Issuu on Google+

Paul Nieuwbeerta

Libertariër Hub Jongen

Het sprookje leeft voort

‘Veel criminologisch onderzoek voldoet niet aan M&T1-criteria”

‘Belastingheffing is een vorm van geweld’

‘Democratie is te idealistisch’

p. 4

p. 16

p. 12

PAMFLET april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Voorwoord Een dikke Pamflet dit keer! De meeste redacties van kranten en tijdschriften moeten in deze tijden van crisis gaan snijden in hun werknemersbestand maar Het Pamflet hoeft zich nergens zorgen over te maken. Misschien moeten wij eens na gaan denken over een overstap naar de publieke omroep. Hoe dan ook: ik zie tot mijn vreugde dat Het Pamflet zich steeds meer tot een discussieplatform ontwikkelt. Naast de gebruikelijke polemiek die we elk nummer hebben heeft deze keer oud-redacteur Leonard van ’t Hul (momenteel studerende in Amsterdam) een reactie geschreven op het betoog tegen de vrije wil van Tito Sixma uit het vorige nummer. Daarnaast hebben we twee ingezonden stukken: pre-master en U-raadkandidaat Maarten Hillebrandt heeft kritiek op het Strategisch Plan van de Universiteit Utrecht en eerstejaarsstudent Jarl Mooyaart heeft een prikkelende aanklacht tegen de democratie. Ik ben benieuwd wat voor reacties we hier op gaan krijgen! Twee interviews dit keer: met docent en criminoloog Paul Nieuwbeerta en met libertariër Hub Jongen. Deze man is misschien wel de felste aanhanger van een ideologie die maar weinig mensen kennen. Ook hebben we een verhaal over de achtergrond van de naam van Usocia en haar connectie met Thomas More, en een boekverslag van het onlangs verschenen boek van Femke Halsema! Een nieuwerwetsigheid, geïntroduceerd door een onzer vaste redacteuren, is de sociologische beschouwing van een oude foto uit Peru. Ook hebben wij uiteraard hét verslag van de studiereis! Dan rest mij te zeggen dat ik je, namens de redactie, veel leesplezier wens. Groeten, Jasper van de Pol

Colofon: Redactie: Thijs van Dooremalen, Laura Vonk, Job van den Berg, Tito Sixma, Jasper van de Pol Met dank aan: Remmert van Haaften, Jarl Mooyaart en Leonard van ‘t Hul Vormgeving/ foto omslag: Mark Veenbrink Postadres: sociologievereniging Usocia, Heidelberglaan 1 K. 14.39 3584 CS Utrecht

2


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

Inhoud: 04

Docent aan het woord: Paul Nieuwbeerta

06

Cartoon

07

Vrije wil? Ik wel!

10

Polemiek: Veiligheid is belangrijker dan vrijheid

12

Democratie. Het sprookje leeft voort.

15

Peiling: Wat is je geloofsovertuiging?

16 “Belastingheffing is een vorm van geweld” 20

De betekenis van de naam Usocia: een verkorte inburgeringscursus

23

O fortuna

24

De illusie van materieel geluk Boekverslag: ‘Geluk!’ van Femke Halsema

26

Weemoed naar Madrileense sferen

29

De ‘sociologische’ foto.

32

De opleidingscommissie sociologie

32

Agenda Usocia

33

Ingezonden brief

De redactie

3


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

De docent aan het woord Aflevering 3: Paul Nieuwbeerta Paul Nieuwbeerta is de derde docent die wij

vakgebied niet meer zo goed, maar volgens mij zet deze

interviewen in de reeks ‘de docent aan het woord’.

trend naar minder ‘class voting’ nog steeds door.

Hij is bijzonder hoogleraar bij de vakgroep sociologie met als leeropdracht ‘de analyse van

deze verschillen en veranderingen. Stemgedrag wordt

maatschappelijke effecten van strafrechtelijke

zowel beïnvloed door de klasse van je ouders als die

interventies’. Sinds vorig jaar geeft hij in blok 3 het

van jezelf. Dus de gedachte van mij en mijn promotoren

vak ‘Crimineel gedrag over de levensloop’. Daarnaast

was: in een meer open samenleving, waar meer

is hij werkzaam bij het Nederlands Studiecentrum

intergenerationele mobiliteit is, zal stemgedrag minder

Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) in

van iemands klasse afhangen. Als het makkelijker is om

Amsterdam. Onlangs is aan Nieuwbeerta een prestigieuze VICIsubsidie toegekend, wat hem de mogelijkheid geeft om voor een enorm geldbedrag de effecten van gevangenisstraf te gaan onderzoeken. Dit was voor ons een mooie reden om hem uit te nodigen voor een interview. “Eigenlijk weten we bijna niets over de werking van gevangenisstraffen”. Promotieonderzoek naar klassengebonden stemgedrag Mijn promotieonderzoek, ja, dat lijkt al weer heel erg lang geleden! Ik ben in 1995 gepromoveerd op klassengebonden stemgedrag in 25 westerse democratische landen vanaf de Tweede Wereldoorlog. Daarbij heb ik gekeken naar verschillen tussen landen en veranderingen binnen landen. Als je naar de verschillen tussen landen kijkt, valt op dat er veel variatie is: in Scandinavische landen en Groot-Brittannië stemmen mensen bijvoorbeeld veel meer volgens hun sociale klasse dan in bijvoorbeeld Nederland of de Verenigde Staten. Wat de veranderingen binnen landen betreft werd duidelijk dat stemgedrag sinds de Tweede Wereldoorlog steeds minder klassengebonden is geworden. Overigens had mijn dataset alleen maar betrekking op de situatie tot 1990, dus de ontwikkelingen in de recente 20 jaar zijn er niet in opgenomen. Eerlijk gezegd volg ik mijn oude

4

Vervolgens ben ik gaan kijken naar verklaringen voor

van klasse te veranderen zul je je immers ook minder bekommeren om de belangen van de klasse waarin je bent opgegroeid. Maar dit bleek niet te kloppen! Ik heb ook nog gekeken naar andere verklaringen, en ontdekt dat de verschillen tussen landen voornamelijk moeten worden gezocht in historische factoren. Sommige landen hebben bijvoorbeeld sterk georganiseerde vakbewegingen, die conflicten tussen klassen aanwakkeren en mensen bewuster maken van hun sociaal-economische belangen. Daarnaast is ook de sterkte van andere maatschappelijke scheidslijnen van belang. In sommige landen, zoals Nederland, waren mensen juist sterker georganiseerd langs religieuze scheidslijnen. In deze landen speelt religie een veel sterkere rol bij stemgedrag dan sociale klasse. Criminologisch onderzoek In 2000 ben ik van onderzoeksonderwerp veranderd: van de politieke sociologie naar criminologie. Na tien jaar leek het me leuk om weer eens wat anders te doen dan onderzoek naar stemgedrag, en daarnaast is criminaliteit een ontzettend interessant onderwerp. Ik had destijds nog helemaal geen expertise op dit gebied, maar dat was niet zo’n probleem. In de eerste maanden heb ik er gewoon heel erg veel over gelezen. Bovendien blijft de manier van onderzoek bedrijven hetzelfde. Ik ben groot geworden in de sociologie zoals die ook hier in Utrecht wordt toegepast: met


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

PTOB-schema’s, theorie gestuurd empirisch onderzoek,

VICI-subsidie

et cetera. Omdat in de criminologie een zelfde

Eind vorig jaar heb ik een VICI-subsidie van de

werkwijze zeer goed kan worden toegepast was het

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk

vrij gemakkelijk om over te stappen naar een nieuwe

Onderzoek (NWO) toegekend gekregen. Het gaat

discipline met een ander inhoudelijk terrein.

hier om een bedrag waarmee we in Utrecht en

Ik heb mij sindsdien vooral bezig gehouden met

op het NSCR de komende vijf jaar samen met vier

het bestuderen van criminele carrières. We gebruiken

promovendi en een postdoc aan een onderzoeksproject

daarvoor een dataset met gegevens over ruim 5.000

kunnen gaan werken. Daarnaast is er dan nog

mensen die in 1977 voor een crimineel delict zijn

geld om een grootschalige dataverzameling uit

veroordeeld. We hebben hun gehele levensloop van hun

te voeren. Het onderzoek dat we gaan doen heeft

12 jaar tot aan 2006 in kaart gebracht en dezelfde soort

betrekking op de effecten van gevangenisstraf op de

informatie over hun partners en kinderen toegevoegd.

levensomstandigheden van ex-gedetineerden, zoals

Inmiddels hebben we over de meeste personen

hun gezondheid, hun gezinssituatie en hun positie op

gegevens voor minstens 60 jaar. Met deze unieke dataset

de arbeidsmarkt. Ook gaan we hun latere criminele

kunnen we dus zo ongeveer de gehele levensloop van

gedrag bekijken.

deze mensen en hun directe omgeving onderzoeken. Op dit project zijn ook een aantal promovendi werkzaam. Twee belangrijke perspectieven in de criminologie zijn

Er is tot dusverre – zeker in ons land – heel weinig goed onderzoek gedaan naar de effecten van gevangenisstraf op de latere levenslopen en

het biologisch/ psychologische en het sociologische.

criminele carrières van mensen. Vaak worden er

Vanuit het biologisch/psychologisch perspectief wordt

allerlei beweringen over gedaan, maar die hebben

vaak gesteld dat de criminele carrière van mensen

weinig empirische onderbouwing. Over het algemeen

rond hun twaalfde al wel min of meer vastligt. Het

leidt onderzoek tot de conclusie dat een hogere

sociologisch perspectief gaat er juist vanuit dat er

gevangenisstraf leidt tot meer recidive. Maar in die paar

gedurende het hele leven allerlei sociale factoren van

studies waarin adequaat gecontroleerd wordt voor

invloed blijven.

de invloed van een hoop andere relevante factoren

Binnen het sociologisch perspectief zijn twee belangrijke theorieën de bindingstheorie, die stelt dat sociale controle criminaliteit voorkomt, en de

(en dus selectie-effecten), verdwijnen de effecten van gevangenisstraf grotendeels. Wat je als criminoloog eigenlijk moet hebben, is dat

socialisatietheorie, die juist stelt dat criminaliteit mede

rechters verschillend oordelen over dezelfde zaken. Dan

veroorzaakt wordt door contact met criminele mensen.

kun je voor personen die dezelfde kenmerken hebben

De resultaten van het onderzoek geven op dit moment

en die dezelfde misdaad hebben gepleegd kijken wat

aan dat zowel de bindings- als de socialisatietheorie

het verschil is tussen wel en geen gevangenisstraf voor

waar zijn: sterke sociale bindingen zorgen er voor dat

de rest van hun leven, inclusief hun criminele loopbaan.

mensen minder snel crimineel gedrag vertonen, maar

Daar hoop ik gebruik van te maken in VICI-onderzoek.

wanneer dit bindingen zijn met criminelen dan plegen ze zelf ook weer eerder crimineel gedrag. Een voorbeeld

Voorzichtig met beleidsadviezen!

hiervan is het onderzoek dat Marieke van Schellen,

Of ik kan speculeren over de levensloop van Josef Fritzl?

AIO bij de vakgroep sociologie aan de UU, doet naar

Nee, dat vind ik erg moeilijk. Over individuele gevallen

de invloed van trouwen op crimineel gedrag. Hieruit

weet je als onderzoeker meestal erg weinig. En: zelfs

blijkt dat getrouwde mensen over het algemeen minder

als er een sterk algemeen verband tussen het een en

crimineel worden als ze trouwen. Maar wanneer ze

het ander bestaat kun je daarmee moeilijk uitspraken

met een crimineel trouwen worden ze juist sneller zelf

doen over individuele gevallen. Verder blijkt het op

crimineel!

>

5


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

basis van vele individuele kenmerken toch erg moeilijk

het feit dat we zo weinig weten over wat wel en niet

te voorspellen of iemand later wel of niet crimineel zal

werkt kennis op zich is. Als criminologen zouden we

worden.

veel vaker moeten zeggen: er moeten geen al te grote

Ik vind daarom ook in het algemeen dat voorzichtigheid gepast is bij het doen van individueleen beleidsadviezen. Veel criminologisch (maar ook

verwachtingen worden gewekt over de heilzame en efficiënte werking van straffen. Maar natuurlijk nemen we geen genoegen met

sociologisch) onderzoek voldoet niet eens aan de criteria

de huidige situatie en moet toekomstig onderzoek

die eerstejaars studenten bij M&T1 leren. Hierdoor

uitsluitsel geven.

is er zo weinig duidelijkheid over het ontstaan van crimineel gedrag en de werking van straffen dat ons als onderzoekers een grote mate van bescheidenheid past bij het voorspellen van mogelijke misdaden en bij het opstellen van beleidsadviezen. Ik denk dat juist

6

Dit interview werd afgenomen door: Jasper van de Pol en Thijs van Dooremalen.


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

Vrije wil? Ik wel! Door Leonard van ’t Hul Was het een kwestie van voorzienigheid of toeval dat ik

Juist omdat ik het zo leuk vond om te zien hoe hetzelfde

de inzending van Tito Sixma over de vrije wil (Pamflet

onderwerp bijna gelijktijdig terugkomt op twee

#8) juist nu tegenkwam? Net nu ik de gedachten van

heel verschillende manieren, leek het me aardig een

een andere schrijver over dit onderwerp had gelezen?

weergave te geven uit Leo Tolstoj’s ‘Oorlog en Vrede’.

