__MAIN_TEXT__

Page 1

Inhoud Voorwoord bij de tweede uitgave

3

Inleiding

17

DEEL 1 – REVALIDATIE IN EEN BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF

19

Hoofdstuk 1 – Het ICF-model als conceptueel kader

21

1 Inleiding

22

2

22 23 24 24 24

Wat is de ICF?

2.1 2.2 2.3 2.4

Perspectief 1: de mens als organisme Perspectief 2: het menselijk handelen Perspectief 3: de mens als participant aan het maatschappelijk leven Beïnvloedende factoren

3

De betekenis van de ICF in de revalidatie

25

4

De ICF en psychosociale aspecten

25

5

Op de ICF gebaseerde klinische meetinstrumenten

26

6

Uitwerking van de casus

26

7 Samenvatting

27

8

28

Take home messages

Literatuur

28

Hoofdstuk 2 – Gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit

29

1 Inleiding

30

2

31

3

Naar een definitie van gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit

4 5

32 De klooftheorie 32 De disability paradox en response shift 34 Het belang van de subjectieve beoordeling bij inschatting van de levenskwaliteit 36

Psychologische aspecten van levenskwaliteit

3.1 3.2 3.3

Determinanten van levenskwaliteit

37

Het meten van levenskwaliteit

37 37 38 38

5.1 5.2 5.3

Wie kan iemands levenskwaliteit vaststellen? Levenskwaliteit is niet hetzelfde als gezondheidstoestand Generieke versus ziektespecifieke vragenlijsten voor levenskwaliteit

5

Revalidatiepsychologie.indd 5

19/12/18 11:11


5.4

38 40 41 42

6

De levenskwaliteit van de mantelzorger(s)

42

7

De levenskwaliteit van de zorgverleners

45

8

De betekenis van levenskwaliteit in de revalidatie

45

9 Samenvatting

45

10

46

Take home messages

Literatuur

46

48

Appendix – De EuroQol 5D (EQ-5D)

Hoofdstuk 3 – Positieve psychologie: het ontwikkelen van de positieve krachten in de mens

51

1 Inleiding

52

2

Wat is positieve psychologie?

53

3

Optimisme versus pessimisme

55

4

Hoop en hopeloosheid

59

5

Empowerment en autonomie van de revalidant

61

6 Samenvatting

63

7

63

Take home messages

Literatuur

63

DEEL 2 – DE REVALIDANT ALS MENS

65

Hoofdstuk 4 – Psychologie van de persoonlijkheid

67

1 Inleiding

68

2

69 69 70 71 73 75

Theoretisch kader: benaderingen en paradigmata van de persoonlijkheid

2.1

2.2 3

3.2 4

Dynamisch-interactionistisch paradigma 2.1.1 Psychoanalyse en psychodynamische grondbegrippen 2.1.2 De sociaal-cognitieve leerpsychologische benadering 2.1.3 De fenomenologische of humanistische benadering Paradigma van de persoonlijkheidstrekken

Toepassing in de revalidatiepraktijk

3.1

Inhoud

5.3.1 De WHOQOL-100 en de WHOQOL-BREF 5.3.2 De EuroQol 5D (EQ-5D) 5.3.3 De SEIQoL-DW Rekening houden met de response shift: het QOL Appraisal Profile

Impliciete persoonlijkheidstheorieën: hoe oordelen we over mensen en welke impliciete ‘theorieën’ gebruiken mensen om elkaar te begrijpen? De invloed van de persoonlijkheid op de patiënt en voorbeelden van aanpak: angst als voorbeeld

Take home messages

Literatuur

78 78 80 81 82

6

Revalidatiepsychologie.indd 6

19/12/18 11:11


Hoofdstuk 5 – Persoonlijkheidsstoornissen in de revalidatiepraktijk

83

1 Inleiding

84

2

Persoonlijkheidsstoornissen en persoonlijkheidstypes en -trekken

85

3

Toepassing in de revalidatiepraktijk

86 87 88 89 90 91

4

Het antisociale/psychopathische type Het ontwijkende type Het borderlinetype Het obsessief-compulsieve type Het schizotypale type

