trier besiege HESSE SAKSEN RIJK STAAT R NG TI Dresden Sickingen’s castle: Eisleben naar universiteit SILEZIË Luther 1501: SPAANSE . R E e NAVARRA Neustadt b u n a Crusades; now both their economic base and D The Sickingen Heights, in the Palatinate, Germany, Zwickau he capitulates dies wordt 1529: Luther met Zwingli ER SC B NEDERLANDEN Luther 1505:and HANAU We E Halle 1483: geboorte in debat over H. Avondmaal SILEZIË augustijns monnik political power were declining rapidly. near von Sickingen’s town, Landstuhl. HE NASSAU WO ser G Strasbourg Maarten Luther CORSICA Rome S UD Praag Giessen Frankfurt Go forth and set the 1521-1522: Ondergedoken 1546: dood Leipzig T ZE Mainz LUXEMBURG Augsburg R Luther vertaalt Nieuwe Testament Maarten Luther OPPER 1519: Debat tussen BOHEMEN E world on fire. AR AGON Kassel PALTS E PALTS 1534: vertaling Oude Testament Eck en Luther Trier Mijlen The Church of our Lady of 100 the Immaculate Conception, 0 200 Goa, founded in0 1540.100 200 300

56

Rome 1510: Luther gedesillusioneerd na bezoek

At l A s o f t h e e u r o p e A n r e f o r m At i o n s Mijlen 0 10

0 20 40 Kilometers

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_OS_04.indd 1

THE GERM auA N K N I G H T S’ WA R

Do

30

50 60

kar Nec

1530: presentatie Confessie van Augsburg

Augsburg

n

57

Grondgebied van Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen (Ernstine, 1485-1525), Luthers beschermheer Grondgebied van het geslacht Albertine, hertogen van Saksen

06-06-16 15:05


Atlas van de Reformatie in Europa Auteur: Tim Dowley Cartograaf: Nick Rowland FRGS

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 3

09-05-16 16:03


Tim Dowley Atlas van de Reformatie in Europa © 2016 Uitgeverij Kok Postbus 13288, 3507 LG Utrecht www.kok.nl Oorspronkelijke editie gepubliceerd in het Engels onder de titel: Atlas of the European Reformations Uitgegeven door Lion Hudson plc, Oxford, Engeland Deze editie: © 2015 Lion Hudson Tekst © 2015 Fortress Press Vertaling uit het Engels: Linda Jansen (www.creativitekst.nl) Omslag en binnenwerk: Arno Spaansen (www.spaansenmedia.com) ISBN: 978 90 435 2653 1 NUR: 700 Tenzij anders vermeld, zijn de aanhalingen uit de Bijbel overgenomen uit de Nederlandse Bijbel Vertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No portion of this book may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means – electronic, mechanical, photocopy, recording or any other – except for brief quotations in printed reviews, without the prior written permission of the publisher.

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 4

09-05-16 16:03


Een kaart doet meer dan in beeld brengen; een kaart onthult en verwoordt betekenis. Een kaart verbindt hier met daar en legt gescheiden begrippen bloot, waarvan men niet weet dat ze vroeger verband met elkaar hadden. REIF LARSEN

De geschiedenis is een klok die de mensen vertelt hoe laat het is op politiek en cultureel terrein. Het is een kompas dat ze gebruiken om zichzelf te traceren in de menselijke geografie. De geschiedenis vertelt hun waar ze staan‌ JOHN HENRIK CLARKE

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 5

09-05-16 16:03


Inhoudsopgave

Voorwoord 11 Tijdlijn 1300 – 1700 12 Inleiding 20

Deel I: De aanloop naar de Reformatie De opkomst van het onderwijs De waldenzen De Moderne Devotie Het Grote Schisma John Wycliffe en de lollarden Jan Hus en de hussieten Het gedrukte woord De renaissance in Italië De renaissance in het Noorden De katholieke kerk anno 1500 Portugese ontdekkingsreizen Spanje op ontdekkingsreis Voor het eerst rond de wereld

24 26 28 30 32 34 36 38 40 42 44 46 48

Deel II: De Reformatie Karel V Maarten Luther De Duitse Ridderoorlog De Boerenoorlog De Reformatie – de radicale tak Onderdrukking van Joden Philipp Melanchthon Het protestantisme anno 1530 De Reformatie verstevigt haar positie Ulrich Zwingli Martin Bucer Johannes Calvijn De Reformatie in Zwitserland Het calvinisme verspreidt zich verder Hervormingen in Frankrijk Hervormingen in Scandinavië Ontmanteling van kloosters De ‘Bedevaart van Genade’

6

52 54 56 58 60 62 64 66 68 70 72 74 76 77 80 82 84 86

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 6

09-05-16 16:03


De Reformatie in Engeland De Reformatie in Schotland De Reformatie in Polen

88 90 92

Deel III: Hervorming in het katholicisme; de contrareformatie Confessionalisme 96 Roomse respons en tegenbeweging 98 Ignatius van Loyola 102 De opkomst van de jezuïetenorde 104 Franciscus Xaverius 106 Katholieke zending in Amerika 108 Jezuïtische ‘reducties’ 111 Franse godsdienstoorlogen 112 De Reformatie in Nederland 114 Hervormingen in Holland 116 De Spaanse Armada 118

Deel IV: De vroegmoderne tijd in Europa Ierland 122 De Grote Migratie 124 Het christelijke Europa anno 1600 126 De eerste kolonisten 128 Duitsland anno 1618 130 De Dertigjarige Oorlog 132 Na de oorlog 134 Europa anno 1648 136 Koloniën in Noord-Amerika 138 De Engelse Burgeroorlog - opmaat 140 Na de Burgeroorlog 142 Cromwell’s oorlogen 144 Zending in Japan 146 Voor nadere literatuurstudie 148 Register 150 Index 158 Fotoverantwoording 160

I N H O U D S O P G AV E

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 7

7

09-05-16 16:03


Overzicht kaarten 8

1

De eerste universiteiten van Europa: 1160-1600

25

2

De verspreiding van de waldenzen

26

3

De verspreiding van de ‘Broeders van het Gemene Leven’