Hoewel de vraag of toeval bestaat ook erg interessant

Tolstoj schreef het boek nu zo’n honderdveertig jaar

is, wil ik toch reageren op de vraag in hoeverre vrije wil

geleden en formuleerde een antwoord wat ik jullie niet

bestaat. Mijn duit in het filosofische zakje zal bestaan

wil onthouden.

uit een poging de bespiegelingen weer te geven van een man die bijna tweehonderd jaar geleden werd geboren: Leo Tolstoj. De vraag van de vrije wil zou door iedere zichzelf respecterende sociaal-wetenschapper gesteld moeten worden. In zijn inleiding lijkt Tito bang te zijn om voor onorigineel versleten te worden. Welnu, hij is inderdaad niet de eerste die zich afvraagt in hoeverre vrije wil bestaat: al in de antieke oudheid werd flink gediscussieerd over dit onderwerp en ook nu, toch een kleine 3000 jaar later, is er nog geen unaniem aanvaard antwoord. Daarbij zal Tito ook zeker niet de laatste zijn die zich deze vraag stelt en dat maakt zijn inzending alleen maar interessanter. De vraag is dus nog altijd actueel en zou door iedere zichzelf respecterende sociaal-wetenschapper minstens éénmaal gesteld moeten worden. In de sociologie is de vraag vertaald als het structuur-actor probleem, waarbij het onderzoek zich vooral richt op de vraag hoe de structuur (omgeving) het handelen van de actor bepaalt. Hier moet ik trouwens voorzichtig zijn, omdat‘bepaalt’een behoorlijk stevige uitspraak is. ‘Voorspellen’ of ‘beïnvloeden’ zijn politiek correcter. In de onderzoekspraktijk betekenen ze in feite hetzelfde. Het gros van de sociologische onderzoeken veronderstelt een sturende invloed van met name demografische, sociaal-economische en religieuze achtergrondkenmerken op het individuele handelen. Daarmee helt de balans van de sociologische weegschaal over in de richting van wat Tito het ‘determinisme’ en Tolstoj de ‘noodzakelijkheid’ noemt. Dat is tot op zekere hoogte helemaal niet erg, zolang sociologen maar voor ogen blijven houden dat ook zij slechts een deel van het geheel verklaren.

Tolstoj’s analyse van de kwestie kent verschillende lagen. Laat ik beginnen met de eerste laag, namelijk het verschil tussen bewustzijn en verstand: “Subjectief, vanuit ons bewustzijn gezien, voelen wij ons vrij. Het bewustzijn is […] een bron van zelfkennis, die buiten het verstand omgaat. Met het verstand neemt de mens zichzelf waar; maar zichzelf kennen doet hij pas met zijn bewustzijn.” 1 Dus om sowieso dingen waar te nemen en te handelen moet er een gevoel van leven zijn, moet ik mij bewust zijn van mijn bestaan. Tolstoj neemt de ‘wil’ tot maatstaf. ‘Ik wil eten’ of ‘ik wil de Pamflet lezen’ of ‘ik wil me ergens aan vasthouden’ zijn voorbeelden van wilsuitingen. Met het verstand kan ik de achterliggende oorzaken van de wilsuitingen verklaren. ‘Ik wil eten’ komt bijvoorbeeld voort uit de noodzaak tot voeding van het lichaam en ‘ik wil me ergens aan vasthouden’ komt voort uit mijn inherente overlevingsdrang waardoor ik niet wil verdrinken. Dat zijn dus waarnemingen met het verstand. Doch, ondanks alle verklarende achtergronden die ik met mijn verstand kan bedenken, voel ik mijn wil als vrij. Puur en alleen omdat ik mijn wil niet anders ken dan vrije wil. Met het verstand zijn er allerlei causaliteiten en verklaringen te verzinnen die ervoor zorgen dat mijn wil en het gedrag wat daaruit voortvloeit een bepaalde kant op wordt geduwd en dat andere wensen worden uitgesloten. Treffend is het voorbeeld van iemand die een arm opheft en dat claimt te doen uit vrije wil. Op een willekeurig moment A (dit tijdstip is natuurlijk uit vrije wil gekozen) heft hij – of zij, zo de lezer wil – zijn arm op.

>

7


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Ziedaar de wilsuiting. Echter, bij nader onderzoek blijkt de

heden of in de toekomst ga doen. Toegegeven, er kan

manier waarop diegene zijn arm ophief de makkelijkste

op basis van een aantal eerder gevonden verbanden

houding te zijn voor zijn spieren. Andere manieren waren

een zekere kans berekend worden waarmee we een

minder fijn of konden helemaal niet. Bestudering van

veronderstelling maken dat ik op een bepaald moment

het moment A op een later moment B leert ons dat de

een handeling zal uitvoeren. Veel meer dan een vage

persoon in feite heel wat minder vrij was dan we dachten

voorspelling wordt het niet, hoeveel verbanden er ook

en veel meer onderhevig was aan noodzakelijkheden die

worden samengenomen.

ertoe leidden dat juist hij zijn arm op die manier hief en niet op een willekeurige andere.

Tolstoj komt daarmee tot de volgende slotsom: “De verhouding van vrijheid tot noodzakelijkheid wordt groter of kleiner, afhankelijk van het standpunt, dat tegenover het gedrag wordt ingenomen; maar deze verhouding blijft altijd omgekeerd evenredig. […] De gevallen, waarin de vrijheid en de noodzakelijkheid een aandeel hebben, berusten zonder één uitzondering op niet meer dan drie factoren: 1. De verhouding van de mens tot de buitenwereld, 2. de verhouding van de mens tot de tijd en 3. tot de oorzaken, die de handeling teweegbrachten.” 3 Ik zal alle punten toelichten met een helder voorbeeld. Het eerste punt heeft te maken met de plaats die een mens inneemt in de wereld. Daarbij zien wij de zwerver die voor de supermarkt de SN staat te verkopen als een mens met minder bindingen dan iemand die een gezin moet onderhouden, zijn hypotheek moet aflossen en zijn bedrijf moet runnen. En zo is een drenkeling meer aan noodzaak gebonden dan iemand die op het droge staat. Hoe vrij we iemand zien hangt dus af van de mate

8

Hoewel het argument tegen de vrije wil veel sterker lijkt

waarin wij die persoon in verband brengen met zijn

te zijn omdat niemand buiten de stoffelijke wereld en de

omgeving: de persoon met minder bindingen is vrijer.

tijd staat2, mag de vrije wil niet zomaar weggezet worden

Het tweede punt, de tijd, werkt op dezelfde manier. Om

als zijne minder belangrijk dan de noodzakelijkheid of

met Tolstoj te spreken: ‘[Tijd] is de factor die tot gevolg

structuur. De verklaringen die weergeven waarom ik op

heeft, dat de zondeval van de eerste mens, waaruit het

een zeker moment iets gedaan heb, worden altijd pas

mensengeslacht voortsproot, ons veel minder vrijwillig

achteraf bedacht. Nooit van tevoren. De keuze die mij en

voortkomt dan de bruiloft van iemand die [nu leeft]. Dat is

iedereen op dit moment zo vrij doet voorkomen, wordt

de factor, die teweegbrengt, dat het leven en het gedrag

over een minuut alweer in een historisch-sociologisch

van de mensen, die eeuwen hier leefden en door mij in

kader geplaatst waardoor de mate van vrije wil afneemt

het verband van hun tijd worden gezien, op mij niet zo’n

in het voordeel van de noodzakelijkheid. Toch is het zo

vrije indruk maken als het leven van mijn tijdgenoten,

dat met de wetmatigheden die we achteraf vinden, nooit

waarvan ik nog de uitwerking niet weet.’4

een voorspelling gemaakt kan worden over wat ik in het

Punt drie. Hoe meer we ons verdiepen in een persoon,


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

bijvoorbeeld de zwerver uit Tito’s verhaal, des te meer

bezien, ontkennen we onterecht de wetmatigheden en

oorzakelijke verbanden en andere verklaringen we zullen

processen die op ieder individu inwerken. We zijn immers

vinden waarmee we de levensloop van die zwerver zullen

geen eilandjes buiten plaats en tijd. De voorlopige

bestempelen als noodzakelijke uitkomst van verschillende

conclusie luidt dus dat het onzinnig is ofwel vrije wil,

processen. Een ander voorbeeld is de manier waarop wij

ofwel noodzakelijkheid (of determinisme) te ontkennen.

de moorden op een bejaarde vrouw, twee baby’s en een

Wat ik nu doe uit mijn persoonlijke zicht op de situatie

leidster in het Belgische Sint Gilles afgelopen januari

en het gevoel daarbij, wordt achteraf verklaard met de

bezien. Onmiddellijk na het horen van het dramatische

rede en ingebed in wetmatigheden. Maar met al die

nieuws eisen we de hoogst mogelijke straf voor de dader

interpretaties achteraf zijn vervolgens nauwelijks sluitende

en zien zijn daad als de hoogst mogelijke individuele

voorspellingen over mijn volgende handelingen te doen.

en vrije daad. Maar wanneer de kranten gaan berichten

Omdat de wetenschappen altijd terugkijken, ontstaat snel

over de uiterst tragische achtergrond van de dader en

de neiging de vrije wil van de actor te miskennen. De les

zijn geestelijke staat van zijn plaatsen we de dader in een

voor de sociale wetenschappers is in mijn ogen daarom

verzachtende context en helt de balans al meer over naar

dat zij de beperktheid van sociologisch onderzoek blijven

de noodzakelijkheid en minder naar vrije wil.

inzien. Persoonlijk wil ik deze les graag ter harte nemen.

Waar brengt dat alles ons nu? Tolstoj concludeert dat de mate waarin wij een persoon als vrij of aan noodzaak

1 Tolstoj, L.N. (1865-69(?)) Oorlog en Vrede, Blaricum: Uitgeverij

gebonden zien afhankelijk is van de positie die wij tot

Bigot & Van Rossum b.v., p 1004 2 In onze huidige beperkte definitie perkt het stoffelijke lichaam en

die persoon innemen. Deze positie is afhankelijk van de mate waarin wij een persoon in zijn (sociale) omgeving, tijd en achtergrond plaatsen. Dat levert een moeilijke

de altijd doortikkende tijd mijn vrijheid al in. 3 Tolstoj, L.N. (1865-69, ?), p 1007-08

balans op. Want wanneer wij de drie punten inhoudelijk

4 Ibid., p 1008-09

overwaarderen is niemand meer verantwoordelijk voor zijn daden, maar wanneer wij de drie punten te weinig

9


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

VOOR

Veiligheid is belangrijker dan vrijheid

Better safe than sorry Door Remmert van Haaften

In een terroriserende wereld dringt zich steeds vaker

Dat betekent dat Wilders mogelijk kan worden vervolgd

de vraag op hoe bepaalde grondwettelijke vrijheden

voor het beledigen van of aanzetten tot haat tegen een

zich verhouden tot de staatsveiligheid. Die vraag heeft

bevolkingsgroep, maar pas nadat zijn film is uitgekomen

Wouter Bos beantwoord met een pleidooi voor de ‘com-

of zijn uitspraken zijn gedaan.

promisloze verdediging van onze verworven vrijheden’. In de praktijk laat de overheid het echter niet na om

onbegrensde vrijheid van meningsuiting te komen.

veiligheid regelmatig te laten prevaleren boven vrijheid,

Alleen aanzetten tot geweld tegen personen of hun

zoals bij de onlangs ‘verijdelde’ aanslagen in Amsterdam.

bezittingen vindt hij een reden om de vrijheid van

En dat is maar goed ook.

meningsuiting in te perken. Dat betekent concreet dat

Als we namelijk even stil staan bij de vraag of vrijheid

hij het verbod op belediging van bevolkingsgroepen,

of veiligheid een fundamentelere menselijke behoefte

dat op het aanzetten tot haat tegen bevolkingsgroepen

is, dan zullen we moeten concluderen dat dat veilig-

en dat op godslastering wil afschaffen. De uitspraak

heid is. Daarmee is geenszins gezegd dat vrijheid geen

dat we de auto van Rutte in de fik moeten steken, vindt

belangrijke menselijke behoefte is, maar wel dat vrijheid

hij blijkbaar problematischer dan de uitspraak dat alle

pas betekenis krijgt in een situatie van relatieve bestaan-

moslims achterlijk zijn. Die vrijheid heeft hij. Toch snijdt

szekerheid. Om Bertolt Brecht te citeren: ‘Erst kommt das

de oproep van Rutte niet echt hout. Het verbod op

Fressen, dann kommt die Moral.’

godslastering is sinds het ‘ezelsproces’ tegen Gerard

Nu is het natuurlijk zo dat wij in een rechtstaat leven

10

Onlangs deed Mark Rutte een oproep om tot een

Reve in 1968 namelijk een dode letter en als het gaat om

en de overheid gelukkig niet naar eigen goeddunken

het beledigen van of aanzetten tot haat tegen bev-

bepaalt wanneer vrijheiden moeten worden opgeofferd

olkingsgroepen, is de rechter zeer terughoudend met

in het belang van de staatsveiligheid. Ook de over-

vervolging. Feitelijk is de vrijheid van meningsuiting dus

heid opereert binnen een democratisch gelegitimeerd

al een zo goed als absoluut recht. Toch is het naar mijn

wettelijk kader. Het belangrijkste wettelijke kader is

mening terecht dat ook die vrijheid wordt begrensd. Het

ongetwijfeld de grondwet, waarin de ‘verworven vrijh-

tegen elkaar uitspelen van bevolkingsgroepen kan im-

eden’ zijn gecodificeerd, zoals de vrijheid van godsdi-

mers tot oplopende spanningen leiden die de veiligheid

enst, meningsuiting, vereniging, betoging et cetera. De

van bevolkingsgroepen en zelfs de nationale veiligheid

wetgever heeft zich terdege gerealiseerd dat dit soort

in gevaar kunnen brengen. Dat geldt evenzeer voor

vrijheden nooit absoluut kunnen zijn. Zo geldt voor de

uitlatingen (films, cartoons) die mondiale spanningen

vrijheid van godsdienst en betoging dat ‘de wet regels

teweeg brengen en daarmee onze staatsveiligheid van

kan stellen ter bescherming van de gezondheid, in het

buitenaf bedreigen, bijvoorbeeld door terroristische

belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming

aanslagen. Dat afdoen als zwichten voor terreur is te

van wanordelijkheden’ en kan de vrijheid van vereniging

gemakkelijk, omdat het onverdedigbaar is dat de uit-

‘bij de wet worden beperkt in het belang van de open-

spraken van een enkeling de veiligheid van de gehele

bare orde’. De vrijheid van meningsuiting is door het

bevolking in gevaar brengen. Een wet die het mogelijk

censuurverbod moeilijker te beperken, want ‘voor het

maakt dat de rechter bepaalde uitlatingen vooraf op

openbaren van gedachten of gevoelens heeft niemand

hun inhoud toetst, is dan ook zeker het overwegen

voorgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan,

waard. Vanzelfsprekend is ook daar terughoudendheid

behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’.

geboden.