Algemene adviezen om beter om te gaan met patiënten met een persoonlijkheidsstoornis

93

5 Samenvatting

94

6

95

Take home messages

Literatuur

96

Hoofdstuk 6 – Verwerken van een verlieservaring

97

1 Inleiding

98

2

Revalidatiepsychologische patiëntenzorg: de locomotief voor en de locomotief achter

100

3.1 Machteloosheid en hulpeloosheid 3.2 Boosheid en verdriet 3.3 Onbegrip, twijfel en onzekerheid 3.4 Wantrouwen, neerslachtigheid, isolement en eenzaamheid 3.5 Stress, zenuwachtigheid, rusteloosheid, angst en frustratie 3.6 Ontkenning, droefheid, schaamte en onzekerheid 3.7 Afhankelijkheid 3.8 Relatieomkering 3.9 Zelfbeeld en eigenwaarde

101 102 102 103 103 103 104 104 105 106

4

Verwerking van verlies: een rouwproces

106

5

Vier taken bij de verwerking van verlies

3

Emoties en gevoelens

5.1 5.2 5.3 5.4 6

107 Taak 1: De werkelijkheid van het verlies aanvaarden 107 Taak 2: De pijn van het verlies en het verdriet ervaren en doorleven 109 Taak 3: Zich aan de omgeving aanpassen: een nieuw leven met beperkingen 111 Taak 4: De beperkingen een plaats geven in het leven en de draad van het leven weer opnemen 113

Resultaat van het verwerkingsproces: van negatieve naar positievere emoties en gevoelens

6.1 6.2

Acceptatie en aanvaarding Begrip en inzicht

114 114 115

Inhoud

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

7

Revalidatiepsychologie.indd 7

19/12/18 11:11


6.3 Ontspanning, opgewektheid, rust en kalmte 6.4 Zelfvertrouwen 6.5 Opluchting, strijdlust en assertiviteit 6.6 Kracht en overwinning 6.7 Zekerheid, zelfrespect en verrijking 7 Samenvatting

116

8

117

Take home messages

Literatuur

117

Hoofdstuk 7 – De invloed van stress

119

1 Inleiding

120

2

De betekenis van acute stress

121

3

De aard van stressuitlokkende factoren

122

4

De stresstheorie van Selye

123

5

De fysiologische gevolgen van acute stress

124

6

De psychologische gevolgen van stress

125 125 126 127

6.1 6.2 6.3

De psychologische alarmfase De psychologische weerstand- of aanpassingsfase De psychologische uitputtingsfase

7

De gevolgen van chronische stress

127

8

Factoren die de gevolgen van stress kunnen beïnvloeden

128

Toepassingen in de praktijk van de revalidatie

129 129 130 130 131 131

9

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5

Analyse van de casus van de heer Ypermans Hoeveel en welke informatie verstrekken we aan een revalidant? De invloed van stress op de prestatie De invloed van stress op het leerproces Sociale steun

10 Samenvatting

132

11

133

Take home messages

Literatuur

133

Hoofdstuk 8 – Coping en stressmanagementstrategieën

135

1 Inleiding

136

2

137 137 138

Theoretische opvattingen over coping

2.1 2.2 3 Inhoud

115 115 116 116 116

Van een reductionistisch naar een transactioneel ­copingmodel Coping als een contextueel proces

Vormen van coping

3.1 3.2

Probleemgeoriënteerde gedragsmatige coping Probleemgeoriënteerde cognitieve coping

138 138 139

8

Revalidatiepsychologie.indd 8

19/12/18 11:11


3.3 3.4 3.5

Emotiegeoriënteerde gedragsmatige coping Emotiegeoriënteerde cognitieve coping Humor, spirituele coping en proactieve coping

