Pelgrim 1 - Leerwerkboek

Pelgrim GODSDIENST

1

Wat wil ik delen van mijn verhaal?

HOOFDSTUK 1

IN

1

THEMA

3

1.1 Mijn verhaal, mijn spiegel

5

1.2 Beschrijvende en symbolische taal

9

Mijn powerbank

12

VA

N

Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

13

2.1 Jezus en zijn parabels

15

2.2 Parabels als spiegels

17

Mijn powerbank

20

SYNTHESE - THEMA 1

21

HOOFDSTUK 2

Pr

oe fv er si e

©

Welke verhalen inspireren mij?

Mijn notities bij dit thema 1

VOOR DE START VAN HET THEMA: Waar wil ik meer over weten?

Ik vraag me af waarom ...

IN

2

N

TIJDENS HET WERKEN AAN HET THEMA: Wat ik zeker moet onthouden is ...

b

Wat mij het meest opvalt is ...

oe fv er si e

©

a

VA

Waar legt de leerkracht de nadruk op?

3

NA AFLOOP VAN HET THEMA: Waar sta ik? a

Hoe goed begrijp ik dit thema?

b

Wat vind ik moeilijk?

een aantal nieuwe woorden

luisteren naar mijn klasgenoten

nadenken over de betekenis van de leerstof voor mij andere:

4

MIJN EIGEN AANVULLINGEN

Pr

2

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

HOOFDSTUK 1 Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

LESDOELEN Ik begrijp dat je met beeldtaal (een deel van) je verhaal kunt delen.

LD 2

Ik kan voorbeelden geven van beschrijvende en symbolische taal.

LD 3

Ik leg uit dat je symbolische taal kunt gebruiken om belangrijke momenten te delen.

VA

1 Wat leeft er op jouw scherm?

N

LESINSTAP

IN

LD 1

– Wie of wat kwam als eerste op je scherm vandaag?

– Wat zie jij online het meest: filmpjes, nieuws, vrienden, reclame …?

– Wat valt je op?

©

2 Bekijk het filmpje over sociale media en beantwoord de vragen.

– Komen deze beelden overeen met wat jij op sociale media ziet?

Pr

oe fv er si e

– Waarom zou iemand op sociale media iets mooier voorstellen dan het is?

HOOFDSTUK 1 � Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

3

Bronnen A “Vorige week had ik een slechte toets voor wiskunde. Ik wilde tegen mijn vriendin zeggen dat ik niets van die lessen gesnapt

IN

had, maar in plaats daarvan postte ik een story: ‘Die toets was echt stom! Waarom moeten we toch naar school gaan?!’

Eigenlijk voelde ik me dom, maar dat durfde ik niet vertellen. Dus deed ik stoer, terwijl begreep.”

VA

Louis, 13 jaar

©

B “Tijdens de les lichamelijke opvoeding

N

ik eigenlijk gewoon hoopte dat iemand mij

moest ik over de plint springen en ik viel.

De hele klas lachte. Ik deed alsof ik het ook grappig vond en lachte mee: ‘Haha,

oe fv er si e

ik ben echt zo onhandig!’ Maar eigenlijk schaamde ik me kapot en wilde ik in de grond verdwijnen. Ik lachte alleen maar mee omdat ik niet

wilde laten zien dat ik me slecht voelde.”

Savita, 12 jaar

C

“Een vriend vroeg laatst waarom ik zo stil was. Ik wilde zeggen dat het thuis

Pr

moeilijk was omdat mijn mama haar werk kwijt is, maar ik zei alleen: ‘Ik ben moe van school.’ Ik durfde het niet te vertellen, want wat als hij het doorvertelt? Dus hield ik het voor mezelf. Zo probeerde ik mezelf te beschermen tegen roddels.”

Farah, 14 jaar

4

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

1.1 Mijn verhaal, mijn spiegel 1

Op sociale media zie je vaak maar een stukje van iemands verhaal. Het is een beetje zoals een spiegel: je ziet wat ervoor gehouden wordt, maar niet wat erachter zit.

In het filmpje bij de lesinstap zag je dat het echte leven soms anders is dan wat je online ziet.

Stel dat sociale media een spiegel zijn.

IN

a

– Wat laten mensen meestal in die spiegel zien?

– En wat blijft buiten beeld?

c

mijn vrolijke kant

mijn rustige kant

mijn stoere kant

mijn slimme kant

mijn creatieve kant

een andere kant:

Zien ze dan wie jij écht bent? ja, helemaal

voor een deel

©

Lees de getuigenissen en beantwoord de vragen.

nee, niet echt

a

Wat voelden Louis, Savita en Farah echt? Markeer in de tekst.

b

Hoe komt het dat ze hun gevoelens niet durfden delen? Onderstreep in de tekst.

c

Welk advies wil je Louis, Savita en Farah geven?

oe fv er si e

2

N

Welke kant laat jij je klasgenoten vooral zien?

VA

b

Mijn advies voor Louis, Savita en Farah is ...

Pr

Wat je online ziet, is meestal maar een deel van de werkelijkheid, een deel van mensen hun verhaal. Ook in het echte leven toont niet iedereen altijd wat hij of zij denkt of voelt. Soms houden mensen moeilijke momenten, gevoelens, twijfels of een mening buiten beeld. Misschien uit angst om negatieve reacties te krijgen, uitgelachen te worden of er niet meer bij te horen. Heb je al eens nagedacht wat er kan gebeuren wanneer je probeert om jouw volledige verhaal te delen?

HOOFDSTUK 1 � Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

5

Bronnen D

“Ik stotter een beetje en daarom vermeed ik vroeger altijd om voor te klas iets te vertellen.

Ik had schrik dat ik uitgelachen zou worden. Maar dit jaar zit Maryna in mijn klas. Die is ongelooflijk! Ze stottert veel harder dan ik en toch steekt ze op 1 september als eerste haar

IN

hand op om iets over haar hobby te vertellen.

Ze trekt zich niets aan van hoe vaak ze hapert.

Bovendien voetbalt ze als spits in de ploeg van onze gemeente. Hoe cool is dat! Nu durf ik ook meer praten in de klas.”

VA

N

Olivia, 13 jaar

oe fv er si e

©

E

Dossier

De Warmste Week

Actrice Joey Kwan voelde zich eenzaam als jonge mantelzorger: “Het werd een soort obsessie om het alleen te kunnen, terwijl ik hulp kon vragen.” wo 18 dec. 2024 21u17

Joey Kwan ken je misschien als Kyona uit de eerste reeks van #LikeMe. Haar papa werd in 2020 ziek.

Hij had kanker. Joey woonde toen nog thuis en zorgde veel voor haar papa. “Het was heel moeilijk nieuws,” vertelt ze. “Maar we hebben nog twee mooie jaren samen gehad voor hij is gestorven.”

Tijdens die periode vond Joey het lastig om met haar vrienden te praten over wat er gebeurde. “Ik wist niet goed of zij daarover wilden praten,” zegt ze. “Dus hield ik veel gevoelens voor mezelf. Het werd een

Pr

soort obsessie om het alleen te kunnen, terwijl ik hulp kon vragen.”

Nu haar papa er niet meer is, probeert Joey er meer over te praten. “Door met anderen te babbelen die ook iemand verloren hebben, voel ik me minder alleen. En mijn vrienden helpen me ook veel. Dat doet deugd.”