Polemiek


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

TEGEN

PA M F L E T

Veiligheid is belangrijker dan vrijheid

De gevaren van de ingeperkte vrijheid Door Thijs van Dooremalen

Onlangs bracht de Nationale ombudsman, Alex

kwam tot stand zonder conflict. Of het nou om het

Brenninkmeijer, zijn jaarlijkse verslag uit over de relatie

omverwerpen van een dictatuur in andere landen of

tussen de burger en staat, met de veelzeggende titel “De

de emancipatie van arbeiders, vrouwen en homo’s in

burger in de ketens”. Het verslag schetst een beeld van

ons eigen land is; telkens waren het de felle meningen

een overheid die steeds complexer wordt en daardoor

die werden geuit, die er (mede) voor hebben gezorgd

moeite heeft problemen van burgers adequaat op te

dat er iets veranderde. De vrijheid van meningsuiting is

lossen. Dit kan soms vreselijke gevolgen hebben. Zo

hét middel om problemen aan de kaak te stellen en om

stierf een kind, omdat het geen voortijdige hulp van

mensen te bewegen er iets aan te doen.

jeugdzorg kreeg. Dat de Nederlandse staat niet onfeilbaar is, is al

Op het moment dat de staat de legitimatie heeft om die meningsvrijheid vanwege mogelijke risico’s voor

langer bekend. Toch lijkt Remmert van Haaften zich hier

terroristische aanslagen te beperken, kan die macht

niet zo van bewust. In zijn betoog stelt hij weliswaar

heel makkelijk misbruikt worden. Door de minste of

dat ‘voorzichtigheid geboden is’ in de omgang met

geringste dreiging op te blazen tot grote proporties

burgerlijke vrijheden, maar tegelijkertijd schroomt

kunnen meningen die een regering op een bepaald

hij niet om tot een inperking van de vrijheid van

moment niet uitkomen, worden uitgesloten van het

meningsuiting over te gaan wanneer de kans bestaat dat

publieke debat.

deze de staatsveiligheid in gevaar brengt. Daarmee zet hij de poort wagenwijd open om de staat

Hierdoor kan grote maatschappelijke onvrede ontstaan, met alle gevolgen van dien. Wat gebeurt

allerlei meningen die haar niet bevalt te laten verbieden.

er namelijk wanneer Wilders de mond door de staat

Op dit moment staat de vrijheid van meningsuiting,

zou worden gesnoerd? Zullen zijn aanhangers dit

hoewel Remmert dit ontkent, onder druk. Denk maar

accepteren, of zullen ze, omdat ze vinden dat ze niet

aan de cartoonist Gregorius Nekschot, die vorig jaar een

meer goed vertegenwoordigd worden, geen vertrouwen

paar dagen in de cel moest doorbrengen omdat zijn

meer stellen in onze democratie? Als dit laatste het geval

cartoons te beledigend voor moslims zouden zijn. Of aan

is, is het geen gekke gedachte dat ze hun mening op

Geert Wilders, die door het kabinet werd gevraagd om

een andere manier (bijvoorbeeld via geweld) kenbaar

Fitna niet uit te brengen en inmiddels een aanklacht aan

zullen maken. Op die manier zijn de veiligheid en

zijn broek heeft. Vallen deze gevallen volgens Remmert

maatschappelijke vrede - die Remmert zo essentieel en

bínnen of buíten de ‘voorzichtigheid die geboden is’ bij

belangrijk acht - ver te zoeken.

het beschermen van burgerlijke vrijheden? Wat mij betreft vallen ze er ver buiten. Ik ben het

Waar de vrijheid van meningsuiting en veiligheid op het eerste gezicht dus wellicht in tegenspraak met elkaar

met Mark Rutte eens: alleen aanzetten tot geweld

lijken, zijn ze dat uiteindelijk niet. Een samenleving

tegen personen of hun bezittingen mag een reden

met een onbeperkte vrijheid van meningsuiting zorgt

zijn tot inperking van de vrijheid van meninguiting.

er namelijk voor dat onvrede via het woord in plaats

Waarom? Omdat het voor de leefbaarheid en

van via het pistool kan worden geuit. Dit vormt geen

machtsverhoudingen van een samenleving noodzakelijk

waarborg om politiek geweld geheel te voorkomen –

is dat álle personen, religies en instituties kunnen

mensen die conflicten niet via het debat willen oplossen

worden betwist, aangevallen en – zo nodig – beledigd.

houd je helaas altijd. Maar het zorgt er wel voor dat het

Geen enkele grote maatschappelijke verandering

tot een minimum beperkt blijft.

Polemiek

>

11


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Democratie: Het sprookje leeft voort Door Jarl Mooyaart

Bijna iedereen gelooft er heilig in dat parlementaire

politiek. Mensen hebben het veel te druk met zichzelf

democratie de allerbeste staatsvorm is. Het is een

en hun leven om goed na te denken over hun stem.

soort recht voor elk land geworden; ieder land

Het resultaat is dat de ‘onwetende burger’, de overgrote

verdient democratie. Irak moet er nu ook aan

meerderheid dus, domineert over de man met politieke

geloven. Doen we er goed aan om zo stellig in onze

visie. De politici spelen daar op in en richten zich

staatsvorm te geloven? Ik denk van niet.

steeds meer op presentatie en minder op inhoudelijke argumentatie. Politici vertegenwoordigen niet meer

Vlak na de verkiezingsoverwinning van Barack Obama

een deel van de bevolking, maar ze lokken stemmers.

werd er in de uitzending van de NOS gesproken met

Mensen zijn over het algemeen zelfzuchtig en stemmen

een politicoloog. Obama had het volgens hem slim

op die partij die het meeste aan hen belooft. Hierdoor

aangepakt. Hij had namelijk bewust niet aan zijn kiezers

stemmen veel mensen op een partij waarvan haar

verteld wat het begrip ‘change’ inhield. Dit was volgens

plannen grotendeels niet in het belang zijn voor de hele

de politicoloog een winnende strategie geweest. Voor

bevolking. Jean-Jacques Rousseau zou zeggen dat de

mij was dit het zoveelste bewijs dat algemeen kiesrecht

huidige politiek meer de wil van allen (een optelling

helemaal niet zo heilig is. Een citaat van Churchill maakt

van alle particuliere belangen) vertegenwoordigt dan

dit eigenlijk in een keer duidelijk: “The biggest argument

de volkswil. Een omschrijving van volkswil volgens

against democracy is a five minute discussion with the

Wikipedia is als volgt: “De volkswil is wat het volk of

average voter.”

de gemeenschap van burgers eenstemmig zou doen

Mensen hebben eigenlijk geen flauw idee waarop

als zij algemene wetten konden kiezen of stemmen met

ze stemmen. Ze laten zich inpalmen door mooie

volledige kennis van zaken, heldere redenering, een zuiver

praatjes van politici. Niet alleen de mensen uit lage

oordeelsvermogen, en een ingesteldheid die het gemene

sociale klassen met lage opleiding weten het niet.

goed nastreeft.” Bijna niemand in de politiek heeft echter

Mijn stemkeuze berust ook meer op gevoel dan op

de volkswil meer hoog in het vaandel staan.

kennis. Alleen zij die een totaalbeeld hebben van de

12

problemen die heersen in Nederland en waarvan

Managerspolitiek

hun oordeel over deze problemen gestoeld is op

Democratie is te idealistisch. Het gaat er van uit dat

onafhankelijk (liefst wetenschappelijk) onderzoek

mensen op basis van de volkswil stemmen. Tevens

weten waarop zij stemmen. Maar wie zijn diegenen die

gaat het ervan uit dat Kamerleden met elkaar zullen

bij het maken van hun keuze er onderzoek op hebben

samenwerken voor een beter Nederland. In de

nagelezen? Wie heeft zich niet laten overtuigen door

huidige politiek is dit ver te zoeken. Het kabinet en

mooie praatjes, maar heeft het neer laten komen op

elke oppositiepartij verzinnen een eigen standpunt

wat het onderzoek uitwijst? Vermoedelijk mensen

om die vervolgens koste wat het kost te verdedigen

met veel maatschappelijke ervaring en kennis zoals

in de Kamer waarbij niet geluisterd wordt naar goede

burgemeesters van grote steden, ervaren politici of

argumenten van de andere partijen. Als je als partij

wellicht een professor politicologie. Deze groep mensen

al enigszins toegeeft aan een argumentatie van een

die een reële visie hebben vormen echter samen nog

andere partij dan is dat gezichtsverlies. Dat is natuurlijk

niet eens 0,01% van de stemmers. Het punt is dat je

het laatste wat je als partij wilt, want dan verlies je

niet van mensen kunt vragen zich te verdiepen in de

stemmen. Als iedereen wat anders kakelt dan wordt


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

er geen beleidsplan uitgevoerd. Gelukkig is er iets als

veiligheid van de burgers was. Het extra geld had beter

een meerderheidskabinet dat beleid door kan voeren,

in andere natuurprojecten gestoken kunnen worden.

maar hoe zit het dan bij de vorming van een kabinet?

Ook andere impopulaire meningen van deskundigen

Daar hebben de heren en dames politici wat slims op

worden genegeerd. Professor Waterbouwkunde Vrijling

bedacht, namelijk stemmenruil. Volgens socioloog

aan de TU Delft gelooft dat een zeespiegelstijging van

Coleman helpen partijen elkaars grootste partijpunten

20 centimeter voor de komende eeuw nog binnen

te verwezenlijken door toe te geven op een punt waar

het aannemelijke valt aangezien deze stijging de

de andere partij veel belang aan hecht en andersom.

afgelopen eeuwen vrij constant is geweest. Deze visie

Zo komen de meest ongenuanceerde plannen er door.

is echter volstrekt genegeerd door de Deltacommissie,

Dankzij dit systeem hebben wij vandaag de dag nog

omdat men tegenwoordig klakkeloos aanneemt dat de

steeds te maken met gesubsidieerd bijzonder onderwijs

klimaatverandering drastische invloed zal hebben op

(denk aan christelijke scholen). Deze maatregel is vlak

de zeespiegelstijging. Nu wordt er met een minimale

voor Eerste Wereldoorlog door de christelijke partijen

zeespiegelstijging van 60 cm rekening gehouden. Dit

doorgevoerd. Hiervoor hadden ze de steun van de

soort problemen doen zich voor, omdat ministers geen

socialisten nodig, die in ruil voor hun stem de stemmen

vakkennis hebben. Men denkt tegenwoordig dat, als je

van de christelijke partijen kreeg om de maatregel

maar een goed manager op een ministerspost zet, alles

algemeen kiesrecht door te voeren (UAF 237-238). Dit

wel goed komt. Als je geen ervaring hebt binnen de

laatste was niet slecht, maar het eerste belemmert nu

sector waar je minister van bent dan zie je echter dingen

integratie van allochtone kinderen in onze samenleving.

over het hoofd. Een goed voorbeeld is marktwerking in de zorg. Een prachtig sprookje dat concurrentie tot

Vandaag de dag spelen de media een belangrijke rol.

betere en goedkopere zorg zal leiden voor de klant. Wat

Door druk van de media wordt de politiek gedwongen

over het hoofd wordt gezien is dat een klant als product

om zich met zaken bezig te houden die op dat moment

wordt beschouwd en dat mensen helemaal niet als

door de media aan de orde worden gesteld. Neem

product behandeld kunnen worden. Nederland neigt nu

bijvoorbeeld de zogenaamde ‘verharde’ Marokkaanse

dit systeem te gaan overnemen, terwijl in de Verenigde

jeugd in Gouda. Daar was helemaal niet zo veel aan

Staten het desastreuze gevolg van marktwerking te zien

de hand, maar het werd enorm opgeblazen door de

is, namelijk: een enorm dure zorg en een groot deel van

media. De overheid koos daarom nu voor een harde

de bevolking onverzekerd is. De Volkskrant vermeldt

aanpak ten aanzien deze ‘verharde’ jeugd. De meeste

dat dit er 46 miljoen zijn en dat er ook nog een groep

lokale overheden waren echter al bezig met beleid en

van miljoenen mensen onderverzekerd is. Minister Klink

konden hierbij totaal geen overtollige media-aandacht

staat zo ver van de medische wereld dat hij zich moeilijk

gebruiken. Als een dergelijk ‘probleem’ aan de orde

in kan leven in deze wereld. Oud-minister Borst was

komt moeten er tegenwoordig ook mooi klinkende

wel arts en dat is dan ook een van de beste ministers

oplossingen voor worden bedacht. Neem bijvoorbeeld

van Volksgezondheid die we ooit hebben gehad. Zij

het beleid na de overstromingen van 1993 en 1995.

durfde ook impopulaire maatregelen te nemen, zoals

Er is door de overheid uiteindelijk gekozen voor

gratis drugs geven aan hopeloos verslaafden die anders

rivierverbreding. Professoren van de TU Delft waren

mensen zouden beroven. Wat een minister echt goed

echter voor dijkophoging aangezien dit net zo effectief

maakt is vakkennis. Nu zitten we met allemaal managers,

was en ook nog eens tien keer goedkoper zou zijn.

die zich laten misleiden door degenen die het hardst

Onder het mom van uitbreiding van natuurgebied is

roepen en naar deskundigen met een andere mening

toch voor rivierverbreding gekozen, terwijl de kosten

niet luisteren. De politiek lijkt te vergeten waar het om

veel hoger waren. 90% Van de kosten gingen naar

draait, namelijk: zoveel mogelijk mensen zo gelukkig

uitbreiding van natuurgebied. Een scheve verhouding

mogelijk maken.

als het doel van het project in eerste instantie de

>

13


PA M F L E T

14

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Het defensiemechanisme van de democratie

