Page 1

La Gana de Corn Tomesc a patrun


La Gana de Corn Tomesc a patrun

U N I U N L A D I N S VA L B A D I A


Impressum La Gana de Corn Tomesc a patrun

Stories: Cuntades do: Dessëgns:

de Ida Oberbacher Zardini da Tone Gasser Manuela Dasser

Impaginaziun: Stamparìa:

Mario Clara Ingraf - Auer

Uniun Ladins Val Badia UNIUN LADINS VAL BADIA

San Linert, 44 39036 Badia Tel. 0471 839800 - fax 0471 839960 www.ulvb.ladinia.net

Stampè cun n contribut finanziar dla Provinzia Autonoma da Balsan.

ISBN 88-88682-25-2 © Uniun Ladins Val Badia 2006


La Gana de Corn

storia de Ida Oberbacher Zardini cuntada do da Tone Gasser dessĂŤgns de Manuela Dasser


Al ê n iade tl paîsc d’Al Plan n möt che â inom Bònifaz. Al ê pice y â les iames stortes y de gragn pîsc. N dé da d’altonn àl damanè süa uma: „Poi jì cun chës mitans da Valiares sön Corn a granëtes?” „Chël ài ion, va ma” â dit la uma „y sìdeste pa pros!” Spo àl tut süa condla y é jü ia da chës mitans da Valiares y é pié impara da bosch sö por Corn. Al ê bëgn ërt y bindicé se sentâres jö a palsè, s’la cuntâ y ćiarâ jö te paîsc.


Canch’ares ê cotan insö, s’à te n iade daurì dan da d’ëres n lëde plëgn de granëtes. Bònifaz ê plü pëigher co les mitans da jì itissö por chi ërć, deach’al se stentâ da jì, y spo âl da conscidré can n formià, can n fongun, can na scorza che ess oghé por sües belëites. Forza de tantes ê tlafinada inće Bònifaz rové sö te chël lëde cöce de granëtes. Śëgn s’â le möt te n iade descedè y les cogores de sü edli s’â ma slunfè sö da odëi tan de piches de chi bugn früć, do chi che la uma se confortâ pa tan da fà na bona śulza. Les mitans â metü man da cöie ći ch’ares pordejô y inće Bònifaz coiô dassënn y n’abinâ de te’ pici pügns plëgns, un indolater, da mëte te condla. Al n’â apëna coiü tantes da curì le funz dla condla, ch’al s’â bele stufé. Al â metü man da jì da na cioscia al’atra a se mangé danter fora les plü beles ciarpedan sot les atres. Ales mitans ti parentâra che Bònifaz s’astilâ insciö. „Ćiara pa, Bònifaz,” le slomenâres „sce te saltes iaicà y te pëstes jö dötes les granëtes cun tü gragn pîsc, vëgnel pa la gana de Corn.” Mo le möt ne s’un fajô nia d’infora y sighitâ da ciarpedè jö i granatëis.


Ara n’â nia doré dî, ch’al gnô te n iade danter i lëgns ca la gana de Corn cun na maza storta y na schira de corfs che jorâ y scraiâ incëria. „Chê él pa che roda te mi bosch y me tol dötes les granëtes?” bruntorâ la gana cun la usc taiënta. Pornanche les mitans â odü la gana, àres ma sciuré lunc les condles oramai plënes de granëtes y s’un é sciampades a spiruns por bosch foraijö a ćiasa. Bònifaz, cotan plü pëigher, â bëgn inće lascè tomè la condla y porvâ da ti saltè jö dô a sües compagnes, mo cun sües iames stortes y sü gragn pîsc ne rovâl ignó, y la gana l’à defata abiné cun süa maza storta. Ara l’à tachè te na corda y l’à trat ia por sëmena ćina te süa ütia sot chi crëps. Le möt se spraizâ cun sü gragn pîsc ći ch’al ê bun y porvâ da se tignì pro vigni rama ch’al abinâ. I scrais de chël püre Bònifaz dlaiâ da na costa al’atra, mo degügn ne l’aldî.


