Issuu on Google+

Arfliv Belgelerine Göre Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi M E H M E T

A L ‹

D Ü Z G Ü N

Marmara Üniversitesi

Dünyan›n en önemli baflkentlerinden biri olan ‹stanbul’un, nüfusunun h›zla artmas› sebebiyle su ihtiyac› da ayn› oranda artm›flt›r. XIX. yüzy›lda flehrin artan su s›k›nt›s›n› gidermek amac›yla Sultan Abdülaziz taraf›ndan bir Frans›z flirketi olan Dersaadet Su fiirketi’ne imtiyaz verilmifl, böylece ‹stanbul’a su da¤›t›m› için ilk çal›flmalar bafllam›flt›. Dersaadet Su fiirketi sayesinde Terkos Gölü’nden su getirtilmesi amaçlanm›fl, yeni yap›lan modern binalara bas›nçl› su verilmesi sa¤lanm›flt›r.1 ‹stanbul’da Dersaadet Su fiirketi’nin üstlenmifl oldu¤u bu rolü, Anadolu yakas›nda Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi (Compagnie des Eaux de Scutari et Kad›keui) üstlenmifl, 29 Ekim 1888 tarihinde yap›lan sözleflme ile Elmal› Su fiirketi olarak da bilinen Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi çal›flmalar›na bafllam›flt›r.2 Çal›flmam›z›n bafll›¤› her ne kadar “Arflivden Belgelerle Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi” olsa bile, biz bu yaz›m›zda Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin flirket oluflum sürecini ve flirketsel özelliklerinden bahsetmek yerine bir Üsküdarl› gözüyle Üsküdarl›’n›n geçmiflte yaflad›¤› su s›k›nt›s›n› flirket örne¤inde belirtece¤iz. Baflbakanl›k Osmanl› Arflivleri’nden edindi¤imiz belgelerden, bu sorun do¤rultusunda bilgi elde etmeye çal›flaca¤›z.3

fiirket Çal›flmalar› Esnas›nda Üsküdarl›lar›n Yaflad›¤› S›k›nt›lar Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi, 1893 tarihinde Elmal› Baraj›’n› infla etmifltir. Ancak Elmal› Baraj›’n›n inflas› s›ras›nda flirketin ruhsats›z iflçi çal›flt›rd›¤› Zabtiye Nazareti’nce ilan edilmektedir. Zabtiye Nezareti taraf›ndan verilen 1891 tarihli raporda;

.