Voorzet

Natuurlijk ben ik niet de eerste die kritiek levert op het

Democratie is te idealistisch. Het gaat er net zoals het

democratische stelsel. Na de Eerste Wereldoorlog kwam

communisme vanuit dat mensen onzelfzuchtig en

er kritiek van fascistische bewegingen. Zij wezen op

politiek betrokken zijn. Moet je mensen dan meer aan

de trage besluitvorming van de democratie. De kritiek

banden leggen? Zoals dat je mensen een stemwijzer in

van het fascisme ging alleen ten onder door de Tweede

laat vullen en dat de uitslag van deze stemwijzer je stem

Wereldoorlog. De democratie had eigenlijk in de Tweede

bepaalt. Dit om populisme te voorkomen. Het nadeel

Wereldoorlog van het fascisme gewonnen. Men durfde

is ten eerste dat je een ellenlange vragenlijst moet

daarom vlak daarna geen kritiek meer te leveren op de

invullen die een enorme bureaucratische rompslomp

democratie. Hierdoor kreeg de democratie een soort

met zich meebrengt. Ten tweede kan door op deze

onaantastbare status. In de jaren ‘60 en ‘70 durfde

manier niet voorkomen worden dat mensen louter

men wel kritiek te leveren, maar tegen die tijd was de

voor hun eigen belang zullen stemmen. Er kan ook

democratie door de media eigenlijk al heilig verklaard.

gedacht worden aan een totaal ander systeem. Geen

Er zijn sinds die tijd wel dingen veranderd, maar aan het

parlementaire democratie, maar een politiek bedrijf.

idee dat democratie de beste staatsvorm is, is nooit meer

Een staatsvorm waar mensen door middel van kennis

getwijfeld. Dit komt omdat de kritiek door repressieve

en vakbekwaamheid in de politiek komen, waarbij

tolerantie aan de kant is gezet. De term repressieve

iedereen het recht heeft om naar een politieke functie

tolerantie werd voor het eerst gebruikt door Herbert

te solliciteren. Het probleem hierbij is dat er wel een

Marcuse. De theorie veronderstelt dat democratische

controlerende partij moet zijn die het politieke bedrijf

staten door de kritiek juist een plek te geven deze kritiek

moet kunnen corrigeren voor tunnelvisie, discriminatie

uiteindelijk onschadelijk zal worden gemaakt. Het wordt

onder sollicitanten of andere fouten. De controlerende

dus getolereerd, maar eigenlijk weer niet. Zo werd de

partij moet op zijn beurt betrouwbaar zijn. De vraag is

punk onschadelijk gemaakt. Wat eerst een anarchistische

aan wie we deze belangrijke taak toevertrouwen. Het

levensstijl tegen de heersende klasse was, is het nu niks

koningshuis, de rechterlijke macht of misschien toch een

meer dan muziek- en kledingstijl. De punkbeweging is

soort oppositie?

eigenlijk geannexeerd door de gevestigde cultuur van

Verder moet er naast een vrijheid van solliciteren

die tijd. De gevestigde cultuur waar de democratische

eigenlijk wel een groter politiek recht aan de burger

staten macht over hadden.

gegeven worden. Zo zou er een recht van inspraak

Tegenwoordig hoeft dit wapen nauwelijks meer ingezet

kunnen worden toegevoegd. Wellicht ongeveer

te worden. Dit komt door de informatie-overvloed die

zoals de inspraak die wij via de opleidingscommissie

wordt overgebracht door de huidige media. We zijn niet

hebben over onze opleiding. Die inspraak is moeilijk

meer gevoelig voor schokkende informatie, omdat er zo

landelijk te realiseren en daarom is het verstandiger

veel nare dingen elke dag gebeuren op de wereld dat de

om op mesoniveau deze inspraak te laten gelden. Meer

meeste mensen er langzaam ongevoelig voor worden.

sociale werkers die op buurtniveau problemen kunnen

Verder leven we nu al zo lang in een democratisch

signaleren. Burgers kunnen dan via inspraak aangeven

land dat er niet meer aan getwijfeld wordt. Het is een

tegen welke problemen zij aanlopen. De sociale

paradigma geworden. Maar misschien durven we de

werkers kunnen vervolgens als vertegenwoordigers

democratie niet meer in twijfel te trekken, omdat we

van de buurten aan tafel gaan zitten en de problemen

diep in ons hart bang zijn dat wij anders de volgende

bespreken. Als meerdere buurten met dezelfde

‘Ich habe es nicht gewusst’ generatie zullen worden. Om

problemen kampen kan dit worden aangegeven bij

deze nare gedachte van ons af te houden, prijzen we

de landelijke overheid. Nadelen aan dit systeem zijn

de democratie de hemel in. We beweren dat de happy

dat er ten eerste veel sociale wetenschappers en

ending bereikt is en vertellen dit door aan de volgende

maatschappelijk werkers voor nodig zijn en ten tweede

generatie. Zo leeft het sprookje voort.

dat er een moeilijke taak op de schouders van de sociale


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

werkers rust. Zij staan tussen de particuliere belangen

Het heeft samen met algemeen kiesrecht bijna een

van de buurtbewoners en de belangen van de andere

heilige status gekregen. Natuurlijk weet ik niet of er een

sociale werkers in en moeten hierin de juiste middenweg

betere staatsvorm is, maar de huidige politiek staat niet

vinden. Dit systeem zou wellicht ook een corrigerende

open voor kritiek en dat terwijl in het huidige systeem

werking kunnen hebben richting landelijke politiek. Ik

duidelijk een aantal minpunten zijn. In het Interbellum

realiseer mij dat deze ideeën nog ongenuanceerd zijn,

geloofden veel mensen dat democratie niet de beste

maar ik geef hierbij wel een voorzet om eens goed na te

staatsvorm was. Door de media van nu worden ze

denken over andere politieke systemen. Er zijn namelijk

als een stel onnozelen afgebeeld. Ze kozen voor de

oneindig veel mogelijkheden. Het wordt dus tijd om

dictator en dit bleek een foute keuze, maar zaten ze

een paar nieuwe te bedenken en wie weet zit er een

er naast om te denken dat democratie niet de beste

bruikbare tussen.

staatsvorm was? Waren we eigenlijk op dat moment niet aan het rationaliseren (in Webers termen), maar is

Slot

er op dat moment iets fout gegaan? Waren we bijna bij

In dit stuk heb ik democratie tegen het licht gehouden.

de volgende stap, maar hebben we door ongelukkige

Toch is mijn grootste kritiek niet per se de inhoudelijke

omstandigheden de volgende staatsvorm niet bereikt?

kritiek op de democratie, maar het feit dat er eigenlijk

Ik geloof in ieder geval dat het beter kan en dat we de

geen kritiek op de democratie geleverd mag worden.

weg naar Utopia weer moeten gaan inzetten.

Peiling: Wat is je geloofsovertuiging? Het zijn woelige tijden voor de christenen onder ons. 2009 is Darwin-jaar, EO-kopstukken liggen onder vuur, verspreiders van folders met het scheppingsverhaal worden met de dood bedreigd (hun felste tegenstanders trouwens ook) en de katholieken zitten in hun maag met een bisschop die de Holocaust ontkent. Dat leek ons een geschikt moment om de religieuze overtuigingen van onze medestudenten eens te peilen.

en het ‘ietsisme’ (ik geloof dat er ‘iets’ is tussen hemel en

Op basis van een (misschien niet heel representatieve)

aarde) hebben ook relatief veel stemmen gekregen.

steekproef van 39 stemmers, kunnen we concluderen dat de sociologiestudent tot op het bot verdeeld is. De

Op de peilingwebsite hebben we ondertussen de knop

meeste studenten zijn ofwel protestant (11 stemmen) of

ontdekt die het jullie mogelijk maakt zelf iets in te

atheïst (ook 11 stemmen). Andere geloofsovertuigingen

typen bij de categorie “anders, namelijk”. Eén student

zijn ondervertegenwoordigd bij de Utrechtse sociolo-

heeft van deze mogelijkheid gebruikt gemaakt om te

giestudent. Slechts 5% is katholiek, 2% is Joods en niet

rapporteren dat hij of zij een ‘zoroastrische’ [met één r]

één moslim heeft onze enquête ingevuld. Christenen

geloofsovertuiging heeft en gelooft in het bestaan van

zijn uiteindelijk wel in de minderheid; het agnosticisme

Zorro.

15


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

“Belastingheffing is een vorm van geweld” Een interview met libertariër Hub Jongen Stel je hebt een aardbeienveldje. Het hele jaar door werk je hard om de aardbeien gezond te houden: je geeft ze water, wiedt het onkruid en zorgt dat ze op tijd worden geoogst. Stel je vervolgens voor dat je buurman géén aardbeien heeft. Je kunt er voor kiezen om je aardbeien te delen met hem of je kunt er voor kiezen om ze allemaal zelf te houden. Maar op een dag komt er iemand en die dwingt jou om een deel van je aardbeienoogst af te staan aan je buurman. Dit is volgens de ideologie van het libertarisme een kwalijke zaak, die op macro-niveau in onze samenleving structureel plaatsvindt in de vorm van belastingheffing. Aangezien libertariërs vrijheid zeer hoog in het vaandel hebben staan, vinden zij dat alle vormen van dwang, bijvoorbeeld belastingen, afgeschaft moeten worden. Het libertarisme heeft in Nederland weinig aanhang. Toch zijn er mensen die zich er dagelijks mee bezig houden. Een van hen is Hub Jongen, oprichter van de libertarische website vrijspreker.nl, die we in dit interview een aantal kritische vragen voorlegden. Wat is uw rol binnen de libertarische beweging in

vrijheid en dat ieder mens de baas is over zijn eigen

Nederland?

leven. Je kan je afvragen wat vrijheid eigenlijk is.

Ongeveer 35 jaar geleden heb ik het Libertarisch

Libertariërs zien dit als het ontbreken van geweld van

Centrum opgericht, een stichting die probeert het

anderen. Overheden dwingen mensen tot allerlei dingen

libertarische gedachtegoed te verspreiden. Hiermee

die ze eigenlijk niet willen doen, zoals belasting betalen.

was ik de eerste in Nederland die iets ging organiseren

In die zin oefent een overheid dus geweld uit over haar

rond het libertarisme. Later zijn uit deze stichting allerlei

burgers en dat is waarom libertariërs tegen het bestaan

andere activiteiten gevolgd, zoals de oprichting van een

van een overheid zijn.

politieke partij: de Libertarische Partij. We zijn begonnen met een klein aantal

Hierbij dient wel de kanttekening gemaakt te worden dat er twee stromingen binnen het libertarisme te

geïnteresseerden, maar ondertussen is de aanhang flink

onderscheiden zijn: de minarchisten en de anarcho-

gegroeid: mijn website vrijspreker.nl wordt bijvoorbeeld

kapitalisten. De eerste groep is voor een ‘kleine’ staat,

dagelijks door zo’n 6000 mensen bezocht.

een soort van nachtwakersstaat dus, waarbij alleen

Op dit moment houd ik mij vooral bezig met het

sprake is van een door de overheid geregeld leger,

onderhouden van mijn website, waarop veel artikelen

politie en rechtspraak. De anarcho-kapitalisten vinden

gepubliceerd worden door verschillende libertariërs.

dat ook hier geen sprake van mag zijn.

Tot voor kort hield ik mij daarnaast veel bezig met

Dat mensen in een libertarische samenleving vrijheid

Libertarian International, een stichting die als doel

hebben, betekent niet dat ze volledig hun gang mogen

heeft de internationale banden tussen libertariërs te

gaan en alles kunnen doen wat ze maar willen. Op deze

onderhouden.

manier zou de vrijheid van anderen namelijk worden beperkt. Voor ieder mens geldt het recht op vrijheid, dus

Wat zijn de grondslagen van het libertarisme? De grondgedachte is dat ieder mens recht heeft op

16

je mag anderen geen schade berokkenen.


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

Een andere ideologie die tegen het bestaan van een

Libertariërs zijn tegen elke vorm van economisch ingrijpen

overheid is, is het anarchisme. Wat zijn de verschillen tussen

van de overheid, dus ook tegen het nationaliseren van

het anarchisme en het libertarisme?

banken. Wat voor oplossing hebben jullie dan voor het

Het belangrijkste verschil is dat anarchisten tegen

omvallen van banken, zoals tijdens de kredietcrisis het

privébezit zijn. Zij vinden het prima als mensen elkaar

geval is/was?

bestelen. Eigendom bestaat naar hun idee immers niet.

Allereerst zou de kredietcrisis nooit ontstaan zijn in een

Hier zijn libertariërs het absoluut niet mee eens. Omdat

libertarische samenleving. Die is namelijk veroorzaakt

ieder het recht heeft op vrijheid, mag je anderen niet

doordat de overheid zich veel te veel met de economie

bestelen. Op die manier perk je hun vrijheid in.

bemoeide. Zie bijvoorbeeld hoe de Amerikaanse

Verder zijn er veel overeenkomsten tussen het libertarisme en het anarchisme. Het verschil dat ik net noemde is er maar één, maar het is wel een heel

overheid gestimuleerd heeft dat arme mensen een huis konden kopen dat veel te duur voor hen was. Maar als er dan toch banken omvallen, moet je dit

erg belangrijk verschil. Libertariërs zijn namelijk

maar gewoon laten gebeuren. Door het nationaliseren

voor volledige persoonlijke vrijheid, maar ook voor

van banken worden alle mensen gedwongen mee te

volledige economische vrijheid. Anarchisten zijn ook

betalen aan problemen waar zij niet verantwoordelijk

voor volledige persoonlijke vrijheid, maar sterk tegen

voor zijn. Voor de mensen die hun spaartegoed

economische vrijheden.

kwijtraken is het natuurlijk vervelend, maar dan hadden ze zich maar moeten verzekeren.

Het anarchisme wordt vaak als een erg linkse stroming gezien, terwijl het libertarisme juist als heel rechts geldt.

Maar zou het hele economische systeem dan niet in elkaar

Hoe kijkt u hier tegenaan?

gestort zijn, waardoor de crisis nog veel erger dan nu zou

Het libertarisme is links noch rechts, omdat beide kanten

zijn?

de vrijheid van mensen willen beperken en hen daarmee

Nee, als de staat zich er niet mee zou bemoeien, zou

geweld aan willen doen. Socialisten vinden dat mensen

de economie zichzelf sneller reinigen waardoor de

zich op moeten offeren voor het welzijn van anderen,

crisis eerder voorbij zou zijn. Wat mensen als Wouter

en fascisten vinden dat anderen gedwongen moeten

Bos nu aan het doen zijn, is niet het tegenhouden of

worden om zich voor jou op te offeren.

verminderen van de crisis, maar het uitstellen ervan.