Tratan ê les mitans döt desperades rovades jö Valiares dlun pitan: „La gana de Corn s’à tut Bònifaz!” Le pere y la uma dl pice s’à ma signé dal spavënt y à atira tut la linterna y n bastun y é pià sö por Corn a chirì so pice möt. Canche la gana ê rovada te ćiasota, àra saré pro l’üsc, à tut Bònifaz y l’à sentè ia te n piz sön la taia dala lëgna. Dailò stô Bònifaz döt gram y ćiarâ coche la gana fratinâ incër frogorè. Pice sciöch’al ê, lasciâl pingolé jö sües iames stortes y sü gragn pîsc che n’arjunjô indînenia ia por tera. Al ponsâ ala uma che se confortâ do les granëtes, ch’al ne sciafiâ nia plü da ti portè. La gana â fat füch y â metü sura na ćialdira d’ega y â metü ite de vigni sort de erbes. Vigni tan bruntorâra porsura i mituns che rodâ cun sües condles sö por so bosch a ti cöie danfora les granëtes: „Düć chi ch’i abini cun mia maza storta strinarài te corfs da sëra do l’aimaria.” N corf fosch? Ćî spavënt! Chël n’orô Bònifaz nia deventè! Al periâ adascusc, zënza armöie i slefs, de ester bun da s’un sciampè, denanche la gana metess man cun le strinët do l’aimaria. „Madër ch’ara deures nurcaltan l’üsc, dailò salti jö de taia dala lëgna y stlüti jöifora zënza ch’ara s’intënes y spo slisori danter i barantli foraijö a ćiasa”, sperâ Bònifaz.


Canche le pere y la uma ê rovà sö tl lëde dales granëtes, gnôl bele feter scür. Tan ch’an afistiâ ćiamò les pedies dla gana ia por la sëmena sot i crëps ia. Jö al plan aldîn bele le mone sonan la ćiampana dl’aimaria. Ai cherdâ y periâ can un can l’ater: „Gana de Corn, Gana de Corn, prëibel dasse nosc pice Bònifaz!” „Nou!” aldîi na usc grauta fora dla ćiasota ascognüda ia do na crëpa, „Chël me salvi, chël ne dài nia ca.” Mo por fortüna à la gana, coriosa sciöch’ara ê, dejsarè l’üsc y ciutié fora por odëi chê ch’al ê. Te chël momënt é le pice Bònifaz stè bun da stluté sot gonela danter les iames dla gana fora.


Le mone â dër sonè i ultimi boć dl’aimaria. Le pere é stè atira arjigné da pié do le möt y s’al à por n bel pez tígnì toch ti brac. Spo ési debota pià foraijö: la uma danfora cun la linterna y do a d’ëra le pere cun Bònifaz a sacaputina; al s’â pa defata indormedì do la gran spordüda. Por n bel pez ài ćiamò aldì la gana bruntoran y cospetan a scurënta nöt porsura chi d’Al Plan, ch’ai gnô sö a ti tó les granëtes, y śëgn ch’ara n’â finalmënter abiné un, ti ê inće chël ćiamò sciampè. I trëi passâ dër ia por punt da Valiares ch’al gnô la löna do Muntijela sö arjentan le rü che rausciâ fora por la val de Mareo. Ora ch’ai é stà daìte da limo, ài debota sarè pro la porta, spo ài ponü jö le pice bel fin te so let y à dër rengrazié Chël Bel Dî ch’ai l’â indo ciafè. Do da chël altonn é le lëde chersciü ite y chi d’Al Plan ne s’à pa plü infidé da Corn sö a granëtes.


Tomesc a patrun

storia de Ida Oberbacher Zardini cuntada do da Tone Gasser dessĂŤgns de Manuela Dasser


Sö Marsciogn, olache Tomesc ê da ćiasa, êsi n gröm te familia, set mituns y set mitans. Te stangode dales farines ê les lades dötalann feter ötes. I soni y i res te cianoa y la blâ te scrin jô vign’ann defata a piz. Le pice lüch ne portâ nia assà da pascentè düć. Porchël messâ i mituns defata pié ia a patrun, impröma pro i paurs tles viles dlungia, spo da Puster fora a imparè todësch. Inće por Tomesc, che â önesc agn, êl gnü l’ora da pié ia a patrun fora por i todësc.