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

I V

Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin 30-40 kadar iflçiyi baraj inflaat›nda çal›flt›rmak için istihdam etti¤i, flirketin ihtiyaca göre iflçi say›s›n› artt›rabilece¤i ve bu say›ya ek olarak al›nan 25-30 kadar Erzurumlu ve Bitlisli iflçinin, yollar›n kaz›nmas› ve Kuzguncuk ‹skelesi’ne ç›kart›lan büyük demir borular›n nakledilmesi için çal›flt›r›ld›¤›; flirket taraf›ndan yap›lan müracaatta ise bu iflçilerin ötede beride, kahvehane köflelerinde yatt›klar› ve flirket taraf›ndan bu duruma son vermek için ‹cadiye Caddesi’nde bofl bir arsada 2 adet çad›r açmak istedikleri beyan edilmifltir. Zabtiye Nezareti de iflçiler hakk›nda yapt›¤› araflt›rmada flirketin ruhsat almaks›z›n iflçi çal›flt›rd›¤›n› belirlemifltir.4 1891 y›l›n›n A¤ustos ay›nda, Beylerbeyi ile Kuzguncuk aras›ndaki caddeye boru döflemek amac›yla Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi taraf›ndan kaz› çal›flmalar› yap›lmaktad›r. Ancak flirket, bu kaz›lar esnas›nda baz› sert tafllar›n k›r›lmas› için barut kullanmakta, bu sebepten cadde üzerindeki hanelerin zarar görmesine sebep olmaktad›r. Caddenin dar olmas›ndan dolay› barut kullan›lmas›n›n yasaklanmas› Zabtiye Nezareti’nce istense de5 neticede at›lacak barut miktar›n›n çok olmamas› ve at›lacak gün ve zaman›n önceden ilan edilerek ev sakinlerinin bilgilendirilmesi yönünde bir uygulamaya gidilmifltir.6 Su borusu döflemesinden dolay› yaflanan di¤er bir sorun ise Göksu’daki bahç›vanlar ile flirket çal›flanlar› aras›nda yaflanm›flt›r. 2 Ocak 1892 tarihli belge bize; su borular›n›n kendi sebze bahçelerinden geçmesini istemeyen bahç›vanlar›n flirket görevlileriyle tart›flt›¤›n› ve bu tart›flman›n, borular›n döflenmesi nedeniyle kullan›lamaz hale gelen topraklar için flirketin tazminat verece¤i sözü ile tamamland›¤›n› ancak bu konunun flehremanetince incelendi¤i s›rada bahç›vanlar›n silahl› bir flekilde flirket amelelerine sald›rd›¤›n› bildirmektedir.7 7 Mart 1893 tarihli belgede bu kez flirketin, Mihrimah Sultan Camii su yollar› ile Bulgurlu Mescidi karfl›s›ndaki Damat ‹brahim Pafla Çeflmesi su yollar›n› tahrip etmesi sebebiyle Evkaf-› Hümayun Nezareti ile ters düfltü¤ünü görmekteyiz. Evkaf-› Hümayun Naz›r› Ali Bey taraf›ndan Dahiliye Nezareti’ne gönderilen belgede belirtildi¤ine göre flirketin, yapm›fl oldu¤u bu zarar sebebiyle Mihrimah Sultan Camii su yollar› için 12.717 kurufl ve Damat ‹brahim Pafla Çeflmesi su yollar› için 4.235 kurufl, toplam olarak ise 16.952 kuruflu ödemesi gerekti¤i ve böyle bir zarar›n bir daha yap›lmamas› için flirketin uyar›lmas› istenmektedir.8 Evkaf-› Hümayun Nezareti’nin bu iste¤i Dahiliye Nezareti taraf›ndan fiehremaneti’ne bildirilmifl, fiehremaneti’nden tekrar Dahiliye Nezareti’ne yaz›lan 8 May›s 1893 tarihli yaz›da; bu konunun Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’ne bildirildi¤i, flirket taraf›ndan al›nan bilgiye göre ise su yollar› tamirinin 2 y›l önce tamamland›¤› hatta geçen yaz mevsiminde su yollar›n›n düzenli çal›flt›¤› ve bu sebepten bu konu hakk›nda flirkette hiçbir sorumlulu¤un bulunmad›¤› belirtilmifltir.9 Bu geliflmelerin ard›ndan Evkaf-› Hümayun Naz›r› taraf›ndan 21 Haziran 1894 tarihinde Dahiliye Nezareti’ne tekrar yaz› yaz›lm›fl, bu yaz›da su yollar›n›n henüz tamir olmad›¤› beyan edilmifl ve dava aç›lmadan bu paran›n ödenmesi istenmifltir.10 Mihrimah Sultan Camii ile ilgili yaflanan di¤er bir sorun, flirketin Nizamiye Karakolu’nun karfl›s›ndaki vak›f çeflmesinin yan›na yeni bir çeflme infla ettirmesin186

.