Als er een schaal gemaakt zou worden voor hoe vrijheidsgezind ideologieën zijn, zou het libertarisme

Wat voor oplossingen ziet u dan voor de huidige

zowel voor persoonlijke als voor economische vrijheid

economische crisis?

100% scoren. Alle Nederlandse politieke partijen zouden

We moeten alle overheidsmaatregelen terugbrengen

nog niet eens tot de 50% komen. De VVD wordt vaak

naar een eerlijke, morele maatschappij. Dit betekent dat

gezien als een partij die opkomt voor vrijheid en daarom

allerlei overheidsinstanties moeten worden afgeschaft

dicht bij het libertarisme zou staan. Op economisch

en dat er wereldwijd volledige vrijhandel moet zijn. Wat

gebied komen ze tot op zekere hoogte op voor vrijheid,

er op dit moment gebeurt is dat er geld wordt gegeven

maar niet genoeg. De VVD zegt altijd dat ze voor de

aan allerlei bedrijven die het moeilijk hebben, maar dit is

vrije markt is, maar wil de staat toch nog allerlei dingen

immoreel. Het geld hiervan wordt namelijk gestolen van

laten regelen. Ze zijn dus eigenlijk tégen de vrije

burgers door ze te dwingen belasting te betalen.

markt. Een beetje vrije markt bestaat niet, het is net als

Op dit moment is er veel te weinig aandacht voor de

zwanger zijn: je bent het of je bent het niet. Wat betreft

manier waarop de overheid een soort van Sinterklaas

persoonlijke vrijheid komt de VVD al helemaal niet in de

aan het spelen is. In de media zou er meer de nadruk op

buurt van het libertarisch gedachtegoed.

moeten worden gelegd dat het immoreel is om spullen van mensen af te pakken.

>

17


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Denkt u niet dat het juist belangrijk is om de economie

Zal in een libertarische samenleving niet enorme

te stimuleren door middel van grootschalige

kansenongelijkheid ontstaan tussen kinderen uit arme en

overheidsinvesteringen? In de jaren ’30 werkte de

kinderen uit rijke milieus?

Amerikaanse ‘New Deal’ bijvoorbeeld erg goed om de

Dat valt waarschijnlijk wel mee. Er zullen waarschijnlijk

toenmalige economische crisis op te lossen.

allerlei particuliere initiatieven gaan ontstaan om

Overheidsingrijpen zal er alleen maar toe leiden dat

mensen uit armere milieus te helpen. Kijk bijvoorbeeld

mensen geen eigen initiatief meer zullen nemen om zelf

naar het katholieke onderwijs van vroeger. Dat werd

bedrijven te beginnen of investeringen te gaan doen.

niet door de staat betaald en was bedoeld voor arme

Daardoor zal de crisis alleen maar langer duren. De enige

kinderen, maar had toch een hoog niveau.

manier om de crisis op te lossen is dan ook door mensen zoveel mogelijk economische vrijheid te geven.

In een libertarische samenleving worden mensen ook gesocialiseerd tot het ontplooien van eigen initiatief. In onze huidige maatschappij wordt tegen iedereen

Voor mensen en bedrijven is het geld- of tijdrovend om

verteld dat de staat alles wel voor je regelt. Daardoor

rekening te houden met het milieu. Daarom heeft de

nemen mensen minder eigen initiatief.

overheid allerlei regels ingesteld, zodat mensen het milieu niet te veel belasten. Hoe kunnen in een libertarische

Is een mogelijk gevaar van een libertarische samenleving

samenleving milieuproblemen voorkomen en opgelost

niet dat er een grote kloof tussen arm en rijk ontstaat,

worden?

waarbij de rijken enorm veel bezit hebben, terwijl de armen

In een libertarische samenleving zullen milieuvervuilers

amper rond kunnen komen?

voor de rechter worden gesleept, omdat ze de vrijheid

Nee. In een libertarische samenleving worden

van anderen inperken. Als een bedrijf er voor zorgt dat

ondernemers meer aangemoedigd om te gaan

mijn tuin vervuild raakt, zal ik dit bedrijf aanklagen.

produceren. Daardoor hebben ze meer mensen in

Hierdoor zullen er geen milieuproblemen ontstaan.

dienst nodig, waardoor er geen werkloosheid meer zal

Voor de oplossingen van milieuproblemen zullen

bestaan. Bovendien zal alles, door die hogere productie,

mensen genoeg eigen initiatief nemen, juist omdat

veel goedkoper worden, waardoor het ook voor arme

ze zoveel economische vrijheid hebben. Ook toen de

mensen voordelig uitpakt.

overheid zich er nog niet mee bemoeide, werden dijken aangelegd. Oplossingen voor milieuproblemen kunnen

Maar vindt u dan niet dat mensen die vanwege

dus ook prima zónder de overheid tot stand komen.

omstandigheden waar ze niks aan kunnen doen, zoals hun intelligentie of het milieu waarin ze zijn opgegroeid, een

Maar is het probleem met milieuproblemen niet dat

lager inkomen hebben de steun verdienen van mensen met

het vaak problemen zijn die pas op de langere termijn

een hoger inkomen?

zichtbaar zullen worden? Daardoor zullen mensen geen

Mensen met een hoog inkomen mogen arme mensen

sterke motivatie hebben om er nu iets aan te doen, want ze

best ondersteunen, maar dit moet dan voortkomen uit

hebben er nog geen last van.

eigen initiatief. Op dit moment wordt je er, door het

Niemand wil dat zijn kleinkinderen in een vervuilde

betalen van belasting, toe gedwongen. Dat is diefstal, en

wereld zullen wonen, dus mensen zullen rekening

dus verkeerd.

houden met de toekomst. Daarnaast groeit de

Bovendien is het hypocriet om het inkomen van

wetenschappelijke kennis steeds verder, waardoor

mensen wel te herverdelen, terwijl we dat niet met

er over enkele decennia waarschijnlijk allerlei

andere dingen doen. Waarom zijn we zo druk bezig

mogelijkheden zijn, die we nu nog niet kunnen voorzien,

met het herverdelen van inkomen, terwijl mensen

om milieuproblemen op te lossen.

ook aangeboren verschillen in schoonheid hebben? We hebben toch ook geen Ministerie dat er voor zorgt dat lelijke mensen mooier worden gemaakt en mooie

18


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

mensen lelijker? En zo is ook liefde oneerlijk verdeeld. De

Hoe wilt u een libertarische samenleving gaan

ene persoon kan makkelijk aan een partner komen en de

bewerkstelligen?

ander heeft er enorm veel moeite mee. Dat gaan we toch

Aangezien libertariërs tegen het gebruiken van geweld

ook niet herverdelen?

zijn, zullen we absoluut geen coup plegen. De enige manier is dus door dit democratisch af te dwingen.

Libertariërs zijn ook tegen antidiscriminatiewetwetgeving.

Maar op dit moment is daar in Nederland te weinig

Leidt dit niet tot uitsluiting van groepen mensen, op basis

steun voor. De Libertarische Partij heeft in 1994 een keer

van etniciteit, sekse of geaardheid?

meegedaan aan de verkiezingen en toen kregen ze maar

Mensen die een bedrijf hebben, moeten inderdaad zelf

een paar duizend stemmen.

kunnen bepalen of ze iemand aannemen. De overheid mag niet bepalen dat mensen bij een sollicitatie worden

Is het ideaal van een libertarische samenleving niet een

geweigerd vanwege hun etniciteit of sekse. Ik mag zelf

utopie?

toch ook bepalen wie ik mijn huis binnen laat?

Het is net zo’n utopie als een samenleving zonder

De discriminatie die we nu in Nederland hebben,

verkrachting of oorlog. Maar je kunt er daarom wel naar

wordt vooral veroorzaakt doordat de overheid mensen

streven om er zo dicht mogelijk bij in de buurt te komen.

categoriseert. Er wordt bijvoorbeeld gesproken over

Het zou kunnen als mensen in gaan zien hoe moreel een

‘allochtonen’ die crimineel zijn. In een libertarische

libertarische samenleving is, waarin mensen met het

samenleving zien mensen elkaar als individu, en niet

hart handelen in plaats van dat ze er met de knuppel toe

als lid van een groep. Hierdoor zal er geen discriminatie

worden gedwongen.

meer zijn. Hoe kijken libertariërs aan tegen democratie?

Wil je meer weten of het libertarisme?

Ik vergelijk het graag met twee wolven en een schaap

Lees dan:

die samen beslissen wat ze zullen eten. Mensen denken

Ayn Rand:

“Atlas Shrugged” [“Atlas in Staking”]

vaak dat ze invloed hebben op wie het land bestuurt

“The Fountainhead” [“De Eeuwige Bron”]

en hoe dit gebeurt. Maar in de realiteit hebben burgers

“We The Living” [“De Vrijheid Gloorde”]

geen invloed. Er is een kleine elite van zo’n 2000

“Anthem” [“Loflied”]

mensen die beslist wat er in een land gebeurt. Als je

Henry Hazlit:

iets wilt veranderen, kost dit je minstens 40 jaar. In een

Murray Rothbard: “Wat heeft de overheid met ons geld

democratie is sprake van massatraagheid.

“Economics in One Lesson” gedaan“

Daarnaast is een democratie vrijheidsbeperkend. De meerderheid van het volk gaat vertellen wat de

Of kijk op de volgende websites:

anderen moeten doen. Daarom zijn libertariërs voor het

www.vrijspreker.nl

beperken van de democratie tot de taken die de staat

www.libertarian.nl

moet vervullen, zoals rechtspraak, politie en leger. Voor de rest moet iedereen zelf weten wat ze doen. Mensen mogen zich best aansluiten bij een of andere club en dan allerlei dingen democratisch gaan besluiten, maar ze

Dit interview werd afgenomen door:

moeten niet anderen door middel van geweld dwingen

Laura Vonk en Thijs van Dooremalen.

zich hieraan te houden. Er mag dus best een democratie worden opgericht, maar ik wil er niet aan meedoen.

19


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

De betekenis van de naam Usocia: een verkorte inburgeringscursus Door Thijs van Dooremalen Toen ik een tijdje terug wat rondkeek op de prachtige,

een hoog intellectueel niveau te ontplooien: toen hij

vernieuwde website van onze studievereniging (www.

twaalf was sprak en las hij al vlot Latijn en voor hij op

usocia.nl) stuitte ik onder het kopje ‘Biografie’ op een

achttienjarige leeftijd als advocaat werd toegelaten bij

stukje over haar ontstaansgeschiedenis. Daarin las ik

de rechtbank had hij al letteren in Oxford en rechten in

onder andere het volgende: ‘De

Londen gestudeerd.

naam van de vereniging is een

In de loop van zijn carrière

combinatie tussen de woorden

groeide More uit tot een van de

sociologie en Utopia. Dit laatste

invloedrijkste politieke figuren in

is een verwijzing naar het

Engeland. Hij bekleedde onder

beroemde kritische werk van Sir

andere de functies van lid van het

Thomas More uit 1516.’

Engelse Lagerhuis, ‘undersheriff’

Van Utopia wist ik op dat

van Londen en topambtenaar van

moment weinig meer dan dat

de koning. In 1521 werd hij in de

het een beschrijving was van

adelstand verheven, wat hem de

een denkbeeldige, onbereikbaar

prestigieuze titel Sir Thomas More

geachte maatschappij en dat we

gaf.

er de term ‘utopie’ aan te danken

Zijn naamsbekendheid heeft hij

hadden. Dat ik al meer dan twee jaar lid was van een

echter niet te danken aan zijn indrukwekkende carrière,

studievereniging die een verwijzing ernaar in haar naam

maar aan de publicatie van Utopia in 1516. More’s

heeft staan, maakte me nieuwsgierig naar de inhoud van

belangrijkste aanleiding om Utopia te gaan schrijven,

het boek. Daarom besloot ik om het maar eens te gaan

was de verschijning van de Lof der Zotheid in 1509. Dit

lezen.

boek, geschreven door zijn goede vriend Desiderius

Tijdens het lezen bedacht ik dat het leuk zou zijn om er

Erasmus, vormde een aanklacht tegen de kerkelijke en

voor Het Pamflet iets over te schrijven. Immers: wanneer

maatschappelijke misstanden van die tijd. Het bracht

we, zoals de politieke opinie tegenwoordig luidt,

More op het idee om dit kunstje te herhalen voor de

migranten pas als ‘goede Nederlanders’ beschouwen

situatie in Engeland.

als ze een flinke dosis kennis van de Nederlandse

Omdat er na de publicatie van de Lof der Zotheid een

geschiedenis hebben, kan niemand binnen Usocia zich

stortvloed aan kritiek was ontstaan en More vreesde

een volwaardig Usocia-lid noemen zonder enige kennis

voor zijn positie in de Engelse politiek, dacht hij dat

van de eigen ontstaansgeschiedenis. Daarom volgt

het niet verstandig was om in Utopia zelf het woord te

hieronder, bij wijze van verkorte inburgeringscursus, een

voeren. Daarom nam hij in het boek afstand van zijn

stuk over More’s meesterwerk.

ideeën, door ze in de mond te leggen van een bevaren zeeman. Zelf fungeerde hij als kritische toehoorder en

Laat ik om te beginnen wat vertellen over de auteur. Thomas More werd in 1478 geboren in Londen. Zijn

20

ondervrager. Zo voorkwam hij inderdaad dat zijn eigen positie in

familie behoorde tot de hogere klassen, waardoor More

gevaar kwam. Maar niet voor lang. Want toen de koning

de gelegenheid kreeg om zich van jongs af aan op

in 1532 wilde scheiden van zijn vrouw om te kunnen


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

hertrouwen, weigerde More, op dat moment hoofd

luisteren. Hij haalt een aantal voorbeelden aan uit de

van de kerk. Daarop werd hij door ambtenaren van de

Engelse politiek, die volgens hem helemaal anders

koning hevig onder druk gezet om zijn mening bij te

zouden moeten. Twee daarvan zijn de doodstraf en het

stellen. Maar More bleef bij zijn principes. Daarom werd

privé-bezit. Het is een schande dat mensen worden

hij in 1534 gevangen gezet in de Tower of London, waar

vermoord wanneer ze een kleine misdaad, zoals

hij in 1535 werd onthoofd. (Geert Wilders bevond zich

diefstal, begaan en het privé-bezit leidt tot enorme,

met zijn weigering tot toelating door de Engelse staat

onrechtvaardige ongelijkheden onder de bevolking.

vanwege zijn politieke ideeën dus in goed gezelschap.