29

4

Het Grote Schisma en het pausdom in Avignon

31

5

De verspreiding van de lollarden

32

6

De hussietenoorlogen

35

7

De eerste centra van de boekdrukkunst in Europa

36

8

Toonaangevende centra van de renaissance in Italië

39

9

Toonaangevende centra van de renaissance in het Noorden

41

10 Ecclesiastische verdeling in West-Europa anno 1500

42

11 Ontdekkingsreizen naar het Oosten door de Portugezen

45

12 Ontdekkingsreizen naar het Westen door de Europeanen

47

13 Voor het eerst rond de wereld

48–49

14 Het keizerrijk van Karel V

53

15 Maarten Luther en het begin van de Reformatie

55

16 De Duitse Ridderoorlog, 1522-1523

57

17 De Boerenoorlog, 1524-1525

59

18 De anabaptisten en de radicale tak van de Reformatie

61

19 Onderdrukking, vervolging en terugkeer van de Joden

63

20 Philipp Melanchthon en de protestantse Reformatie

65

21 De verspreiding van de Reformatie anno 1530

67

22 Luther-Duitsland anno 1555

69

23 Zwingli en de Reformatie in Zwitserland

71

24

73

Martin Bucer en de Reformatie

25 Johannes Calvijn en de Reformatie in Zwitserland

75

26 De Reformatie in Zwitserland

76

27 De verspreiding van het calvinisme en gereformeerd protestantisme

79

28 Frans I en de Reformatie in Frankrijk

81

29 De Reformatie in Scandinavië

83

30 De ontmanteling van de kloosters in Engeland

84

31 De ‘Bedevaart van Genade’

87

32 De Reformatie in Engeland

89

33 De Reformatie in Schotland

91

34 Christelijke kerken in Polen, eind zestiende eeuw

93

35

97

Het christelijk Europa na de Vrede van Augsburg, 1560

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 8

09-05-16 16:03


36 Zittingsperiode 1545-1547 van het Concilie van Trente

99

37 Zittingsperiode 1551-1552 van het Concilie van Trente

100

38 Zittingsperiode 1562-1563 van het Concilie van Trente

101

39 Ignatius van Loyola en de oprichting van de jezuïetenorde

103

40 De opkomst en verspreiding van de jezuïeten

105

41 De reizen van Franciscus Xaverius

106

42 Katholieke zendingsreizen naar Amerika

108

43 Jezuïtische ‘reducties’ in Paraguay

111

44 Franse godsdienstoorlogen

113

45 Het begin van de Reformatie in Nederland

115

46 Burgeroorlog en onafhankelijkheidsstrijd in Nederland

117

47 Filips II en de ondergang van de Spaanse Armada

119

48 Katholieken en protestanten in Ierland

123

49 De migratie van Engelse puriteinen naar Noord-Amerika

125

50 Christelijke geloofsrichtingen in Europa anno 1600

127

51 De vestiging van Britse immigranten in New England

129

52 Christelijke geloofsrichtingen in Duitsland anno 1618

131

53 De Dertigjarige Oorlog: 1620-1648

133

54 De Vrede van Westfalen, 1648

135

55 De religieuze situatie in Europa na 1648

137

56 Europese koloniën in Noord-Amerika

139

57 De Engelse Burgeroorlog: 1640-1643

141

58 De Engelse Burgeroorlog: 1644-1649

143

59 Cromwell’s oorlogen

145

60 Rooms-katholieke zending in Japan

147

OVERZICHT KAARTEN

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 9

9

09-05-16 16:03


KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 10

09-05-16 16:03


Voorwoord

Deze atlas is bedoeld als hulpmiddel bij het bestuderen van oorsprong, achtergrond, opkomst en verspreiding van de protestantse Reformatie. Er wordt aandacht besteed aan de impact van deze beweging in Europa en de rest van de wereld. Ook de katholieke Reformatie en de contrareformatie worden uitgebreid besproken, evenals de politieke en militaire conflicten die deels zijn voortgekomen uit deze theologische en ecclesiastische omwentelingen. Een volledige tijdlijn voorziet in een handzaam chronologisch overzicht van gebeurtenissen. Wij menen dat deze atlas van de godsdienstgeschiedenis van de vroegmoderne tijd in Europa en de rest van de wereld vernieuwend is in zijn digitale en veelomvattende, historische karakter. Al het onderzoek- en schrijfwerk is verricht door Tim Dowley. De cartografie is het werk van Nick Rowland, gevestigd in Cambridge. De paginaindeling en grafische vormgeving zijn uitgevoerd door Trevor Bounford van Bounford.com; de index en het register zijn samengesteld door Christopher Pipe van Watermark. Dr. Richard Snoddy van de London School of Theology heeft als academisch consultant een waardevolle bijdrage geleverd. Maart 2015

VOORWOORD

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 11

11

09-05-16 16:03


12

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 12

09-05-16 16:03

14

00

00

13

13

20

30

13

40

13

10 14

Het pauselijk paleis in Avignon

20 14

30 14

50

13

60

13

40 14

50 14

60 14

1346-1353 de pest raast door Europa

Ca. 1337-1453 Honderdjarige oorlog tussen Engeland en Frankrijk

Ca. 1330-1384 John Wycliffe, Engelse hervormer

1309-1377 het pausdom verhuist naar Avignon; begin van de ‘Babylonische ballingschap der pausen’

Ca. 1308-1321 Dante Alighieri schrijft zijn Goddelijke Komedie

1304-1374 Francesco Petrarca, Italiaans geleerde en dichter

1302 paus Bonifacius VIII (kerkvorst van 1294-1303) kondigt pauselijke bul Unam sanctam af

10

13

80 13

00 14

80 14

90 14

00 15

Ca. 1380-1471 Thomas a Kempis, auteur van Over de navolging van Christus 1382-1395 Wycliffe’s Bijbelvertaling in gewone taal

70 14

90 13

1378-1418 Grote Schisma: 2 (of na c.q. drie) pausen tegelijk aan de macht

Ca. 1369-1415 Jan Hus, Tsjechische reformator

70

13

Tijdlijn 1300-1700


TIJDLIJN 1300-1700

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 13

13

09-05-16 16:03

00

10

14

20

14

30

14

40

14

Bladzij uit de Gutenbergbijbel

50

14

60

14

70

14

1454-55 publicatie Gutenbergbijbel

80 14

90 14

Ca. 1498-1526 Conrad Grebel, radicale Zwitserse reformator

1498 Savonarola wordt in Florence als ketter verbrand

1497-99 Vasco da Gama ontdekt zeeroute naar India

1497 John Cabot ontdekt Newfoundland

Ca. 1497-1543 Hans Holbein, Duitse schilder

1496-1561 Menno Simons, leider anabaptisten

Ca. 1495 Da Vinci schildert ‘Het Laatste Avondmaal’

1493 paus verdeelt de Nieuwe Wereld tussen Spanje en Portugal

1492-1503 regeerperiode van paus Alexander VI

1492 Columbus zet voet op de Bahama’s

1492 Spanje herovert Granada

1491-1551 Martin Bucer, protestants hervormer in Straatsburg

1491-1556 Ignatius van Loyola, grondlegger van de Jezuïetenorde

1489-1556 Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury en reformator

1484-1531 Ulrich Zwingli, Zwitserse reformator

1483-1546 Maarten Luther, Duitse reformator

1482-1531 Johannes Oecolampadius, Duitse reformator

1478 Instelling Spaanse Inquisitie

1471-1528 Albrecht Dürer, Duitse kunstenaar

1466-1536 Erasmus van Rotterdam, christelijk humanist

1452-1519 Leonardo da Vinci, Italiaanse schilder en uitvinder 1453 Constantinopel wordt veroverd door het Ottomaanse rijk

1414-1418 Concilie van Constantinopel beëindigt Grote Schisma en veroordeelt Hus

Ca. 1380-1471 Thomas a Kempis, auteur van Over de navolging van Christus

1378-1418 Grote Schisma: 2 of drie pausen tegelijk aan de macht

Ca. 1369-1415 Jan Hus, Tsjechische reformator

Ca. 1337-1453 Honderdjarige oorlog tussen Engeland en Frankrijk

14

00 15


14

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 14

09-05-16 16:03

15

10 15

20

00

15

30

15

15

10

40

15

20 15

30 15

1519 Zwingli voert hervormingen door in Zwitserland

40 15

1518 Cajetan verhoort Luther tijdens Rijksdag van Augsburg

1518 Verweer van Luther tijdens dispuut van Heidelberg

1517 Luther publiceert zijn 95 stellingen

1517 paus Leo X staat aflaathandel toe om de herbouw van de St. Pieter te financieren