A R fi ‹ V D E N

B E L G E L E R L E

Ü S K Ü D A R - K A D I K Ö Y

S U

fi ‹ R K E T ‹

Üsküdar'da bir çeflme (Üsküdar Hat›ras›, s. 159)

den dolay› meydana gelmifltir. Evkaf-› Hümayun Nezareti; Mihrimah Sultan Camii vak›f çeflmesi yan›nda yap›lan ve Üsküdar ahalisinin de pek faydaland›¤› bu yeni çeflmenin, kadim çeflmenin suyunu iptal edece¤i sebebiyle kald›r›lmas›n› istemifltir.11 Ancak ahalinin, flirketin yeni yapt›¤› bu çeflmeden son derece fayda gördü¤ü Evkaf-› Hümayun Nezareti’ne bildirilmesinden sonra nezaret tekrar yapt›¤› teklifte; bu yeni yap›lan çeflmenin eski vak›f çeflmesine olan talebi azaltt›¤›ndan ve dolay›s›yla vak›f çeflmesinin de¤erini düflürdü¤ünden dolay› kald›r›lmas›n›, yine o civarlarda ihtiyac› olan bir bölgeye infla ettirilmesini istemifltir. En sonunda ise emanet ile flirket aras›nda yap›lan anlaflma üzerine çeflmenin oradan kald›r›larak Ahmed Çelebi Mescidi bitifli¤ine infla ettirilmesi kararlaflt›r›lm›flt›r.12

Üsküdar Sular›n›n Temizlik Sorunu Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin kullan›ma sundu¤u suyun kirlenmesinin en önemli etkenlerinden biri fliddetli ya¤›fllar gösterilmektedir.13 fiiddetli ya¤›fllar sonras› sular›n süzgeçlerden geçirilmemesi ve Elmal› Baraj›’n›n temizli¤inin yap›lmamas› sebebiyle Üsküdar çeflmelerinden akan sular›n içilemeyecek kadar bulan›k ve pis oldu¤u anlafl›lmaktad›r.14 Naf›a Naz›r› Vekilinin 6 Aral›k 1921 tarihinde Dahiliye Nezareti’ne yazd›¤› belgede süzgeçlerin yetersiz olmas› sebebiyle yamaçlardan sürüklenen a¤aç, dal ve kütüklerin içme suyu için kullan›lan 187

.


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

I V

havuza girdi¤i hatta ahalinin ve hayvanlar›n da havuza dald›¤›, bu durumun da su kirlili¤ine yol açt›¤› belirtilmifltir.15 Üsküdar’da akan sular›n pis olmas› beraberinde çeflitli hastal›klar› getirmifltir. Osmanl› Devleti’ni saran salg›n hastal›klar›n üstüne bir de halk›n pis sular› kullanmaya mecbur edilmesi, Üsküdar’da da ishal, dizanteri ve tifo gibi hastal›klar›n uzun süre devam etmesine neden olmufltur.16 Özellikle flehremini taraf›ndan 16 Eylül 1893 tarihinde yaz›lan belge; flirketin Göksu’da infla etti¤i Elmal› Baraj› resmi aç›l›fl›n›n, barajda çal›flan iflçilerden birinin kolera hastal›¤›na yakalan›p, ölmesinden dolay› hastal›k tamamen geçene kadar baflka bir tarihe ertelenmesi gerekti¤ini bildirmesi aç›s›ndan ilgi çekicidir. Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi taraf›ndan da¤›t›lan suyun temizlenmesi ve kullan›labilir bir hale getirilmesi için süzgeçlerin tamir edilmesi ve temizlenmesi öngörülmektedir. Bundan baflka flirkete mahsus kimyager ve bakteriyologlar›n istihdam edilmesinin zorunlu tutulmas›, Ticaret ve Nafia Nezareti’ne 23 Kas›m 1909 tarihinde bildirilmifl,17 flirket suyunun s›k s›k bakteriyologlar taraf›ndan incelenmesine ve bu sayede flirketin görev ve sorumluluklar›n› yerine getirmesine çal›fl›lm›flt›r.18 25 Kas›m 1909 tarihli belgede de flirket sular›n›n sa¤l›ks›z olmas› sebebiyle devlet dairelerinde içilmemesi ve flirket komiserlerinin görevlerini yerine getirmesi gerekti¤inin kendilerine bildirilmesi istenmifltir.19 Ancak sular›n kirli olmas› sebebiyle defalarca komisyonlar oluflturulmas›na ra¤men bu denetimin sa¤lanamad›¤› görülmektedir. Öyle ki Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin; sözleflmenin 5. ve 6. maddelerinde belirtilen “kamu yerlerinde bedava su da¤›t›m›” ve “flirket suyunun temiz ve berrak olmas›”20 hükümlerini yerine getiremedi¤inden dolay› imtiyaz hakk›n›n düflebilece¤i, Dahiliye Nezareti taraf›ndan 4 Eylül 1912 tarihinde yaz›lan yaz›da Naf›a Nezareti’ne bildirilmifltir.21 Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin da¤›t›m›n› yapt›¤› suyun temiz olmamas› sebebiyle gerek halktan gerekse de ilgili mercilerden flikayet ald›¤› yap›lan yaz›flmalardan anlafl›lmaktad›r. Bu yaz›flmalarda halk›n ne kadar zor durumda oldu¤undan ve bu durumun asla kabul edilemeyece¤inden bahsedilmektedir. Hatta bu konu do¤rultusunda flehremanetinin ilgili nezaretlere yapt›¤› flikayetlerde flirket suyu hakk›nda verdi¤i örneklere de¤inmek yerinde olacakt›r. Bu flikayetlerde flirket suyunun “de¤il el yüz y›kamak, yemeklerde kullanmak flöyle dursun, çama fl›r y›kamada kullanman›n, hatta hayvanlara vermenin bile zararl› oldu¤u”22 ve “zaten bulan›k akmakta oldu¤u bilinmesine ra¤men son günlerde bulan›kl›¤›n ça mur derecesini buldu¤undan içilmesi de¤il, hususat-› âdîyede bile kullan›lmas› n›n mümkün olmad›¤›” belirtilmektedir.23