Beide moeten worden afgeschaft.

Met als verschil dat de prijs die hij voor het verkondigen

More repliceert vervolgens dat je rekening moet

van zijn mening moest betalen natuurlijk een stuk lager

houden met de wensen van een machthebber en je

was dan die van More.)

ideeën daarom op een slimme manier moet brengen.

Dan nu over het boek zelf. De term Utopia is afkomstig uit het Grieks en kan op twee manieren worden geïnterpreteerd: als een verwijzing naar een niet bestaande plaats, een Nergensland, of naar een goede, mooie plaats. More had waarschijnlijk een combinatie van deze twee interpretaties in gedachten. Het Utopia dat hij in zijn boek schiep, was in zijn ogen een zowel prachtige en ideale als onmogelijk te realiseren maatschappij. Utopia vormt de weerslag van een fictieve dialoog tussen More en Raphaël Babellario, de eerdergenoemde zeeman. Het bestaat uit twee delen. In deel één komen de bestaande sociale en politieke misstanden in Engeland aan de orde. In deel twee volgt een uitgebreide beschrijving van het eiland Utopia, waar alles beter is geregeld dan in Engeland en iedereen volmaakt gelukkig is. More begint het eerste deel met een korte weergave van de setting waarin hij Babellario ontmoette. Dit was in Antwerpen, na het volgen van een kerkmis. Al snel na

Bovendien is hij zeer kritisch over de haalbaarheid van

hun ontmoeting ontstaat een boeiend gesprek, waarvan

de opvattingen van Babellario: wanneer de doodstraf

More in de rest van het boek verslag doet.

wordt afgeschaft, zal de criminaliteit de pan uit rijzen

Het gesprek start met een beschrijving door Babellario

en zonder privé-bezit zal iedereen lui worden omdat er

van alle reizen die hij gedurende zijn leven heeft

geen persoonlijk gewin meer uit hard werken te halen

gemaakt. Dit zijn er nogal wat en van alle bezochte

valt, zo stelt hij.

plaatsen heeft hij volgens More zoveel kennis dat het

Babellario denkt echter dat dit wel haalbaar is. Sterker

lijkt alsof hij er zijn hele leven heeft gewoond. Daarom

nog: hij heeft met eigen ogen gezien dat het kan! En

stelt hij dat hij zijn kennis in de praktijk zou moeten

wel op het eiland Utopia. Dit maakt More nieuwsgierig

brengen, door adviseur van een koning of staatshoofd te

en hij vraagt Babellario dan ook om een uitgebreide

worden.

beschrijving van dit land te geven.

Hierop antwoordt Babellario dat hij dit niet wil, omdat machthebbers nooit naar zijn radicale ideeën zullen

>

21


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Hier begint deel twee van het boek, waarin alle

ze gedegradeerd tot slaaf. Kortom: de staat dwingt

kenmerken van de staatsinrichting van Utopia aan bod

de Utopiërs op een radicale manier hun leven op een

komen. Het leest als een ware lofzang. Babellario is

bepaalde wijze in te richten. Daarmee lijkt Utopia meer

lyrisch over elk aspect dat hij van het land beschrijft.

op een communistische heilstaat, als de voormalige

Wat valt er zoal te bejubelen aan Utopia? Allereerst de economische omstandigheden. Alle Utopiërs, zo heten

Sovjet-Unie of DDR, dan op een paradijs. More vindt ook niet alles aan Utopia even mooi. Nadat

de inwoners, zijn economisch gezien gelijk. Het land

Babellario zijn beschrijving heeft voltooid, neemt hij nog

kent geen bedelaars en niemand is enorm rijk. Dit heeft

éénmaal het woord. Hij zegt dan dat hij bepaalde zaken

er echter niet toe geleid dat er, zoals More voorspelde,

aan Utopia prachtig vindt, maar anderen ook absoluut

door niemand meer werk wordt verricht en daardoor

niet. In de laatste alinea spreekt hij de hoop uit dat de

algehele armoede heerst. Er is genoeg eten en behuizing

aspecten die hij goed vindt zo snel mogelijk in Engeland

voor iedereen!

zullen worden ingevoerd. More kan best tevreden zijn,

Bovendien hebben de Utopiërs hun hebzucht verloren. Mensen uit andere landen, die parels en juwelen

want dat is in de afgelopen eeuwen stapje voor stapje gebeurt.

dragen, worden dan ook een beetje uitgelachen, als kleine kinderen die nog niet beter weten. Dit heeft

Tot slot nog een interessante vraag: welke link kan er

er toe geleid dat er geen grote behoefte meer is aan

tussen de sociologische wetenschap en Utopia worden

enorme hoeveelheden geld. Daarom wordt een deel van

gelegd? Met andere woorden: slaat de verwijzing in de

de eigen inkomsten aan andere landen afgestaan als

naam van Usocia ergens op?

ontwikkelingshulp en hoeft er niet zoveel uur per dag gewerkt te worden. Een gemiddelde werkdag in Utopia

natuurlijk dat het zowel in de sociologie als in Utopia

duurt zes uur. De rest van de dag wordt besteed aan

vaak over maatschappelijke vraagstukken gaat, naar

sociale contacten, kunst of geestelijke ontwikkeling.

mijn idee deze: een socioloog zou zich op moeten

Naast deze idyllische economische omstandigheden

stellen zoals More in zijn fictieve gesprek met Babellario.

is er nog meer moois. Utopia is zeer democratisch

Hij toonde daarin immers drie eigenschappen die

georganiseerd - de Utopiërs kiezen hun bestuurders

een goede socioloog ook zou moeten bezitten: het

op directe wijze -, er bestaat vrijheid van godsdienst

benoemen van de sociologische onmogelijkheid

en euthanasie is gelegaliseerd. Dit zijn zaken die wij

van een ideaal, nieuwsgierigheid en maatschappelijk

tegenwoordig als normaal beschouwen, maar voor

engagement.

More’s tijd waren het revolutionaire ideeën. Maar of Utopia wel echt zo’n paradijs op aarde is,

Ga maar na: hij wees Babellario eerst op de sociologische onmogelijkheden van zijn idealen

is zeer de vraag. Naast de mooie dingen benoemt

door te benadrukken dat een samenleving zonder

Babellario namelijk ook een groot aantal zaken die ik

doodstraf of privé-bezit mensen lui en crimineel zou

toch liever niet in Nederland ingevoerd zou zien. Voor de

maken. Vervolgens was hij tóch nieuwsgierig naar de

enorme gelijkheid die er in het land heerst, betalen de

situatie in Utopia, om te kijken of de sociologische

Utopiërs een hoge prijs, en wel die van het leven in een

wetmatigheden daar misschien níet op gingen. En hij

totalitaire staat.

was maatschappelijk betrokken, toen hij aan het einde

Van privacy of individuele vrijheid is in Utopia maar

van het gesprek de hoop uitsprak dat Engeland een

in zeer beperkte mate sprake. De staat bepaalt waar je

aantal punten van de staatsinrichting van Utopia over

moet wonen, of je naar een ander land kunt reizen en

zou nemen.

hoeveel leden een gezin mag hebben (als een gezin bestaat uit te veel leden worden die overgeplaatst naar gezinnen met te weinig leden). Als de Utopiërs weigeren zich aan dit soort regels te houden, worden

22

Als er een link gelegd kán worden, dan is dat, behalve

Hij betoonde zich, kortom, een voorbeeldig socioloog.


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

O fortuna Door Femke Mureau Studiekeuzetesten weten mij op de een of andere manier altijd van slag te brengen. Bij iedere keuze sluit ik duizend andere opties uit, en dat is al erg zat. De keuzetest in mijn nieuw verworven Nobiles mastergidsje sloeg echter werkelijk alles met de openingsvraag: ‘wat wil je dat mensen op je begrafenis over je zeggen?’. Slik. Buiten het feit dat deze vraag mij echt niet verder gaat helpen met de keuze van een master, overweeg ik de makers aan te klagen voor het verontrusten van arme studenten die al zo trots op zichzelf zijn dat ze tot pagina 5 van dit zo demotiverend boekwerk zijn gekomen. U, geachte lezer, denkt nu natuurlijk dat ik geen antwoord wist te formuleren op deze zo essentiële vraag. Niets is echter minder waar. Ik weet al jaren wat ik wil: men moet sprakeloos zijn en niets anders uit kunnen brengen dan gesnik om het vreselijke verlies. Hordes met mensen moeten langs de kant van de weg rozen gooien en de wereld moet even haar adem in houden. De president moet speechen en ‘o fortuna’ moet gespeeld worden wanneer ik de grond in zak. Ik ben mij er van bewust dat een dergelijke begrafenis een bepaalde levensstijl vereist. Een leven dat de dramatiek van ‘o fortuna’ waardig is. Groots en meeslepend zal ik moeten leven, de wereld beroeren, de armoede oplossen, een voorbeeld stellen. Aldus het doel van mijn aanwezigheid hier. Dit doel naleven valt echter niet mee, zo zult u begrijpen. Stand van zaken na twintig jaar: middelbare school afgerond en rijbewijs gehaald. Daarna ben ik -o wreed lot- sociologie gaan studeren. In de bloei van mijn leven heb ik geen enkele wereldverbetering door weten te voeren. Ik heb geen boeken geschreven, religies opgericht, corruptie bestreden of landen veroverd. Na een enerverend nachtje zuipen waarin ik meerdere harten heb weten te raken ervaar ik in plaats van opgetogen inspiratie vooral spijt en koppijn. En hoewel ik in gedachte oplossingen bedenk voor de wereldhonger voelt ook de afwas doen wat ongeïnspireerd aan. Heb ik het nog niet eens over mijn allerminst verheven gedachten ná de afwas: waarom sms’t die idioot niet terug, wat is het hier een teringzooi en wat moet ik in vredesnaam aan vanavond. Daar hoeft Obama zich natuurlijk nooit druk om te maken. Ja, dan kan ik het ook. Een goede master zal echter al het gemis teniet doen. Naast kennis zal het mij rust brengen, antwoorden bieden, houvast, een toekomst. Die toekomst zal groots en meeslepend zijn, omdat het moet. Nobiles’ mastergids zal mijn lot bepalen. En laat het asjeblieft beter zijn dan de uitslag van mijn beroepskeuzetest van de middelbare school, die me aanraadde boomchirurg te worden. Nobiles, ik ben klaar voor vraag 2.

23


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

De illusie van materieel geluk Boekverslag: ‘Geluk!’ van Femke Halsema Door Laura Vonk Bij het zien van de titel van Femke Halsema’s nieuwe boek knapte ik in eerste instantie een beetje af. ‘Geluk! Voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid’, het kwam mij voor als een zelfhulpboek met boeddhistische inslag, zoals je die wel eens tegenkomt bij uitverkoop van De Slegte. Wil de lijsttrekker van GroenLinks mij nou in dit boek vertellen hoe ik een gelukkig leven moet leiden? En dat ik geen haastige, hufterige hyperconsument mag zijn? Hoewel ik geen liefhebber ben van zelfhulpboeken, dacht iemand mij afgelopen Kerst toch te kunnen plezieren door dit knalroze boek cadeau te geven. Gelukkig bleek mijn eerste indruk niet te kloppen; wat Halsema in dit boek doet is namelijk kritiek uiten op onze maatschappij, in het bijzonder op onze consumptiepatronen. Niet veel gelukkiger dan voorheen, maar misschien wel ietsje wijzer zal ik hier verslag doen van dit boek. Als Femke Halsema iets niet verweten mag worden, is het dat ze geen idealen heeft. Iets wat haar wél verweten mag worden, is dat ze deze idealen niet altijd even consistent toepast in haar eigen leven. Zo rijdt de fractievoorzitter van Nederlands groenste partij graag

en als het bezit ervan leidt tot individueel geluk,

rond in een grote, onzuinige, flink vervuilende bak

status en succes. Dat er in Nederland sprake is van dit

en wordt ze zelden twee keer in hetzelfde peperdure

soort consumptie zie je volgens Femke Halsema op

designer-jurkje gespot. Open en eerlijk vertelt ze

verschillende manieren terug. Zo is het principe van

hierover in ‘Geluk’. In het eerste hoofdstuk, met de

‘Keeping up with the Joneses’, dus bijvoorbeeld een

pakkende en o-zo-ware titel ‘Niemand wil een sukkel zijn’

nieuwe auto willen omdat je buurman een nieuwe

neemt ze zichzelf als voorbeeld en gaat in op de vraag

auto heeft, terug te vinden in alle lagen van de

waarom ze zoveel tijd en geld aan consumptie besteedt.

Nederlandse bevolking. Het is algemeen bekend dat

Het antwoord is simpel en herkenbaar: consumeren is

hyperconsumptie leidt tot milieuproblemen en sociale

lekker.

problemen, bijvoorbeeld de uitbuiting van werknemers in arme landen. Wat Halsema bovendien duidelijk maakt

24

Met consumptie is op zich natuurlijk weinig mis, maar

is dat de consumptie van luxegoederen ons slechts

met hyperconsumptie wel. Van hyperconsumptie is

kortstondig geluk biedt: ‘Met een nieuw boek beloof

sprake als luxegoederen een belangrijke symbolische

ik mezelf minder televisie, met nieuwe keukenspullen

en culturele betekenis hebben in een samenleving

beloof ik om meer etentjes te gaan geven, met make-


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

up een stralend uiterlijk. Ik koop dus een illusie. De

het gaat met ons land. Dit is volgens Halsema een te

illusie van geluk!’. Luxe consumptieartikelen worden

beperkte blik op welvaart. Om vast te leggen hoe goed

gekocht om meer te ontspannen, beter te eten en

het met ons gaat, is het volgens haar ook belangrijk om

gezonder en tevredener te leven, maar in plaats van

te kijken naar bijvoorbeeld de gezondheid van mensen,

het leven makkelijker te maken, gaan ze het leven

de kwaliteit van de natuur en de waarde van vrije tijd.

van consumenten beheersen. Hoe dit leidt tot haast,

Kortom, economische groei kan een middel zijn om het

hufterigheid en verharding van de samenleving

geluk en welzijn van mensen te vergroten, maar het is

behandelt Femke Halsema in het eerste deel van haar

geen doel op zich.

boek.