Joey merkt dat ze stilaan weer openbloeit. “Ik heb een lieve familie en veel vrienden rond mij. Zij vangen me echt op. Nu leer ik om hun hulp te aanvaarden. Dat helpt me om verder te gaan.”

Bron: naar vrt.be

6

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

3

Van populaire figuren kennen we vooral de spannende, leuke, fantastische verhalen. Maar soms heeft er iemand de moed om een pijnlijk, lastig of moeilijk verhaal te delen. Ook dichter bij zijn er mensen die zich durven tonen in al hun kwetsbaarheid. a

Lees de getuigenissen van Olivia en Joey (bron D-E).

– Beide meisjes doorlopen een emotionele reis. Welke emoties herken je in de getuigenissen?

Tip: raadpleeg de emotielijst.

– Waarom delen Olivia en Joey hun verhaal met anderen, denk je?

– Welk advies denk je dat Joey zichzelf zou geven?

IN

– Wat voel je bij een getuigenis van iemand die zich kwetsbaar toont?

– Olivia:

N

Joey:

VA

–

©

–

– Ik, Joey, geef het volgende advies aan mezelf:

oe fv er si e

Lees nu opnieuw de getuigenissen op p. 4 (bron A-C).

– Wat zou er gebeurd zijn als Louis, Savita en Farah hun echte verhaal hadden gedeeld?

– Heb je iets geleerd van hun getuigenis? Licht toe aan de hand van de stelling hieronder.

“Als je iets deelt dat echt is, help je anderen om ook eerlijk te durven zijn.”

KENNIS

Pr

b

Eerlijke verhalen delen is niet altijd makkelijk. Sommige gevoelens of ervaringen hou je liever voor jezelf. Wanneer mensen ervoor kiezen om ook moeilijke kanten te tonen, kan dat zorgen voor meer begrip en verbinding. Iedereen beslist zelf wat hij of zij wil delen.

HOOFDSTUK 1 � Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

7

Bronnen A2

C1

C2

oe fv er si e

©

B

Lieve Blancquaert

VA

Lieve Blancquaert

N

IN

A1

icoon van Jezus (bron onbekend)

Mous Lamrabat

Pr

D

James Ensor

8

THEMA 1 • Wat wil ik delen van mijn verhaal?

Mous Lamrabat

1.2 Beschrijvende en symbolische taal

2

Beschrijf wat je op de beelden van deze Belgische kunstenaars ziet. a

bron A: foto’s van Lieve Blancquaert

b

bron B: icoon van Jezus (bron onbekend)

c

bron C: foto’s van Mous Lamrabat

d

bron D: schilderij van Ensor

IN

1

Lieve Blancquaert, Mous Lamrabat en James Ensor gebruiken beeldtaal om hun gevoelens,

belangrijke gebeurtenissen in hun leven en wat hen raakt te delen met de wereld. Ook de icoon van

N

Jezus is niet gewoon een afbeelding van Jezus, ze nodigt ons uit tot een diepere ontmoeting met God. Elk voorbeeld bevat symbolische taal.

Bekijk in bron B het opvallende handgebaar van Jezus.

b

Beschrijf het handgebaar zo precies mogelijk.

Ik zie dat

©

c

VA

a

In het christendom staat dit handgebaar symbool voor het geloof dat Jezus tegelijk mens en God

oe fv er si e

is. Beide zijn verenigd in Zijn persoon. Ken je nog andere religieuze handgebaren?

Deze religieuze gebaren ken ik:

WIST JE DAT

In elke icoon of elke andere vorm van religieuze kunst staan de kleuren symbool voor iets. de hemel

waarheid

DE LIEFDE

blauw

geel

TOEWIJDING AAN GOD

HOOP wereld van goddelijk licht

Pr

rood

het leven

Symbolische taal is een manier van spreken of uitbeelden waarbij je bijvoorbeeld symbolen gebruikt om iets diepers te zeggen. Je gebruikt het om gevoelens, ideeën of geloof uit te drukken: zaken die je niet zomaar met gewone woorden kunt uitleggen. Het gaat niet alleen om het symbool zelf, maar ook om wat mensen ermee bedoelen en hoe ze het begrijpen binnen hun groep of cultuur. Iemand zegt bijvoorbeeld: “Mijn hart is gebroken.” Dan bedoelt die persoon niet letterlijk dat zijn hart stuk is, maar dat hij verdrietig is.

Een symbool betekent iets anders dan wat je letterlijk ziet. Het stelt een idee, gevoel of waarde voor.

De betekenis van een symbool is niet vanzelfsprekend, maar iets wat mensen met elkaar hebben afgesproken.

Voorbeeld: een hart is een symbool voor liefde.

HOOFDSTUK 1 • Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

9

Bronnen E

Lieve Blancquaert is een bekende Vlaamse fotografe. Ze maakte ook enkele interessante en veel geprezen televisieprogramma’s met thema’s als geboorte, huwelijk, levenseinde ... Ze stelt zichzelf voor door iets te leven echt niet kan missen:

IN

vertellen over een aantal voorwerpen die je op p. 8 zag en die ze in haar • Het naambandje van haar zoon Boris. Onmiddellijk na zijn geboorte werd hij ernstig ziek, wat bij Lieve heftige gevoelens opwekte. Ze

voelde niet meteen een hechte band met Boris. Dat heeft even tijd nodig gehad.

F

VA

Martha is vandaag theatermaakster.

N

• Een gedicht van haar dochter Martha, geschreven in de lagere school.

In het orthodoxe christendom staat het beeld en vooral het

icoon centraal in de geloofsbeleving. Iconen zijn afbeeldingen van religieuze figuren op houten panelen, vaak tegen een gouden

achtergrond. Elke kleur heeft een bijzondere betekenis. Iconen

©

worden niet aanbeden, maar zijn symbolische vensters naar het

goddelijke. In dit interieur van een orthodoxe kerk zie je een wand van iconen.

Het icoon laat Jezus Christus zien als Pantocrator. Dat is Grieks voor

oe fv er si e

‘Almachtige’ of ‘Heerser over alles’. Jezus kijkt rustig maar serieus.

Met zijn rechterhand maakt hij een gebaar om mensen te zegenen en in zijn linkerhand houdt hij een boek vast: het evangelie, dat staat voor zijn wijsheid en zijn leer.

G

Mous Lamrabat is een Belgische fotograaf met Marokkaanse roots. Hij maakt kleurrijke foto’s die twee werelden samenbrengen: Marokkaanse cultuur en westerse invloeden.

In die foto’s wil Mous laten zien hoe kleding ons kan beschermen, soms op een zachte manier, soms juist krachtig. Kleding is ook een manier om te laten zien wie je bent. Denk maar aan wat een hoofddeksel, zoals een fez of een basketbalpet, kan betekenen. Voor de foto’s op p. 8 ging Mous op zoek naar kleurrijke plekken in Brussel die hem doen denken aan het land waar hij vandaan komt.

