Page 1

XVIII. Yüzy›lda K›z Kulesi A R fi .

G Ö R .

M E H M E T

S A ‹ T

T Ü R K H A N

‹stanbul Üniversitesi

‹stanbul ve Üsküdar’›n en önemli simgesi ve halk tahayyülünde ve nesilden nesile aktar›lan efsaneleri ile edebiyatta önemli bir yere sahip olan K›z Kulesi, ‹stanbul tarihi içerisinde müstesna bir yerde sahiptir. Tarih boyunca ‹stanbul Bo¤az›’na hâkim olan gerek Bizans ve gerekse Osmanl›lar, K›z kulesi efsanesini kendi edebiyatlar›ndan ve tarihlerinden gelen ö¤elerle adeta yeniden yazm›fllard›r.1 Burada meselenin edebî ve efsanevî boyutu d›flar›da b›rak›larak K›z Kulesi’nin k›sa bir tarihi yan›nda, deniz trafi¤indeki yeri, fener olarak hizmet vermesi, çeflitli flenlik ve kutlamalara mekân olmas› ve XVIII. yüzy›lda geçirdi¤i baz› tamiratlar hakk›nda k›sa de¤erlendirmelere yap›lacakt›r.

Kulenin K›sa Tarihi K›z Kulesi’nin Bizans döneminde gümrük noktas› olarak kullan›ld›¤› bilinmektedir. ‹stanbul’un fethine bizzat flahit olan tarihçi Tursun Bey’in nakletti¤ine göre, kule Fatih taraf›ndan bo¤az›n giriflini koruma amac›yla fetihten sonra yeniden infla ettirilmifltir. Tursun Bey, “… ve ‹stanbul liman› a¤z›na mukâbil, Anatol› yakas›nda, deniz içinde dökündi tafl aras›nda bir muhkem kal‘a yapt›rd›, ve toplar vaz‘ eyledi ki, at›ldukça liman içinde gemi turgurmaz” diyerek ‹stanbul liman›n›n güvenli¤inin kule ile pekifltirildi¤ini belirtir.2 Nitekim kulenin bo¤az› koruma ve gözetim alt›na almak amaçl› olarak yap›ld›¤› binan›n konumu ve mazgal deliklerinin konumundan da anlafl›lmaktad›r. Kulenin girifl kap›s› Üsküdar taraf›na bakmakta ve do¤u taraf› hariç her üç taraf›nda da toplam yedi adet top mazgal› bulunmaktad›r. Bu mazgallar Sarayburnu ve bo¤az› tarassut alt›na almak için, kuzey ve bat›daki alt› tanesi duvarlara 90 derece, güneydeki bir tanesi ise daha e¤ik bir aç› ile infla edilmifltir. XVII. yüzy›l›n meflhur seyyah› Evliya Çelebi ise kuleyi Battal Gazi efsanesiyle


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

‹stanbul ve K›z Kulesi 1584 (Seyyid Lokman, Hünername, I, vr. 158b-159a)

V

16. yy ortalar›nda ‹stanbul ve K›z Kulesi, G.A.Vavassore

iliflkilendirerek anlatmaya bafllar3 ve efsanenin Üsküdar ve K›z Kulesi ile ilgili bölümlerinden sonra kuleyi flöyle tasvir eder: Derya içre karadan bir ok menzili ba‘îd câr-gûfle bir musanna‘ kule-i bâlâd›r kaddi kâmil seksen z›râ‘d›r, cirmi iki yüz ad›md›r. ‹çinde yedi kat hücreleri ve âb-› hayât suyu matar-› rahmetden cem‘ olur sah›rn›cd›r.4 Dizdâr› Çelebi Cüce ve yüz neferât› ve leb-i deryâda ejder-i heft-ser gibi k›rk pâre balyemez toplar› ve mazgal delikleri ve mükemmel cebhânesi vard›r.5 Evliya Çelebi tasvirinde kuleyi gayet muhkem bir kale gibi tasvir etmeye çal›flm›flt›r. Bu tasvirde dikkat çeken en önemli iki nokta Çelebi’nin kule neferat›n›n say›s›n› 100 kifli ve kulede bulunan balyemez topu say›s›n› da 40 olarak belirtmesidir. Çelebi’nin verdi¤i bu bilgilerin arfliv belgeleri ve yeni yap›lan araflt›rmalarla karfl›laflt›r›lmas› K›z Kulesi’nin hakk›ndaki bilgilerin daha do¤ru de¤erlendirilmesini sa¤layacakt›r. Kulenin kaplad›¤› alan düflünüldü¤ünde her iki verinin de Evliya Çelebi’nin taraf›ndan abart›ld›¤› daha iyi anlafl›l›r. Nitekim 1623-1624 tarihli bir kayda göre kulede toplam yevmiyeleri 40 akçe olan 6 nefer bulunmaktad›r.6 1647 y›l›na ait bir mevacib kayd›nda ise, toplam neferat say›s› belirtilmemekle birlikte, tüm neferâta günlük 46 akçeden 3 ayda toplam 4140 akçe ödendi¤i görülmektedir.7 Bu miktar›n ayn› tarihlerde donanmada görev yapan yeniçerilerin mevacibleri ile karfl›laflt›r›lmas›yla, kule neferat›n›n say›s›n›n 6 veya 7 olabilece¤i anlafl›lmaktad›r.8 1790 y›l›nda ise, kulede bir dizdar yönetiminde bi654


X V I I I .