Su Ücretlerine Yap›lan Zamlar Ve Su Saatleri Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi yetkilileri, 19 Mart 1919 tarihli belgede de belirtildi¤i üzere yapm›fl olduklar› hizmet karfl›l›¤›nda al›nan ücretin yetersiz olmas›ndan dolay› flirketin s›k›nt› yaflad›¤›n› belirtmektedir. Bu yüzden flirket; amele üc188

.


A R fi ‹ V D E N

B E L G E L E R L E

Ü S K Ü D A R - K A D I K Ö Y

S U

fi ‹ R K E T ‹

Su sat›c›s› ve flifa taslar›

retlerinin artmas›n›, flirket için gerekli olan malzemelerde yükselen fiyatlar› ve flirketin yapt›¤› masraflar› da örnek göstererek 3,50 Kurufl olan suyun metreküp fiyat›n›n 1919 senesi bitimine kadar 6,25 Kurufla ç›kar›lmas›n› talep etmifl, yap›lan %78,5’lik bu zam 25 Mart 1919 tarihinde kabul edilmifltir.24 ‹stanbul’un iflgaliyle birlikte ‹tilâf Devletleri Fevkâlade Komiserli¤ince flirkete, Alman flirketi oldu¤u gerekçesiyle el koyulmufl, Osmanl› Devleti’nin; flirketin Alman flirketi olmad›¤›, Osmanl› flirketi oldu¤u yönündeki itirazlar›na ra¤men flirket idaresi Dersaadet Su fiirketi’ne verilmifltir. Üsküdar-Kad›köy sular›n›n idaresini eline alan Dersaadet Su fiirketi, yukar›da belirtti¤imiz Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin %78.5 oran›nda yapt›¤› zamm› az bulmufl, suyun metreküp fiyat›n›n, eski fiyat olan 3.50 Kuruflun üç misli artt›r›larak 10.50 Kurufla ç›kar›lmas›n›, üstelik bu tarifenin geçmifl olan Temmuz ay›ndan itibaren geçerli olmas›n› istemifltir. Fransa Baflkomiserli¤i taraf›ndan, 1 Temmuz 1919 ile 1 Ocak 1920 tarihleri aras›nda geçerli olmas› belirtilen bu istek, Sadrazam ve Hariciye Naz›r› nam›na Müsteflar ‹smail taraf›ndan 27 A¤ustos 1919 tarihinde Dahiliye Nezareti’ne bildirilmifl,25 ve Meclis-i Vükela taraf›ndan da uygun görülmüfl,26 16 Kas›m 1919 tarihinde ilan edilen irade-i seniyye ile kabul edilmifltir.27 189