Pr

Bron: https://mad.brussels/nl/agenda/armour

H

10

James Ensor was een beroemde Belgische schilder. Hij maakte vaak bijzondere, soms vreemde schilderijen. In veel van zijn werken zie je felle kleuren en maskers. Normaal draag je een masker om iets te verbergen, maar Ensor gebruikte maskers juist om te laten zien wat erachter zit. Het werk op p. 8 heet Skelet arresteert maskers. Het skelet is de politieagent die de oneerlijke mensen wil straffen.

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

WIST JE DAT Er zijn drie belangrijke stromingen in het christendom: rooms-katholiek, protestant en orthodox. Die drie stromingen ontstonden door meningsverschillen over de precieze invulling van het geloof. Hoewel ze in de kern dezelfde basis delen (het geloof in Jezus Christus, de Zoon van God), verschillen ze onder andere in de interpretatie van een aantal geloofspunten (bv. de betekenis van de sacramenten) en de manier waarop leiding gegeven wordt aan de geloofsgemeenschap. Nog een belangrijk verschilpunt: in tegenstelling tot de katholieke

IN

en orthodoxe kerken, geven de protestanten aan de Bijbelteksten een ‘unieke’ waarde. Voor

katholieken en orthodoxe christenen is ook de traditie en de kerkelijke leer van groot belang.

Lees de boodschappen in symbolische taal. a

N

3

Zonder meer te weten over de kunstenaars, welke kunstenaar past volgens jou het best bij de

b

VA

boodschap?

Lees nu meer over het verhaal van de kunstenaars op de bronnenpagina (bron E-H) en maak de oefening opnieuw. Kom je tot een ander resultaat?

SYMBOLISCHE TAAL

BRON

©

– Er is een verschil tussen wat iemand toont aan de buitenwereld

– Ik herinner mezelf aan de moeilijke momenten om zo de mooie

en de soms lelijke binnenkant van die persoon.

– In je leven ontmoet je veel mensen, maar je weet vaak niet wie

oe fv er si e

iemand écht is of wat die persoon denkt. herinneringen te koesteren.

– Mijn kinderen zijn een deel van mijn verhaal.

– Deze beeltenis is een venster naar het goddelijke, een andere wereld.

– Dit stelt de openbaring van Gods aanwezigheid in Jezus Christus voor.

– Mijn kunst is een brug tussen culturen.

– Via mijn kunst denk ik na over waar ik me thuis voel.

KENNIS

Pr

Symbolische taal wordt in teksten en beelden gebruikt om te praten over dingen die je niet kunt zien of letterlijk uitleggen, zoals bijvoorbeeld liefde, hoop of het Rijk Gods. Het is een manier om een boodschap over te brengen.

HOOFDSTUK 1 � Hoe deel ik mijn eigen verhaal?

11

Mijn powerbank – Ga zoals Lieve op zoek naar twee voorwerpen die symbool staan voor wat jij belangrijk vindt en wie je bent.

N

M I J N V E RH A A L

oe fv er si e

©

VA

Mijn eerste voorwerp is:

Mijn tweede voorwerp is:

Pr

12

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

IN

– Welk deel van jouw verhaal vertellen die voorwerpen?

HOOFDSTUK 2 Welke verhalen inspireren mij?

LESDOELEN Ik kan voorbeelden geven van symbolische taal.

LD 5

Ik kan toelichten hoe verhalen mensen inspireren.

LD 6

Ik kan de inbreng van figuren in Bijbelverhalen uitleggen.

LD 7

Ik kan de rijkdom en kracht verkennen van een verhaal dat Jezus vertelt.

LD 8

Ik kan voorbeelden geven van hoe een Bijbelverhaal mensen inspireert.

LD 9

Ik kan uitdrukken hoe Bijbelverhalen een rol kunnen spelen in mijn eigen leven.

VA

N

IN

LD 4

DE KRACHT VAN VERHALEN 1 Bekijk het verhaal van Gilgamesj.

©

LESINSTAP

oe fv er si e

2 Het epos wordt beschouwd als het oudste geschreven verhaal van de mensheid.

Bespreek onderstaande vragen. a Wie is de held in het verhaal? b In welke crisis belandt hij?

c Welke zoektocht onderneemt hij vervolgens?

3 Mensen hebben altijd al verhalen gebruikt

om de wereld waar te

nemen, uit te leggen en te begrijpen. Als jouw

leven een verhaal was,

welk personage uit een

boek of film zou dan jouw

Pr

‘kompas’ kunnen zijn?

HOOFDSTUK 2 � Welke verhalen inspireren mij?

13

Bronnen

Pr

oe fv er si e

©

VA

N

IN

DE PARABEL VAN DE TWEE HUIZEN

Ieder die Mij hoort en doet wat Ik zeg, zal het vergaan als een verstandig man die zijn huis bouwde op de rots. De regen viel neer, de bergstromen kwamen omlaag, de wind stak op en ze stortten zich op dat huis, en het stortte niet in, want het was op de rots gegrondvest. Ieder die deze woorden van Mij hoort en ze niet doet, zal het vergaan als een domme man die zijn huis bouwde op zand. De regen viel neer, de bergstromen kwamen omlaag, de wind stak op en ze sloegen tegen dat huis, en het stortte in: het werd één grote ruïne.

Bron: Mt. 7, 24-27

14

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

2.1 Jezus en zijn parabels 1

Jezus was een meesterverteller. Zijn symbolische verhalen spreken tot de verbeelding tot op de dag van vandaag. Jezus gebruikte vooral parabels om essentiële waarden door te geven, vaak aan de hand van alledaagse, heel herkenbare situaties. Welke boodschap geeft Jezus met de parabel van de twee huizen? a

Noteer in de linkerkolom telkens de vergelijking die Jezus in zijn parabel gebruikt om zijn

b

Wie of wat helpt jou wanneer er een storm is?

c

Wat helpt jou om steviger te staan?

d

Vul in de rechterkolom overal een eigen voorbeeld in.

Moeite doen om eerlijk te zijn, jezelf

VERGELIJKING IN DE PARABEL

betrouwbaar zijn, juiste keuzes maken

…

Likes op sociale media verzamelen, de nieuwste hippe spullen kopen, fake verhalen posten, optrekken met

oe fv er si e

mensen die niet goed voor je zijn …

©

durven tonen zoals je echt bent,

EIGEN VOORBEELD

VA

VOORBEELD

N

IN

boodschap te vertellen.

Een tegenslag zoals ziekte, een heftige ruzie, geldproblemen, iemand die je verliest …

Een tegenslag niet kunnen verwerken omdat je niet veerkrachtig bent en

niet goed omringd bent doordat je

verkeerde keuzes maakte: je stopt met studeren, je raakt je ‘vrienden’ kwijt …

Een tegenslag kunnen verwerken

omdat je veerkrachtig bent en goed

omringd doordat je de juiste keuzes maakte: je vindt steun bij de juiste

Pr

mensen, je zoekt de juiste hulp …

e

Waar is je fundament nog wat ‘zanderig’ en heb je versterking nodig??

f

Welke betekenis kan de parabel vandaag voor jou hebben?

Een parabel is een kort verhaal met een diepere betekenis. Parabels zijn toegankelijk, maar bevatten vaak een verborgen symbolische boodschap die pas duidelijk wordt nadat je er even goed over hebt nagedacht.

HOOFDSTUK 2 � Welke verhalen inspireren mij?

