Page 1

Üsküdar Ayazma Camii ve Bölgede ‹marlaflma D O Ç .

D R .

M U S T A F A

B ‹ L G E

Bu camii yapt›ran III. Mustafa (1757-1774), Osmanl› padiflahlar› aras›nda en dindar, kültürlü, ilme, sanata ve sanatç›ya de¤er veren, flair ve o derecede mütevaz›, ancak bahts›z olan bir padiflaht›r. Babas› III. Ahmed devrinde Üsküdar’a verilen önem, o¤ullar› III. Mustafa ve I. Abdülhamid döneminde devam etti¤i gibi III. Mustafa’n›n o¤lu III. Selim döneminde de sürecektir. Üsküdar meydan› III. Ahmed çeflmesi ile meydan flereflenmifl, III. Mustafa döneminde Üsküdar fiemsipafla ve Do¤anc›lar, I. Abdülhamid meflhur camisi ile Beylerbeyi taraflar› ihya olmufl, III. Selim ise babas›n›n eserlerinin daha güneyini seçerek Selimiye’deki eserlerin ortaya ç›kmas›n› sa¤lam›flt›r. Yani k›sacas›, Sultan III. Ahmed, o¤ullar› ve torunu Üsküdar› merkezi, güney taraf› ve kuzey taraf› ile ihya etmifller ve eski tabirle “Mahmiye-i ‹stanbul” karfl›s›na belgelerde “Medinei Üsküdar” olarak bilinen yeri bir cazibe merkezi haline getirmifllerdir. Sultan III. Mustafa döneminin en önemli siyasî olay› 6 sene kadar süren Osmanl›-Rus 1768-1774 savafl›d›r. 1774 y›l› Küçük Kaynarca Antlaflmas›’n›n getirdi¤i a¤›r flartlar Osmanl› Devletinin zay›flama dönemine girdi¤inin habercisi olarak görülür. Bozulmaya bafllayan müesseseler bu yenilgi ile ciddi bir alarm vermifltir. Ayazma Camii’nin yap›l›fl› bu harpten 11 y›l kadar önce yani 1757 y›l›nda bafllam›flt›r. Di¤er bir deyimle 17 y›l kadar süren III. Mustafa döneminin ilk y›llar›nda inflâs› bafllayan bu camiin bitiflinin hemen ard›ndan Lâleli Camii’ne bafllanm›fl ve onun üzerinden 5-6 sene geçmeden ‹stanbul’da olan müthifl deprem sonucunda tamir edilemeyecek derecede hasar gördü¤ü yap›lan kefliflerle tesbit edilen Fâtih Camii temellerine kadar inilmek suretiyle bafltan bafla yap›lm›flt›r.1 III. Mustafa’n›n bunlar yan›nda daha birçok camisi vard›r. Kad›köy’de, Paflabahçe’de, Rodos adas›nda, Kad›rga da camileri, mektep, kütüphane