Y Ü Z Y I L D A

K I Z

K U L E S ‹

ri t›marl›, yedisi yevmiyeli olmak üzere toplam 9 nefer görev yapmaktad›r9. XVII. ve XVIII. yüzy›la ait tüm bu bilgiler birlefltirilince kule neferat›n›n say›s›n›n en fazla 9 olabilece¤i ortaya ç›kmaktad›r. Hizmet s›n›flar›na göre ise, XIX. yüzy›l bafllar›nda kule de dizdardan baflka bölükbafl›, topçu, kandilci (fenerci) ve kule ustas› olarak nitelendirilen görevliler bulunmaktayd›.10 Evliya Çelebi’nin varl›¤›ndan bahsetti¤i 40 adet balyemez topu ile ilgili olarak ise, Osmanl› topçulu¤u ve top döküm teknolojisi hakk›nda son zamanlarda yap›lan çal›flmalar incelendi¤inde K›z Kulesi gibi nispeten küçük bir alanda 40 topun bulunmas›n›n mümkün olamayaca¤› anlafl›lmaktad›r. 1576 tarihli bir kayda göre, K›z Kulesi’ndeki kullan›lamaz durumdaki 14 prang› topu Tophane’ye teslim edilmifl ve yerine 3 adet yeni prang› topu verilmesi emredilmifltir.11 Öte yandan hem savunma ve hem de flenlik ve kutlama amaçl› top at›fllar›n›n yap›ld›¤› kulede bulunan mazgal say›s› da top say›s› konusunda bize bir fikir verebilir. XVIII. yüzy›l Frans›z seyyah› Grelot’un gravürlerinde K›z Kulesi’nde bulunan yedi adet mazgaldan alt›s› aç›kça görülmektedir. Evliya Çelebi’nin varl›¤›ndan bahsetti¤i Balyemez toplar› ise, 6 ila 27 kg. a¤›rl›¤›nda gülle atabilen kale muhafaza ve muhasara toplard›r.12 Seddülbahir kalesinin 1660 y›l›ndaki yeniden tahkimat›ndan sonra toplam 13 adet balyemez ve Sultanhisar kalesinde ise, 17 adet balyemez topu bulundu¤u tespit edilmifltir.13 Tüm bu veriler de¤erlendirildi¤inde K›z Kulesi gibi oldukça küçük bir alanda balyemez toplar›n›n varl›¤› kabul edilebilir olmakla birlikte, say›s›n›n 40 adet olmas› pek mümkün görünmemektedir. XVIII. yüzy›l ile birlikte savunmadan ziyade daha çok kutlama ve flenliklerde top at›fl›na14 mekân olan K›z Kulesi’nde sadece mazgallarda de¤il, kule etraf›nda da toplar›n›n bulunduruldu¤u görülmektedir.15 Tüm bu tarihsel veriler de, Evliya Çelebi’nin belirtti¤inin aksine kulede ancak yedi adet mazgal topu ve kule d›fl›nda da bir miktar flenlik topunun bulundu¤unu ortaya koymaktad›r. 655


Sisli ve puslu bir günde K›z Kulesi

K›z Kulesi’nin Deniz Trafi¤indeki Yeri ve Fener Olarak Hizmet Vermesi ‹stanbul Bo¤az›’n›n Marmara Deniziyle birleflti¤i iki kara ve iki denizin kesiflim noktas›nda önemli stratejik bir mevkide bulunan K›z Kulesi, tarih boyunca çeflitli flekillerde kullan›lm›flt›r. Osmanl›lar taraf›ndan K›z Kulesi, Kulle-i Bahriye ve Kulle-i Duhter gibi isimlendirmelerle de nitelenen16 kule, bulundu¤u nokta itibariyle Üsküdar-Salacak’ta karadan yaklafl›k 200 metre aç›ktad›r. Bu co¤rafi konumu itibariyle de Karadeniz’den gelen ak›nt›n›n en kuvvetli oldu¤u noktadad›r. Helmuth Von Moltke’ye göre bu noktadaki Bo¤az ak›nt›s› 3 çeyrek Alman Mili h›z›ndad›r.17 Günümüz ölçümlerine göre ise, K›z Kulesi önündeki bo¤az ak›nt›s› mevsim ve kuzey rüzgârlar›n›n durumuna göre 3 ila 6 mil aras›nda seyretmektedir.18 Bu süratli ak›nt› nedeniyle K›z Kulesi önü deniz trafi¤inde tehlikeli bir nokta olarak kabul edilmektedir. Gerek bo¤aza girifl yapacak ve gerekse bo¤azdan ç›kacak gemiler için uygun rüzgâr ve hava flartlar›n› beklemek ve oldukça kontrollü bir geçifl yapmak gerekmektedir. Evliya Çelebi Karadeniz’den gelen ak›nt› sebebiyle ‹stanbul’dan Üsküdar’a geçecek kay›klar›n ilk önce Befliktafl’a kadar gidip ard›ndan Üsküdar’a geçmek zorunda olduklar›n›, özellikle lo-

656


X V I I I .

Y Ü Z Y I L D A

K I Z

K U L E S ‹

K›z Kulesi

dos rüzgâr›n›n hâkim oldu¤u günlerde Üsküdar-‹stanbul aras› deniz yolunun oldukça tehlikeli oldu¤unu ifade eder.19 XVII. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda ‹stanbul’u tasvir eden Frans›z seyyah J. Grelot, Marmara’dan Bo¤aza girecek gemiler için K›z Kulesi’nin önemli bir noktada bulundu¤unu, girifl yapan geminin rotas›n› mutlaka kuzeydo¤u istikamette K›z Kulesi’ne do¤ru çevirerek Bo¤aza girifl yapmas› gerekti¤ini aksi takdirde bo¤azdan gelen kuvvetli ak›nt›ya kap›larak Sarayburnu’na do¤ru savrulaca¤›n› belirtir.20 1835 y›l›nda tam da bu noktadan kay›k ile karfl›ya geçerken bir f›rt›naya yakalanan Miss Pardoe ise, K›z Kulesi’nin kay›k ve gemi geçiflleri için oldukça tehlikeli bir noktada bulundu¤unu ve birçok deniz kazas›n›n K›z Kulesi yak›nlar›nda meydana geldi¤ini ifade eder.21 Deniz trafi¤i itibariyle bu denli tehlikeli bir noktada bulunan kuleye, XVIII. yüzy›l bafllar›nda bir fener kuruldu¤u görülmektedir. Marmara’dan Bo¤az’a girecek ve Karadeniz taraf›ndan gelip Bo¤az’dan ç›k›fl yapacak olan gemilerin, geceleri Sarayburnu ve civar›n› görmekte zorlanmalar› ve olas› kazalar›n önüne geçilmesi için III. Ahmed zaman›nda, Haziran-Temmuz 1719 tarihinde kulenin kuzey taraf›na bir kandil kulesi eklenerek, kule fener olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r.22 Böylece daha güneyindeki Fenerbahçesi Feneri23 ve XVIII. yüzy›l sonlar›nda infla edilecek olan Ah›rkap› Feneri ile birlikte K›z Kulesi feneri de bo¤az trafi¤ini yönlendirmeye bafllam›flt›r. Fenerdeki kandilde yak›t olarak zeytinya¤› kullan›lm›flt›r. XVIII. yüzy›l müverrihi Silahtar F›nd›kl›l› Mehmed A¤a, fener için 4 k›yyelik zeytinya¤›n›n tersaneden tayin edildi¤ini belirtmektedir.24 XIX. 657