15

Bronnen A

DE PARABEL VAN HET MOSTERDZAADJE Hij zei toen: “Waarop lijkt het koninkrijk van God, waarmee kan Ik het vergelijken? Het lijkt op een mosterdzaadje dat iemand in zijn tuin zaaide: het groeide op en werd een boom, en de vogels van de hemel kwamen in zijn takken nestelen.“

B

IN

Bron: Lucas 13, 18-19

DE PARABEL VAN HET VERLOREN SCHAAP

N

Maar Hij vertelde hun deze gelijkenis: “Als een van u honderd schapen heeft en er één van

verliest, laat hij dan niet de negenennegentig andere schapen in de eenzaamheid achter om op zoek te gaan naar het verloren schaap, totdat hij het vindt? En als hij het gevonden heeft,

VA

neemt hij het vol blijdschap op zijn schouders; thuisgekomen roept hij zijn vrienden en buren en zegt hun: ‘Deel in mijn blijdschap, want ik heb mijn verloren schaap weer teruggevonden.’

Ik zeg u, zo zal er in de hemel meer blijdschap zijn over één zondaar die zich bekeert, dan over negenennegentig rechtvaardigen die geen bekering nodig hebben.”

C

©

Bron: Lucas 15,3-7

DE PARABEL VAN DE GIFT DIE NIET WERD AANGENOMEN

oe fv er si e

Op een dag kwam er een kwaadaardige en grofgebekte man naar de Boeddha. Hij begon de Boeddha uit te schelden en te beledigen met de meest grove taal die hij kon bedenken. De Boeddha luisterde geduldig en rustig, zonder enige reactie. Toen de man geen beledigingen meer kon bedenken, keek de Boeddha hem vriendelijk aan en vroeg: “Als iemand een geschenk aanbiedt, maar de ontvanger weigert het aan te nemen, van wie is het geschenk dan?”

De man, verrast door de vraag en de serene houding van de Boeddha, antwoordde: “Dan is het geschenk van degene die het aanbood, natuurlijk.” De Boeddha knikte en zei rustig: “Inderdaad.

Welnu, jij hebt mij vandaag beledigingen en woede aangeboden. Ik weiger ze echter aan te nemen. Van wie zijn die beledigingen en die woede nu dan?”

De man verstomde. Zijn eigen woede en frustratie, die hij zo wanhopig had geprobeerd over te dragen, keerden als een boemerang terug naar hem omdat de Boeddha ze niet opnam.

Plots voelde hij schaamte en kwam tot inzicht. Hij boog nederig voor de Boeddha en vroeg om vergeving. De Boeddha glimlachte en gaf hem geduldig les om op zoek te gaan naar innerlijke vrede.

Pr

Bron: parabel uit de boeddhistische traditie

D

DE PARABEL VAN DE BLINDE MONNIKEN EN DE OLIFANT Er waren eens blinde monniken die een olifant wilden onderzoeken om te begrijpen hoe het dier eruitzag. Ieder voelde aan een ander deel van de olifant: de ene voelde aan de slurf, de andere aan de poot, nog een ander aan de staart of de oren. Toen ze begonnen te praten over wat een olifant precies is, had iedereen een ander idee omdat ze elk maar aan één deel hadden gevoeld.

Ze raakten in discussie en beseften dat niemand het volledige beeld had.

Bron: parabel uit de boeddhistische traditie

16

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

2.2 Parabels als spiegels Op de bronnenpagina vind je parabels uit de Bijbel en de boeddhistische traditie (bron A-D). a

Kies een parabel en lees de tekst.

b

Markeer de kernzin van de parabel in de tekst.

c

Noteer de boodschap van de parabel in het schema.

BOODSCHAP

oe fv er si e

3 De gift die niet werd aangenomen

©

2 De parabel van het verloren schaap

VA

N

1 Het mosterdzaadje

IN

1

4 De blinde monniken en de olifant

Verhalen zoals parabels zijn geen ‘ver-van-mijn-bed-verhalen’. Ze willen je iets leren over het leven, over jezelf en over hoe je met anderen en met God omgaat. Ze houden je een spiegel voor. Sta daarom

even stil bij de volgende vragen: a

Is er een boodschap uit de vier parabels die jou aanspreekt? Leg uit waarom wel/niet.

b

Hoe zou je die boodschap kunnen toepassen in je eigen leven?

Pr

2

KENNIS Met zijn parabels deelde Jezus zijn diepste inzichten over God en het leven: dat Gods liefde en barmhartigheid centraal staan en dat mensen uitgenodigd worden om in dat spoor te volgen en zo het Rijk Gods te realiseren. Parabels laten ook vandaag nog mensen nadenken over hun geloof, over wat goed is en over hun houding tegenover anderen.

HOOFDSTUK 2 � Welke verhalen inspireren mij?

17

Mijn powerbank Kies een van de parabels uit dit thema.

Wat als het verhaal anders zou aflopen?

– Denk na of je symbolische taal hebt gebruikt.

– Hoe voelt dit nieuwe einde aan? (eerlijk, hard, realistisch, triest, logisch …)

N

– Wat is in jouw versie de boodschap van het verhaal?

oe fv er si e

©

VA

Pr

18

THEMA 1 � Wat wil ik delen van mijn verhaal?

IN

– Verzin een nieuwe titel bij jouw versie van de parabel.

SYNTHESE • THEMA 1 Wat wil ik delen van mijn verhaal?

KERNBEGRIPPEN

NOTITIES

taal van geloof en

– Verhalen, woorden, beelden en symbolen helpen

verbondenheid eerlijke verhalen

– Gaan vaak over pijn, verdriet en angst.

– Kwetsbaarheid tonen = kracht tonen.

N

om over diepere ervaringen te spreken.

IN

HOOFDSTUK 1 HOE DEEL IK MIJN EIGEN VERHAAL?

symbolische taal in geloof

VA

– Door openheid ontstaan begrip en verbinding tussen mensen.

– Wordt gebruikt om te spreken over onzichtbare of ongrijpbare zaken. Voorbeelden: liefde, hoop, het Rijk Gods.

– Via symbolen, beelden en verhalen wordt een diepere boodschap

©

overgebracht.

oe fv er si e

Pr

IK KAN…

– begrijpen dat beelden een verhaal kunnen vertellen.

– voorbeelden geven van beschrijvende en symbolische taal.

– begrijpen dat een symbool een bepaalde betekenis draagt.

Ga naar iDiddit om zelf schema’s en samenvattingen te leren maken.

SYNTHESE

19

SYNTHESE • THEMA 1 Wat wil ik delen van mijn verhaal?

KERNBEGRIPPEN

NOTITIES

betekenis van

– Jezus gebruikte parabels om zijn diepste inzichten

doel van parabels

over God en het leven te delen.

– Mensen aanzetten om te reflecteren over geloof, goed en kwaad, en hun houding tegenover anderen.

– Gods liefde en barmhartigheid staan centraal.

VA

boodschap

N

parabels

IN

HOOFDSTUK 2 WELKE VERHALEN INSPIREREN MIJ?

– Mensen worden uitgenodigd om in die geest te leven.

– Parabels blijven ook vandaag betekenisvol en actueel.

vandaag

– Ze spreken essentiële waarden aan, los van tijd en plaats.

©

belang van parabels

oe fv er si e

IK KAN…

– voorbeelden geven van symbolische taal.