Ü S K Ü D A R A Y A Z M A C A M ‹ ‹ B Ö L G E D E ‹ M A R L A fi M A

V E

(Topkap› Saray›nda kurdu¤u Bostâniyân kütüphanesi fihristi TSMA, D. 3305) ve sebilleri bunlar›n belli bafll›lar›d›r. Ancak çok mütevaz› oldu¤unu2 söyledi¤imiz III. Mustafa Ayazma, Lâleli ve Fatih camileri için flöyle demifltir; “Üç tane eser yapt›m hiçbiri benim ismimle an›lmad›. Bunlardan birini ecdat ald› (Fatih Camii’ni kastediyor), biri veliye gitti (Lâleli baba ile an›lan Lâleli camiini kastediyor) di¤erini de suya kapt›rd›k (yani Ayazma Camii)”.3 Ayazma Camii hakk›nda fiemdânizâde4 ve Vâs›f5 gibi yap›l›fl dönemini yaflam›fl tarihçi ve vakanüvisler yan›nda ‹stanbul camilerini anlatan meflhur Ayvansarâyî6 ve Cumhuriyet dönemi araflt›rmac›lar›ndan T. Öz’ün7 ve Ekrem Hakk› Ayverdi’nin8 ve Semavi Eyice’nin9 Ayazma Camii ile ilgili önemli bilgiler ihtiva ederler. Bu tebli¤de de konuya yaklaflmam›z ise camiin yap›ld›¤› bölge hakk›nda bilgiler, camiinin ve III. Mustafa’n›n di¤er eserlerini içine alan vakfiyesindeki yeri, görevlileri, camiin önemi ve birtak›m muhasebe kay›tlar› üzerinde olacakt›r. Bu bilgileri Vak›flar Genel Müdürlü¤ü Arflivi’nden,10 Topkap› Saray› Müzesi Arflivinden11 ve Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi belgelerinden12 toplayarak sunmaya çal›flt›k. Camiin Yap›l›fl› ve Arsan›n Durumu: Ayazma Camii’nin yap›l›fl› karar› üzerine ç›kar›lan ön keflif raporu, gerekli olan malzeme ve tahmini maliyet bütçesi, inflaat bitiminde ç›kar›lan gerçek maliyet raporu, vakfiyesi, mütevellilerin sunduklar› y›ll›k muhasebe raporlar›ndan (varidât ve masârifat tablolar›) bir k›sm› elimizde bulunmaktad›r. Ancak bundan önce camii ve di¤er inflaatlar›n yap›laca¤› arsan›n yeri ve hukuki durumunu araflt›rmam›z gerekmektedir. Zira, böyle bir vak›f eser yapmaya niyetlenildi¤inde ilk ifl arazinin vak›f yapana ait oldu¤unun tesbiti ve hudutlar›n› tesbit etmekdir. III. Mustafa vakfiyesinde Üsküdar için “Civar-› Saltanat-› Aliyyede Medine-i Üsküdar” tabiri kullan›l›r. Camiin yap›ld›¤› yer için ise “Ayazma bahçesinin sahn›nda” ifadesi geçer. Esas›nda Ayazma bahçesi olarak bilinen yer Ayfle Sultan vakf›d›r.13 Bu bahçeyi vakfeden Ayfle Sultan bahçe ve içindeki evlerin kira gelirini hay›r ifllerinde kullan›lmak üzere flart koflmufltur. Hatta bu sarf kalemleri aras›nda her sene Hicaza gönderilen Sürre’ye katk›dan bahsedilir.14 Ayfle Sultan Kanuni Sultan Süleyman’›n k›zdan torunudur. Babas› Damat Rüstem Pafla annesi ise Kanunî’nin k›z› Mihrimâh Sultan’d›r.15 Vakfedilen “Ayazma bahçesi”ne mütevelli olarak önce kendisini, sonra o¤lu Mehmed Pafla’y› daha sonra da k›z› Vasfiye han›m› gösteren Ayfle Sultan daha sonra ise vakf›n yönetimini Medine-i Münevvere Evkaf› mütevellilerine b›rakm›flt›r.16 Böylece Ayazma Bahçesi gelirlerinin Medine-i Münevvere fukaras›na vakfedilmifl oldu¤unu görüyoruz. Ayazma Camii (karfl› sayfa)

611


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V I

Daha sonra “Ayazma Bahçesi” Haremeyn mütevellisi temessükü ile yani düzenlenen bir kontratla IV. Mehmed’in validesine kiralan›r. Ancak bu dönemde 40 y›l kadar bak›ms›z kalan bahçe için kontrat gere¤i ödenmesi gereken kira da ödenmez olur. Yani vak›f ifllemez duruma gelir. O s›rada durum gözden geçirilir ve Padiflah olan Sultan III. Ahmed’in (yani III. Mustafa’n›n babas›) talebi ile bahçe ona kiralan›r ve bununla ilgili temessük düzenlenir.17 III. Mustafa orada cami merkezli bir tak›m vak›f eserler kurmak ve dolay›s›yla bölgeye bir canl›l›k getirmek arzu edince buras›n› “Evkâf-› Hümâyûn” arazisinden sat›n al›r.18 Böylece ilk defa Ayfle Sultan vakf› olarak bafllayan “Ayazma Bahçesi” serüveni III. Mustafa’n›n vak›ftan sat›n almas› ile onun mülkiyetine geçer. Ancak bu flekilde kurmay› düflündü¤ü vakf›n ilk ad›m› at›lm›fl olur. Bölgedeki Saraylar Vakfiye ve ilgili belgelerden ç›karabildi¤imiz kadar› ile Üsküdar’da bugün fiemsipafla veya fiemspafla olarak bilinen yerde “fierefâbâd Sahilsaray-› Hümâyunu” ve onun yak›n›nda “Ayazma Saray›” bulunmaktad›r.19 Bölgede bulunan bir üçüncü saray da “Ayazma Saray›” olarak tesbit edilen yerin güneyinde ve deniz k›y›s›nda Harem taraf›nda bulunan “Kavak Saray›”d›r ki III. Mustafa’n›n o¤lu olan III. Selim’e aittir.20 Ayazma Camii’nin kuruldu¤u Ayazma bahçesinde bulunan Eski Saray (Atik Sultan Saray›) Semavi Eyice’nin tesbitlerine göre 1740’l› y›llarda oldukça iyi durumda idi ve az bir tamirle ‹ran elçisinin ikametine tahsis edilmiflti.21 Ayazma bahçesinin hudutlar›na gelince; gördü¤ümüz gibi kuzey taraf›ndan fiemsipafla saray›na, güney taraf›ndan ise Kavak Saray›na huduttur. Yine vakfiyeden ö¤rendi¤imize göre bir taraftan (bat› taraf›ndan) sab›k Galata kad›s› merhum Said Efendi yal›s› ve bir taraftan da Hüdâyî Mahmud Efendi Hazretleri’nin vak›f mülhakat›ndan olan zaviyeye komfludur.22 Ayazma Camii: Camiin ve etraf›ndaki di¤er hay›r eserlerinin ve iflyerlerinin yap›lmas› ile bölge yeni bir imar düzenlemesine girdi¤i aflikârd›r. III. Mustafa böylece bölgeyi gelifltirmifl ve bölgeyi câzibe merkezi haline getirmek gayesiyle tam bir imar uygulamas› yapm›flt›r.23 Anneleri Mihriflah Emine Sultan24 ile kardefli flehzâde Sultan Süleyman ad›na yapt›r›lan cami merkezli bölgedeki yeni plan uygulamas› gerçekten cami ve sair hayrat görevlileri, vak›f yönetimi görevlileri, vakfa gelir getirmesi için yap›lan iflyerlerinde çal›flanlar› ve oralarda ifl takibi yapanlar› ve baz› vak›f görevlilerine yap›lan evlerde yaflayanlar› ve camiin k›ble taraf›ndaki mektep ö¤rencilerini topluca düflünürsek gerçekten bölge bu hayra 612