1516 publicatie van Erasmus’ Griekse vertaling van het Nieuwe Testament

1514-1572 John Knox, Schotse reformator

1512-1517 Vijfde Lateraans Concilie in Rome

Ca. 1512 Copernicus verkondigt dat de aarde rond de zon draait

1511 Luther bezoekt Rome

1509-1564, Johannes Calvijn, van oorsprong Franse reformator

1509 huwelijk van Hendrik VIII en Catharina van Aragon

1508-1512 Michelangelo schildert het plafond van de Sixtijnse Kapel

1506 start herbouw van de St. Pieterskathedraal in Rome

1504-1575 Heinrich Bullinger, opvolger Zwingli

1502 oprichting van de universiteit van Wittenberg

Ca. 1498-1526 Conrad Grebel, radicale Zwitserse reformator

Ca. 1497-1543 Hans Holbein, Duitse schilder

1496-1561 Menno Simons, leider anabaptisten

1492-1503 regeerperiode paus Alexander VI

1491-1551 Martin Bucer, protestants hervormer in Straatsburg

1491-1556 Ignatius van Loyola, grondlegger van de jezuïetenorde

1489-1556 Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury en reformator

1484-1531 Ulrich Zwingli, Zwitserse reformator

1483-1546 Maarten Luther, Duitse reformator

1482-1531Johannes Oecolampadius, Duitse reformator

1471-1528 Albrecht Dürer, Duitse kunstenaar

1466-1536 Erasmus van Rotterdam, christelijk humanist

1452-1519 Leonardo da Vinci, Italiaanse schilder en uitvinder

00

15

50 15

50

15

60 15

60

15

70 15

70

15

80 15

Erasmus van Rotterdam

80 15

90 15

90 15

00 16

00 16


TIJDLIJN 1300-1700

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 15

15

09-05-16 16:03

00

15

15

10

30

15

50

15

1530 Belijdenis van Augsburg, grondslag Lutherse geloofsbelijdenis

1529-36 Reformatieparlement in Engeland

1529 Wenen belegerd door de Ottomanen

1529 Reformatie in Zwitserland voltooid

1529 ‘protestation’ op tweede Rijksdag van Worms; ontstaan van de term protestantisme

1529 controverse tussen Luther en Zwingli over Avondmaal bij Marburger Religiegesprek

1528 Reformatie in Bern

1527 muitende Duitse en Spaanse troepen plunderen Rome

1527 opkomst van de Reformatie in Zweden

60

15

70

15

80 15

Luther en Zwingli in debat tijdens het Marburger Religiegesprek

1526 op Rijksdag van Spiers wordt uitvoering van Edict van Worms uitgesteld

1526 oprichting protestantse Bond van Torgau

1526 eerste lutherse prediking in Denemarken

1526 publicatie van Tyndale’s Engelse vertaling van het Nieuwe Testament

1525 eerste anabaptist in Zürich

1525 Luther reageert op Erasmus in zijn geschrift Over de geknechte wil

1525 Luther trouwt met Katharina von Bora

1524-1525 Boerenoorlog in Duitsland

1524 Erasmus verschilt van mening met Luther in zijn geschrift Over de vrije wil

1522 publicatie Luthers Duitse vertaling van het Nieuwe Testament

1521 de Ottomanen bezetten Belgrado

1521 Magellaan claimt de Filippijnen als Spaans grondgebied

1521 Leo X geeft Hendrik VIII predicaat ‘Verdediger van het geloof’

1521 Luther geniet bescherming op slot Wartburg

1527 Luther weigert zijn stellingen te herroepen op Rijksdag van Worms

1520-1566 Suleiman I (‘de Grote’) sultan van het Ottomaanse Rijk

1520 Luther gecensureerd door Leo X in zijn bul Exsurge Domine

1519-1521 Spanje verovert Mexico

1519-1556 regeerperiode Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk

40

15

1519 Luther in debat met Eck tijdens Dispuut van Leipzig

20

15

1519 Zwingli voert hervormingen door in Zwitserland

90 15

00 16


16

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 16

09-05-16 16:03

15

00

00

15

10

10 15

15

20

20 15

15

40

15

50

15

30 15

40 15

Ulrich Zwingli

70

15

50 15

60 15

70 15

1541 mislukking godsdienstgesprek in Regensburg; geen hereniging protestanten en katholieken

1540 Paulus III bekrachtigt jezuïetenorde

1539 ontmanteling grote kloosters in Engeland

1539 herstel katholicisme in Engeland met de Zes Artikelen

1538-1541 verbanning Calvijn uit Genève, vlucht naar Straatsburg

1537 samenvatting grondslagen lutheranisme in het Schmalkaldisch Artikel

1537 rapportage hervormingscommissie van paus Paulus III

1536-1538 eerste verblijf van Calvijn in Genève

1536 Christiaan III roept lutheranisme uit tot staatsgodsdienst van Denemarken en Noorwegen

1536 Menno Simons breekt met Rome, wordt leider van de Doopsgezinden in Nederland

1536 executie Tyndale wegens ketterij

1536 eerste uitgave van Calvijns Institutie

1536 ‘Bedevaart van Genade’ in Noord-Engeland

1536 kleinere Engelse kloosters worden gesloten

1535 publicatie Coverdale Bijbel, inclusief apocriefe boeken

1535 executie kardinaal John Fisher en Sir Thomas More, Londen

1534-1535 ‘rijk’ van de anabaptisten in Münster

1534 Loyola en de zijnen leggen in Parijs de geloften af

1534 Act of Supremacy; Hendrik VIII hoofd van de Church of England

1534 publicatie volledige Lutherbijbel

1533-55 Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury

1533 Francisco Pizarro verovert Peru

1533 Jakob Hutter verzamelt de anabaptisten in Moravië

1533 Calvijn ontvlucht Parijs wegens vervolgingen

1533 nietigverklaring huwelijk Hendrik VIII en Catharina van Aragon

1531 Bullinger volgt Zwingli op

1531 Zwingli sneuvelt in de Tweede Kappeleroorlog

60

15

1531 Thomas Bilney (ca. 1495) wordt in Norwich geëxecuteerd wegens ketterij

1530 Lutheranen richten Schmalkaldisch Verbond op om zich te verdedigen

30

15

80 15

80 15

90 15

90 15

00 16

00 16


TIJDLIJN 1300-1700

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 17

17

09-05-16 16:03

15

00

Protestantse martelaars in Oxford

Concilie van Trente

10

15

20

15

30

15

40

15

60

15

70

15

80 15

90 15

1563 Heidelbergse Catechismus voor de protestantse kerken

1562-1598 godsdienstoorlogen in Frankrijk

1562 Moeder Teresa (1515-1582) sticht protestants klooster in Avila

1562-1563 derde zittingsperiode van Concilie van Trente

1561 Confessio Belgica; Franse calvinistische geloofsbelijdenis

1561 godsdienstgesprek van Poissy

1560 publicatie Geneefse Bijbel; eerste Bijbeldruk met vers-indeling

1558 John Knox keert terug naar Engeland

1558 definitieve versie van Calvijns Institutie

1558 Act of Supremacy; Elizabeth wordt hoofd van de Church of England

1558-1603 regeerperiode Elizabeth I van Engeland

1556 onthoofding van Thomas Cranmer

1555 Johannes Sleidanus publiceert eerste geschiedkundig overzicht van de Reformatie

1555 instelling ‘Cuius regio, eius religio’; landvorst bepaalt de godsdienst in zijn gebied

1555 godsdienstvrede van Augsburg; einde eerste godsdienstoorlog

1553-1558 regering Mary Tudor in Engeland; door Edward VI ingevoerde Reformatie teruggedraaid