In Bhutan, een klein landje ergens in de Himalaya, wordt de welvaart van het land niet zoals bij ons uitgedrukt

Na deze probleemschets komt Halsema met

in het Bruto Nationaal Product, maar in het Bruto

oplossingen. Als een moderne Thomas More (zie ook het

Nationaal Geluk. Zo ver wil Femke Halsema niet gaan

stuk van Thijs van Dooremalen in dit Pamflet) beschrijft

om ons haastige hufters van onze hyperconsumptie af

zij een ideale samenleving waarin meer aandacht en

te helpen. Ze ziet echter wel een belangrijke taak voor

ruimte is voor zaken die ons écht gelukkig maken: ‘Geluk

de politiek om burgers bewust te maken van het belang

ontstaat als mensen in vrede met elkaar leven. Als zij zich

van immateriële zaken. Zoals het een fractievoorzitter

kunnen ontwikkelen, voor hun gezin kunnen zorgen,

betaamt, pleit zij vooral voor agendapunten van haar

vrienden hebben, zich thuis voelen in een gemeenschap

eigen partij, bijvoorbeeld betere werktijdverdeling

en vrij kunnen zijn, dan noemen zij zichzelf sneller

en het stimuleren van de mantelzorg. Als aanhanger

gelukkig’. Bijna iedereen, zelfs Femke Halsema, is het er

van haar partij kan ik het hier natuurlijk alleen maar

mee eens dat economische groei en welvaart belangrijk

roerend mee eens zijn. Na het lezen van het boek blijft

zijn. Op dit moment lijkt economische groei vaak zelfs

helaas één vraag hangen: zou Femke niet eens moeten

de belangrijkste graadmeter te zijn voor hoe goed

beginnen door zelf het goede voorbeeld te geven? ‘Geluk! Voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid’ Femke Halsema 159 pagina’s Uitgeverij Bert Bakker €14,95

25


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Weemoed naar Madrileense sferen Door Jasper van de Pol

Elke student kan er over meepraten. Om half 8 gaat

van het onderzoeksbureau waar we op woensdag

de wekker, buiten is het nog donker. Kauwend op

terecht kwamen).

je boterham met pindakaas lees je in de krant dat het vandaag weer de hele dag zal miezeren, en

Eddy

niet warmer zal worden dan 3 graden Celsius. Om

Een absoluut hoogtepunt was voor mij toch wel

9 uur moet je weer aanwezig zijn bij het practicum

de rondleiding door de binnenstad die we op de

statistiek. Natuurlijk heb je de voorbereidingen

tweede dag kregen van Eddy, een sympathieke Brit in

niet gedaan, wie gaat er nu thuis een beetje

punk-outfit. We kregen een beknopte inleiding in de

regressieanalyses zitten doen? Met tegenzin fiets je

geschiedenis van de stad, de koningen die er hebben

door de regen, helemaal van Kanaleneiland naar de spuuglelijke Uithof. Maar dan krijg je een emailtje van de voorzitter van de reiscommissie: de studiereis komt er weer aan! Dat is het moment waar we allemaal naar toe leven. De wereld staat op z’n kop, je hoeft niets meer te doen, voor een spotprijs kun je lekker de hele week bier drinken, troep maken en uit je dak gaan in louche Zuid-Europese discotheken! Dit euforische en memorabele moment brak in de laatste week van januari aan voor een selecte groep sociologiestudenten: hun vliegtuig vertrok toen met als bestemming Madrid. De meest warme en zonnige bestemming sinds ondergetekende in Utrecht studeert. Op zo’n moment is het niet erg dat je om vier uur in de nacht op moet staan om het vliegtuig te halen. Nu ik terugben en in het vieze natte Utrechtse weer zit denk ik met weemoed terug aan een ontzettend leuke en geslaagde reis. Alle verwachtingen kwamen uit: ondanks de winter hadden we er prachtig weer (afgezien van die ene regenbui), we hebben contact gehad met leuke Spanjaarden (afgezien van de mensen van het hostel) en het programma was zeer interessant en erg leuk (afgezien

26

gezeteld, en de homofiele dichters die er hebben geleefd. Er werd wat langer stilgestaan bij de dictatuur van Franco, die tot 1975 geduurd heeft. Eddy deed het voorkomen dat wij geluk hadden dat een Brit dit verhaal ons kon uitleggen; voor de meeste Spanjaarden is de geschiedenis nog te recent om er uitgebreid op in te gaan. Voor mij was inderdaad niet erg bekend wat deze dictator op zijn geweten heeft. Het schijnt dat hij de economie totaal om zeep heeft geholpen en dat hij idiote wetten heeft ingevoerd; bijvoorbeeld dat alle meisjes geboren in Spanje de naam Maria moeten krijgen en dat elke straat een opzichter krijgt die de sleutels van de huizen beheert: zelf hadden de bewoners geen beschikking over de huissleutels.


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

Homo’s en anarchisten

studievereniging voor homoseksuelen; die zul je hier in

Op maandag en dinsdag hebben we colleges gehad

Nederland ook niet zo snel aantreffen.

op de universiteit van Madrid over de politieke situatie nu (de huidige koning, Juan Carlos, heeft na het

Karaoke

overlijden van Franco een democratie geïnstalleerd)

Een ander hoogtepunt was ongetwijfeld de

en over de ‘sociale structuren’. Na het tweede college

kroegentocht die we donderdagavond met z’n allen

dat we op dinsdag kregen hebben we een groep nette,

(op drie zieken na) hebben gedaan. Deze tocht werd

beleefde Spaanse studenten ontmoet die mij niet

ook door Eddy georganiseerd, en die wist wel wat een

representatief leken voor de gemiddelde student aan

feestje is! Bij elke tent kregen we voorrang en een gratis

deze universiteit. Want bijna alle andere studenten die

drankje. Het was ook heel educatief, want nu weten

we hebben zien lopen op de faculteit waren uitgedost

alle medereizigers hoe je in het Spaans moet proosten:

in wijde zwarte gewaden of zagen anderszins heel

arriba, abajo, al centro, y pa’dentro!

alternatief en anarchistisch uit. Iedereen was aan het blowen – de kantine en de gang stonden letterlijk blauw

Bij de laatste tent – de grootste disco van Madrid geloof

van de wietdampen – en overal hingen posters met

ik – hielden ze er een bijzonder beleid op na. Bij de

maatschappijkritische en antikapitalistische teksten.

ingang werden de mannen en de vrouwen gescheiden,

Dat is nog eens wat anders dan op onze faculteit, waar

toen we binnen waren bleek dat alleen de vrouwen

de extracurriculaire interesse van de student eerder

getrakteerd werden op een drankje, in de vorm van een

uitgaat naar feesten en daten! Ook anders was de

tegoedbon. Ik ben mijn vriendin nog steeds dankbaar

27


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

dat ze de hare met mij wilde delen want je wilt niet

is dan Versailles. En zo waren er nog talloze andere

weten wat ze daar vroegen voor een biertje: ácht euro!

prachtigheden in deze mooie stad!

Gelukkig vonden we een uitlaatklep voor onze frustraties op het podium van de karaokezaal.

Midden in de nacht van vrijdag op zaterdag hebben we

Tegen het einde van de week hebben we twee

ons mooie hostel met de onsympathieke medewerkers

indrukwekkende musea bezocht: een museum

(“jullie zijn de ergste groep die we ooit hebben gehad”)

voor moderne kunst en het beroemde Prado. De

verlaten om het vliegtuig terug te nemen naar het natte,

hoogtepunten van dat laatste museum zijn trouwens

koude Nederland. Maar bij aankomst op Eindhoven

gratis en in groot detail te bewonderen op Google Earth

Airport was ons hart nog vervuld met de warmte en de

– tik “Prado, Madrid” in en je vindt het vanzelf. Daarnaast

blijdschap die Madrid ons heeft gegeven.

herbergt Madrid het grootste paleis van Europa, welke dus groter en naar mijn mening ook mooier

advertentie

28


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

De ‘sociologische’ foto. Door Tito Sixma

Het is voor de sociologiestudenten wel duidelijk dat onze studie voor een groot deel bestaat uit lezen, lezen en nog meer lezen. Daarnaast leren wij veel met statistiek om te gaan en grafieken, tabellen et cetera goed te maken en te interpreteren. Bijna nooit krijgen wij foto’s of iets dergelijks voorgeschoteld om een boodschap duidelijk te maken. Tijdens de vergaderingen van de pamfletcommissie worden ideeën verwisseld over wat leuke sociologische stukjes zouden zijn. Ik stelde toen voor om af en toe een stukje te maken met een ‘sociologische’ foto.

Toen ik dat voorstelde had ik een bepaalde foto in gedachte die mijn vader gemaakt heeft in Sepahua, het dorp waar mijn moeder geboren is. In het huis van mijn ouders hangen verschillende foto’s en schilderijen waarvan ik niet overal de geschiedenis van weet of de achterliggende gedachte. Op een avond toen ik bier aan het drinken was en mijn vader aan de wijn zat vroeg ik hem toevallig wat er nou zo belangrijk was aan die foto. Hij legde mij kort uit dat die foto eigenlijk een samenvatting is van een bepaalde rollenverdeling die in Sepahua heerste en nog niet helemaal verdwenen is. Het oudste zusje zorgt voor haar kleinere broertjes. Zij doet dit zonder enige overmoed of trots, maar uit verplichting. Zij is zich zeer bewust van het feit dat zij hard zal moeten werken in haar leven en dat, oneerlijk of niet, zij zich als ‘vrouw’ zal moeten gedragen. Haar oudste broertje is een stoer ventje die denkt dat hij de wereld aan kan en voelt zich veel belangrijker dan zijn zusje. Waarschijnlijk zal hij ook door de familie als belangrijker beschouwd worden. Ik zal verder niet ingaan op het achterliggende verhaal en het overlaten aan de woorden van mijn vader.

>

29


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

Sepahua, Peru 1981. Dorp aan de bovenloop van de Amazone, die hier nog

Terry, die dacht dat de toekomst van Peru in het

Urubamba heet, maar al wel anderhalve kilometer breed

Amazone gebied lag.

is met een stroomsnelheid van 10 tot16 kilometer per

In ieder gaval, niet erg zachtzinnig omgaand met de

uur. En in de regentijd 10 meter in niveau kan stijgen in

“Nativos”: uitbuiting, bedrog, misbruik van veel te groot

minder dan 12 uur!

vertrouwen en onwetendheid bij de Nativos. Wij zijn

Een uur vliegen van Cuzco, anderhalf van Lima of de

Nativos tegen gekomen die zich voor een paar maanden

provinciale hoofdstad, Pucallpa. Geen wegen die naar

werk in het bos met Monopolie papier hadden laten

sepahua leiden, en alleen Pucallpa kan over de rivier

betalen en deze “dollars” bij ons wilden inwisselen. Maar

bereikt worden. 4 dagen varen stroomaf, 12 dagen terug,

langzaam vermengen de groepen zich en de scheidslijn

stroomop.

wordt steeds vager.

80 kilometer verder stroomop ligt Camisea, waar Werner Herzog zijn omstreden film Fitzcarraldo heeft

Dit zijn drie kinderen van een familie Colonos. Ze

opgenomen, maar dat is een verhaal apart.

hebben het niet breed maar hebben het wel beter dan de lokale Nativos. Houten planken huisje van een

Het dorp is nog niet officieel erkend (dat zal pas in

verdieping met een golfplaten deur en dak, wat geldt als

1983 gebeuren), en is nu slechts een missiepost met

luxe. Maar niet geleerd om een verhoogde houten vloer

omwonenden.

te bouwen zoals de Indianen dat hier al eeuwen lang

Zo’n 1400 “Nativos” in de directe omgeving in en om het

doen: veel comfortabeler en hygienischer. Het gebruik

dorp. In totaal zo’n 6000 binnen de invloedssfeer van de

van aangestampte modder is typisch iets uit de Sierra.

missie post. Deze Nativos stammen af en leven in veel opzichten nog in de oude stijl van de indianen uit dit

Deze kinderen zijn beschermd tegen hoekworm

gebied. Met wat moderne spullen, zoals plastic bakken

doordat ze schoenen dragen, althans de jongetjes. Alle

en emmers, aluminium pannen en goedkope, kunstsstof

kinderen onder de acht in het Amazone gebied lopen

kleding. Verdeeld over vier stammen, die weinig van

rond met minstens vier soorten ingewands parasieten,

elkaar verschillen, maar het niet altijd zo goed met

waarvan de hoekworm verreweg de meest schadelijke

elkaar kunnen vinden. Geen van deze stammen was

is. Deze komt door de voethuid naar binnen en nestelt

aan het begin van de 19e eeuw in de buurt van dit

zich dan in de darmen. Daar haakt zij zich vast, zodat

dorp, zij zijn allemaal over grote afstanden gemigreerd,

zij niet alleen voedsel concurrentie oplevert, maar ook

op de vlucht voor rubbertappers en Kolonisten. Bij de

bloedverlies. De meeste kinderen hebben dan ook

missie vonden zij een beperkte mate van bescherming

ernstige bloedarmoede, wat ze kwetsbaar maakt voor

en ondersteuning. Medische zorg, lagere en beperkte

ergere ziekten, zoals Malaria en Debgue, en verder

middelbare school. En verplichte kerkgang.

ontwikkelings en leer achterstanden veroorzaakt. Vanaf achtjarige leeftijd vormt zich een zekere mate van

30

In dit jaar zijn er nog maar ongeveer 400 “Colones”,

weerstand al blijft de parasiet meestal aanwezig, ook bij

Peruviaanse kolonisten, meestal uit de hooglanden.

volwassenen.