N dé da d’aisciöda é le pere jü bele dadoman adora söalt a cherdè Tomesc por s’al tó cun ël dlafora a marćé da Pasca. Ai ê rodà n valgügn iadi söijö por marćé, mo ai n’â orté degügn che adorâ n famëi o n möt da daidé te stala. Do che le pere â cumprè n pêr de rames d’orì y les â toćé te rucsoch, les lascian piché sö ch’an odess ch’al ê stè a marćé, él jü cun le möt a ćiasa, da Onies ite. Dailò conesciôl n paur dër da sciafié che â n tlap de ćioures. Canch’ai ê rovà ite dales prömes ćiases, à le pere batü a porta pro chël paur ch’al conesciô. Defata aldîn vari te porte, y la porta s’á daurì. N ël dai snauzri ti à tochè la man al pere y ćizé ti àl bëgn inće dit a Tomesc, mo le möt ne n’â pa capì gran tröp. Spo i àl invié te stüa y i à fat sentè jö pro mësa: al pere ti àl juté sö n gote de vin y a Tomesc na copa de lat. Y do ch’ai â baié n pez iaicà, ti àl indô tochè la man al pere, y a Tomesc ti àl batü sön la sciabla sciöche da dì: „Ćiara pa, ch’ara te plej chilò da nos.” Y da jì da Grones ia y ite ne zedô Tomesc nia plü da damanè le pere ćî che chël paur ti â döt dit, y ćî ch’al messâ spo fà d’isté, y canch’al messâ lovè, y ćî ch’al ciafâ da mangé, y tan ch’al ciafâ de paiamënt, y co ch’an ti dijô por todësch a chësc y a chël, y co ch’al messâ respogne sc’al ne capî nia val’, y ite inant tres la medema storia.


Nurcaltan s’â Tomesc metü a scutè, d’un n vers s’la confortâl, dl ater vers s’la debitâl. Te trëi edemes, da San Merch, êl pa bele da fà le poch, a ćiasa âl i fredesc y les sorus da fà jüć y da fà damat. Al ti savô bel da se tripé incër ćiasa y majun y da fà de beles belëites sö por pastöra. Y spo a ćiasa êl la uma che le liâ sö sc’al se fajô mè, ti arjignâ le guant y ti cujinâ n iade o l’ater val’ dër de bun; pössl y polëinta de furn âl le plü ion. Datrai canch’al sozedô na berta o l’atra, âl la uma da chëra ch’al podô jì. Ora ch’al ê fora n’Onies, sciafiâl ma plü da ti scrì, mo ara ti scriô pa bëgn tosc inće ëra, chël ti âra impormetü. Y laprò ti âra bele da n pez dër racomanè de ester pros, de stimé, de perié y de ne se lascè nia trà al mal da de ri compagns. Döt chësc â Tomesc dötaurela tles orëdles. En chël dé de San Merch spo, da s’un jì da ćiasa demez, àl bëgn dè ca legremes sö Marsciogn. Ares rogorô jö por les massëdles de chi müsc gonot plëgns d’assoius d’isté y cöci d’invern dal frëit. Cun chi edli scürs se ćiarâi ćiamò n iade denanche pié ia, deperpo che les parores sofiâ tl col. Y do che la uma y le pere â signé Tomesc cun ega santa, s’à pere y möt metü sön tru. A Longega t’ostaria s’ài indunè cun le paur da Onies, coch’ai â albü fat fora. Tomesc ćiarâ ia por tera da ti dè la man al pere, y pitâ adascusc. Le paur da Onies à tut le poch de Tomesc sön le spiné, y da odëi ch’al ê valënt impara, â le möt tosc ciafè na miù löna. Da jì da Grones fora porvâ bëgn bindićé can un, can l’ater da dì val’, mo ai ne se capî pa dër, y insciö gnôl mefo n pü’ mostrè, le paur cun la maza y le möt cun les mans.