1553 executie Michael Servet wegens zijn ontkenning van de Drie-eenheidleer

1552 Bartolomeus de las Casas publiceert zijn Kort relaas van de verwoesting van de West-Indische Landen

1551-1552 tweede zittingsperiode Concilie van Trente

1549 Xaverius bereikt Japan

1549 publicatie eerste Engelse Gebedenboek

1549 Calvijn en Bullinger komen tot Consensus van Tigurinus

1548 Interim van Augsburg

1547-53 regering Edward VI in Engeland

1546 Schotse reformator George Wishart geëxecuteerd op de brandstapel

1545-1547 eerste zittingsperiode Concilie van Trente

1543 Luther schrijft ‘Over de Joden en hun leugens’

1542 Paulus III stelt de Inquisitie in

1542 Franciscus Xaverius (1506-52) komt aan in Goa

50

15

1541 mislukking godsdienstgesprek in Regensburg; geen hereniging protestanten en katholieken

00 16


18

AT L A S VA N D E R E F O R M AT I E I N E U R O PA

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 18

09-05-16 16:03

00

16

00

15

10 15

20

30

15

16

10

20 16

30 16

Bartholomeusnacht; bloedbad in Parijs op 25 augustus 1572

15

40 16

40

15

50 16

50

15

80 15

60 16

90 15

1584 moord op Willem van Oranje

1583-1605 oprichting jezuïtische reducties (reservaten) in Zuid-Amerika

70

80 16

90 16

1598 Franse hugenoten krijgen beperkte vrijheden in Edict van Nantes

1593 Hendrik IV van Frankrijk verwerpt het protestantisme

1590 eerste complete Hongaarse Bijbel, vertaald door Gaspar Karoli

1588 aanval van Spaanse Armada wordt afgeslagen door Engeland

1588 publicatie eerste ‘Martin Marprelate’ in Engeland

00 17

1583 Italiaanse jezuïet Matteo Ricci trekt China binnen

1582 invoering van de Gregoriaanse kalender

1581 executie van de jezuïet Edmund Campion in Londen

1580 publicatie van Essays van Michel de Montaigne

1580 Concorde Agreement brengt eenheid tussen de meeste Lutheranen

1579 benoeming eerste aartsbisschop van Manila

1576 ‘Spaanse furie’; plundering van Antwerpen

1586 dood van Sloveense reformator Primox Trubar

16

00 16

1575 Confessio Bohemica, overeenkomst tussen Tsjechische protestanten

1572 massaslachting tijdens Parijse bloedbruiloft

1571 Slag bij Lepanto: katholieke alliantie verslaat de Ottomaanse vloot

1570 verzoening onder Poolse protestanten door Consensus van Sandomierz

1570 Pius V veroordeelt Elizabeth I tot ketter in zijn bul Regnans in Exelsis

1568-1648 Hollandse godsdiensttwisten, Tachtigjarige Oorlog

1567-68 ‘ambtsgewaadkwestie’ in Church of England

1566 Mary Stuart (‘Koningin van Schotland’) vlucht naar Engeland

1564–1616 William Shakespeare, Engelse toneelschrijver

1563 publicatie van Acts and Monuments (‘Boek van de Martelaren’) van John Foxe

1563 Church of England geeft de 39 Artikelen uit

70

15

1586 geen verzoening tussen lutheranen en calvinisten op Rijksdag van Montbéliard

60

15


TIJDLIJN 1300-1700

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_BW_08.indd 19

19

09-05-16 16:03

00 16

10

30

16

40

16

50

16

80 16

1678 publicatie Pelgrimsreis van John Bunyan

1640 de Franse katholiek Cornelius Jansen publiceert Augustinus

1662 Grote Uitsluiting van andersdenkende geestelijken in Engeland

1660 herstel van het koningschap der Stuarts in de persoon van Karel II

1658 dood van Oliver Cromwell, Lord Protector (landvoogd) van Engeland

1656 Pascal bespot de jezuïeten en verdedigt de Jansenisten in zijn Provinciale brieven

1649 executie Karel I

1648 vrede van Westfalen; einde van Dertigjarige oorlog

1648 Westminster geloofsbelijdenis

1646 John Eliot start zendingswerk onder oorspronkelijke Amerikanen

1643 Schotten aanvaarden de Solemn League and Covenant

1643 Westminster Assembly begint besprekingen

1642-49 Engelse Burgeroorlog

King James -versie van de Bijbell

1689 andersdenkende gelovigen in Engeland vrijheid van godsdienst dankzij Toleration Act

1637 René Descartes publiceert zijn Verhandeling over de methode

1641 in Ierland breekt revolutie uit

1685 herroeping Edict van Nantes door Lodewijk XIV 1688 ‘Glorieuze Revolutie’; Willem III van Oranje wordt naar Engeland gehaald

1633 Galileo Galilei voor de Inquisitie omdat hij theorie van Copernicus verdedigt

90 16

1675 publicatie Pia Desideria van Philipp Jakob Spener

1667 John Milton publiceert zijn Verloren Paradijs

70

16

1682 stichting van de staat Pennsylvania met zeer tolerant godsdienstklimaat

60

16

1631 Gustavus Adolphus wint Slag bij Breitenfeld en redt de protestantse zaak

1625-1649 regering Karel I over Engeland en Schotland

1623-1662 Blaise Pascal, Franse godsdienstfilosoof

1621 dood leider Contrareformatie, kardinaal Robert Bellarmine

1620 Engelse Pilgrim Fathers arriveren in Massachusetts met de Mayflower

1618-1648 Dertigjarige oorlog in Duitsland

1618-1619 arminianisme verworpen op synode van Dordrecht

1611 kolonisatie van Ulster door Engelse en Schotse protestanten

1611 publicatie Engelse King James Bijbel

1609 dood Nederlandse theoloog Jacob Arminius

1608-1674 John Milton, puriteinse dichter in Engeland

1605 mislukking buskruitverraad, Londen

1605 Italiaanse jezuïet en zendeling Robert de Nobili komt in India

1604 dood van de Italiaanse anti-trinitariër Fausto Sozzini

1603-1625 Jacobus I van Engeland

1583-1605 oprichting jezuïtische reducties (reservaten) in Zuid-Amerika

1568-1648 Hollandse godsdiensttwisten, Tachtigjarige oorlog

20

16

1564-1616 William Shakespeare, Britse drama-auteur

16

1598 Franse hugenoten krijgen beperkte vrijheden in Edict van Nantes

00 17


The Swiss Re

100

200

200

HOLSTEIN

OL

R.

1526 Vadianus (1484-1551) reforms church 1529, Forest cantons form a Christian Union, allied with Hapsburg Austria

L. Zug Nalb ZUG Lengenfeld LUCERNE Langenlois Pupping Stratzing SCHWYZ Glarus St Oswald Anzbach GL ARUS Neuhofen Bern St Christophen 1528 Haller Ybbs UNTERWALDEN Steyr reforms church Chur Kammer St Peter Ollersbach

R O O MF R ISB O UER G Inn

V A U D

R.

Lausanne

R I J K

URI

Part 2

G R I S O N S

BORMIO

L. Geneva

Koningsbergen DENEMARKEN

N OPORRUDI SZ EE NE

ône Rh

Kopenhagen

HERTOGDOM AQUITANIË (DEEL VAN ENGELAND)

POMMEREN

CHABLAIS

Clermont 1182/83

ZWITSERSE CO N F E D E R AT I E

Lyon 1177

Danzig

TICINO

R hô ne R.

GENE VA

Sion

Geneva

Dongo 1536-8 Farel and Calvin reform church

on a square pattern with the church at the centre. Residents led a rather regimented li separated from the ‘corruption’ of the wide society, in a system that has been criticized for its paternalism and regimentation.