– toelichten hoe verhalen mensen inspireren.

Pr

– de inbreng van figuren in Bijbelverhalen uitleggen.

– de rijkdom en kracht verkennen van een verhaal dat Jezus vertelt.

– voorbeelden geven van hoe een Bijbelverhaal mensen inspireert.

– uitdrukken hoe Bijbelverhalen een rol kunnen spelen in mijn eigen leven.

20

THEMA 1 • Wat wil ik delen van mijn verhaal?

SYNTHESE • THEMA 1 Wat wil ik delen van mijn verhaal?

Begrippenlijst Een warm hart hebben voor anderen, vriendelijk zijn en helpen wie het

barmhartigheid

moeilijk heeft.

evangelie

Het evangelie vertelt wie Jezus was, hoe Hij leefde, wat Hij leerde en dat

p. 17

IN

barmhartig zijn,

p. 10

Hij na zijn dood weer is opgestaan. In de Bijbel staan vier evangeliën, vier boeken die elk het verhaal van Jezus vertellen: Mattheüs, Marcus, Lucas

fundament

N

en Johannes.

De stevige basis waarop iets rust. Zonder fundament valt iets om. Dat

p. 15

icoon

VA

geldt voor huizen, maar ook voor mensen of geloof.

Een venster naar het goddelijke, een andere wereld. Het is een

p. 9

openbaring van Gods aanwezigheid in Jezus Christus.

Een gevoel hebben van niet helemaal sterk te zijn of niet alles onder

kwetsbaarheid

controle te hebben.

mantelzorg

Onbetaalde hulp die je geeft aan iemand die je kent, zoals een familielid

©

kwetsbaar zijn,

p. 7

p. 6

of vriend, omdat diegene ziek is, een beperking heeft of oud is.

Een stroming binnen het christendom. Orthodoxe christenen geloven in

christendom

Jezus, maar vieren hun geloof op hun eigen manier.

parabel

Een kort, symbolisch verhaal dat een diepere boodschap heeft.

p. 15

religieus

Iets wat met geloof te maken heeft. Een religieus persoon gelooft in God

p. 9

oe fv er si e

orthodox

p. 10

of een hogere macht.

Rijk Gods

Geen echt land, maar een manier van leven vol liefde, vrede en

p. 11

eerlijkheid, zoals God het bedoeld heeft.

symbool

Stelt een idee, gevoel of waarde voor. De betekenis van een symbool

p. 9

is niet vanzelfsprekend, maar iets wat mensen met elkaar hebben afgesproken.

symbolische taal

Taal (ook beeldtaal) die woorden, beelden … gebruikt om een diepere

p. 9

boodschap te brengen die verder gaat dan de letterlijke betekenis.

verbinding maken

Je voelt dat je elkaar begrijpt en dat je jezelf kunt zijn bij de ander.

p. 9

Pr

met iemand

SYNTHESE

21

IN

Gevoelenslijst

Pr

OS

blij

22

THEMA 1 • Wat wil ik delen van mijn verhaal?

©

VA

N

optimistisch overrompeld overwerkt schuldig slaperig spijt teleurgesteld tevreden triomfantelijk jaloers trots twijfelend uitgeput vastbesloten vergevingsgezind verdrietig verliefd verrast verward weemoedig woedend zalig zelfvoldaan zenuwachtig

G

BO

oe fv er si e

aanvaard achterdochtig bang beledigd beschaamd besluiteloos bezorgd blij boos dankbaar eenzaam ellendig enthousiast gekwetst gelukkig gechoqueerd hoopvol hulpeloos koppig kwetsbaar misselijk onderdrukt onverschillig onzeker opgelucht

BAN

3

THEMA

HOOFDSTUK 1

IN

Is het leven een loterij?

Waarom voelt het leven soms

N

oneerlijk? 3 4

1.2 De parabel van de talenten

6

VA

1.1 De loterij in de klas

12

in te vullen?

13

2.1 Het leven door een christelijke bril

14

2.2 Een andere kijk op het leven

16

Mijn powerbank

18

Mijn powerbank

HOOFDSTUK 2

HOOFDSTUK 3 Hoe kan ik het verschil maken?

19

2.1 Onrecht dichtbij

20

2.2 Kiezen met je hart

22

2.3 Kleine daden, groot verschil

26

Mijn powerbank

28

Pr

oe fv er si e

©

Mijn leven: uitgestippeld of zelf

SYNTHESE - THEMA 3 29

Mijn notities bij dit thema 1

VOOR DE START VAN HET THEMA Waar wil ik meer over weten?

Ik vraag me af ...

IN

2

N

TIJDENS HET WERKEN AAN HET THEMA

a

VA

Waar legt de leerkracht de nadruk op?

Wat ik zeker moet onthouden, is ...

b

Wat mij het meest opvalt is ...

oe fv er si e

©

3

NA AFLOOP VAN HET THEMA Waar sta ik? a

Hoe goed begrijp ik dit thema?

b

Wat vind ik moeilijk?

de betekenis van de parabel van de talenten uitleggen mijn visie op ‘lot’ en ‘keuze’ verwoorden

bedenken hoe zelf van de wereld een betere plek te maken andere:

MIJN EIGEN AANVULLINGEN

Pr

4

2

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 1 Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

LESDOELEN Ik kan uitleggen dat mensen niet allemaal met dezelfde kansen starten in het leven.

LD 2

Ik kan aan de hand van voorbeelden het verschil uitleggen tussen toeval en keuze.

LD 3

Ik kan de parabel van de talenten navertellen.

LD 4

Ik kan uitleggen wat de parabel van de talenten ons leert over verantwoordelijkheid en over

IN

LD 1

INSTAP WIN FOR LIFE?

VA

Ik kan uitleggen wat samenleven betekent volgens de parabel van de talenten.

©

LD 5

N

omgaan met wat je hebt gekregen.

De lotto winnen is voor veel mensen de ultieme vorm van ‘geluk hebben’. Je moet natuurlijk wel eerst meespelen, maar verder bepaalt het toeval of je wint of niet.

oe fv er si e

Andere dingen in je leven heb je wel zelf in de hand.

– Benoem drie dingen die jij vandaag helemaal zelf gekozen hebt.

– Benoem drie aspecten van jouw leven die je niét gekozen hebt.

– Niet iedereen heeft evenveel geluk in het leven. Wat vind je daarvan?

Pr

– Hoe komt het dat we ons leven vaak vergelijken met dat van anderen?

HOOFDSTUK 1 � Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

3

Bronnen A

Ik word snel boos.

N

VA

oe fv er si e

Ik lees veel.

heiden.

Mijn ouders zijn gesc

©

Ik ben een zorgzaam persoon.

IN

Ik ben verlegen.

Pr

B

4

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

Ik speel zodra ik kan een spelletje op mijn smartphone.

1.1 De loterij in de klas 1

Je krijgt van je leerkracht een kaartje met een uitspraak erop. a

Lees je kaartje aandachtig, denk er even over na en vergelijk dan met het kaartje van je buur.

b

Beantwoord samen volgende vragen: – Vind je dat je geluk hebt? Waarom wel of niet?

IN

– Vind je het leuk wat er op je kaartje staat? Waarom wel of niet?