139 139 140

4

Stress als bron van persoonlijke groei

141

5

Het trainen van effectieve coping

142

Algemene stressmanagementstrategieën

6.1 Lichaamsbeweging 6.2 Minder koffiedrinken of stoppen met koffiedrinken 6.3 Het uiten van emoties 6.4 Ontspanningsoefeningen 6.5 Mindfulness

146 146 146 146 146 147

Interpretatie van de introductiecasus

147

6

7

8 Samenvatting

147

9

148

Take home messages

Literatuur

148

Hoofdstuk 9 – De rol van stemming en emotie

151

1 Inleiding

152

2

Theoretische opvattingen over emoties

152

Het verband tussen emotie en ziekte en gezondheid

154 154 154 155 155 156

3

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Het directe effect van emotie op de immuniteit De informatieve waarde van emoties Emoties en psychologische weerbaarheid Stemming en gezondheidgerelateerd gedrag Stemming en het aantrekken van sociale hulp

4

De invloed van depressie en angst op chronische aandoeningen

156

5

Interpretatie van de introductiecasus

157

6

Klinische implicaties

158

7 Samenvatting

160

8

161

Take home messages

Literatuur

161

DEEL 3 – DE REVALIDANT EN ZIJN FAMILIE

163

Belasting voor de gezinsleden en de familie

165

1

Belasting van het gezin

167

2

De betrokkenen

168

Inhoud

Hoofdstuk 10

9

Revalidatiepsychologie.indd 9

19/12/18 11:11


2.1 Ouders 2.2 Kinderen 3

5

Een voorbeeld uit de revalidatie: emotionele belasting en belevingen bij partner en familie

169 169

3.1 Shock 3.2 Angst 3.3 Ontkenning en overoptimisme 3.4 Woede 3.5 Vermoeidheid 3.6 Irritatie en ongeduld 3.7 Frustratie 3.8 Gevoelens van wanhoop en hulpeloosheid 3.9 Schuld en ambivalentie 3.10 Obstakels tussen de revalidant en zijn omgeving 3.11 Problemen in de gedragsaanpak 3.12 Gedragsproblemen bij de patiĂŤnt

169 170 171 171 172 173 174 174 175 175 176 178 178

Valkuilen in de partner- en familieondersteuning

179

6 Samenvatting

180

7

180

Take home messages

Literatuur

181

Hoofdstuk 11 – Aandachtspunten bij het omgaan met een belastende gezinssituatie

183

1

Theoretische achtergrond

1.1 1.2 2

Stressoren, zorgervaring en welbevinden Omgaan met een belastende situatie

Aanbevelingen binnen de revalidatiepraktijk

2.1 2.2 2.3

2.4

Erkenning van de problematiek Terug naar de casus Aandachtspunten bij het helpen hanteren van de belasting 2.3.1 Vermijding 2.3.2 Openheid Omgaan met de visie van gezinsleden op de hulpverlening aan de revalidant

184 184 185 193 193 194 195 195 196 197

3 Samenvatting

197

4

198

Take home messages

198

Inhoud

Literatuur

10

Revalidatiepsychologie.indd 10

19/12/18 11:11


DEEL 4 – DE WERKRELATIE TUSSEN HULPVERLENER EN REVALIDANT

201

Hoofdstuk 12 – Het ontwikkelen van een adequate werkrelatie tussen hulpverlener en revalidant

203

1 Inleiding

204

2

205 205 206

3

Het opbouwen van de therapeutische relatie

3.1 3.2 4

De patiënt centraal Een psychoanalytisch model van de hulpverlener-­patiëntrelatie Actief luisteren Het vestigen van wederzijds vertrouwen

De effectiviteit van een positieve attitude van de therapeut

208 208 209 210

5 Conflictmanagement

212

6 Samenvatting

215

7

216

Take home messages

Literatuur

216

Hoofdstuk 13 – Motivatie, gedragsverandering en therapietrouw in de revalidatie

219

1 Inleiding

220

2

Motivatie voor verandering

220

3

Factoren die de motivatie tot verandering kunnen beïnvloeden

3.1 De ziekteperceptie 3.2 Locus of control 3.3 De inschatting van de zelfeffectiviteit (self-efficacy) 3.4 Zelfwaardering 3.5 Sociale steun 3.6 Ziektewinst

221 222 223 224 224 224 225

Kan de motivatie van een revalidant gemeten worden?