Ü S K Ü D A R A Y A Z M A C A M ‹ ‹ B Ö L G E D E ‹ M A R L A fi M A

V E

dönük yap›larla tam bir hareketlilik kazanm›flt›r. Nitekim vakanüvisler camin her vakitte cemaatle doldu¤una iflaret ederler.25 Tarihçi ve vak’anüvislerin26 cami ile ilgili verdikleri bilgiler birbirini tamamlar mahiyettedir. Camii aç›l›fl›n›n bir Cuma günü Cuma namaz› ile yap›ld›¤›n› (Ocak 1761) söyleyen kaynaklar27 camiyi de¤iflik flekillerde tan›mlarlar. Aç›l›fla Vezîria’zam Râg›b Pafla ile fieyhülislâm Veliyyüddin Efendi gitmifl III. Mustafa gelmemifltir.28 Tarihçilerin kimisi minber ve mihrab›n›n güzelli¤i ile, kimisi camiinin tümünü “Buhurdan fleklinde bir sanat eseri” olarak vas›fland›r›rken tarihçi Vâs›f Camiyi “fiebîh-i beyt-i Ma‘mûr” yani Kâbe’ye benzeterek “Hak odur ki bir eser-i cemil ve bir hayr-i celil”dir der.29 Ancak bütün tan›mlamalar yan›nda Camiyi flâhâne bir dörtlük ile manzum olarak anlatan kifli dönemin Sadrazam› Mehmed Râg›b Pafla’d›r. Onun bu güzel nazm›n› yine dönemin fieyhulislâm› meflhur hattat Veliyüddin Efendi nefis hatt› ile yazm›flt›r.30 Vâs›f Efendi’nin de tarihine ald›¤› bu dörtlük flöyledir: 31 Muktedâ-y› ehl-i sünnet câmi‘-i mecmu‘-› hayr Etti çün bu ma‘bed-i zîbây› inflâ bi-riyâ Sadr-› asr› bendesi Râg›b dedi tarihini Cami‘-i ra‘nâ-i binâ-i fiah Sultan Mustafa (T. 1174). Bugün bu camii maalesef ne III. Mustafa ne annesi Mihriflah Sultan ve ne de kardefli fiehzâde Süleyman ad› ile de¤il ancak “Ayazma” ad› ile an›lmaktad›r. Camiin yap›lmas› ile ilgili irade belirlendikten ve yeri ayarland›ktan sonra yap›lmas› düflünülen binalar›n ifl mali ve teknik keflif raporlar›n›n düzenlenmesi bu gibi inflaatlarda önemli bir önceliktir.32 Nitekim daha sonraki tamiratlar için de ayn› yol takip edilmifltir.33 Ön keflif, gerekli malzemenin haz›rlanmas›, mali raporun ç›kmas› ile buna uygun kaynak temini aç›s›ndan önemlidir.34 Genelde inflaat sonunda ç›kan nihai rapor (kesin maliyet raporu) ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda bu iki rapor aras›nda az çok sapmalar normal karfl›lan›r. Nitekim III. Mustafa taraf›ndan yapt›r›lan Paflabahçe Camii’ne su getirilmesi ile ilgili keflif raporunda (bk. TSMA, D. 4841) aç›kça görüldü¤ü gibi keflifte her türlü malzeme ve fiyatland›rma tek tek yer al›r ve flöyle denir; “Erbâb-› vukuf bî-garaz müslimînde yegân yegân keflf-i sâire ve tahmîn-i sahîh ile tahmîn ve takdîm ve vaz‘-› fiyat olunan müfredât zikre pezîr ki ber rech-i âtî zikr olunur.” ‹nflaat bafllad›¤›nda bina emini tayin olunan kifli uygulamadan mesul tutulur ve bu kifli gün be gün tuttu¤u muhasebeyi rapor halinde ifl bitiminde ilgiliye sunar. Bu raporda harcanan malzeme, iflçilikler vesâir tafl›ma hizmetleri hakk›nda yeterli bilgi bulunur. Gerekli para peyderpey eser padiflah eseri ise hazineden, flah›s eseri ise ilgili kethüdadan tahsil edilir ve sonunda muhasebeleflilirdi.