.


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

I V

fiirket taraf›ndan yap›lan zamlar 1921 y›l›nda da devam etmifltir. fiehremini vekili Mehmed Ali Bey taraf›ndan Dahiliye Nezareti’ne 19 Haziran 1921 tarihinde gönderilen belgede flirketin su ücretlerine yeniden %50 oran›nda zam yapt›¤›, saat kiras› ücretinde de yeni bir düzenlemeye gitti¤i, ahalinin bu durumdan flikayetçi oldu¤u ve bu ücret art›fl›n›n önlenmesi gerekti¤i bildirilmektedir.28 fiimdiye kadar yap›lan zamlarda gerekçe olarak, hep iflçi ücretlerinin artmas›, flirket için gerekli malzemelerin temini, piyasan›n durumu gösterilmiflti. Ancak 1922 A¤ustos’una gelindi¤inde, flirketin su tarifesine zam yapma gerekçesi de¤iflmifl, yeni bir baraj inflas› masraflar›n›n karfl›lanmas› amac›yla su ücretlerine zam yap›lmas› kararlaflt›r›lm›flt›r. Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi taraf›ndan, yeni yap›lacak baraj›n inflas› için 350.000 Liran›n gerekti¤i bildirilmifl, bu paran›n 200.000 Liras›n›n al›nacak borçlardan temin edilmesi, geriye kalan 150.000 Liran›n ise su tarifesine yap›lacak zamla karfl›lanmas› düflünülmüfltür. Bu sebepten suyun metreküp fiyat›n›n 14 Kurufl üzerinden tahsil edilmesi istenmifltir. Bu teklifin üstüne flirketin; piyasadaki mevcut durum sebebiyle suyun metreküp fiyat›n› Alt›n Akçe 3 Kurufl 20 Paraya yani 22 Kurufla ç›karmay› düflündü¤ü, flimdi flirket taraf›ndan istenen 14 Kuruflluk zamm›n halk›n lehine bir geliflme olarak görülmesi gerekti¤i Meclis-i Vükela’ya beyan edilmifltir. Meclis-i Vükela’n›n 29 A¤ustos 1922 tarihli karar›nda bu konu ele al›nm›fl ve durumun ayr›nt›l› incelenmesi için bir komisyonun oluflturulmas›na karar verilmifltir.29 Üsküdarl›lar›n›n su ücretleri konusunda çekti¤i s›k›nt›lar, su tarifelerine yap›lan zamlarla bitmemifl, flirketin Avrupa’dan getirtti¤i su saatlerinin, kullan›lan su miktar›n› fazla göstermesi fleklinde devam etmifltir. Nitekim flirket taraf›ndan Galata Gümrü¤ü’ne getirilen su saatlerinin demirden de¤il de pirinçten imal edilmesi sebebiyle kullan›lan su miktar›n› do¤ru göstermedi¤i, bu durumun flirket taraf›ndan da bilindi¤i ve bu amaçla dile getirildi¤inin, flirket memuru taraf›ndan ifade olundu¤u, Rüsumat Emaneti’nce Dahiliye Nezareti’ne yaz› ile bildirilmesi üzerine yap›lan inceleme neticesinde su saatlerinin kullan›lan suyu her birinin %1’den %3.5 litreye kadar fazla gösterdi¤i ispat edilmifltir. Bu vaziyet üzerine saatlerin Avrupa’dan yeni getirtilmifl ve daha kullan›ma bile sunulmam›fl olmas›na ra¤men kullan›lmamas›n›n gerekti¤i ›srarla vurgulanm›flt›r. Üstelik bu saatlerin Avrupa’dan al›m› ve kullan›m› yayg›nlafl›r ise ileride ne gibi bir geliflmelerin yaflanaca¤›n›n meçhul oldu¤u sadarete yaz›lan yaz›da da beyan edilmifltir.30