I pröms dis â Tomesc imparè da fà de vigni sort de scüfs incër ćiasa y majun, da portè lëgna, da jì ia da fistì a pié sot ega, da scoè la plaza, da mëte jö por crigna, da stridlé y abrè les vaćes, da romenè demez les ciordes y i.i.. Bel plan capîl inće val’ parora pustra. La patrona ê plü stufosa co le paur; ara ne dorâ nia che Tomesc stess sentè intoronn o s’ess avërt sö por si a ćiarè ia y ite cuntra Sas dla Crusc. Pornanch’al â metü man da spizoré l’erba, messâ Tomesc bele pié ia dadoman adora cun les ćioures ia por antersis y do chi pra sö. Le pröm dé ê bëgn jü le patrun impara a ti mostrè la pastöra. Al â porvè da ti cuntè che les ćioures ê pa goloses y furbes y ch’al messâ tres ti stè do y tignì le tlap adöm, zënza s’un fósseres pa sciampades y jüdes a perde. Alüsc ê les sis bëgn scialdi en malester, y pornanche le famëi ne n’â nia l’edl lassura, â les ćioures bele trat n salt sura si ite te pre. Ares s’un â atira intenü che l’erba de pre ê miù co chëra de pastöra. Tomesc messâ bëgn saltè cotan por ti stè do a chi mostri de tiers; al ê bele stè n vijin o l’ater che l’â bruntorè ch’al ê n fraidiun y ch’al lasciâ sciampè les ćioures ti pra. Dailò ti inchersciôl bëgn a Tomesc do le pere y la uma y al s’la pitâ.


Pormò da misdé ia, canch’al rovâ cun le tlap sö te plan dai fistis, dê les ćioures n pü’ de tria y se ponô jö por n pez a romié. Tomesc podô finalmënter se mangé la püćia y le pice toch de smalz o de cioce che la patrona ti metô vigni dé te rucsoch. Al â inće n bosse da se muje n pü’ de lat pro la ćioura rossa che ê la plü saurida. Cun chëra s’la cuntâl bindićé tratan ch’al l’arusciâ. Y datrai, canch’al ciafà na gran püćia, êl inće la ćioura che nen ciafâ n bocun; dailò ti fajôra bëgn dër les beles al famëi y ti licâ les mans. La maiù ligrëza â Tomesc cun chi pići asos che fajô damat, saltâ sö por chi pedruns, s’averjô sö por ester ćiamò plü alalt y tirâ jö bindebò de saltuns. Ai fajô corëtes y porvâ da pugné cun chi pići zunfi de corgn che spizorâ sö danter les orëdles. Da misdé, canche Tomesc se sentâ sön n ciüch, gnôi pormez a ti fà compagnia cun de vigni sort de morvëies y de matades. Cis al asó dla ćioura rossa ti orô Tomesc dër bun, al â döt d’atri corusc co süa uma: al ê blanch y da fleć fosc y rosc; gnanca i dui batotli sot le col ne n’âl dl medemo corù. Tomesc ti â metü inom „Plomin” y canch’al le cherdâ, scriciâl adalerch cun trëi salć döt intorć. Ara ne dorâ nia dî che chi asos döt maturins se ponô spo jö un indolater tl’erba, y inće al famëi ponü a ventruns danterite ti tomâl spo pro gonot i edli.


N dé ch’al ê dër ćialt, s’à Tomesc da misdé petè jö te n’ambria; al ê stanch dassënn. Les ćioures ê bëgn stades maradëtes döt le danmisdé; ares gnô tres plü goloses, l’erba ti scusâ tres demanco, spo l’âres ciafada sö da se spraizé sö por les sis porvan da abiné cun la lënga val’ fëia tëndra jö di frasseni y dles brüsces. Y ora ch’al â metü man da crësce fonguns y ch’ares i â albü ćiarćé, ti àres ciafè na dërta vöia y se spazâ da jì da n post al ater a nen chirì. Le püre famëi s’â en chël dé defata indormedî. Canch’al s’â descedè, s’àl bëgn spordü. Sorëdl ê bele ia do jö y les ćiampaneles dles ćioures ne n’ê plü ignó da aldì, y gnanca i asos ne n’ê plü da afistié. „A ćiasa ne n’éres dessigü nia jüdes” se ponsâ le möt, y é debota pié sö por le tru da munt. Tlafinada àl incuntè n scior che gnô da munt jö, chël por fortüna parô da les avëi aldides ia do la costa. Sambëgn ch’ares ê indô n iade sciampades ia tl pre dl vijin. Les ćioures plü goloses, che â impizé les atres te pre, s’â bëgn ciafè da Tomesc n pêr de scoriades jö por le spiné. Spo s’un éres sciampades jö cuntra ćiasa, cun sü üri plëgns de lat che balâ iaicà sciöche de tè ćiampanes. Y atira jö do inće la schira di asos che ne capî nia ćiodî ch’al ê na te prescia. Al ê tert y i crëps metô bele man da rossié. Sö por antersis gnô le patrun adincuntra che ćiarâ plütosc scür y compedâ les ćioures sc’ares ê bëgn dötes. Chê manćiâ pa? Plomin, al n’ê nia pro i atri asos. Tomësc ê ma gnü döt blanch tl müs. Al s’â pö döt l’isté tan porvè da ti stè dô a chël tlap de ćioures, y śëgn messâl ti sozede chësc, y ćiamò laprò s’âl pordü l’asó a chël ch’al ti orô le miù.