613


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V I

Ayazma Bahçesindeki Cami Beraberi Ek Binalar: Burada anlat›lmak istenen merkez mahiyetinde olan Cami-i fierif yan›nda ve çevresinde bulunan ve bu dönemde ayn› imar plan› çerçevesinde yap›lm›fl olan inflaatlard›r. Bunlar Vakfiyede tek tek zikredildi¤i gibi vak›fla ilgili inflaat, keflif ve nihaî maliyet raporlar›nda ve ayr›ca masraf ve tamirat dolay›s›yla mütevelli muhasebe raporlar›nda aç›kça görülebilir. Bunlar cami, s›byan mektebi (k›ble taraf›nda), çeflme35 gibi hay›r eserleridir. Ayr›ca bir de vak›fta görevlilere yap›lan evler, gelir getirecek binalar, dükkanlar, Üsküdar ve Gebze menzilhâneleri, Enfiyehane, restore edilen hamam36 ve di¤er yap›lar cami ile ayn› anda ele al›nm›fl planl› eserlerdir. Hedeflenen konu bölgenin iskâna aç›larak yap›lmas› istenen yeni bir plan uygulamas›d›r. Meseleyi sadece cami olarak mütalaa etmek yanl›fl olur. Nitekim Üsküdar Do¤anc›larda bulunan postahane binas› Sultan II. Mahmud döneminde y›k›larak yerine muhaf›z a¤aya bir konak yap›ld›¤›n› görüyoruz.37 Bu durum bölgenin gözde mekanlardan olmaya devam etti¤ini, bölgede cami ile bafllayan imar düzenlemesinin 77 y›l sonra bile önemini korudu¤unu daha do¤rusu plan›n hedefine ulaflt›¤›n› görürüz. Yine Üsküdar’da sonraki dönemlerde önde gelen zevât taraf›ndan gösteriflli konaklar yap›lm›flt›r.38 Bölgeye Su Getirilmesi: Böylesi bir imarlaflma hareketinin bölgeye getirece¤i yo¤unluk kesindir. Hem camiin flad›rvan ve tuvaletleri, hem de sebiller ve hamam düflünülürse bölgeye kuvvetli bir suyun getirilmifl olmas› normal bir neticedir. Bu hususta suyun vakfiyede “Çaml›ca nam mahal havâlisinden” getirildi¤inden bahsedilir.39 Burada konu suyun belli bir mesafeden getirilmesidir. Vakfiyede suyun Çaml›ca’dan getirildi¤i vak›f eserlerin keflif raporlar›nda ise “Bulgurlu taraf›ndan” getirildi¤i söylenir.40 Çok muhtemelen her iki ifade ayn› yeri tarif ederler. Mütevelli Muhasebe Raporlar›: Gerek Cami-i fierif gerekse bölgedeki di¤er binalarla ilgili vakfiye ve inflaat raporlar›nda (ön keflif ve kesin hesap raporlar›) yeteri kadar bilgi bulunur. Ancak en önemli bilgi kaynaklar›ndan biri de mütevellilerin ço¤unlukla bir y›ll›k ama bazen birkaç y›ll›k olarak sunduklar› muhasebe raporlar›d›r. Buralarda vâridât bölümü gelen paralar› (kira, gümrük rüsumu vb.) masârifât bölümü giden paralar› (yani görevlilere ayl›klar, tamirat ve bak›m gibi) birtak›m ödemeleri gösterir. Bunlar seneler boyunca vakf›n ifllemesinin takibi aç›s›ndan fevkalade önemli belgelerdir.41 614