225

4

5 Gedragsverandering

226

6 Therapietrouw

228

7

Kan de motivatie tot gedragsverandering en therapietrouw beïnvloed worden?

7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7

Verstrekken van duidelijke informatie De gezondheidsgerelateerde attitudes modificeren De hulpverlener-revalidantrelatie verbeteren Het stellen van duidelijke doelen (goal setting) Een contract maken tussen revalidant en hulpverlener Monitoring: het bijhouden van een oefendagboek De rol van sociale steun

229 230 230 230 231 232 233 233

Inhoud

De therapeutische werkrelatie in de revalidatie

2.1 2.2

11

Revalidatiepsychologie.indd 11

19/12/18 11:11


8

7.8 Positieve feedback 7.9 Een consistente aanpak van alle hulpverleners 7.10 Motiverende gespreksvoering

233 233 234

De therapietrouw van de therapeut

235

9 Samenvatting

235

10

236

Take home messages

Literatuur

236

DEEL 5 – HET REVALIDATIEPROCES

239

Hoofdstuk 14 Komen tot gemeenschappelijke patiëntgeoriënteerde revalidatiedoelstellingen

241

1 Inleiding

243

2

De Goal Setting Theory van Locke en Latham

243

3

Sociaalpsychologische theorieën met betrekking tot doelstellingen en motivatie

Inhoud

3.1 3.2 3.3

Het zelfdeterminatiemodel van Deci en Ryan Persoonlijke strevingen en welbevinden volgens Emmons De temporele invloed op doelstellingen volgens Karniol en Ross

246 246 247 248

4

De zelfregulatietheorie van Carver & Scheier

248

5

De betekenis van patiëntgeoriënteerde doelstellingen in de revalidatie

250

6

De toepassing van doelstellingen in de revalidatie

250

7

Ervaringen in de praktijk

252

8

Het nagaan of doelen bereikt werden: de Goal Attainment Scale (GAS)

253

9

Is het gebruik van doelstellingen in de revalidatie effectief?

254

10 Samenvatting

255

11

255

Take home messages

Literatuur

255

Hoofdstuk 15 – Revalidatie als leerproces

259

1 Inleiding

260

2

261 261 262 264 264 265

Verschillende leertheorieën

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 3

Klassieke conditionering Operante conditionering De socialeleertheorie: model-leren Cognitieve leerprocessen Impliciet versus expliciet leren

Tien fundamentele leerprincipes

266

12

Revalidatiepsychologie.indd 12

19/12/18 11:11


4.1 Aandacht 4.2 De snelheid van informatieverwerking 4.3 Geheugen 4.4 Executieve functie 4.5 Perceptie, selectie en evaluatie 4.6 Communicatie 4.7 De rol van emotie en motivatie 4.8 Gedragsproblemen

271 271 272 272 273 274 274 275 275

5

Aangeleerde hulpeloosheid en hopeloosheid

275

6

Aangeleerde inactiviteit (learned non-use)

276

Kan het leren verhinderd of bevorderd worden?