fiirket Uygulamalar› Ve fiirkette Yaflanan Geliflmeler 7 Haziran 1906 tarihli belgemizde, flirkete borcu olan Bedirhanîlerden Ali fiamil ile Fuad’›n borçlar›n›n, onlar›n kald›¤› hanede bulunanlardan tahsil edilmesinin gerekti¤i belirtilmektedir. Evinde bulunmayan bu iki flahs›n yerine su ücretinin evdeki di¤er flah›slardan al›nmas› ilginç olmakla birlikte, belgenin devam›nda e¤er hanede bulunanlar›n bu borcu ödemedi¤i takdirde di¤er borçlar› hakk›nda ne uygulama olunacaksa o uygulaman›n tatbik edilmesi hususu Üsküdar Mutasarr›fl›¤›’na iletilmifltir.31 190

.


A R fi ‹ V D E N

B E L G E L E R L E

Ü S K Ü D A R - K A D I K Ö Y

S U

fi ‹ R K E T ‹

Ücret tahsil sorunu sadece hanelerle s›n›rl› kalmam›fl, hastaneleri de zorda b›rakan bir konu olmufltur. Zeyneb Kamil Hastenesi; Sadrazam Yusuf Kamil Pafla ile efli, ayn› zamanda M›s›r Valisi Kavalal› Mehmed Ali Pafla’n›n k›z› olan Zeyneb Han›m taraf›ndan 1862 y›l›nda yapt›r›lm›fl bir hastanedir. Hastane; yoksul ve kimsesizlere hizmet vererek Üsküdarl›lar nezdinde büyük yer edinmifltir.32 Ancak Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi; mukavelenamesinin beflinci maddesinde de “umûm hastahanelere beher yatak için yevmî 60 litre nisbetinde olmak üzere kezâlik meccânen su i’tâ edece¤i” belirtilmesine ra¤men,33 Zeyneb Kamil Hastanesi’ne ücretsiz su vermek istememifltir. 26 Mart 1913 tarihinde Dahiliye Nezareti, sadarete baflvurarak, sözleflme ile flartnamenin beflinci maddesinin fiura-y› Devletce tekrar yorumlanmas›n› ve anlaflmazl›¤›n giderilmesini istemifltir.34 Anlad›¤›m›z kadar›yla flirket, hastanenin Zeyneb Han›m ve Yusuf Pafla taraf›ndan yapt›r›lmas›ndan dolay›, Zeyneb Kamil Hastanesi’ni “özel hastane” olarak görmek istemifltir. fiirket içinde yaflanan geliflmelere örnek olarak 18 A¤ustos 1908 tarihinde meydana gelen iflçi eylemini de vermek mümkündür. Zira flirket ameleleri ifllerini b›rakt›klar› gibi flirket idarehanesi önünde toplanm›fl, flirket memurlar›n› tehditle bina içerisine girmelerine engel olmufltur. Bu olay›n, su da¤›t›m›nda aksakl›¤a yol açmamas› ve gerekli müdahalenin yap›lmas› flirket taraf›ndan yaz› ile bildirilmifltir. fiirketin bu iste¤i Üsküdar Mutasarrafl›¤›’na iletilmifl, neticede ise idarehaneye memurlar gönderilerek amelelerin iflbafl› yapmalar› konusunda ikna edilmelerine, e¤er eylemlerine devam ediyorlar ise eyleme ön ayak olanlar›n yakalanmas›na ve haklar›nda yasal ifllemlerin uygulanmas›na karar verilmifltir.35