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V

yüzy›la ait arfliv belgelerine göre ise, yaz geceleri için gecelik 2 k›yye, daha uzun olan k›fl geceleri için ise gecelik 4 k›yye zeytinya¤› verilmekteydi.25 Fener kulenin kuzey köflesinde bulunmaktayd›. Fenerin kandil fitilinin tutuflmas› nedeniyle May›s 1721 tarihinde bir gece kulede yang›n ç›km›fl ve kandil ya¤danl›¤›n›n ahflap olmas› nedeniyle yang›n k›sa sürede büyümüfltür.26 Bu yang›nda kulenin ne kadar›n›n zarar gördü¤ü konusunda bilgilerimiz s›n›rl›d›r. Fakat yang›ndan sonra Fenerbahçesi ve Karadeniz bo¤az›ndaki di¤er fenerlerde de oldu¤u gibi kulenin daha sonraki muhtemel bir yang›na karfl› kârgir olarak yeniden yap›lmas› uygun bulunmufl ve camlar›n›n çerçevesi mermerden, çat›s›n›n ise kubbeli ve kurflun kaplamal› olarak inflas›na karar verilmifltir. K›sa sürede bitirilen bu infladan sonra kule 31 May›s 1721 tarihinde yeninden fener olarak hizmete girmifltir.27 Bununla birlikte fenerin zaman zaman hizmet d›fl› kald›¤› da görülmektedir. Nitekim Venezuelal› General Miranda, 5 Eylül 1786 tarihinde Üsküdar’dan kiralad›¤› bir kay›¤a binerek K›z Kulesi’ni gezmifltir. Onun anlatt›klar›na nazaran kule o tarihte hemen hemen hiç yanmayan bir fenere sahiptir.28 K›z Kulesi, yukar›da say›lan bu ifllevsel kullan›mlar› yan›nda Osmanl› döneminde özellikle flenliklerde ve kutlamalarda top at›fllar›na da sahne olmufltur. Cülus, bayram, veladet-i hümayun,29 donanman›n sefere ç›k›fl› ve dönüflü,30 padiflahlar›n saltanat kay›¤› ile bo¤az gezintileri (binifl-i hümâyûn)31 gibi tören, flenlik ve kutlamalar yan›nda; elçi kabulleri32 gibi diplomatik törenlerde de K›z Kulesi’nde top at›fllar› yap›lmaktayd›. Ramazan Bayram›’n›n ilan› ve kutlamalar› s›ras›nda arife günü bayram›n ilan› için bir nevbet, bayram günlerinde ise üçer nevbet olmak üzere Sarayburnu, Tophane, Tersane, Kurflunlu Mahzen, Yedikule ve K›z Kule’sinden top at›larak bayram kutlamas› yap›lm›flt›.33 Tüm bu kutlamalar için XVIII. yüzy›lda kuleye cebehane-i amireden y›ll›k üç kantar barut verilmekteydi.34 Bu tür belli bir olaya ba¤l› kutlamalar yan›nda, Yedikule, Eyüp, Kas›mpa658


X V I I I .

Y Ü Z Y I L D A

K I Z

K U L E S ‹

fla, Galata, Tophane, Befliktafl, Rumeli Hisar›, Yeniköy, Rumeli Kava¤›, Beykoz, Anadolu Hisar›, Üsküdar ve K›z Kulesi’nde hergün sabah ve akflam vakitlerinde mehter vurulmas›n›n gelenek haline gelmiflti.35 Bu ifllevsel kullan›mlar› d›fl›nda kulenin Sultan I. Abdülhamid taraf›ndan bir tenezzüh mekân› olarak kullan›ld›¤› da görülmektedir. Zaman zaman tebdilen36 veya resmen kuleyi teftifl37 etti¤ini bildi¤imiz I. Abdülhamid, 19 Haziran 1785’te alaturka saat ile gece saat 3,5’a kadar mehtap seyredip yine kay›k ile saraya dönmüfltür.38 Kulenin zaman içinde beklenmedik misafirleri de oldu¤u görülmektedir. Bunlar çeflitli nedenlerle gözden düflen ve sürgün veya siyaseten katl için ‹stanbul’dan uzaklaflt›r›lmas› gereken kimselerdir. XVIII. yüzy›l Darüssaade A¤alar›n’dan Moral› Beflir A¤a, hakk›ndaki rüflvet, iltimas ve görevini kötüye kullanma iddialar› neticesinde Sultan I. Mahmud taraf›ndan Temmuz 1752 y›l›nda ilk önce sürgün edilmek üzere kuleye hapsedilmifl ve ard›ndan burada katledilmifltir.39 Bir K›zlar A¤as›’n›n K›z Kulesi’nde idam› ise talihin garip bir cilvesi olsa gerektir.40 Sürgün hadisesi ise, yine XVIII. yüzy›lda, Sadrazam Hekimo¤lu Ali Pafla’n›n flahs›nda gerçekleflmifltir. Sultan III. Osman, devlet yönetim ve flehzadelerin katli konusunda anlaflmazl›¤a düfltü¤ü Hekimo¤lu Ali Pafla’y› May›s 1755 tarihinde siyaseten katl maksad› ile K›z Kulesi’ne göndermifl, fakat daha sonra araya Valide Sultan’›n girmesi ile Ali Pafla affedilerek K›br›s’a sürgün edilmifltir.41