Ü S K Ü D A R A Y A Z M A C A M ‹ ‹ B Ö L G E D E ‹ M A R L A fi M A

V E

Gelir Kaynaklar› ve Vakf›n ‹fllemesi: Sultan III. Mustafa vakfiyesinde belirtti¤i kadar› ile Ayazma Camii yan›nda bölgedeki cami dahil hizmetlerin aksamadan idamesi için birtak›m gelir yerleri oluflturmufltur. Ayr›ca bunlar›n takibi için genel evkaf›na ait mütevelli taraf›ndan bölge ile ilgili bir mütevelli kaymakam› (kaimmakam-› mütevelli) belirlenmifltir.42 Bölge evkaf› idamesi ve masraflar› için kaynaklar sadece bölge gelirleri de¤ildir. Yani III. Mustafa’n›n ‹stanbul’un ve di¤er yerlerdeki vak›f gelirlerinden bu bölge pay al›r. Meselâ III. Mustafa’n›n Edirnekap›/E¤rikap›’da bulunan Tekfur saray›nda yapt›rd›¤› iflyerleri, Bahçekap› da iflhan›, ‹zmir taze meyve (Meyve-i ter) gümrü¤ü43 vergileri, Sak›z adas›ndaki 2 adet mengenehâne44 (kumafl için) gelirleri mütevellinin sundu¤u raporlarda varidat k›sm›nda yer al›r ve dolay›s›yla Ayazma cami veya Lâleli camii, Paflabahçe’deki camii veya Rodos’ta kale içindeki camii giderleri ortak bütçeden pay al›rlard›. Bu yerler hakk›nda vakfiyede bilgi verilmektedir. Ayazma Camii civar›nda gelir getirecek yerler ise vakfiyeden tesbit etti¤imize göre bir hayli fazla idi; Mumhâne, buyût-› adîde (birçok evler), hamam, bakkal, dükkan, çörekçi f›r›n›, helvac› dükkân›, attar, ekmekçi f›r›n›, de¤irmen, ya¤hâne, alç›c› f›r›n›, taflç›, kebapç› dükkanlar›, paçac› dükkan›, sebzeci, hallaç, flekerci, kasap, 4 horoz çarkl› de¤irmen, Enfiyehâne, de¤irmen “Cami-i fierif etraf›nda ve hudûd-› mezkûre dahilinde müceddeden bina buyurulan musakkafattan” olduklar› aç›klanmaktad›r. Ayr›ca bir de basmahâne arsas› vard›r. Bu, III. Mustafa’n›n babas› III. Ahmed’in vak›f kütüphanesine ba¤lad›¤› basmahâne arsas›d›r. Onun düzenledi¤i kütüphane vakf› taraf›ndan tasarruf olunmak üzere icar olunan, yani onun vak›f yetkilileri taraf›ndan kiralanan basmahâne arsas›d›r. Bunun d›fl›nda mücessem basmac›lar kârhânesi (iflyeri), 40 bab çatma yast›kç› kârhâneleri, do¤anc›lar ve flahinciler hanlar›, Gebze ve Üsküdar menzilhâneleri, çar›kç›lar, samanc› ve tenekeci dükkânlar› gibi kira geliri temin eden birçok dükkan, han odalar› ve iflyerleri haz›rlanm›flt›. Buralarda çal›flan ve buralara gelip gidenler bölgeye hareket ve camiye cemaat temin etmifltir. Buradan mütevelli kaymakamlar› vas›tas› ile icarlar toplan›r ve belli bafll› gider yerlerine harcan›rd›.45 En baflta cami, türbe, sebil, mektep, medrese, kütüphane46 gibi yerlerdeki vazifelilere ödenen ücretler gelirdi. Daha sonra cami, flad›rvan vs. gibi yerlerin sürekli ayd›nl›k tutulmas› için gerekli harcamalar yap›l›rd› (meselâ temizlik ve revgan-i zeyt harcamalar›). Bu gibi masraflara bir de tamirat masraflar›n› eklemek gerekir ki böylece bu gibi hayrât yerlerinin bak›m›n›n ne kadar masrafl› bir ifl oldu¤u ortaya ç›kar. Özellikle su yollar›n›n sürekli su yolcular eli ile temizlenmesi, kanallardaki ar›zalar›n giderilmesi bu kabil masraf kalemlerinin bafl›nda gelirdi.47

Ayazma Camii karlar alt›nda (Sebahattin Özveren, II. Üsküdar Foto¤raf Yar›flmas›) (arka sayfa)

615


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V I

D‹PNOTLAR 1

Halim Baki Kunter ve A. Sami Ülgen, “Fatih Camii”, Vak›flar Dergisi, sy. 1 (Ankara 1938), s. 94-97. Üsküdar Selimiye Camii’nin yap›l›fl› ile ilgili olarak bk. Ahmed Vâs›f, Mehâsinü’l-âsâr, ‹stanbul Üniversitesi Ktp., TY, nr. 6012. 2 III. Mustafa’n›n sade hayat› ve mütevaz›l›¤› için ölümü sonras› eflyas›na bakmak yeterlidir. BOA, D.BfiM. MHF, nr. 12826, Tarih 1189/1775, ölümünden sonra kay›t alt›na al›nan eflyas›n› ihtiva eden bu liste sadece 4 sayfad›r. 3

Ayazma, su kayna¤›, su memba›, p›nar manalar›na gelir bk. Semavi Eyice, “Ayazma”, TDV‹A, ‹stanbul 1991, IV, 229-230; Evliya Çelebi ‹stanbul’da flifal› sular› olan baz› ayazmalardan bahseder. Evliya Çelebi, Seyahatnâme (haz. R. Dankoff ve d¤r.), ‹stanbul 2006, I, 203, 211-212.

4 fiemdânizâde F›nd›kl›l› Süleyman Efendi, Müriü’t-tevârih (nflr. Münir Aktepe), II/A, ‹stanbul 1978, 3839; II/B, ‹stanbul 1980, 88 ve 116. 5

Ahmed Vâs›f, Mehâsinü’l-âsâr, I, 187-188.

6

Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi, II, 189.

7

Tahsin Öz, ‹stanbul Camileri, ‹stanbul 1962, I, 96.

8

Ekrem Hakk› Ayverdi, “Ayazma Camii”, ‹stanbul Ansiklopedisi, III, 1505-1511.

9

Semavi Eyice, “Ayazma Camii”, TDVIA, ‹stanbul 1991, IV, 230-231.