Sinds die tijd zijn dat er meer dan 6000 geworden

Stand ophouden is ook hier belangrijk zoal niet

(2007). Uitbuiters volgens de Dominicaanse missie;

onderdeel van overlevings strategie. Binnen hangt

arme sloebers en gelukzoekers volgens de kolonisten

waarschijnlijk een trouwfoto die nooit mag ontbreken,

zelf. Sommigen hebben een fortuin vergaard, maar de

van het bruidspaar in vol ornaat. Anders zou er kwaad

meesten hebben het niet breed. Aangemoedigd door

gesproken kunnen worden..... Zwart wit. Zij met,

de toenmalige president van Peru, Francisco Belaunde-

vanzelfsprekend, witte bruidsjapon, en een sleep


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

van minstens 2 meter, door bruidsmeisjes gedragen,

zoals blijkt uit de zwarte handafdruk op haar borstkas,

ondanks de modder en het stof. En hij in gehuurde

waarschijnlijk van haar kleinste broertje. Zal ze er straks

smoking met hoge hoed, alles strak zwart, soms met een

zelf in de rivier uit moeten zien te wassen. Ze zou liever

krijtstreepje. Vaak ook foto´s van ouders en grootouders,

wat anders gaan doen met haar vriendinnetjes, maar

deftig opgesmukt en waardig poserend. Maar in het

kent al vroeg haar plichten. En weet dat haar broertjes

dagelijkse leven loopt ma er slonzig bij op plastic sloffen

belangrijker zijn dan zijzelf. Die zullen het later opnemen

en pa met dikke bierbuik en zwetend in hemdsmouwen,

voor haar eer en de kost verdienen voor gezin, maar ook

zoals het jongetje links.Want de hitte is ondragelijk.

voor de ouders, die geen pensioen en geen spaargeld hebben. Zij wordt later uitgehuwelijkt en opgenomen in

De kinderen zijn wat verveeld. Het is halverwege de

een andere familie.

middag, heet en drukkend, dus ze zoeken de schaduw op. De volwassenen zijn bezig met de siesta en/of

De oudste van de twee jochies is zich hier al heel aardig

drinken een biertje.

van bewust en straalt al een behoorlijke dosis Machismo

Ze weten eigenlijk niet wat het is om op de foto gezet te

uit. Wat ongetwijfeld met de tijd allen maar erger

worden en dat dit door een onbekende gringo gebeurt,

zal worden. Met hem valt niet te spotten. Het rechter

overrompelt ze wat.

handje lijkt nu al een pistool vast te houden en zal dat in de toekomst zeker zo af en toe doen. Broertje twee lijkt,

Het zusje, de oudste van deze drie, maar wellicht al

althans voorlopig, wat schuchterder.

het achtste kind van deze familie, moet op haar twee kleinere broertjes passen. Zij kijkt de fotograaf boos aan

Het Trieste der Tropen, zoals Claude Levi Strauss het

en staat op het punt in te grijpen.

beschreef. Fel, opgewekt zonlicht links op de foto, maar

Zij is een meisje en wordt wat meer opgesmukt, elegant

diepe duisternis in de wereld van de mensen achter

jurkje en een strik in haar haar. Maar geen schoenen, dat

de deur van het huis rechts. En alle kleur -, en licht

is niet besteed aan meisjes. Zo´n wit jurkje is schattig,

schakeringen daar tussen in. Wat het toch wat minder

maar moeilijk schoon te houden in deze omgeving,

triest maakt. En zeker beter dan de slums van Calcutta... Met dank aan Eelco Sixma

31


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

De opleidingscommissie sociologie - Wist je dat… door jullie handtekeningen er definitief

- Wist je dat… er vanaf volgend jaar de mogelijkheid

géén tentamens op zaterdag zullen gaan plaatsvinden?

bestaat om een tweejarige disciplinaire of

- Wist je dat… het College van Bestuur van onze

interdisciplinair honourstraject te volgen? Deze ‘Von

universiteit voorlopig heeft besloten om niet een 5 als

Humboldt-College’ biedt alle studenten van de faculteit

grens voor herkansing te hanteren? Dit betekent dat

sociale wetenschappen de mogelijkheid om een

je nog steeds een 4 en géén 5 moet halen om kans te

speciaal traject te volgen van 30 ECTS waarmee je je

maken op een herkansingstentamen.

extra in de sociologie kan verdiepen of juist vakken

- Wist je dat… de universiteit een budget heeft om

kunt volgen die interdisciplinair van aard zijn. Op dit

artikelen op te vragen waar de universiteit geen licentie

moment zijn de medezeggenschap en verschillende

voor heeft?

verkenningscommissies bezig om dit traject voor

- Wist je dat… iedere student het recht heeft om bij

gemotiveerde studenten vorm te geven. Vanaf volgend

inzage van een tentamen een kopie te maken van zijn

jaar gaat dit nieuwe honoursprogramma van start. Alle

antwoorden?

huidige eerstejaarsstudenten kunnen zich aanmelden

- Wist je dat… je voor problemen of vragen over

voor dit speciale studieprogramma.

de opleiding sociologie ons altijd kunt mailen op:

Heb je interesse of wil je meer weten over het ‘Von

ocsociologie-studenten@fss.uu.nl?

Humboldt College’, laat het ons dan weten, wij helpen

- Wist je dat … je ons ook kunt bereiken op Studion?

jullie graag!

- Wist je dat… je in de Usocia-kamer een lijst kan vinden waar je je kunt inschrijven voor een panelgesprek?

We houden jullie op de hoogte!

- Wist je dat… we door het houden van panelgesprekken belangrijke knelpunten binnen de

Opleidingscommissie sociologie

opleiding kunnen aankaarten?

Job, Denise en Eduard.

- Wist je dat… er nieuwe opvolgers voor de

www.sgsutrecht.nl/inspraak

opleidingscommissie sociologie voor het volgende

ocsociologie-studenten@fss.uu.nl

Agenda USOCIA

studiejaar zijn gevonden?

32

In het weekend van 8 tot 10 mei is het jaarlijkse Usocia Weekend. Dat betekent voor slechts € 30,een weekend lang Usocia pret!


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

Geachte redactie, Begin maart presenteerde de Universiteit Utrecht zijn Strategisch Plan voor de komende jaren (2009-2013). Dit is een ambitieus document waaraan het College van Bestuur in de afgelopen maanden hard heeft geschreven, geschrapt en herschreven, uiteindelijk met als resultaat dat ook de Universiteitsraad (waarvan de helft uit studenten bestaat) zich achter het document heeft kunnen scharen. Het Strategisch Plan poneert zeven kernpunten als een roadmap voor de komende jaren. Daarvan zou ik er hier graag één uitvoeriger willen bespreken, namelijk het kernpunt Utrecht Kennisstad. Dit klinkt ogenschijnlijk als een soort containerbegrip. Toch staan hier naar mijn mening enkele punten in die juist als aanvullende betekenisgeving voor de studie sociologie van belang kunnen zijn (hier kom ik zodirect op terug). In dit kernpunt staat namelijk dat de universiteit zich meer in wil gaan zetten als “actief participant in Utrechtse culturele activiteiten” (p. 23). Als indicator hiervan stelt de universiteit zich tot doel dat in de komende jaren het aantal bezoekers van culturele activiteiten van de UU met 10% zal toenemen. Uiteraard klinkt dat als een mooi voornemen. Maar wat is de betekenis van een dergelijke doelstelling in een document als dit? Als socioloog lees ik het initiatief voor verhoogde participatie in culturele activiteiten met gezonde scepsis. Het kan allereerst worden gezien als een symbolisch gebaar. Bolman en Deal schrijven bijvoorbeeld: “Planning [...] is a ceremony any reputable organization must conduct periodically to maintain legitimacy. [...] A strategic plan carries [...] status” (2003, p. 279). Terwijl goed klinkende doelen in een glanzend en strak vormgegeven rapport statusverhogend werken, zo stellen Bolman en Deal, weten de schrijvers ervan vaak al vooraf dat er in de praktijk weinig van terecht zal komen. Ook Goffman, in zijn sociologische standaardwerk The Presentation of Self in Everyday Life (1971) stelt dat mensen en organisaties (bijvoorbeeld de universiteit) zullen proberen naar de buitenwereld positieve signalen over hun imago af te geven. Dit doen zij door op geregisseerde, theatrale wijze naar buiten te treden, bijvoorbeeld met behulp van ceremonies (denk aan diploma-uitreikingen), regels (academische normstellingen) en niet onbelangrijk, stage props (o.a. informatiemateriaal). Zo proberen zij hun imago constant te beïnvloeden: “‘Impression management’ is going on all the time, as if we were all advertising agents for ourselves” (Craib 1992, p. 89). Toch zou het vreemd en ongepast zijn de universiteit al vooraf te beschuldigen van cynische zelfpromotie juist omdat er prijzenswaardige initiatieven op papier worden gezet. De studentgeleding van de universiteit pleitte eind 2008 voor de “bevordering van kwalitatief hoogstaand en uitdagend onderwijs dat op maat gesneden is” (Universiteitsraad nota 08/257, p. 4). De huidige kandidaten van Lijst VUUR sluiten zich hierbij aan. Welnu, het verhogen van de participatie in cultuurevenementen, debatten en studentenfora volgt deze lijn. De vakgroep sociologie kan ervoor waken geen studenten met een kokervisie op te leiden door ze actief aan te moedigen in de stad Utrecht en daarbuiten deel te nemen aan al deze activiteiten. En daarom dient juist sociologie, een vakgebied dat sterk gebaat is bij studenten met een wereldwijze, brede maatschappelijke visie, van deze universitaire doelstelling de vruchten te plukken.

>

33


PA M F L E T

april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

De universiteit wil “de activiteiten van de universiteit ten aanzien van cultuur en wetenschapsvoorlichting effectiever georganiseerd” zien (zie pagina 25 van het plan). Betere informatieverspreiding is daarbij van cruciaal belang. Te denken valt bijvoorbeeld aan het opzetten van een up-to-date webportal met de meest actuele informatie over cultuur, lezingen en debatten in de stad. Er gebeurt op deze gebieden al een heleboel in Utrecht, waarvan een hoop zich op studenten richt. Wat momenteel nog te veel ontbreekt is overzicht en toegankelijkheid. Met het Strategisch Plan stelt de universiteit zich een paar voor studenten sociologie zeer bruikbare doelen. Laten we ervoor zorgen dat de universiteit nu de doelen zijn gepresenteerd niet overgaat tot de gewone orde van de dag. Met het opstellen van een Strategisch Plan begint alles pas. Maarten Hillebrandt Premaster sociologie U-raadkandidaat Lijst VUUR Voor het Strategisch Plan van de UU, zie: http://www.uu.nl/NL/Universiteitutrecht/Profielenmissie/Documents/Strategisch_Plan_2009-2013.pdf

34


april 2009 :: nr. 9 :: voor en door sociologen :: USOCIA

PA M F L E T

advertentie

Academici/Consultants in praktijk UniPartners Utrecht is een non-profit academisch adviesbureau, gelieerd aan de Universiteit Utrecht. Op projectbasis worden opdrachten voor bedrijven, overheden en instellingen uitgevoerd door jullie, gemotiveerde studenten in de eindfase van hun studie. De missie van UniPartners Utrecht is dan ook tweeledig; enerzijds het meer toegankelijk maken van academische kennis voor het bedrijfsleven, overheden en diverse non-profit instellingen en anderzijds ambitieuze academische studenten de mogelijkheid bieden om naast hun studie relevante werkervaring op te doen. Waarden UniPartners hecht waarde aan kennisdeling tussen academische UniPartners Utrecht staat voor instellingen en non-academische instellingen. Vanuit een non-profit achtergrond brengt UniPartners Utrecht vraag en aanbod bij elkaar. � Toepassing van Voor het functioneren van UniPartners staat flexibiliteit, zowel voor Academisch Kennis student als opdrachtgever centraal. Afhankelijk van het aantal geacquireerde opdrachten, het projectgebied en de kwalificaties van jou, � Relevante als student, heb je de mogelijkheid om relevante werkervaring op te Werkervaring doen, je academische kennis toe te passen en je netwerk te vergroten. Daarnaast verdienen studenten bij UniPartners een uitstekend salaris. � Fixed price – Fixed Projectgebieden UniPartners Utrecht Service Bij UniPartners Utrecht ligt de focus op de projectgebieden Economie, Bestuurs & Organisatiewetenschappen, Gedragswetenschappen, � Kwaliteit Communicatiewetenschappen en Sociale Wetenschappen. Het landelijk netwerk is vrijwel van alle markten thuis aangezien UniPartners vestigingen heeft in tien universiteitssteden. Werkwijze Projectgebieden UniPartners UniPartners Utrecht brengt vraag en oplossing in drie stappen bij elkaar. Utrecht Twee projectmanagers, die tevens bestuursleden zijn, voeren een vooronderzoek uit. In de hieruit voortkomende offerte staat een gedetailleerde projectspecificatie waarin per fase de werkzaamheden en � Economie bijbehorende kosten vermeld zijn. Vooraf is dus precies duidelijk welke kennis en vaardigheden je moet toepassen en niet onbelangrijk, hoeveel � Bestuurs & je verdient. Organisatiewetenschappen De projectmanagers selecteren vervolgens, afhankelijk van de grootte van de opdracht, een of meerdere projectuitvoerders uit de studentendatabase waarvoor alle Utrechtse universitaire studenten zich in kunnen schrijven. Als consultant werk je het project volgens een plan van aanpak uit, zoveel mogelijk op een eigen locatie. Daarin wordt je ondersteund door projectmanagers die meedenken, meewerken en contact met de opdrachtgever onderhouden.

Sociale Wetenschappen

Communicatiewetenschappen

Gedragswetenschappen

Ben jij klaar om in de praktijk te stappen en jaren van studeren toe te passen? Schrijf je dan in via www.unipartners.nl/utrecht.

35



Pamflet april 2009