Pornanche les ćioures y i asos ê te stala, é le patrun jü a dô na corda y ti à dit a Tomesc: „Comà vì ma cun mè.” Al ê pié itissö tan debota, che le famëi döt stanch n’ê apëna bun da ti jì do. Olache le tru passâ ia por les crëpes, â Tomesc metü man da cherdè „Plomin, Plomin”. Döt chît. Degun asó. Spo ési jüs ćiamò n toch plü inìa. Tomesc cherdâ y cherdâ. Al se sintî de colpa che so asó ê jü a perde. Nurcaltan aldîn bel avisa sot tru jö na pićia usc fina: „Me-e-e-e”. „Madër ch’al ne s’ais nia fat dër mè, al é dessigü brodorè jö. Magari él stè chi atri asos che ti à dè na sbürla da fà damat assà!” se ponsâ Tomesc. Le patrun à ciolè la corda incër n lëgn y se tignin laprò, él jü foraijö y é stè bun da le portè sö te tru. L’asó ćiarâ bëgn fora mal, al ê apëna bun da jì; al â na iama rota. Spo l’ài portè a ćiasa, ti à de lat ćialt da bëre y ti à lié sö la iama. Śëgn da d’altonn podô Tomesc vardè les ćioures te pre a pascentada, y al n’â nia plü tan da saltè y da parè y stô gonot sentè a ziplé ite de bi moti tla maza ch’al tolô da vardè. Vigni tan jôl te stala a ćiarè coch’ara jô cun so asó dala iama rota. Da dé a dé jôra damì, y bel plan lasciâl inće dè sura la iama infasciada. La vëia dla Segra de düć sighitâ Tomesc da ćiarè da Grones ite; al aspetâ le pere che dô gnì a le tó. Al ê stè la uma che ti al â scrit tl’ultima lëtra.


Finalmënter l’odôl gnon. Al à ma trat n salt y à saludé les ćioures che pascentâ te pre. Spo él ćiamò stluté te stala da so asó; le paur ti â tratan desfascè jö la iama, y Plomin scriciâ indô incërch sciöche denant, lisier sciöche na plöma; al s’al â ćiamò tut n iade ti brać y l’à portè sö dai atri asos che parô dër contënć ch’al ê varì. Le paur da Onies ti ê jü adincuntra al pere de Tomesc, l’à invié cun le famëi te stüa olach’al ê sön mësa n pêr de ćialzà, na braia de ras che stô feter impé da sora, na ćiamëja blanćia, de bi comoć cun le će de n’asó cujì ite tl trausagn y n piće scarnüz de stopa cun n pêr de monëdes laìte. Döt l’isté s’â Tomesc confortè a chësc dé, y śëgn êl te n iade spau y dodënt y ne savô co s’astilé. Rengrazian dër bel à le pere arcuncè döt bel te so rucsoch y la patrona ti à ćiamò metü ite laprò trëi püces y n per de përs da mangé sön le iade. Spo s’ài tochè la man y dit aroveder; a Tomesc ti à le paur da Onies indô batü la man sön la sciabla y ti à dit cun usc sterscia: „Tomesc, t’es stè n pros famëi, l’asó é varì y n’atra ota vëgneste bëgn indô!” Denanche pié ia y ite, ési ćiamò storć pro te dlijia a dì n’aimaria, y spo s’ài metü sön tru da ćiasa, le pere cun le rucsoch sön le spiné y le möt cun na sportula cun chël tan de guant laìte ch’al â albü da se mudé canch’al rovâ sot la plöia. Ai s’â ćiamò ôt y â ćiarè n pêr de iadi da Onies ia, spo ài trami metü man da s’la cuntè. Le pere â tratan tut n pêr de pra a d’infit, spo adorâl pa Tomesc l’ann do bonamënter a ćiasa da daidé. Mo śëgn naôta êl indô da pié ia a scora.


s to ries

La Gana de Corn  

La Gana de Corn; (2006)

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you