10

III. Mustafa’n›n Vak›flar Genel Müdürlü¤ü Arflivinde (Vakfiye defter nr. 642) 15 Muharrem 1178/16 Temmuz 1764 (bk. s›ra 1, s. 1-50) tarihli ve 20 Ramazan 1178/11 Mart 1765 tarihli (ayn› defter 2. s›rada, s. 50 vd.) olmak üzere 2 adet vakfiyesi vard›r. Bu vakfiyeler 1178/1764 y›l›na kadar olan ve Sultan III. Mustafa’n›n vakfetti¤i bütün eserleri kapsar. Vakfiyelerin tescili dönemin Sadrazam› olan Köse Bahir Mustafa Pafla döneminde (Rebiulah›r 1177-Zilkade 1178) aktedilen meclis-i fler‘de yap›lm›flt›r. Bunun d›fl›nda özel olarak Ayazma Camii için veya Lâleli Camii için bir vakfiye mevcut de¤ildir. Bu iki vakfiye de birbirini tamamlar. Biz burada yeri geldikçe vakfiye nr. 1 veya 2 diyece¤iz.

11

Topkap› Saray› Müzesi Arflivindeki, TSMA, defter (D.) veya evrak (E) fleklinde bulunan belgeler.

12

Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi (BOA), Bâb-› Defteri, Evkaf-› Haremeyn muhasebesi, ‹bnülemin HAT, ‹rade Evkaf, ‹rade Dahiliye, A. AMD gibi çeflitli tasnifler.

13

TSMA, E. 3994/1-5.

14

“...Has›l olan galleyi her sene Sürre Emini ile Medine-i Münevvere fukaras›na irsal ve anda olan fukara ve muhtacine tevzi oluna...” denilerek ifade edilmektedir. Bk. TSMA, E. 3994/1. Ayfle Sultan ismi genel olarak genel olarak “Sahibetülhayrât merhum ve ma¤furun Lehâ Ayfle Sultan tabe seraha” olarak görülür. Meselâ bk. TSMA, E. 3994 ekler 1 ve 2. 15 Di¤er bir belgede “Ayfle Sultan ‹bnetü’l-merhûm Sadr-› a’zam-› sâb›k Rüstem Pafla.” TSMA, E. 3994/3. 16 “... Tasarrufunu evvela kendi nefs-i nefiselerine, ba‘dehü evlâd-› sadriyeleri Mehmed Pafla ve Vasfiye han›ma meflrut ve tayin edip ve mümâ ileyhimadan (onlardan) sonra, müteveffiyân olduklar›nda evlatlar›na intikal etmeyip Medine-i Münevvere mütevellilerine teslim olunup, mütevelli dahi vech-i fler’i üzere icâr (kiraya verir) ve has›l olan galleyi her sene sürre emini ile Medine-i Münevvere fukaras›na irsal ve onda (orada) olan fukara ve muhtacine (ihtiyaç sahiplerine) terzi oluna deyu tasrih etme¤in (belirtmekle)...” bk. TSMA, E. 3994/1. Burada özel vak›flardan Sürre’ye katk› olay›n› görmüfl oluyoruz. 17 “... Padriflah-› âlempenâh es-Sultan el-Gazi Ahmed Han ‹bnüssultân el-merhum el-ma¤fûr Gazi Sultan Mehmed Han Hazretleri’nin ra¤bet-i hümayunlar› olmakla ve taraf-› vakf›n tercih-i ihsan› ile liaynihi icâr ve tefvîz olunup...” bk. TSMA, E. 3994/4. Bu dönemde III. Ahmed kurdu¤u kütüphaneye gelir getirmek üzere orada basmac›lar kârhânesi (iflyerleri) kurar. III. Mustafa 1 Numaral› Vakfiye. 18 19

TSMA, D. 9874, Tarih 1171/1757.

TSMA, D. 5466 bu iki saray› flöyle tan›mlar; “Medine-i Üsküdar’da fierefâbâd Sahilsaray-› hümayununun cânib-i berrisinde (kara taraf›nda) vaki Ayazma Saray› demekle arif (bilinen) Atik Sultan Saray› arazisinden...” Tarih 1172/1758. “fierefâbâd fiemsipafla Sahilsaray-› Hümayûn” III. Mustafa’ya aittir.

618


Ü S K Ü D A R A Y A Z M A C A M ‹ ‹ B Ö L G E D E ‹ M A R L A fi M A

V E

Yani Padiflah saray› oldu¤unu ve kurulmas› düflünülen vak›f tesisleri ve camiin bunun civar›nda bulunan Ayazma Saray› arsas›na” yap›lmas› düflünüldü¤ünü BOA, Evkaf-› Hümayun Defteri nr. 13749’da aç›kça görüyoruz. Yaln›z orada bir de buraya “Ayazma ve Mihrimah Sultan Saray›” der. 20