278 278

7

Neuropsychologische voorwaarden voor leren

7.1 7.2 7.3

De invloed van slapen op het leerproces De invloed van transcraniale gelijkstroomstimulatie en transcraniale magnetische stimulatie op het leren De negatieve invloed van stress en depressie op het leren

279 279

8 Samenvatting

280

9

281

Take home messages

Literatuur

281

Hoofdstuk 16 – Mentale training, observatieleren en spiegeltherapie in de revalidatie

283

1 Inleiding

284

2

285 285 285 286 286 286 286 286 287 287 287 288 288 288 289 289 289 289

Mentale training in de revalidatie

2.1 2.2 2.3

2.4 2.5

2.6

Verschillende vormen van mentale training Mentale chronometrie Wat kan geleerd of getraind worden door mentale voorstelling? 2.3.1 Het verhogen van de spierkracht door mentale training 2.3.2 Het optimaliseren van bewegingstrajecten 2.3.3 Verbetering van de posturale controle 2.3.4 Verbetering van de uitvoering van complexe handelingen 2.3.5 Kunnen ook nieuwe bewegingen geleerd worden? 2.3.6 Cognitieve functies Bezit iedereen de mogelijkheid tot mentale training? Effecten van mentale training bij patiĂŤntenpopulaties 2.5.1 Mensen met een cerebrovasculair accident 2.5.2 Mensen met een dwarslaesie van het ruggenmerg 2.5.3 Mensen met de ziekte van Parkinson Welke factoren zijn bepalend voor mentale training? 2.6.1 De bekwaamheid om een motorische voorstelling te maken 2.6.2 De bekendheid met de voor te stellen taak

Inhoud

4

13

Revalidatiepsychologie.indd 13

19/12/18 11:11


2.7 3

2.6.3 Een intact werkgeheugen 2.6.4 Motivatie De klinische toepassing van mentale training

Het observeren en imiteren van handelingen uitgevoerd door anderen

4 Spiegeltherapie

4.1 4.2 4.3

De toepassing van spiegeltherapie bij fantoompijn De toepassing van spiegeltherapie bij patiënten met een hemiparese De toepassing van spiegeltherapie bij patiënten met een complex regionaal pijnsyndroom type 1 (sympathische reflexdystrofie)

290 290 290 290 292 292 293 294

5 Samenvatting

295

6

296

Take home messages

Literatuur

296

Hoofdstuk 17 – Placebo- en nocebo-effecten en de rol van aspecifieke en contextuele factoren in de revalidatie

301

1 Inleiding

302

2

302 303 303 303 304 304 305

Verwachting als een belangrijk mechanisme van de placebo-respons

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 3

Vroegere ervaringen met de therapie De overtuigingskracht van de therapeut Sociaal-observationeel leren Nieuwe therapievormen hebben meer impact Rituele kenmerken van de therapie Geconditioneerde placebo-effecten

Een integratief model van het placebo-effect

3.1 3.2 3.3

Interindividuele verschillen in de reactie op een placebo-behandeling De biologie van het placebo-effect Ethische aspecten van placebo-toediening

306 308 309 310

4 Samenvatting

311

5

311

Take home messages

Literatuur

311

Hoofdstuk 18 – Cognitie- en gedragsgerichte interventies in de revalidatie

313

1 Inleiding

314

2

315 316 316 316 317

Gedragstherapeutische principes

Het monitoren van gedrag Aanleren van gewenst gedrag door shaping Afleren van ongewenst gedrag door extinctie Systematische desensitisatie

Inhoud

2.1 2.2 2.3 2.4

14

Revalidatiepsychologie.indd 14

19/12/18 11:11


Principes uit de cognitieve gedragstherapie

3.1

3.2

317 318 318 319

De evaluatie van mensen met chronische pijn 3.1.1 Het pijndagboek 3.1.2 Zelfrapportagevragenlijsten Cognitief-gedragstherapeutische interventies bij mensen met chronische lagerugpijn 320 3.2.1 Het angstontwijkingsgedragmodel 320 3.2.2 Psycho-educatie 321 3.2.3 Graduele exposure in vivo 322 3.2.4 Graduele activiteit 322 3.2.5 Acceptance and commitment therapy 323 3.2.6 Angstontwijkingsgedragsopvattingen van de hulpverlener zelf 324