K›z Kulesi’nin Geçirdi¤i Tamiratlar Mimari özellikleri itibariyle kule, deniz seviyesinde olup oldukça küçük bir kaledir. Bugün etraf›nda (kuzeyde ve bat›da üçer tane, güneyde ise bir tane olmak üzere) yedi adet mazgal›, do¤u ve güney taraf›ndaki iki adet kap›s› vard›r ve kule tepesinde pencereli ve etraf› balkonlu barok tarz› bir köflkü bulunmaktad›r. II. Mahmud devrinde (1832) esasl› bir tamirat geçirmifl ve bugünkü halini alm›fl42 olan kulenin, ilk inflas› 12. yüzy›la kadar tarihlendirilmektedir.43 Kulenin, tarihi süreçte belirli aral›klarla tamir edildi¤ini tespit edebilmekteyiz. Fatih zaman›nda yeniden infla edildi¤ini gördü¤ümüz44 kule, kaynaklarda küçük k›yamet olarak da nitelenen 1509 depreminde45 ‹stanbul’un di¤er önemi yap›lar›yla birlikte a¤›r flekilde hasar görmüfl ve Mimar Hayreddin b. Murad taraf›ndan tamir edilmifltir.46 Arfliv verilerine göre, XVIII. yüzy›l ile XIX. yüzy›l’›n ilk y›llar›n› kapsayacak flekilde kulenin belli periyotlarla düzenli olarak tamir edildi¤i görülmektedir. Kulenin en fazla tamirat gerektiren bölümleri r›ht›m yap›lar› ile kule külah›ndaki kurflunlard›r. R›ht›mlar›n f›rt›nal› günlerde sert dalgalara maruz kalmas› ve kule külah›ndaki kurflunlar›n da yine fliddetli f›rt›nalarda yerinde koparak denize düflmesi nedeniyle, kulenin özellikle yaz aylar›nda periyodik olarak bak›ma al›nmas›n› gerekmifltir. Tespitlerimize göre, Kas›m 1766 tarihli deprem tamirat› 659


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V

d›fl›ndaki tamiratlar›n tamam› yukarda say›lan çevresel nedenlere dayal› periyodik bak›mdan kaynaklanan tamiratlard›r. Di¤er miri binalarda oldu¤u gibi K›z Kulesi’nin tamirat› iflleri de XVIII. yüzy›lda Hassa Mimarbafl› ve maiyetindeki mimarlar taraf›ndan gerçeklefltirilmifltir. Tamirata bafllanmas› için ilk olarak kule dizdar› tamirat›n gereklili¤ini belirten bir arzda bulunur ve bu arz sonunda mimarbafl›n›n tamir ile görevlendirilirdi. Mimarbafl› da kendisi veya görevlendirece¤i bir mimar halifesi taraf›nda kulenin genel bir keflfini gerçeklefltirerek binan›n neresinin, ne flekilde tamir edilmesi gerekti¤i ve bu tamir sonunda ne kadar masraf edilece¤ini gösteren bir tamir keflif defteri haz›rlard›. Söz konusu keflif defteri defterdara sunulduktan sonra, defterdar taraf›ndan tamir için gerekli mabla¤›n nereden ve nas›l temin edilece¤i belirlenirdi.47 Genelde belirtilen mebla¤›n daha da afla¤›s›nda bir fiyata kulenin Mimarbafl› taraf›ndan tamir edilmesi hakk›nda hüküm ç›kar›ld›¤› görülmektedir.48 Haz›rlanan keflif defterinin bir sureti de gerçekleflen tamirat ve yap›lan masraflar›n uygunlu¤u yönünden gerekli kontrollerin yap›labilmesi için bafl muhasebe kalemine kaydedilirdi. Tamir için gerekli keflif bedelleri Hassa Mimarbafl› veya onun atayaca¤› bir mimar halifesinin inflaata bafllamas›ndan önce bir miktar peflin olarak verilebilece¤i gibi49 bazen de hiç para verilmeyip tamir sonunda tam bir ödeme de yap›labilirdi.50 Bu k›sa aç›klamadan sonra kulede gerçekleflen belli bafll› tamiratlar› s›ras› ile flöyle belirtebiliriz. 1. Tamirat: Nisan 1761 tarihli tamir keflfine göre, kulenin kurflun kaplamalar› ile kule üstündeki balkon saçaklar› yenilenmifl ve balkon korkuluklar› mefle a¤ac›ndan yeniden yap›lm›flt›r. Pencerelerin gerekli bak›mlar›, kule kap›s› ve fener ya¤ odas›n›n gerekli tamiratlar›, dalgalar›n fliddeti ile bozulan güney, do¤u ve güney-do¤u taraflar›ndaki r›ht›mlar›n tamirat› yap›lm›fl ve güney taraf›ndaki demir kap› yenilenmesi planlanm›flt›r.51 Fakat bu tamirat Hassa Mimarbafl› el-Hac Ahmed A¤a’n›n ölümü üzerine bitirilemeden yar›m kalm›flt›r. 2. Tamirat: 1761 y›l› tamirat›n›n yar›m kalmas› ve kulenin zaman içinde daha da harap olmas› nedeniyle acilen tamiri gerekmifl ve Nisan 1764 tarihinde keflfi gerçeklefltirilmifltir. Bu keflifte 2.566 kuruflluk bir tamir keflfi ç›kar›lm›flt›r ve bu mebla¤ 2.300 kurufla indirilerek tamir gerçeklefltirilmifltir. Bu tamiratta; kulenin kuzey, güney, güney-bat› ve kuzey-do¤u taraflar›ndaki r›ht›mlar›n›n bak›m› yap›lm›flt›r. Kule üzerinin kurflun kaplamalar›n›n yenilenmesi, kulenin ve fenerci odas›n›n pencerelerinin tamirleri, kule içerisindeki merdiven basamaklar›n› tamiri, kule etraf›nda bulunan toplar›n kötü hava flartlar›nda korunmas› için sütunlu ve sakfl› korunaklar inflas›, do¤u ve güney taraflar›na aç›lan kap›lar›n demir aksamlar›n›n tamiri. Top mazgallar›n›n kapaklar›n tamiri ve nöbetçi odas›n›n kiremitlerinin yenilenmesi gerçeklefltirilmifltir. Bu tamirat›n mimar› Hassa Mimarbafl› Mehmed Tahir A¤a’d›r.52 3. Tamirat: Kas›m 1766 tarihli bu tamirat, 22 May›s 1766 tarihinde meydana gelen ‹stanbul depreminden53 sonra gerçeklefltirilmifltir. Depremden yaklafl›k 40 660


X V I I I .