Kavak Saray› hakk›nda en genifl bilgiyi III. Selim’in H. 1216/M. 1801 tarihli vakfiyesin de [VGMA, Vakfiyeler, defter 643, Tarih 10 Safer 1216] buluyoruz. Orada flöyle der; “Medine-i Üsküdar’da vaki Kavak Saray› denmekle ârif [bilinen] mahallin hududu evvelen cânib-i garpta ve sahil-i bahirde vaki Harem ‹skelesi tabir olunur mahalde vaki kadim bi’r-i maden ve Leb-i deryadan istikamet üzre tulen 375 zira bu‘du olan ...” yine ayn› yerin bafl taraf›nda bu bölgenin emlâk-i hümayundan oldu¤unu ve oradan ç›kart›larak vakf›na [III. Selim Vakf›na] kat›ld›¤›n› söyler “... ve yine kadimden beru emlâk-i hümayundan olup bu defa müvekkilim flehriyâr-› müflarunileyh [III. Selim] hazretleri iflbu vakf-› fleriflerine ilhak ve idrac olunmas› için emlâk-i hümayunlar›ndan ihraç buyurduklar› Medine-i Üskadar’da vaki Kavak Saray› ...” 21

Semavi Eyice, “Ayazma Camii”, TDVIA, IV/231. Bu saraya “Atik Sultan Saray›”da denildi¤ini TSMA, D. 5466 nolu belgede görüyoruz. 22

“... Ayazma Saray› demekle arif bir taraftan bazen merhume Fatma Sultan vakf›ndan sab›kan Galata kad›s› Umdetü’l-mevâli el-izâm Müstakimzâde merhum Said Efendi yal›s› ve bahçesi ve bazen Hasan ve Hüseyin nâm kimesneler menzilleri ve bazen tarîk-› ‘am ve bazen Kutbül-‘Arifin Hüdaî Mahmud Efendi Kuddise s›rruhu’l-aziz vak›f mülhakat›ndan zaviye...” bk. III. Mustafa’n›n 1 nolu vakfiyesi. 23

III. Mustafa’n›n vakfiyelerinde ismi “Sultan Mustafa Han ‹bnü’s-sultan el-Gazi Ahmed Han” diye geçer. Kendisinde o tarihte “el-Gazî” s›fat› yoktu. Vakfiye tescilinden 5 y›l sonra Osmanl›-Rus savafl›nda “Hotin kalesi savunmas›” münasebetiyle ona 1769 da “el-Gazi” s›fat› verilmifltir. TSMA, E. 2380/71.

24

III. Mustafa’n›n 1 numaral› vakfiyesi.

25

Vâs›f, Târih, I, 187-188.

26

fiemdânizâde ve A. Vâs›f Efendiler kastediliyor.

27

Bu tarih Evâh›r-› Cemâziyelevvel, 1174’dür.

28

fiemdânîzâde, II/A, s. 39. Hattâ Üsküdarl› tarihçi Taylesânizâde Hâf›z Abdullah Efendi, padiflah›n f›rt›na yüzünden gelemedi¤ini, I. Abdülhamid’in de yine ne zaman niyet etse f›rt›na yüzünden bir türlü buraya ulaflamad›¤›n›, nihâyet 7 fievval 1199’da (13 A¤ustos 1785) Cuma namaz›n› burada k›labildi¤ini beyan eder. (bk. F. Emecen, “Üsküdarl› Bir Osmanl› Tarihçisi ve Tarih’inde Üsküdar ‹le ‹lgili Bilgiler”, Üsküdar Sempozyumu, IV, ‹stanbul 2006, II, 115.)

29 A. Vâs›f Efendi, Târih, I, 187-188. Semavi Eyice TDV‹A’deki Ayazma Camii maddesinde bunlara iflaret

eder. Bunlar Mimber, Mihrap ve ‹stanbul’da en güzel örne¤i oldu¤u bilinen kuflevidir. 30

Veliyüddin Efendi’nin hatt› ile yaz›lan bu manzum 4’lük için bk. BOA, AE, III. Mustafa, nr. 14241. Bu güzel hat ile yaz›lan dörtlü¤ü ekte sunuyoruz.

31

Vâs›f, Târih, I/188. Yine bk. ek tablo I. Ayr›ca neflri için bk. Mustafa Bilge “Hazine-i Evrak” Türk Edebiyat› Dergisi, sy. 412 (fiubat 2008), s. 30. 32

Ayazma Camii’nin tamir ve tecdidinden sonra yap›lan keflif ve ölçüm defteridir.

33

Ayazma Camii’nin tamir ve tecdidinden sonra yap›lan keflif ve ölçüm defteridir.

34

TMSA, D. 1137 flöyle der “Müceddeden bina ve inflaas›na mübafleret olunan Cami-i flerif ve mabedi münifin levâzimat› (ihtiyaçlar›) için bu kullar› marifetiyle iktiza eden kereste ve mesâmir (çiviler) ve seng-i mermer (mermer tafl›) ve küfeki (alç› tafl›) ve kurflun ve demir ve kireç ve horasan ve tu¤la ve levâzimât-› sâire ve ücret-i ameledir ki ber mûceb-i defter zikr olunur.” 35

1 Nolu Vakfiyede flöyle geçer; “Mabed-i latîf mekteb-i zîbâ ve çeflme-i ra‘nâ”.

36

BOA, D. BfiM.BNE, nr. 16239, Belge 12 sayfad›r. Bahsi geçen Enfiyehâne XIX yüzy›l ve hatta 20. yüzy›la kadar faaliyetini sürdürmüfltür. Bu konuda Fehmi Y›lmaz’›n Üsküdar Sempozyumu IV’deki “Osmanl› Üsküdar›n da tütüncü Esnaf›” bafll›kl› tebli¤ine bak›labilir.