The Jesuits set up around thirty of these reservations, known as ‘Reductions’, which included hospitals, schools, and provision for entertainment and work. Sites for these Reductions were chosen for their healthy climate and proximity to water, and planned

.

H E I L Fribourg I G E

BOURGONDIË

The Jesuits introduced a controversial method of protecting Native Americans from exploitation. Between 1583 and 1605 they created a system of self-sufficient native reservations that offered a settlement and refuge for the Guarani Indians of Paragua and Brazil who had been enslaved by the Spanish colonists. Although colonists opposed this policy, Philip III of Spain aided the Jesuits by means of subsidies and legal measures. This venture later became so successful that the Spanish government no longer needed to subsidize it.

APPENZELL ST GALL

15 mm

The Reformation Wall, Geneva: (left to right) Guillaume Farel, Jean Calvin, Theodore Beza, John Knox.

nR

jn

Ri

St Gall

B E R N

1536 Viret reforms church

CHIAVENNA VALTELLINA

V A L A I S

SAVOY

KONINKRIJK Miles Bergamo 1218 0 20 30 10 Verona VENETIË Legnano 1199

Gruaro

L. Maggiore L. Como

KONINKRIJK

041 JESUIT REDUCTIONS 04 jESUIT REDUCTIONS IN PARAGUAY

VENICE

map 4

contrary to Christian teaching, and from native population and Emperor Charles HONGARIJE LOMBARDY Elbe UR Ronco Frans I en Karel V maken allebei IERLAND Cerea Asunción G 1514 he spent his life campaigning for their V attempted to protect their rights, the Jesuit ‘Reduction’ Pavia Turijn 1210 aanspraak op Artois voor BRANDENBURG O BRUNSWIJK en Vlaanderen rights. He worked tirelessly in Spain and the colonists ignored the rules laid down by Valence c1235 Po 1203 Berlijn Piacenza 1192/97 VERENIGDE Pinerolo Spanish colonies to improve conditions for the distant government. In view of the PROVINCIÈN Gourdon c1240 Montélimar Embrun 1198 Gar Münster HEILIGE ENGELAND Amsterdam POLEN on Modena Native Americans, often encountering fierce appalling way in which they were treated, MAAGDENBURG 76 AtE NlUAAs o f t h e e u r o p e A n rFaenza e f o r m At i o n s C A LV I N I S M S P R E A D S 77 POLEN Wittenberg Montcuq Parisot Bagnols G 1206 MÜNSTER Genua Rijn ROOMSE opposition. A few other priests and laymen it is surprising many Native Americans did Bollène IEK Londen Agen BL Najac D U I T S L A N D Leipzig Orange LUSATIA Sisteron PU Ales also came to the natives’ defence. convert to Christianity: it was claimed more P A R A G U A Y St Antonin RIJK Od Moissac c1230 Keulen Carpentras I S Gent Keulen Uzes VORSTENDOM Nimes e O HESSE SAKSEN lb T r than one million were baptized between Corbarieu e Avignon SILEZIË Dresden Albi REN c1204 SILEZIË SPAANSE SERVIË DE PROVENCE Florence 1206 AN NEDERLANDEN Auch 1198 1524 and 1531. However, clearly enthusiastic jesuit missions Arles 1198 HANAU LA Santa María de Fe Mainz Lavaur Montpellier NASSAU voor1199 Toulouse c1225 Aix 1198 missionaries overestimated their success. As they went to America, Africa, and Asia Santa Rosa Jésus REPUBLIEK P A U S E L I J K E 1530: Lutheranen bieden Santa Ignacio Guazú Praag Hautpoul Frankfurt BOHEMEN Avignonet Karel V Confessie van STAAT A D R I A T I S Moreover CHE Mainz LUXEMBURG conversion was often superficial; in search of converts, Jesuit priests often Santiago FLORENCE Corpus OPPER Trinidad Augsburg aan GASCOGNE BOHEMEN Aigues-Vives Narbonne c1190 PALTS Pa ra n a R . MORAVIË PALTS Itapua San Ignacio Mini Trier 1204 R iv many ‘converts’ had minimal understanding travelled in Spanish and Portuguese ships Beziers Z E E Santa Cosmé y Damian E ier Se Loreto . 1194 de J MORAVIË ine Parijs N A V A R R A Neurenberg Do of their new faith. Frequently the result was in search of new colonies and new riches. yR Larnat I L Santa Ana nau Wenen ua Corrientes Candelaria Urug syncretism, with pre-Christian practices They endowed their converts with their Mártires Augsburg WÜRTTEMBERG San José ORTH Frans I en Karel V maken San Carlos Straatsburg Augsburg and beliefs surviving and mingling with own enthusiastic brand of Catholicism. allebei aanspraak op Wenen 1529 HONGARIJE OOSTENRIJK BEIEREN Apóstoles San Javier Hertogdom Bourgondië Azores. REPUBLIEK K O N I N K R I J K ABoedapest RAGON TLANTIC ChristianSPAIN tradition. The Jesuits played a leading role in the Wenen HERTOGDOM GRAAFSCHAP Concepción Santa María PORTUGAL (1431) GENUA OOSTENRIJK München BOURGONDIË BOURGONDIË Rio Nantes the Spanish treated the natives conversion of Brazil and Paraguay, and, Lisbon Generally Do San Angel Ij Bazel ATLANTISCHE nau Valencia INam bound by the Salzburg C E A Rome San Nicolás San Luis u i Lerida CHAROLAIS CATALONIË as inferior, and although in 1536Mone bishop with the Dominicans, Franciscans, and Trente Rio de Janeiro 1179I have quoted Zürich OTTOMAANSE Scriptures P ACIFIC San Juan SALZBURG K O N I N K R I founded JK EDIT O C E A A NSTIERMARKEN M I D D E L L A N D S E Z E E Santo Tomé Mohacs 1526 Enear a college to train native priests led the Church of Rome in a VENETIË R R A N E A NAugustinians, O CEAN Sao Paolo Madeira (1419) San Lorenzo EA Tarragona TIROL S and my conscience is Mijlen F R A N K R I J K R I J K Milaan NAPELS ZWITSERSE CONFEDERATIE San Miguel 0 200 100 1198 Mexico City, the Spanish laity repudiated the period of rapid overseas expansion between San Borja (MOSLIMMINDERHEID) KARINTHIË captive to the Word of FRANKRIJK Venetië Santiago Is. (MINDERHEID VAN CALVINISTEN/HUGENOTEN) God. I cannot andCanary I will concept of native clergy. A few Spanish priests 1550 and 1650. Almost all of Mexico, Central 0 50 150 100 Buenos Aires Cairo Hormuz Grens van het Heilige Roomse Rijk not recant anything, since La Cruz Genève protested, best known of whom was Bartolomé and South America, along with a large part In the fifteenth century, Portuguese Kilometers 1516: Karel uitgeroepen Ottomaanse VENETIË Cape Bojador CARNIOLA U S OUTH Katholiek it is neither safe nor right tot Karel I van Spanje Turken Genua Milaan Yapeyú de Las Casas (1484–1566), whose father had of the population of the Philippines, became A TL ANTIC Miles Avignon made a series of SAHARA DESERT Toulouse explorers 0 50 10 to go against conscience. andLuthers Spanish O CEAN R. Venetië L. Superior Frans I en Karel V Florence ence Quebec sailed with Columbus on his second voyage. adherents of the Roman Catholic Church by awr OT TOMAANSE maken allebei St L May GodCape helpBlanc me. W Anglicaans NE NCE Arguin PAUSELIJKE NOORD IA 0 50 100 1611 aanspraak op Milaanby RA De Las Casas became convinced the current these means at this time. N O VA F exploratory voyages, later emulated Ontariomeer Michiganmeer 1640 Kilometers RIJK STAAT S COT I A AMERIKA TI mARTin LuTHeR NAVARRA Calvinistisch/gereformeerd L. Erie S entreatment of Native Americans was evil and SC INDIASE Goa Arlington eg Zwingliaans T E R R I TO R I Ë N sailors from the maritime states of GenoaRome HE Genua Richmond Cape Verde Is. (1455) a San Francisco Aden CORSICA lor ee Co ess Santa Fe Moravische minderheid ZE nn Te Calicut E andAR Venice. In 1415, the Portuguese AGON Los Angeles Teruggewonnen door katholieke kerk GUINEA El Paso 1566 A D R I AT ISS CPHAE N J E NAPELS Barcelona Baton Tucson NOORD110 At l A s o f t h e e u r o p e A n r e f o r m At i o n s JESUIT REDUCTIO Rouge Orthodox 1519: Karel V door paus St Augustine de captured Ceuta, Morocco, and subsequently San New Orleans ATLANTISCHE Napels ZEE Antonio gekroond tot keizer van Elmina Madrid 1514 Islamitisch 1566 OCEAAN Heilige Roomse Rijk PIEDMONT