Y Ü Z Y I L D A

K I Z

K U L E S ‹

gün sonra kulenin tamirat› için Defterdar ve Hassa Mimarbafl›’na emir verildi¤ini görmekteyiz.54 20 Ekim itibariyle binan›n keflfi gerçeklefltirilmifl ve 15 Kas›m 1766 tarihinde de tamirat bitirilmifltir.55 Bu tamiratta bina içerisindeki ba¤lama kirifllerinin keresteleri yenilenmifl, çat› k›s›mlar›nda zarar gören döfleme tahtalar› ve kiremitler de¤ifltirilmifltir. Duvardaki çatlaklar›n s›va tamiratlar› yap›lm›fl, külahtaki kurflun eksikleri tamamlanm›fl, mazgallar›n kapaklar› mefle a¤ac›ndan yeniden yap›lm›fl ve hasar gören merdiven elemanlar› yenilenmifltir. Tamir masraf› olarak 440 kurufl harcanm›flt›r. Mimar› Hassa Mimarbafl› Mehmed Tahir A¤a’d›r.56 4. Tamirat: Tamirata Temmuz 1785 tarihinde bafllam›fl ve Aral›k 1785 tarihinde bitirilmifltir. Mimar› Hassa Mimarbafl› Haf›z ‹brahim A¤a’d›r. Hazinenin s›k›nt›l› oldu¤u bir döneme denk düflen tamirat oldukça dar bir çerçevede gerçekleflmifl ve 1.700 kurufl harcanm›flt›r. Tamiratta kule etraf›ndaki tüm r›ht›mlar›n gerekli bak›m ve düzeltmelerinin yap›ld›¤› ve kule üstündeki kurflun kaplamalar›n eksiklerinin tamamland›¤› anlafl›lmaktad›r.57 5. Tamirat: Tamirat keflfi Temmuz 1803 tarihinde Hassa Mimarbafl› ‹brahim Kâmi Efendi taraf›ndan gerçeklefltirmifltir58. Fakat keflif s›ras›nda kule külah›ndaki kurflunlardan 1.224 k›yye kurflunun eksik oldu¤u tespit edilmifl ve bu kadar çok miktarda kurflunun nas›l kayboldu¤u hakk›nda tahkikat yap›lmas› istenmifltir. Temmuz 1803’te bafllay›p Eylül 1803’te biten ve Bostanc›bafl›’n›n nezaretinde yürütülen tahkikatta, sab›k ve o s›rada görev yapan dizdar, bölükbafl›, topçu, kandilci, usta ve neferat›n sorgulanmas›nda, kule külah›ndaki kurflunlar›n f›rt›nal› havalarda yerineden koparak denize düfltü¤ü ve bu kurflunlar› denizden ç›karman›n mümkün olmad›¤› ifade etmifllerdir. Bu durum üzerine kurflunlar›n korunmas› hakk›nda daha dikkatli davran›lmas› ve binan›n herhangi bir yerinde meydana gelecek bir tahribatta Bostanc›bafl›’na haber verilerek hemen tadilata giriflilmesi konusunda baflta dizdar olmak üzere tüm kule neferat› sorumlu tutulmufltur. Tahkikat Eylül 1803’te bitti¤i için yaklaflan k›fl sebebiyle inflaat ertelenmifltir.59 Bu tamirat›n keflfinde; kule külah›ndaki eksik kurflunlar›n yenilenmesi, kule içerisindeki sarn›c›n temizli¤i ve bak›m›, fenerci odas›n›n pencere çerçeve ve camlar›n›n tamiri, fener odas›n›n çat› ve kiremitlerinin bak›m›, fener odas›ndaki ayd›nlatma çerçevesinin daha da geniflletilerek mefle kerestesinden yeniden yap›lmas›, fenere 70’lik cam tak›lmas›, güney taraf›ndaki duvar yüzüne ketenli harç ile s›va yap›lmas›, do¤u ve güney do¤u taraflar›ndaki r›ht›mlar›n bak›m› ve güney-bat› taraf›ndaki liman›n temizlenmesi, kulenin d›fl cephesinin üç kat boya ile boyanmas› öngörülmüfltür. Tamirat için toplam 6.219 kurufl de¤er biçilmifltir. D‹PNOTLAR 1 K›z Kulesi ve di¤er K›z Kuleleri/Kaleleri hakk›nda daha genifl etimolojik ve efsanevi de¤erlendirmeler için

bk. Tuncer Baykara, K›z Kulesi, Efsaneden Tarihi Gerçe¤e, Ankara 2004.

661


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V

2 Tursun Bey, Târîh-i Ebü’l-feth, (haz. M. Tulum), ‹stanbul 1977, s. 75. 3 Evliya Çelebi, Seyahatnâme (haz. O. fi. Gökyay), ‹stanbul 1996, I, 201. 4 XIX. yüzy›l’a ait bir tamirat kayd›nda da bu kuyudan bahsedilmektedir. bk. BOA. Cevdet Belediye (C. BLD.) 1137, (21 Ra. 1218/11 Temmuz 1803). 5 Evliya Çelebi, a.g.e., s. 204. 6 Bu 6 neferat; günlük 20 akçe yevmiye ile bir sertopî, ve gündelikleri 3 ila 5 akçe aras›ndaki di¤er 5 neferât-

tan ibarettir, BOA Maliyeden Müdevver Defter (MAD.) 7456, s. 14. Bu defter eksik bir yoklama defteri olup, tarihi tespit edilememekle birlikte; içindeki derkenarlar›n en erken tarihlisi 1033/1623-1624 tarihi oldu¤u için en erken bu seneye tarihlenebilir. 7 BOA ‹bnü’l-Emin Bahriye (‹E. BH.) 344, (7 Ca. 1057/10 Haziran 1647). 8 XVII. yüzy›lda Osmanl› donanmas›ndaki yeniçerilerin maafllar› ile ilgili olarak bk. ‹dris Bostan, Osmanl› Bahriye Teflkilât›: XVII. yüzy›lda Tersâne-i Âmire, Ankara 1992, s. 236. 9 BOA Hatt-› Hümayun (HAT.) 180/8118 (29 Z. 1204 / 12 Eylül 1790). XVIII. yüzy›l sonlar›nda ‹stanbul’da ya-