Sonuç Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi’nde her ne kadar flirket ile ilgili de¤inmedi¤imiz konular› ihtiva eden belgeler bulunsa da, çal›flmam›zda de¤indi¤imiz s›k›nt›lar› konu alan belgelerin çoklu¤u bizim, flirket örne¤inde Üsküdarl›lar›n çekmifl olduklar› s›k›nt›lar› konu olarak ele almam›za ve bu do¤rultuda belgeleri dillendirmeye çal›flmam›za neden olmufltur. Özellikle Dahiliye Nezareti taraf›ndan flehremanetine ve di¤er makamlara gönderilen belgelerde, ‹stanbul’da ve çevresinde yaflayan halk›n büyük mahrumiyet içerisinde bulunduklar›, yabanc› flirketlere verilen imtiyazlarda flehrin menfaati yerine flirketlerin menfaatinin ön planda oldu¤u ›srarla dile getirilmektedir. Avrupa devletleri baflkentlerinin sular› ile ‹stanbul suyu karfl›laflt›r›ld›¤›nda büyük sorumsuzluklar›n var oldu¤u, su flirketlerinin yapt›¤› ifllerin kontrolünde, merci itibariyle flehremaneti ile Naf›a Nezareti aras›nda bocalama yafland›¤›, bu durumun ise bir türlü önlenemedi¤i yaz›lmaktad›r.36 Bu durumdan dolay› Dahiliye Nezareti, 30 Ocak 1914 tarihinde ‹kdam Gazetesi’nde neflredilen “fiehremanetinden Bir Rica” bafll›kl› makaleyi gazeteden kesmifl ve fiehremaneti’ne yollam›flt›r. Bu makalede Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi’nin imtiyaz müddetinin 15 sene daha 191

.


Ü S K Ü D A R

Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi Hisse Senedi39

S E M P O Z Y U M U

I V

Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi Tahvili 40

uzat›lmas› konu al›narak ‹stanbul su ücretlerine yap›lan zamlar›n dünyan›n hiçbir yerinde olmad›¤› ve halk›n cebindeki paralar›n flirketler yüzünden Avrupa’ya gitti¤i belirtilmekle beraber, belediyelerin su, gaz gibi flirketlere verilen hizmetleri kendi bünyesinde toplamas› gerekti¤i, aksi takdirde ‹stanbullular›n flirketlerin esiri konumuna düflece¤i belirtilmektedir. Makalenin son bölümünde Viyana’ya vatanperver bir belediye baflkan›n gelmesiyle Viyana Gaz fiirketi ifllerinin Viyana flehremanetince düzenlenmeye baflland›¤› ve bu flehremininin Viyana’y› cennetten bir mekan haline getirdi¤i vurgulanarak ‹stanbul flehremini Cemil Bey’e, Üsküdar-Kad›köy Su fiirketleri gibi yabanc› flirketlerin millilefltirilmesinin gerekti¤i mesaj› yollanm›flt›r.37 fiehremini Cemil ise vermifl oldu¤u cevapta “Dahiliye Nezareti’nce gönderilen gazete parças›n›n okundu¤u, gazete yaz›s›nda belirtilen hususlar konusunda incelemelerin yap›ld›¤›” fleklindeki politik ifadesini Dahiliye Nezaretine iletmifltir.38 Nihayetinde 1937 senesinde Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi, Sular ‹daresi’ne devredildikten sonra 1938 Nisan ay›nda devletlefltirilmifltir.

192

.


A R fi ‹ V D E N

B E L G E L E R L E

Ü S K Ü D A R - K A D I K Ö Y

S U

fi ‹ R K E T ‹

D‹PNOTLAR 1

Esat Demirel, “Su Medeniyetinin Baflkenti ‹stanbul”, fiehr-i ‹stanbul Dergisi, ‹BB Yay. sy. 1 (‹stanbul 2006), s. 28.