Noteer de uitspraken van jullie kaartjes in een kolom van de tabel hieronder.

d

Vul de tabel aan met de uitspraken op de kaartjes van je klasgenoten.

e

Wat heeft je doen beslissen om een uitspraak links of rechts in de tabel te plaatsen?

N

c

Hier kies je WEL voor in het leven

VA

Hier kies je NIET voor in het leven

©

oe fv er si e

2

Omschrijf in je eigen woorden wat ‘toeval’ is.

Toeval is

Bijvoorbeeld

3

Hoe kun je proberen iets moois te maken van wat je niet zelf gekozen hebt?

Pr

4

Bekijk het geluksrad op de bronnenpagina (bron B).

a

Sommige uitspraken passen misschien niet helemaal goed in één van de twee kolommen uit de tabel bij opdracht 1. Die uitspraken horen dan eerder thuis in de twijfelzone van het geluksrad.

Markeer de uitspraken in de tabel waar je bij het maken van opdracht 1 over twijfelde.

b

Noteer nog twee extra voorbeelden in de twijfelzone van het geluksrad.

HOOFDSTUK 1 � Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

5

Bronnen A DE PARABEL VAN DE TALENTEN OT

Jezus vertelde dit verhaal aan zijn leerlingen: Een rijke man, die bekendstond als streng en veeleisend, riep drie van zijn knechten

IN

bij zich voordat hij op reis vertrok. Hij keek hen één voor één strak aan en zei: ‘Ik vertrouw jullie mijn geld toe. Ik verwacht dat jullie er iets mee doen.’

N

Aan de eerste gaf hij vijf talenten, aan de tweede twee en aan de

derde één talent, volgens wat hij dacht dat ze aankonden. De knechten voelden dat de meester

VA

weinig geduld had voor mensen die niets deden met wat hij hun gaf.

De eerste knecht werkte meteen hard en durfde risico’s nemen. Hij wilde de meester trots maken en verdubbelde zijn vijf talenten.

De tweede knecht deed hetzelfde: hij werkte rustig maar trouw en maakte van twee talenten

©

vier. De derde knecht echter werd bang. Hij dacht: ‘Als ik dit verlies, wordt de meester zeker boos. Hij verwacht zoveel … Ik durf geen fout maken.’ Uit angst begroef hij het talent in de

oe fv er si e

grond, zodat hij het zeker niet zou verliezen.

Toen de meester terugkwam, vroeg hij zijn knechten om verantwoording af te leggen. De eerste twee toonden hun winst en de meester was tevreden. Hij zei dat ze goed en betrouwbaar waren, omdat ze iets hadden gedaan met wat hij hun gegeven had.

Maar toen de derde knecht met

zijn ene talent aankwam, zei hij: ‘Meester, ik was bang. Ik weet

hoe streng u kunt zijn. Daarom

Pr

heb ik uw talent verborgen.’

De meester was teleurgesteld.

‘Je had toch iets kunnen proberen? Je kreeg een kans, maar je hebt er niets mee gedaan.’

Bron: naar Mt. 25, 14-30

6

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

1.2 De parabel van de talenten 1

Lees de parabel op de bronnenpagina (bron A) en beantwoord onderstaande vragen. a

Wat krijgen de knechten van hun meester?

De knechten krijgen

b

IN

Vergelijk de drie knechten in de tabel hieronder.

– Wat doen de knechten met wat ze kregen?

– Welke houding heeft elke knecht volgens jou?

knecht?

Wat is de de knecht?

Wat vindt de

c

oe fv er si e

meester?

KNECHT 3

©

Wat doet de

houding van

KNECHT 2

VA

KNECHT 1

N

– Wat vindt de meester van de houding van de knechten?

Waarom reageert de derde knecht zo?

d

Wie van de drie knechten heeft volgens jou de situatie het beste aangepakt? En wie juist niet?

Verklaar.

Vertaal de symbolische boodschap van de parabel naar vandaag.

a

Welk personage lijkt het meest op jou? Markeer.

de meester / knecht 1 / knecht 2 / knecht 3

b

Welk personage inspireert jou? Markeer.

de meester / knecht 1 / knecht 2 / knecht 3

Pr

2

God vertrouwt je iets toe in het leven. Jij bent verantwoordelijk voor wat je daarmee doet. De parabel is dus een uitnodiging om aan de slag te gaan met wat je in het leven letterlijk en figuurlijk gekregen hebt.

WIST JE DAT In de tijd van de oude Grieken en Romeinen was een ‘talent’ naast een eenheid om gewicht uit te drukken ook een munteenheid. De precieze waarde veranderde door de eeuwen heen, maar een talent was in elk geval veel waard.

HOOFDSTUK 1 � Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

7

Bronnen B

Emma krijgt de kans om klasverantwoordelijke te worden. Ze wil het heel graag, maar denkt bij zichzelf: ‘Als ik iets verkeerd doe, gaan ze mij uitlachen.’ Ze zegt

C

VA

N

IN

dus maar niets en laat de kans schieten.

Topvoetballer Lamine Yamal komt uit een heel arme buurt, 20 km van Barcelona. Er waren bijna geen

clubs, geen pleinen, geen kansen. Hij speelde uren en uren op één klein pleintje, omdat hij nergens

oe fv er si e

heeft gewoon talent.’ Maar is dat zo?

©

anders naartoe kon. Soms zeggen mensen: ‘Hij

D

De papa van Lucas overleed drie maanden geleden aan kanker. Lucas zal het laatste gesprek met zijn vader nooit vergeten: de splinternieuwe mountainbike van papa werd de zijne. ‘Geniet ervan,’ had zijn papa gefluisterd, ‘die fiets zal je nooit in de steek laten.’ Maar hij hangt nog steeds onaangeroerd in de garage. ‘Stel dat ik val en hem beschadig,’ denkt Lucas, ‘ik zou het niet kunnen

Pr

verdragen. Nooit ga ik erop rijden’.

Wanneer je het woord ‘talent’ hoort, denk je waarschijnlijk niet aan geld, zoals in de parabel. Je denkt eerder aan iets dat met jezelf te maken heeft: iets waar je goed in bent en dat je graag doet, of iets dat anderen in jou zien. Maar talent is meer dan alleen ‘ergens goed in zijn’.

Soms komt talent voort uit de kansen die je krijgt, de plek waar je opgroeit of de mensen die je steunen.

Soms groeit talent omdat je oefent of doorzet. En soms speelt angst een rol: durf je iets nieuws te proberen of speel je liever op veilig? Kansen, talent, druk, verwachtingen … ze hangen allemaal met elkaar samen.

8

THEMA 1 • Wat wil ik delen van mijn verhaal?

3

Lees de situaties op de bronnenpagina (bron B-D) en beantwoord de vragen.

Bron B Wat houdt Emma tegen?

b

Wat verliest zij door niets te doen?

c

Met welk personage uit de parabel van de talenten kun je Emma vergelijken?

d

Wat zou jij doen als je Emma was?

a

IN

a

N

b

d

Bron C a

VA

©

c

Hoe werd Lamine Yamal volgens jou zo succesvol?

oe fv er si e

b

Hoe kun je je talenten ontwikkelen?

c

Waarom zou je kunnen zeggen dat Lamine Yamal de parabel van de talenten begrepen heeft?

d

Hoe kan het verhaal van Lamine Yamal voor jou een inspiratiebron zijn?