r de

ne

AR

RE

E de ier Riv

R

A

G

Pa

R.

ay

gu

FO

Veroverd door Karel V Grens van het Heilige Roomse Rijk

La Tampico

1483

San Juan

PUERTO RICO

1500

ANTILLEN

1566

Caracas

1511 Darien

1639

Panama NEW GRANADA Medellin Santa Fé de Bogotá Cali

Mozambique

Evenaar

PERU

Major Portuguese voyages

e

Belem

Recife 1580

B R A Z IL IË ZUID AMERIKA

1549

Santa Cruz

Salad

Rio de Janeiro Sao Paolo

Santa Maria

o

Santiago

Córdoba Buenos Aires

ZUIDATLANTISCHE OCEAAN

Montevideo

Bahia Missie van karmelieten Missie van kapucijnen Missie van jezuïeten Missie van franciscanen Missie van augustijnen Missie van dominicanen Missie van sulpicianen Missie van mercedariërs

Sao Luís Fortaleza

1535

Cape of Good Hope

zo n

Espiritu Santo

1551

Kreeftskeerkring

Ama

Manaus

S T I L L ETristão 1441, 1443 Nuño OCEAAN Cuzco Diogo Cão (1484-6) La Paz Pêro da Covilhã (c. 1487-90) Bartolomeu Dias (1487-8) Vasco da Gama (1497) Pedro Cabral (1500) 1568

Tim Dowley

1500

Quito

Paraguay

in Europa

Edinburgh

Santo Domingo NEW SPAIN

Guatemala

1000

0 500 1000 1500 Kilometers

HISPANIOLA

1533

Oaxaca

Mosselbaai

500

CUBA

1589

Mexico City

Port Nolloth

Miles 0

M E X ICO

INDIAN OCEAN

Para na

Door vererving verkregen door Karel V

La Paz

Mombasa

Benguela

ATLANTIC OCEAN

ID A

SOUTH

Porto Seguro

FL OR

an Gr Rio

Reformatie in Europa

LIË

Steenbokskeerkring

Malindi

KONGO

Mississip pi

RN

SICI

SOUTH AMERICA

ru

ri ssou Mi

LI

. al R

AFRICA R.

do

R

CA

Atlas van de

D

D E N E M A R K E N Kopenhagen The Portuguese capital, Lisbon, now became a major trading centre with the East. Meanwhile Portuguese sailors continued Another outstanding seaman, Afonso de to press southward. The daring voyage of Danzig Albuquerque (c. 1453–1515), laid the basis of Bartolomeu Dias (c.Frans 1451–1500), I en Karel V makenwho allebei in IERLAND aanspraak op Artois empire, taking Goa in India in 1510, Malacca 1488 rounded the Cape of Good Hope on en Vlaanderen in 1511, and Hormuz on the Horn of Arabia the southern tip of Africa, disproved the HEILIGE ENGELAND POLEN in 1515. These conquests evolved into a long-held belief that India was inaccessible ROOMSE Londen network of strategic Portuguese trading ports from the Atlantic Ocean. Finally in 1497 LUSATIA 016 GERMAN KNIGHTS WAR 04 RIJK Od I S Gent er lb since the Portuguese rather than colonies, Vasco da Gama 1460s–1524), having andKeulen T O the Given the revolutionary nature of(c. Lutheranism and political EN e SILEZIË Reconomic THE GERMAN KNIGHTS’ WAR 1522–23 map 16 DE AN tensions ofrounded the time, it is notCape, surprising that the Reformation sooncoast became marked by A had neither the men nor the resources the continued along the L Mainz violence and extremism. The German Knights’ War of 1522–23, in which members of 1530: Lutheranen bieden required to establish a colonial empire. of East Africa and with the help of a pilot the lower nobility – some of them strong supporters of Luther – rebelled against the BOHEMEN Route of von Sickingen and Knights Karel V Confessie van Augsburg aan authoritiessailed in south-west Germany, was quickly crushed. Retreat of von Sickingen across the Indian Ocean, reaching MORAVIË R iv Advance of forces of Hesse E ier Se Parijs d J ine eD in to1498. Advance of Archbishop of Trier and his forces As medievalCalicut society began crumble, the Revolt on I

Dias and da Gama

NOORDZEE

Catholic Reform and Counter-Reformation

‘Reducties’ (reservaten), vanaf 1610 gesticht door jezuïeten

Demarcatielijn: Verdrag van Tordesillas, 1494

Mijlen 0

500

0 500 Kilometers

1000

1000

1500

Rijn

V

AR

E de ier Riv

Before the Reformation

Part 3

au

Wenen

Holy Roman Empire boundary

Rh

The German Knights’ War PORTUGAL

YE

SARDINIË

ra g u ay R.

Rijn

V

A

VO

PORTUGAL

r

SA

Atlas van de Reformatie

GEN

Z E E

As Governor of the Order of Christ, Oran the Portuguese Prince Henry the Navigator (1394–1460) funnelled much of this organization’s wealth into scientific, commercial, and religious expeditions, with the ultimate aim of circumnavigating Africa. In 1434 a ship dispatched by Prince Henry passed the much-feared Cape Bojador, at that time regarded as the boundary of the knowable world. Having rounded this cape after a decade of trying, Henry’s caravels reached the Senegal River in 1436 and Cape Blanc, at the southern Part 1 limits of the Sahara Desert, in 1441. In 1444 one of his captains landed the first boatload of African slaves in Portugal, an ominous precedent. Progressing gradually further south, Portuguese sailors rounded Cape Verde in 1445, reaching Sierra Leone in 1457, the Gold Coast in 1471, and the Congo River in 1482. In 1490 Portuguese explorers worked their way up the river and BR ANDENBURG BRUNSWIJK-WOLFFENBÜT TEL convertedMAAGDENBURG to Christianity the king of the KongoMaagendburg Empire. H

Een kaart doet meer dan in beeld brengen; een kaart onthult betekenis. Een kaart verbindt hier met daar, en werpt een nieuw licht op begrippen waarvan je niet wist dat ze verband met elkaar hebben. Reif Larsen