2

Osman Nuri Ergin, Mecelle-i Umur-› Belediyye, ‹stanbul 1995, V, 2918.

3

Üsküdar-Kad›köy Su fiirketi hakk›nda genel bilgi için bk. Ali Aky›ld›z, Osmanl› Dönemi Tahvil ve Hisse Senetleri, ‹stanbul 2001, s. 120.

4

Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi (BOA), Y›ld›z, Zabtiye Nezareti Maruzat› (Y. PRK.ZB.), 8/97.

5

BOA, Y. PRK.ZB. 8/104.

6

BOA, ‹rade Dahiliye (‹.DH.), 1239/97029.

7

BOA, fiehremaneti Maruzat› (Y.PRK.fiH.), 3/107.

8

BOA, Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT.), 5/40 lef 2.

9

ayn› belge, lef 4.

10

ayn› belge, lef 6.

11

BOA, DH.MKT. 285/3.

12

BOA, DH.MKT. 347/21 lef 1.

13

BOA, Dahiliye Nezareti Muhaberat-› Umumiye Müdüriyeti (DH.MU‹.), 27-2/19 lef 1.

14

BOA, Dahiliye Nezareti ‹dare Kalemi (DH.‹D.), 41/35 lef 1-2.

15

BOA, Dahiliye Nezareti Umur-› Vilayat Müdüriyeti Umumiyesi (DH. UMVM.), 73/54.

16

BOA, DH.‹D. 41/52 Lef 5, DH.MV‹. 27-2/19 lef 1.

17

BOA, DH.MU‹. 27-2/19 lef 6.

18

BOA, Sadaret Mühimme Kalemi Evrak› (A.MKT.MHM.), 726/38 lef 1.

19

BOA, DH.MU‹. 27-2/19 lef 3.

20

Osman Nuri Ergin, a.g.e., s. 2919.

21

BOA, DH.‹D. 41/52 lef 7.

22

BOA, DH.‹D. 41/35 lef 3-4, Tarih 9 Nisan 1913.

23

BOA, DH.‹D. 41/52 lef 7 Tarih 13 Ekim 1914.

24

BOA, ‹rade Dosya Usulü Evrak› (‹.DU‹T.), 34/16 lef 3.

25

BOA, DH.UMVM. 100/24 lef 2.

26

BOA, Meclis-i Vükela (MV.), 278/28.

27

BOA, ‹.DU‹T. 34/19 lef 1, ayr›ca bk. Ali Aky›ld›z, a.g.e., s. 120.

28

BOA, DH.UMVM. 73/52 lef 1.

29

BOA, MV. 224/82.

30

BOA, DH.MKT. 313/58 lef 1.

31

BOA, Zabtiye Nezareti (ZB.), 392/105.

32

Süleyman Beyo¤lu, “‹ki Belediye Baflkan› Ç›karan Bir fiifa Yuvas›: Zeynep Kamil Hastahanesi”, II. Üskü dar Sempozyumu Bildirileri, I, 132.

33

Osman Nuri Ergin, a.g.e., s. 2919.

34

BOA, DH.‹D. 41/43 Lef 2, Süleyman Beyo¤lu, a.g.m., s.137.

35

BOA, ZB. 621/14.

36

BOA, DH. UMVM. 100/19 lef 9-2.

37

BOA, DH. UMVM. 85/56 lef 1.

38

ayn› belge, lef 2.

39

Üsküdar - Kad›köy Su fiirketi hisse senedinin foto¤raf›n› bana ulaflt›ran Sertaç Kayserilio¤lu’na teflekkür ederim.

40

Ali Aky›ld›z, a.g.e., s. 121.

193

.


Arşiv Belgelerine GöreÜsküdar-Kadiköy Su Şirketi