Pr

Bron D a

Neemt Lucas volgens jou de juiste beslissing? Waarom (niet)?

b

Hoe zou de meester uit de parabel van de talenten reageren als hij Lucas zou ontmoeten?

HOOFDSTUK 1 • Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

9

Bronnen E Hoe kijken we vandaag naar ons talent?

Als iets dat van ons is, of als iets dat Of als iets dat in verbinding staat met mensen of factoren waarvan we

N

afhankelijk waren of zijn?

IN

ons gegeven is? Als iets individueels?

Lies Schroeyen is leerkracht en illustrator. Zij maakte een tekening bij de parabel. Met die tekening wil ze zichtbaar maken hoe succes vaak wordt toegeschreven aan het eigen talent van een persoon.

VA

Maar mensen vergeten even vaak dat ook andere factoren een rol spelen: afkomst, financiële

situatie, gezondheid, wie je allemaal kent … Dat zijn allemaal belangrijke hulpmiddelen die ervoor kunnen zorgen dat iemand meer bereikt dan een ander.

Pr

oe fv er si e

©

Bron: www.liesschroeyen.com/still-magazine

10

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

4

Bekijk de tekening van Lies Schroeyen op de bronnenpagina (bron E) en beantwoord de vragen. a

De vrouw op de bergtop is veel groter getekend en draagt een medaille. Wie stelt zij voor? een gewone wandelaar

b

een verdwaald iemand

een succesvol iemand

Waarom denk je dat?

c

Hoe reageren de mensen onderaan de berg op de vrouw met de medaille?

IN

jaloers – trots – geïnspireerd – niet geïnteresseerd – wanhopig – achterdochtig – zenuwachtig – verrast – bang – enthousiast – besluiteloos – overrompeld - ... d

Waarom trekt een ouder een kind weg?

N

De ouder wil misschien niet dat het kind alleen aan succes denkt.

Ze hebben haast.

5

Wat zou de ladder kunnen betekenen in deze tekening? gekregen kansen

druk om te presteren

persoonlijke groei

competitie

hoogtevrees

bergbeklimmen

streven naar iets hogers

©

e

VA

De ouder is boos.

Je ziet in de tekening geen meester met drie knechten. Waarom draagt de tekening dan toch de titel ‘Parabel van de talenten’? Leg uit.

oe fv er si e

Pr

“Een parabel heeft een diepere betekenis. Die betekenis moet je zelf ontdekken door na te denken over het verhaal.”

KENNIS De parabel van de talenten laat ons nadenken over het feit dat niet iedereen dezelfde kansen krijgt in het leven. Het is jouw verantwoordelijkheid om je talenten te gebruiken en te laten groeien, maar je hebt ook hulp en kansen nodig van anderen. Daarom wilde Jezus een warme samenleving, waarin mensen met elkaar verbonden zijn en elkaar helpen in plaats van tegen elkaar te strijden.

HOOFDSTUK 1 � Waarom voelt het leven soms oneerlijk?

11

Mijn powerbank Misschien heb je geen talent om te voetballen, te dansen of te zingen, maar talent om anderen gelukkig te maken heb je zeker.

©

VA

N

IN

a Noteer hieronder drie concrete voorbeelden van jouw talenten.

Pr

oe fv er si e

b Maak een tekening waarin je laat zien hoe jij je talenten probeert te gebruiken.

12

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 2 Mijn leven: uitgestippeld of in te vullen?

LESDOELEN Ik kan verschillende visies op ‘lot’, ‘vrijheid’ en ‘invloed’ toelichten.

LD 7

Ik kan mijn eigen visie over de spanning tussen lot en keuze verwoorden.

LD 8

Ik kan in een zin uitleggen hoe vier levensbeschouwingen kijken naar lot en keuze.

LD 9

Ik kan de begrippen ‘fatum’ en ‘karma’ uitleggen.

IN

LD 6

N

LD 10 Ik kan verwoorden bij welke levensbeschouwelijke visie mijn eigen kijk op ‘lot’ en ‘keuze’ het dichtst aanleunt.

VA

LD 11 Ik kan een voorbeeld geven van hoe mijn idee over lot en keuze mijn gedrag in het dagelijks leven beïnvloedt.

©

INSTAP

Monnik Giel komt oorspronkelijk uit Oost-Vlaanderen. Op vijftienjarige leeftijd vertrok hij naar Tibet om daar een opleiding te volgen tot monnik. Zo’n opleiding duurt wel vijftien

oe fv er si e

jaar en bestaat vooral uit mediteren, lessen filosofie en Tibetaans en yoga.

Bekijk het videofragment over monnik Giel.

Denk nu na over onderstaande stellingen zoals een boeddhistische monnik dat zou doen.

– Ik kies er heel bewust voor om goed te studeren voor een toets.

– Ik denk altijd na over de gevolgen van mijn beslissingen voor anderen.

– Ik ben volledig vrij om mijn eigen keuzes te maken.

– Ik hoef me niet verantwoordelijk te gedragen.

Pr

Ik doe gewoon mijn zin!

HOOFDSTUK 2 � Mijn leven: uitgestippeld of in te vullen?

13

Bronnen JEZUS SCHRIJFT IN HET ZAND

NT

Jezus ging naar de Olijfberg. De volgende ochtend vroeg keerde Jezus terug naar de tempel.

Het hele volk kwam naar hem toe. Jezus ging zitten en gaf uitleg over God. Toen brachten de

IN

wetsleraren en de farizeeën een vrouw bij Jezus. Ze had met een andere man geslapen en dat

was ontdekt. De wetsleraren en de farizeeën zetten de vrouw in het midden neer. Ze zeiden tegen

Jezus: ‘Meester, deze vrouw heeft met een andere man geslapen en dat is ontdekt. Volgens de wet van Mozes moet zo’n vrouw gedood worden. Wat is uw oordeel?’

De wetsleraren en de farizeeën hoopten dat Jezus iets strafbaars zou zeggen. Want dan konden ze

oe fv er si e

©

VA

N

hem aanklagen. Maar Jezus boog zich voorover en schreef met zijn vinger in het zand.

William Blake (1757-1827), The woman taken in adultery

De wetsleraren en de farizeeën bleven hun vraag herhalen. Toen keek Jezus op en zei: ‘Wie van jullie heeft nooit iets verkeerds gedaan? Die moet als eerste een steen naar de vrouw gooien.’

Daarna boog Jezus zich opnieuw voorover en schreef weer met zijn vinger in het zand.

Pr

Toen liepen de mensen één voor één weg, de leiders van het volk het eerst. Jezus bleef alleen achter met de vrouw die bij hem gebracht was. Hij kwam overeind en zei tegen haar: ‘Waar is iedereen gebleven? Heeft niemand je veroordeeld?’

De vrouw zei: ‘Nee, Heer, niemand.’

Toen zei Jezus: ‘Ik veroordeel je ook niet. Ga naar huis, en doe vanaf nu geen verkeerde dingen meer.’

Bron: Jh. 8, 1-11 – Bijbel in gewone taal

14

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

2.1 Het leven door een christelijke bril 1

Lees het fragment uit Johannes 8, 1-11 op de bronnenpagina aandachtig.