4 Samenvatting

324

5

324

Take home messages

Literatuur

325

DEEL 6 – DE HULPVERLENER IN BEELD

327

Hoofdstuk 19 – Multidisciplinaire samenwerking en overleg

329

1 Achtergrondkader

330 330 331 331 331 332 332 332 332 333

1.1

1.2 1.3 1.4

2

Het multidisciplinaire team 1.1.1 De arts 1.1.2 De neuropsycholoog 1.1.3 Het verpleegkundig team 1.1.4 De kinesitherapeut 1.1.5 De ergotherapeut 1.1.6 De logopedist 1.1.7 De klinisch psycholoog 1.1.8 De sociaal verpleegkundige Hoe kunnen al deze disciplines gecoördineerd werken aan het ‘product’, namelijk het bieden van een optimale revalidatiezorgverlening? Toenemende kruisbestuiving tussen disciplines Multidisciplinaire samenwerking: van een mono-, multi-, interdisciplinaire naar een transdisciplinaire werking en organisatie 1.4.1 Monodisciplinaire werking 1.4.2 Multidisciplinaire disciplinegerichte werking 1.4.3 Interdisciplinaire werking 1.4.4 Transdisciplinaire werking

Van multi- naar transdisciplinariteit binnen de revalidatiepraktijk

2.1 2.2

Een gemeenschappelijk doel Het behouden van een rigoureuze intra-disciplinariteit

333 334 335 336 336 337 338 341 341 342

Inhoud

3

15

Revalidatiepsychologie.indd 15

19/12/18 11:11


2.3

Het in vraag stellen van de capaciteit van één discipline om de globaliteit en complexiteit van een onderwerp te begrijpen 2.4 Bijdragen uit verschillende disciplines moeten als gelijkwaardig beschouwd worden 2.5 Het aannemen van een bescheiden houding tegenover het immense veld van kennis 2.6 Fysieke voorwaarden 2.6.1 Ruimte 2.6.2 Tijd 2.6.3 Organisatie 2.7 De taal die gesproken wordt, moet ook transdisciplinair zijn, met een gemeenschappelijke taal en kennis 2.8 Er moet een methodiek van kennisuitwisseling gehanteerd worden waarbij iedereen afwisselend leerling en leraar is 2.9 Deelname vanuit verschillende belangen wordt geaccepteerd 2.10 Ontwerpende procesaanpak

343 343 343 343 344 344 345 345 345 346

3 Samenvatting

346

4

347

Take home messages

Literatuur

347

Hoofdstuk 20 – Burn-out bij hulpverleners

349

1 Inleiding

350

2

De kenmerken van burn-out

350

3

De diagnosestelling

353

4

Welke mensen vertonen een verhoogd risico?

354

5

5.2 5.3

6

355 Persoonsgerichte benaderingen 356 5.1.1 Strategieën gericht op de relatie van de persoon ten aanzien van zijn job 356 5.1.2 Strategieën gericht op het versterken van de interne hulpbronnen van de persoon en op het verhogen van zijn weerstand tegen werkgerelateerde stressoren 357 Situatiegerichte benaderingen 357 Benaderingen gericht op de interactie tussen de persoon en zijn werksituatie 358 5.3.1 Bijstellen van opvattingen over risicofactoren voor burn-out 358 5.3.2 De mismatch tussen job en persoon 358

De preventie en behandeling van burn-out

5.1

Inhoud

342

Interpretatie van de introductiecasus

360

7 Samenvatting

360

8

361

Take home messages

Literatuur

361

Trefwoordenlijst

362

16

Revalidatiepsychologie.indd 16

19/12/18 11:11

Profile for VAN IN

Revalidatiepsychologie 2019 inhoudsopgave  

Revalidatiepsychologie 2019 inhoudsopgave