INDIA

Tunis

Algiers

Dit boek toont in 60 kaarten hoe de beweging van de reformatie opkwam en zich daarna in Europa voltrok, met alle impact op de rest van de wereld. Naast heldere, bondige teksten ter toelichting, geeft een complete tijdlijn van 1302 tot 1689 een handig chronologisch overzicht van gebeurtenissen. Een onmisbaar hulpmiddel bij het bestuderen van oorsprong, achtergrond, opkomst en verspreiding van de protestantse en katholieke reformatie, en de reacties erop. 0 100 200 300 Kilometers

O

Frans I en Karel V maken allebei aanspraak op Napels

L L A N D S E I D D E

Granada

200

map 11

e Tib

RIN

Balearen

Sevilla

Mijlen 0 100

N

A

HO N

HA

Toledo

Taag

012 PORTUGAL VOYAGES EAST 07 PORTUGUESE VOYAGES OF DISCOVERY TO THE EAST

China and India were vital to European trade in the Middle Ages. However the rise of the Ming dynasty (1368–1644) brought to an end Mongol control of China and southern Asia, closing off access to much of Asia for European merchants. At around the same time, the growth of Muslim power in the Middle East following the collapse of the Crusader kingdoms made land travel to India increasingly uncertain and hazardous. These changes helped stimulate sustained attempts by Europeans to reach India by sea.

Portuguese Voyages of Discovery

OT

Lissabon

a R.

40

20 Kilometers

ra n

Milaan voor01206

Vienne 1198

Pa

Hamburg

Con go

NB

Rhône

DE

Tussen 1350 en 1650 ging de kerk in West-Europa door een proces van bestuurlijke, ethische en dogmatische hervormingen die ons continent wezenlijk veranderd hebben. Dit proces ging gepaard embarked on the progressive discovery of met conflicten tussen aanhangers van de middeleeuwse kerk en gelovigen die ervan overtuigd the West African coast. Iberian ships driven waren dat ingrijpende vernieuwing noodzakelijk was. Daarbij ontstond er onenigheid over de off these coasts discovered Atlantic islands such as Madeira, the Azores, and the Cape wijzen waarop deze hervormingen tot stand zouden moeten komen en tussen de aanhangers van M Verde Islands, which were then explored verschillende godsdiensten. and colonized. 246,05 mm

Rivier de D ona u

Neuchâtel

NEUCHATEL L. Neuchâtel

Besançon 1248

L. Constance

THUR GAU

ZURICH B ASEL Aarau Statue of Francisco Zurich 1522-25 Zwingli AARGAU Regensburg c1262 reforms church Pizarro, Trujillo, SOLOTHURN Drosendorf L. Zurich Caceres, Spain. Solothurn

R.

Jonvelle 1218

Lo ire

MECKLENBURG

BREMEN

bs

1528-9 Oecolampadius reforms church

1530 Farel reforms church

ZEE

Edinburgh

NOORDZEE

Niet alleen het ‘wanneer’, maar juist ook het ‘waar’ geeft inzicht in onze geschiedenis.

B A LT I S C H E

D E N E M A R K E N

300

D ou

B A V A R I A

Constance

Basel

Reformation

0 100 Kilometers

SCHAFFHAUSEN

Catholic canton Zwinglian or Calvinist canton Mixed religious allegiance Forest cantons

Straatsburg1212

KONINKRIJK FRANKRIJK

Dowley

Mijlen 0

Metz 1200

Toul

De Reformatie in kaart

Mainz 1233

In

M oe

Se in e

l ze

THE REFORMATION IN SWITZERLAND H O L Y R O M A N E M P I R E map 26

in Ma

Eerste waldenzen Eerste geregistreerde concentratie van waldenzen Schola van waldenzen Politieke scheidslijnen anno 1360

194 mm

R hin e

16,25 mm

15 mm

194 mm

France. They made slow progress at first because they were fiercely opposed by the authorities. Calvinism was initially strongest in Antwerp, Ghent, and areas near Germany, from which it gradually spread northwards. Calvinism was not even recognized as an option by the German princes in the Peace of Augsburg (1555), and was generally regarded with suspicion by the ruling elite. It first entered Germany via the Netherlands in the 1560s, developing into a popular movement

Calvinism took early root in many places where Waldensian churches had previously been active. The most promising area for the growth of Calvinism was France, Calvin’s homeland. Many French Protestants came to Geneva to train before carrying Calvin’s theology home. In 1559 the Geneva Academy had 162 students; by 1564 more than 1500, mostly foreign. The first Huguenot (Reformed) ministers arrived in France in 1553; by the time of Calvin’s death it is estimated some two million French people professed the Reformed faith.

Spreads

15 mm

the German-speaking and French-speaking introduced Reform in Neuchâtel and Geneva. Reformation parties and was adopted by nonIn 1524 the four traditionally Lutheran churches in Switzerland, Scotland, conservative mountain cantons formed a France, Poland, and Hungary. Bullinger’s Christian Union to resist Reform; in response importance in the Reformation has been the Zwinglians of Zurich and Constance widely underestimated: in England he was to formed their own Christian Alliance (1527), 026 THE SWISSbecome REFORMATION more influential04 than Calvin. joined later by others.

TIROL

W

U

D

Genève SA

Milaan

1530: presentatie Confessie van Augsburg

Augsburg

R

A

G

R.

sel

Mo

D

R.

AN

in e

EL

IN

Rh

200

A D R I AT I S C H E

0 100 200 300Z E E Kilometers

Teruggewonnen door katholieke kerk

Orthodox Islamitisch

Algiers

Tunis

SICI

Hutten, Sickingen made his Rhineland estate, the Ebernburg, into a refuge for Lutheran

WÜRZBURG LFrankfurt IË sympathizers and a centre for Lutheran

propaganda. He gave shelter to the reformers Martin Bucer and Johannes Oecolampadius, Mainz lne Marefuge and even offered to Luther following Door vererving verkregen door Karel V the Diet of Worms. Worms door Karel V Veroverd 1521: Luther in Edict While Charles V was away in Spain, veroordeeld als ketter PALTS Grens van het Sickingen Heilige Roomse Rijk a gathering of knights summoned and declared war on the Archbishop of Trier, Heidelberg

Dresden

Zwickau

WO UD

S T R E a prominent opponent of Luther. His assault Coburg failed and he retreated to his supposedly unassailable stronghold at Landstuhl, where BAYREUTH he was defeated and killed by an alliance of three German princes. Following Sickingen’s Bayreuth defeat, Hutten fled to Basel, Switzerland. The common refusal to pay church tithes during the revolt spread to the peasants and inspired them to refuse to pay the tithe – one Neurenberg of the factors that led to the Peasants’ Revolt.