flam›fl ve ‹stanbul’daki birçok sanat eserinin esasl› birer tasviri ç›karm›fl olan Cosimo Comidas De Carbognano (Kozmos Kömürciyan)’a göre ise kulede 17 zaimden oluflan bir garnizon bulunmaktad›r. bk. Cosimo Comidas De Carbognano (Kozmos Kömürciyan), 18. Yüzy›l›n Sonunda ‹stanbul (çev. E. Özbayo¤lu), ‹stanbul 1993, s. 41. 10 C. BLD. 1137, (21 R. 1218 / 11 Temmuz 1803). 11 Salim Aydüz, Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Ankara 2006, s. 392 ve 395; Prang› toplar› daha çok kale savunmalar›nda kullan›lan toplar olup 150 gr. a¤›rl›¤›nda mermi atabilen bir çeflit büyük tüfek s›n›f›ndan toplardand›r, Gábor Ágostos, Barut, Top ve Tüfek, Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun Askeri Gücü ve Silah Sanayisi (çev. T. Akad ), ‹stanbul 2006, s. 124. 12 Aydüz, ayn› eser, s. 357, Ágostos, ayn› eser, s. 111-112. 13 Osmanl› kale kuflatmalar›ndaki di¤er balyemez toplar›n›n say›s› hakk›nda bk. Aydüz, ayn› eser, s. 356-359. 14 fienliklerde at›fl yap›lan toplar ise daha çok darbzen, kolonborna türünden orta büyüklükteki toplard›r. Aydüz, ayn› eser, s. 470. Toplar› büyüklüklerine göre s›n›fland›r›lmalar› ile ilgili olarak bk. Ágostos, ayn› eser, s. 92-126. 15 Nitekim 1764 tarihli tamir kayd›nda kule d›fl›nda bulunan toplar›n kötü hava flartlar›ndan muhafazas› için

korunaklar yap›ld›¤› görülmektedir. “Kule-i merkûm havlisinde mevcûd toplar› sayf [u] flitâdan h›fz içün sütunlu ve tabanl› cedîd sundurma sakf› [yap›lmas›]” C. BLD. 4117, (12 fi. 1177/14 Nisan 1764). Bu belgeden 30 y›l sonras› için Ermeni müellif Carbognano, kule etraf›nda sadece 6 adet büyük topun oldu¤unu belirtir. Cosimo Comidas De Carbognano (Kozmos Kömürciyan), 18. Yüzy›l›n Sonunda ‹stanbul (çev. E. Özbayo¤lu), ‹stanbul 1993, s. 41. 16 “Bahriye Kulesi” (‹E. BH. 344); “Kulle-i Bahriye” (BOA Cevdet Bahriye (C. BH.) 11114) ve “Kulle-i Duhter”

(MAD. 8947, s. 304). ‹lk devir Osmanl› kaynaklar›nda ise henüz K›z Kulesi ad›na rastlanmaz; “Kal‘a-i Hümâyûn ki Üsküdar önündeki deryâ içindeki kulledür”, V. L. Ménage, “Edirne’li Ruhi’ye Atfedilen Osmanl› Tarihinden ‹ki Parça”, Ord. Prof. ‹smail Hakk› Uzunçarfl›l›’ya Arma¤an, Ankara 1976, s. 326. 17 Helmuth Von Moltke, Moltke’nin Türkiye Mektuplar› (çev. H. Örs), ‹stanbul 1969, s. 76. 18 K›z Kulesi önündeki günümüz deniz ak›nt›s› hakk›nda beni ayd›nlatan, K›y› Emniyeti Genel Müdürlü¤ü Gemi Trafik Hizmetleri yetkilisi Kapt. Olcay Özgürce’ye teflekkürü bir borç bilirim. 19 Evliya Çelebi, ayn› eser, c. I, s. 202. 20 Josephus Grelot, ‹stanbul Seyahatnamesi (çev. M. Selen), ‹stanbul 1998, s. 58. 21 “… f›rt›na bizi yakalad›¤›nda K›z Kulesi’ne ancak ulaflm›flt›k. Bütün Bo¤az’›n en tehlikeli noktas› buras›; çün-

kü burada Marmara Denizi’ne do¤ru ç›lg›n bir ak›nt› var. Asya da¤lar›ndan kopup gelen rüzgar da tam Üsküdar’da olanca fliddeti ile esmeye bafllar. Bu yüzden, bütün Bo¤az’da y›l boyunca kay›klar›na en fazla kaza geçirdi¤i yer K›z Kulesi yak›nlar›d›r.” Miss (Julia) Pardoe, fiehirlerin Ecesi ‹stanbul (çev. B. Büyükkal), ‹stanbul 2004, s. 446. 22 Raflid Efendi, Tarih, ‹stanbul 1153, III, vr. 75a, Silahtar F›nd›kl›l› Mehmed A¤a, Nusretnâme, (sdl. ‹. Par-

maks›zo¤lu), ‹stanbul 1969, II/II, 388. 23 Fenerbahçesi ve feneri hakk›nda bk. M. Münir Aktepe, “‹stanbul Fenerbahçesi Hakk›nda Bâz› Bilgiler” Ta-

rih Dergisi, XXXII/1979 (Ord. Prof. ‹. Hakk› Uzunçarfl›l› Hât›ra Say›s›), s. 349-372.

662


X V I I I .

Y Ü Z Y I L D A

K I Z

K U L E S ‹

24 Silahtar, ayn› eser, ‹stanbul 1969, II/II, 388. 25 C. BH. 12013, (19 S. 1216/1 Temmuz 1801). Zeytinya¤› mevsimine göre 3’er ayl›k dönemler halinde da¤›-

t›lmaktayd› 1 M.-30 Ra. 1220 /1 Nisan-28 Haziran 1805 tarihleri aras›ndaki 3 ayl›k yaz döneminde toplam 132,5 kurufl tutar›nda zeytinya¤› verilmifltir. C. BH. 11278, (10 B. 1220/4 Ekim 1805). Önceleri zeytinya¤› tersanedeki mahzen-i surbden (C. BH. 12013, (19 S. 1216/1 Temmuz 1801) verilirken bir süre sonra buradaki zeytinya¤›n›n yetersiz kalmas› üzerine sadece tutar›n›n tersane hazinesinde karfl›lan›p zeytinya¤›n›n piyasadan tedariki yoluna gidilmifl ve Ocak 1805 tarihinde bundan da vazgeçilerek zeytinya¤› giderinin tamam›n›n hazine-i amireden karfl›lanmas›na bafllanm›flt›r (C. BH. 11905, (9 M. 1220/9 Nisan 1805). Bu belgeye göre yaz aylar›nda her gece 2 k›yyelik tüketim 177 günlük yaz süresi ile hesap edildi¤inde 354 k›yyeye tekabül etmektedir. K›fl aylar›nda ise bu miktar 4 k›yyelik tüketim ve 117 günlük k›fl süresi ile 708 k›yyeye ç›kmaktad›r. Bu durumda 354 günlük bir hicri y›l boyunca kule fenerinde toplam 1062 k›yye (1361,5 kg.) zeytinya¤› tüketilmekteydi. 26 Raflid, ayn› eser, ‹stanbul 1153, III, vr. 75a. 27 Raflid, ayn› eser, ‹stanbul 1153, III, vr. 75a. 28 Venezuela’l› General Miranda’n›n Türkiye’ye Dair Hat›rat›, (haz. F. Car›m), [y.y.] 1965, s. 58. 29 Sultan I. Abdülhamid’in 28 Ocak 1781 y›l›nda do¤an k›z› Melek-fiâh Sultan ve 22 Ekim 1783 y›l›nda do¤an fiehzade Murâd Seyfullah’›n do¤um kutlamalar› için K›z Kulesi’nden yap›lacak top at›fllar› için Cebehâne’den barut istenmifltir. BOA. Cevdet Saray (C. SM.) 8189, (5 S. 1195/31 Ocak 1781); C. SM. 8996, (26 Za. 1197/23 Ekim 1783). Sultan I. Abdülhamid’i çocuklar› için bk. Fikret Sar›cao¤lu, Kendi Kaleminde Bir Padiflah›n Portresi Sultan I. Abdülhamid, (1774-1789), ‹stanbul 2001, s. 14-26. 30 Donanman›n tersaneden ç›k›p mutad oldu¤u üzere önce Befliktafl taraf›na yönelmesi ve ard›ndan Akdeniz’e