37

BOA, D. BfiM. BNE, nr. 16436, Belge 4 sayfad›r. Tarih ise 1251/1835’dir.

38

BOA, D. BfiM. BNE, nr. 16513, Belge 12 sayfad›r.

619


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V I

39

III. Mustafa’n›n 1. Numaral› Vakfiyesi “Medine-i Üsküdar’da Ayazma Saray› arazisinde kâin Cami-i fierifin Harem ittisalinde köflede irvây-› atflân için manend-i ayn-› ba¤-› cinân ihya buyurduklar› çeflmei ruh efzâ ve mahall-i mezkûr iskelesi kurbünde Ayazma nâm çeflme-i ra‘nâ ve memba‘-› ‘ayn-› hayât-› safvet nümâlar›n› ve Medine-i merkume kurbünde Çaml›ca nâm mahal havâlisinden nebe‘ edip hafr-i âbâr ve ka‘r-› zemînden inficâr ve la¤m-› kanavât ile Ayazma Saray sah›nda kâin Cami-i flerif musluklar›na ve çeflme-i mezbûreye icra buyurdular.”

40

TSMA, D. 1137 de flöyle bir ifade geçer: “Cami-i fierif evkaf›ndan arâziy-i mezkûre derûnuna kadimden ceryân eden mâ-i lezizi Bulgurlu karyesi kurbünde arsay-› mezkûrenin su hazinesine cereyan için la¤›m ve kanavâtlar›n›n tamir ve tathirine ve müceddeden hark u ferfl (kazma ve döfleme) olunan su yollar›na ve gerek hazine-i mezbûre (su deposu) tamirine iktiza eden künk ve kurflun ve horasan ve kireç ve tu¤la ve levkin ve levâz›mât-› sâire ve ücret-i amele ber müceb-i defter zikr olunur fî Gurre-i Muharrem sene 1172/1758.” Buradaki ifadelerden Topkap› Saray› Müzesi Arflivindeki (D. 1137) nolu defterin ön keflif raporu (estimate) oldu¤u anlafl›lmaktad›r.

41

Bu mütevelli raporlar›ndan tesbit edebildi¤imiz birkaç tanesini burada belirtiyoruz. Bunlar›n tarihleri de vakf›n tesisini hemen takib eden erken döneme ait olmas› yani 1175/1761 ve 1183/1769 gibi tarihlere ait olmas› aç›s›ndan önemlidir. BOA, EV, Hüm. d. nr. 5228; 5704; 5705; 5754; 13749; 21296; 21692.

42 III. Mustafa’n›n 1 nolu vakfiyesinde flöyle der: “Bir merd-i âk›l ve h›redmend-i kâmil kimesne kâimmakâm-› mütevelli tayin olunup cemi‘ icârât ve gallât-› âmme-i evkâf ve sarf-› masârif-i âtiyetülevsaf edip hizmet-i kaimmakaml›kta ber vech-i adalet sa‘y u istikamet edip yevmi 150 akçe vazifeye mutasarr›f ve tevfir-i mahsûl-i vak›fta sa‘y u ihtimam› hasebiyle mazhar-› inâyet ola.” 43

III. Mustafa’n›n 1 nolu vakfiyesinde flöyle geçer: “Medine-i ‹zmir’de meyve iskelesinde emtia gümrü¤ü irad mal›ndan beher sene 7500 kurufl kâimmakâm-› mütevelli yedi ile Haremeyn-i muhteremeyn hazinesine teslim olunurdu. Sonradan Foça-i kebîr, ve sagîr, S›¤ac›k ve Urla ve Karaburun iskelelerinin gümrükleri vakf-› hümâyûna zam ve ilhak buyurulmufltur.”

44 III. Mustafa’n›n 1 nolu vakfiyesinde flöyle geçer; “Kumafllar atefl ve so¤uk mengenelere çekilip tayin olunan rüsumât vakfa kaydolurdu.” 45

Vakfiyede bu gider yerleri özellikle cami vazifelilerine yap›lan ödemeler çok tafsilatl› ele al›nm›flt›r.

46

Sultan III. Mustafa’n›n Topkap› Saray›’nda bir kütüphanesinden bahsedilmektedir. Bu kütüphanedeki kitaplar›n listesi mevcuttur ve bunlar XVIII. yüzy›l kültür hayat›m›z hakk›nda bilgi vemesi aç›s›ndan önemlidir. Ayn› kütüphane hk. bk. BOA, Bâb-› Defterî, Haremeyn muhasebesi defter, nr. 21692. fiöyle der; “Saray-› Cedid’de kütüphâne; dolap kilidi, kap› kilidi, toplam 2400 kurufl.” 47

620

Ayazma Camii Su Yollar› Tamirat› için bk. BOA, ‹bnülemin, ‹E, HAT 516. Tamirat tarihi 1208/1793.

Ayazma Camii  

Üsküdar Ayazma Camii ve Bölgede İmarlaşma DOÇ. DR. MUSTAFA BİLGE

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you