G

T E Freiberg G Miles 0 10 E 30R 50 B E0 20 40 60 Kilometers

SILEZIË

BOHEMEN MOR AVIË

O

U

D

1518: dispuut bijeengeroepen door Staupitz

Rijn

15 mm

r

Mijlen 0 100

HO N

RH

Granada

Z E E

Neustadt

ER Basel

1521-1522: Ondergedoken Luther vertaalt Nieuwe Testament 1534: vertaling Oude Testament

le

W

60

ka Nec

Grondgebied van Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen (Ernstine, 1485-1525), Luthers beschermheer Grondgebied van het geslacht Albertine, hertogen van Saksen

Giessen

Saa

SE

0 20 40 Kilometers

50

u

1529: Luther met Zwingli

Weimar BIA S W A Erfurt

RI NG Hutton flees to Basel

EM

30

na

D E L L A N D S E M I D

Katholiek Luthers Anglicaans Calvinistisch/gereformeerd Zwingliaans Moravische minderheid Oran

Wartburg Ü

4

in debat over H. Avondmaal Frans I en Karel V maken allebei aanspraak op Napels

O T T O M A A NBalearen SE RIJK

Grens van het Heilige Roomse Rijk

Sevilla

CARNIOLA

H

Marburg

HE BO

Do

nau

1519: Karel V door paus gekroond tot keizer van Heilige Roomse Rijk

(MOSLIMMINDERHEID)

Rijn

YE

Genua

Rome 1510: Luther gedesillusioneerd na bezoek

ToledoD o

NAPELS Napels

ignATius of LoyoLA

SARDINIË

Wenen

Taag

STIERMARKEN

Venetië

VO

1518: dispuut bijeengeroepen door Staupitz

Mijlen 0 10

HONGARIJE

OOSTENRIJK

KARINTHIË

VENETIË

e Elb

SE

www.kok.nl

Madrid

München Salzburg

SALZBURG Lissabon

Barcelona

MORAVIË

(MINDERHEID VAN CALVINISTEN/HUGENOTEN)

O

Neurenberg

S PA N J E

T

FRANKRIJK

M

PALTS Heidelberg

ZWITSERSE CONFEDERATIE

R

Zürich

BEIEREN

D

Bazel

EE

Worms

1521: Luther in Edict veroordeeld als ketter

Augsburg

GEN

MOR AVIË

Straatsburg

A

RIN

Bayreuth

Malne

WÜRTTEMBERG

HA

BAYREUTH H BO

Mainz

OT

Frankfurt

Neurenberg

L

BOHEMEN

r de

Coburg WÜRZBURG

R. ain M

e Elb

T

ISBN 978 90 435 2653 1 NUR 700

Meu se R.

O

R.

A

ine

lesser nobility of the German states found The knights rose in revolt under Franz Augsburg Significant battle Frans I en Karel V maken themselves squeezed between powerful HESSE allebei aanspraakvon op Sickingen (1481–1523) and Ulrich Wenen 1529 Cologne B Aneither L T I S C H E Z EHertogdom Bourgondië forces they could controlEnor von Hutten (1488–1523). Both became D E N E M A R K E N A 1 HERTOGDOM GRAAFSCHAP Boedapest Jüterborg Kilometers RZ moderate. Many depended upon dwindling adherents of the Lutheran cause, seeing in von Sickingen and knights of OOSTENRIJK Wittenberg 1517: Johann Tetzel preekt tegen aflaathandel BOURGONDIË BOURGONDIË Nantes G Koningsbergen Franconia, Swabia and Rhineland EB in kind from their lands, a shortage it an opportunity to recover the declining T L A N T I S C Hpayments E declare war on Archbishop of Trier LUSATIA 1517: 95 stellingen van Maarten Luther P R U I S E NCHAROLAIS ER 1521: Maarten Luther geëxcommuniceerd Trente of income made more acute by the spiralling influence of the Christian nobility in 2 NOORDZEE HOLSTEIN G C E A A N POMMEREN Sickingen’s O quam cito transit Mohacs 1526 attack T Frankfurt inflation that followed the discovery and F R A N the K RGerman I J K nation. Sickingen, whoMilaan 44 At l A s Eo f Eisleben t h e e u r o p e A n r egloria mundi. f o r m At i o n s P O R T U GVENETIË U E S E V OYA G E S O F D I S CO V E RBRUNSWIJK-WOLFFENBÜT Y repulsed BRWaldstein ANDENBURG TEL45 MECKLENBURG 1501: Luther naar universiteit BREMEN OL plundering of the New World. The increased had previously fought for the emperors DE Oh how quickly the 1505: Luther wordt Mainz Hamburg NB We Elbe Halle 1483: geboorte UR world’s glory passes away! augustijns monnik Venetië MAAGDENBURG G ser authority of kings, together with the power Maximilian and Charles V, was sometimes Maarten Luther Ebernberg Trier BRANDENBURG O THomAs à kempis 1546: dood Leipzig BRUNSWIJK and wealth of some princes of the church, called ‘the last knight’ . With Hutten, he H Berlijn Worms Maagendburg Maarten Luther 1519: Debat tussen VERENIGDE A Kassel 1516: Karel uitgeroepenthe status, and excited Ottomaanse Eck en Luther Jüterborg PROVINCIÈN RZ FRANCONIA further jeopardized proposed the unification of GermanSt Wendel Nuremberg tot Karel I van Spanje Odenwald Turken Wittenberg Münster 1517: Johann Tetzel preekt tegen aflaathandel Genua Amsterdam GKaiserslauten le MAAGDENBURG lands and secularization of P OTheir L E Nself-Toulousespeaking Avignon Dresden EB Wittenberg the envy, of the knightly class. Saa MÜNSTER LUSATIA 1517: 95 stellingen van Maarten Luther Wartburg Speyer Rijn Frans I en Karel V Florence Weimar E image had been flattered by the medieval ecclesiastical principalities. Influenced by 1521: Maarten Luther geëxcommuniceerd H Landau D U I T S L A N D Leipzig R 3 Landstuhl OT TOMAANSE maken allebei E Ü G PAUSELIJKE Erfurt T IA Freiberg Forces of Palatine, RI aanspraak op Milaan code of chivalry and their role in the TE Keulen G Marburg Hesse and Trier besiege HESSE SAKSEN RIJK STAAT R NG TI Dresden Sickingen’s castle: Eisleben naar universiteit SILEZIË Luther 1501: SPAANSE . R E e NAVARRA Neustadt b u n a Crusades; now both their economic base and D The Sickingen Heights, in the Palatinate, Germany, Zwickau he capitulates dies wordt 1529: Luther met Zwingli ER SC B NEDERLANDEN Luther 1505:and HANAU We E Halle 1483: geboorte in debat over H. Avondmaal SILEZIË augustijns monnik political power were declining rapidly. near von Sickingen’s town, Landstuhl. HE NASSAU WO ser G Strasbourg Maarten Luther CORSICA Rome S UD Praag Giessen Frankfurt Go forth and set the 1521-1522: Ondergedoken 1546: dood Leipzig T ZE Mainz LUXEMBURG Augsburg R Luther vertaalt Nieuwe Testament Maarten Luther OPPER 1519: Debat tussen BOHEMEN E world on fire. AR AGON Kassel PALTS E PALTS 1534: vertaling Oude Testament Eck en Luther Trier Mijlen The Church of our Lady of 100 the Immaculate Conception, 0 200 Goa, founded in0 1540.100 200 300

56

Rome 1510: Luther gedesillusioneerd na bezoek

At l A s o f t h e e u r o p e A n r e f o r m At i o n s Mijlen 0 10

0 20 40 Kilometers

KOKT_1604_Atlasvandereformatie_OS_04.indd 1

THE GERM auA N K N I G H T S’ WA R

Do

30

50 60

kar Nec

1530: presentatie Confessie van Augsburg

Augsburg

n

57

Grondgebied van Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen (Ernstine, 1485-1525), Luthers beschermheer Grondgebied van het geslacht Albertine, hertogen van Saksen

06-06-16 15:05

Atlas van de Reformatie in Europa - Tim Dowley.9789043526531  

‘Atlas van de Reformatie in Europa’ van Tim Dowley maakt de kerkgeschiedenis van Europa inzichtelijk. Tussen 1350 en 1650 ging de kerk in We...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you