do¤ru aç›lmas› s›ras›nda da K›z Kulesi ve Tophane gibi mahallerden selamlamak maksad›yla top at›fl› gerçeklefltirilirdi. Bk. fiem’dânîzâde F›nd›kl›l› Süleyman Efendi, Mür’i’t-tevârih, (haz. M. Aktepe), ‹stanbul 1980, II/B, 26; Câbî Ömer Efendi, Câbî Târihi (haz. M. A. Beyhan), Ankara 2003, II, 995. 31 “Padiflah I. Mahmud, Befliktafl saray›ndan Topkapu’ya nakl-i hümâyûn buyurup kendüleri fülüka-i hümâyûn

ve Vâlide Sultân hazretleri sandal-i hümâyûna süvâr olup K›z Kulesi’nden ve Tophane’den ve Yal›köflkü’nden toplar at›l›p istikbâl ile Vâlide Sultân hazretleri Topkapu’ya yanafl›p ve kendüleri Yal›köflkü’ne vüsûl…, fi 24. fi. Sene 1224”. Câbî Ömer, ayn› eser, Ankara 2003, I, 551. 32 May›s 1576 tarihinde ‹stanbul’a gelen ‹ran elçisi Tokmak Han’›n karfl›lanmas› ve 30 kad›rga ile Üsküdar’dan ‹stanbul’a geçirilifline Kaptan-› derya K›l›ç Ali Pafla refakat etmifltir. ‹stanbul’a geçerken tam da kad›rgada ikram edilen yeme¤e bafllanaca¤› s›rada K›z Kulesi ve Tophane’den aniden bafllayan top at›fl› ile elçilik heyeti neye u¤rad›¤›n› flafl›rm›flt›r. Stephan Gerlach, Türkiye Günlü¤ü (çev. T. Noyan, edt. K. Beydilli), ‹stanbul 2007, I, 335-336. 33 fiem’dânîzâde, ayn› eser, ‹stanbul 1978, II/A, 85. 1789 Ramazan ay›n›n son günü (24 Haziran 1789) akflam› yeni ay›n görülmesi ile bayram›n bir gün önceden ilan› gerekmifl ve yats› namaz›n› müteakib K›z Kulesi ve di¤er yerlerden at›lan toplar ve kandillerle kuflat›lan minareler ile bayram›n geldi¤i halka duyurulmufltur. Taylesanizâde Hâf›z Abdullah Efendi Tarihi ‹stanbul’un Uzun Dört Y›l› 1785-1789 (haz. F. M. Emecen), ‹stanbul 2003, s. 393. 34 BOA. Cevdet Askeriye (C. AS.) 49509, (22 N. 1180); BOA. Cevdet Saray (C. SM.) 8189, (5 S. 1195); C. SM.

8996, (26 Za. 1197); C. AS. 53473, (25 L. 1199). 35 Evliya Çelebi, a.g.e., I, 297. Mehter hakk›nda ayr›ca bk. Nuri Özcan, “Mehter”, D‹A, Ankara 2003, XXVIII,

545-549. 36 12 L. 1203/6 Temmuz 1789 tarihinde I. Abdülhamid bir gece tebdilen K›z Kulesi’ne gitmifl, fakat kulede sa-

dece birkaç nöbetçi oldu¤unu ve dizdar›n›n adet edindi¤i üzere kuleden izinsiz ayr›ld›¤›n› görünce bu duruma sinirlenmifl ve dizdar› azlederek ve yerine Salacak ustas›n› atam›flt›r. Taylesanizâde, a.g.e., s. 399. 37 HAT. 179/7989, (29 Z. 1205/29 A¤ustos 1791). I. Abdülhamid, bu seferki geliflinde de kulede kimsenin olmad›¤›n› görmüfl ve durumu ‹stanbul Kaymakam›’na sorarak kule neferat›n›n say›s› hakk›nda kendisine bilgi verilmesini istemifltir. 38 TSMA, E. 12360/17, vr. 12a. Söz konusu belge S›rkâtipleri ‹smâil Zihnî, Ebûbekir S›dkî, Bolevî ‹brâhim

Efendiler taraf›ndan kalem al›nan Rûznâme-i Sultân Abdülhamîd Han isimli bir rûzname metnidir. Bu kay›ttan beni haberdar eden ve kullanmam› sa¤layan Say›n Hocam Yrd. Doç Dr. Fikret Sar›cao¤lu’na teflekkür ederim. I. Abdülhamid’in tedil ve temafla gezileri için bk. Sar›cao¤lu, a.g.e. 39 ‹. Hakk› Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, Ankara 1995, IV/1, 332. Moral› Beflir A¤a için bk. Ahmed Resmî Efen-

663


Ü S K Ü D A R

S E M P O Z Y U M U

V

di, Hamîletü’l-Küberâ (haz. A. N. Turan), ‹stanbul 2000, s. 74, Abdülkadir Özcan, “Beflir A¤a Moral›”, D‹A, ‹stanbul 1992, V, 555-556. 40 Nitekim müverrih ‹zzi, Beflir A¤a’n›n K›z Kulesi’nde idam›n› “letâif-i nevâdirü’z-zuhûr müsta¤ribedendir”

fleklinde izah eder. ‹zzi, Tarih, ‹stanbul 1199, vr. 277b. 41 Olaylar›n tafsilat› için bk. fiem’dânîzâde a.g.e, ‹stanbul 1976, I, 179-181; Uzunçarfl›l›, a.g.e., Ankara 1995,

IV/1, 338. Hekimo¤lu Ali Pafla hakk›nda bk. M. Münir Aktepe, “Hekimo¤lu Ali Pafla”, D‹A, ‹stanbul 1998, XVII, 166-168. 42 Çelik Gülersoy, “K›z Kulesi”, Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, ‹stanbul 1994, V, 12. 43 Wolfgang Müler-Wiener, ‹stanbul’un Tarihsel Topografyas›, 17. Yüzy›l Bafllar›na Kadar Byzantion-Konstan-

tinopolis-‹stanbul (çev. Ü. Say›n), ‹stanbul 1998, s. 334, Çelik Gülersoy, “K›z Kulesi”, Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi, ‹stanbul 1994, V, 12. Bununla birlikte Tuncer Baykara K›z Kulesi için infla tarihi olarak XV. yüzy›l› verir. bk. Baykara, a.g.e., s. 101. 44 Tursun Bey, a.g.e., s. 75. 45 1509 depremi ve Osmanl› tarihindeki di¤er depremlerle ilgili genel de¤erlendirmelerle için bk., N. N. Amb-

raseys - C. F. Finkel, “10 Eylül 1509 ‹stanbul Depremi”, Türkiye Günlü¤ü, s. 57, (Eylül-Ekim 1999), s. 58-62 ve N. N. Ambraseys, C. F. Finkel, The Seismicity of Turkey and Adjacent Areas: A Historical Review, 1500-1800, ‹stanbul 1995. 46 V. L. Ménage, “Edirneli Ruhi’ye Atfedilen Osmanl› Tarihinden ‹ki Parça”, Ord. Prof. ‹smail Hakk› Uzunçarfl›l›’ya Arma¤an, Ankara 1976, s. 326. Tarihçi Solakzâde 1509 depreminde hasar görüp tamir edilen yerler aras›nda K›z Kulesi’ni de zikreder. Solakzâde, Tarih, (TSMK. III. Ahmed 3078), vr. 164b. 47 fierafettin Turan, “Osmanl› Teflkilat›nda Hassa Mimarlar›”, Tarih Araflt›rmalar› Dergisi, I/1 (Ankara 1963), s. 166. 48 Keflif defterleri üzerindeki muamele kay›tlar›nda aç›k olarak zikredilmemekle birlikte bafl muhasebede ke-

flif bedelinin çeflitli yönlerden sorguland›¤› bedellerin mümkün oldu¤unca afla¤› çekilerek masraflar› düflürüldü¤ünü tahmin edebiliriz. Nitekim keflif defterlerinin hemen hemen tamam›nda keflif bedelleri genelde afla¤›ya do¤ru yuvarlanarak mimarbafl›na tamirat› yapmas› emredilmektedir. Örne¤in, 27 Ra. 1175/26 Ekim 1761 tarihli K›z Kulesi tamir keflfinde Mimar A¤a taraf›ndan toplam 2.525,5 kuruflluk masraf önerilmifl ve bu masrafa mukabil 1.500 kurufl ile tamirin gerçeklefltirilmesi emredilmifl ise de 8 S. 1176/29 A¤ustos 1762 tarihli tezkire kayd›nda tamirat bedelinin 2.525,5 kurufltan 2.400 kurufla indirildi¤i görülmektedir, (BOA. Cevdet Maliye (C. ML.) 28211). 1785 tarihli tamirde de hazinenin s›k›nt›l› bir dönemde geçti¤i ifade edilerek mutlaka tamir edilmesi gerekiyorsa tamirat›n yap›lmas› ve masraflar konusunda oldukça dikkatli davran›lmas› istenmifltir. Nitekim keflif sonras›nda ç›kan toplam 1.951,5 kuruflluk masraf da 1.700 kurufla düflürülerek tamirat yap›lm›flt›r. C. BLD. 7036. (15 N. 1199/22 Temmuz 1785). 49 Temmuz 1785 tarihli tamir keflfinde Mimarbafl›’na toplam 1.700 kuruflluk masraf›n 500 kuruflu peflin olarak verilmifl ve ifl bitiminde de kalan 1.200 kurufl ödenmifltir. C. BLD. 7036, (15 N. 1199 / 22 Temmuz 1785). 50 C. ML. 28211, (11 S. 1176/1 Eylül 1762). 51 C. ML. 28211, (3 N. 1174/8 Nisan 1761). 52 C. BLD. 4117, (12 fi. 1177 / 14 Nisan 1764). Mehmed Tahir A¤a’n›n hayat› ve mimari faaliyetleri hakk›nda

bk. Muzaffer Erdo¤an, “Onsekizinci As›r Sonlar›nda Bir Türk Sanatkar› Hassa Baflmimar› Mehmed Tahir A¤a Hayat› ve Mesleki Faaliyetleri”, Tarih Dergisi, X/1954, s. 157-180. Tarih Dergisi, XIII/1958, s. 161-170, Tarih Dergisi, XV/1960, s. 25-46. 53 22 May›s 1766 depremi hakk›nda daha genifl bilgi için bk. Erhan Afyoncu-Zekai Mete, “1766 ‹stanbul Dep-

remi ve Toplum Yaflant›s›na Tesirleri”, Tarih Boyunca Anadolu’da Do¤al Afetler ve Deprem Semineri 22-23 May›s 2000 Bildiriler, ‹stanbul 2001, s. 85-92 ve Ambraseys-Finkel, a.g.e. 54 Kulenin tamir edilmesi için verilen emir tarihi, 22 Za. 1179/1 Haziran 1766’d›r. C. BH 11114. 55 C. BH 11114 (12. C. 1180/15 Kas›m 1766). 56 C. BH. 11114. 57 C. BLD. 7036, (15 N. 1199 / 22 Temmuz 1785). 58 C. BLD. 1137, (21 Ra. 1218 / 11 Temmuz 1803) 59 C. BLD. 1137.

664

XVI II. Yüzyılda Kız Kulesi  

XVI II. Yüzyılda Kız Kulesi ARŞ. GÖR. MEHMET SAİT TÜRKHAN İstanbul Üniversitesi

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you