2

Bij monnik Giel stonden twee woorden centraal: vrijheid en verantwoordelijkheid. Hoe vind je deze termen terug in het verhaal van Johannes 8,1-11?

IN

Vrijheid:

Verantwoordelijkheid:

N

Stel je even in de plaats van de wetsleraren en farizeeën. a

Welke beslissing zou jij genomen hebben?

b

Waarom?

©

3

VA

oe fv er si e

Waarom kun je zeggen dat Jezus hier ‘goed’ handelt? Moet iemand die de wet overtreedt dan niet

gestraft worden?

Jezus handelt goed omdat

KENNIS

Pr

4

In het christendom krijgt elke mens vrijheid, maar die vrijheid is altijd verbonden met verantwoordelijkheid. Vrij zijn betekent niet doen wat je wilt, maar kiezen voor liefde, eerlijkheid en zorg. God geeft mensen talenten, kansen en mogelijkheden en je kiest zelf wat je ermee doet.

Je bent geen speelbal van het lot, je hebt invloed op je keuzes en op de wereld om je heen. Je keuzes doen ertoe voor jezelf én voor anderen.

HOOFDSTUK 2 � Mijn leven: uitgestippeld of in te vullen?

15

Bronnen B

IN

A

N

Deze afbeelding toont de drie belangrijkste goden uit Een mozaïek uit Cyprus toont de Parcen, de drie

het hindoeïsme. In het midden danst Shiva de ‘dans

schikgodinnen die het lot symboliseerden.

van het geluk’. Brahma (links) en Vishnu (rechts) zorgen

VA

voor muzikale begeleiding.

DE ROMEINEN:

HET HINDOEÏSME:

‘WAT MOET GEBEUREN, ZAL GEBEUREN.’

‘JE ZAAIT WAT JE OOGST.’

De Romeinen geloofden dat het leven Omdat de goden het pad van elke mens al hadden vastgelegd, kon je niet anders dan aanvaarden wat je nu eenmaal niet

nog bestaande religies ter wereld

©

bepaald was door het lot, het fatum.

Het hindoeïsme behoort tot de oudste en telt talloze goden en godinnen.

Centraal staat de leer van ‘karma’: handelingen hebben gevolgen, zelfs over de generaties heen. Goed gedrag

Die opvatting van de Romeinen kun je

brengt goed karma, slecht gedrag

samenvatten in de zin ‘Doe je plicht en

slecht karma. Je kunt dus wel iets

klaag niet, want het is je lot.’

veranderen door goed te handelen.

oe fv er si e

kunt veranderen. Dat vergde moed.

C

HET BOEDDHISME: ‘LAAT LOS WAT JE NIET KUNT BEHEERSEN.’ Het boeddhisme is een religie die ontstond in de 5e eeuw voor Christus. Siddhartha Gautama Boeddha slaagde er toen in na een lange periode van studie, meditatie en vasten om de ‘begeerte’ los te laten.

Pr

Met begeerte bedoelen boeddhisten de drang naar controle en bezit. Volgens hen veroorzaakt die drang veel lijden. Door het loslaten ervan en door in het hier en nu te leven, ontstaat echte vrijheid.

Grote zittende Boeddha’s in Thailand

16

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

2.2 Een andere kijk op het leven 1

Lees de informatie op de bronnenpagina (bron A-C).

2

Stel je voor dat je bij een groot reclamebureau werkt. Je gaat een reclametekst schrijven voor de Romeinse, de hindoeïstische en de boeddhistische visie op het leven.

– Focus op wat vrijheid en verantwoordelijkheid betekenen voor de aanhangers.

– Maak je tekst kort, krachtig en inspirerend.

De Romeinen: ‘Wat moet gebeuren, zal gebeuren.’

N

IN

– Verwerk de kernidee van iedere levensbeschouwing in je boodschap.

VA

©

Hindoeïsme: ‘Je zaait wat je oogst.’

oe fv er si e

Boeddhisme: ‘Laat los wat je niet kunt beheersen.’

KENNIS

Niet alleen christenen denken na over het leven en wat het betekent. In alle levensbeschouwingen

Pr

doen mensen dat.

De Romeinen geloofden dat hun leven bepaald werd door het lot of fatum. Volgens hen werd je een sterk mens door de lastige dingen in het leven moedig te aanvaarden.

Hindoes geloven dat alles wat je doet gevolgen heeft, nu en later, zelfs na de dood. Dat noemen ze karma. Daarom proberen ze goed en eerlijk te leven.

Boeddhisten zijn ervan overtuigd dat mensen ongelukkig worden doordat ze altijd meer willen.

Dat noemen zij begeerte. Daarom proberen ze minder vast te houden aan spullen en verlangens.

HOOFDSTUK 2 � Mijn leven: uitgestippeld of in te vullen?

17

Mijn powerbank In deze les heb je gezien dat mensen heel verschillend denken over lot en vrijheid. Sommigen geloven dat veel in het leven al vastligt, anderen dat je meer kunt beïnvloeden dan je denkt.

Veel mensen vinden rust in het ‘kalmtegebed’, een tekst uit de christelijke traditie. Die tekst wordt vandaag door uiteenlopende groepen gebruikt omdat de woorden kracht geven, ook als je niet

IN

gelovig bent. Misschien vind jij er ook een zin in die bij jouw leven past.

Lees het kalmtegebed en beantwoord de vragen.

– Welke zin spreekt jou het meest aan? Waarom?

Kalmtegebed

VA

– Op welk vlak kun je wat extra moed gebruiken om iets te veranderen?

N

– Waar in jouw leven zie jij iets dat je moet aanvaarden?

God, schenk me kalmte om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen, moed om te veranderen wat ik wel kan veranderen,

oe fv er si e

©

en wijsheid om het verschil te zien.

Pr

18

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 3 Kan ik het verschil maken?

LESDOELEN LD 12 Ik kan uitleggen waarom bepaalde situaties onrechtvaardig zijn.

IN

LD 13 Ik kan aangeven welke stappen ik zelf kan zetten richting meer rechtvaardigheid.

LD 14 Ik kan twee hedendaagse solidariteitsacties omschrijven.

LD 15 Ik kan uitleggen wat een netwerk van solidariteit is en er een voorbeeld van geven.

N

LD 16 Ik kan beschrijven hoe solidariteit bijdraagt aan een betere en meer rechtvaardige samenleving.

LD 17 Ik kan uitleggen hoe een christelijke gemeenschap vandaag inzet op solidariteit en waarom dat

VA

inspirerend kan zijn.

©

INSTAP

Wat niemand ziet is een programma op Ketnet waarin kinderen vertellen over de onzichtbare rugzak die ze met zich meedragen. Bekijk de fragmenten.

Julie tt e

p el

e n i h

Moses

Pr

D

oe fv er si e

Mira

HOOFDSTUK 3 � Kan ik het verschil maken?

19

Bronnen DE JAS VAN AMBER

C

DE SPORTCLUB SLUIT IEMAND UIT

B

GROEPSWERK MET ARVID

VA

N

IN

A

KINDERARBEID IN EEN KLEDINGFABRIEK

oe fv er si e

©

D

HET KRUISJE VAN ROSIE

Pr

E

20

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

3.1 Onrecht dichtbij 1

Bekijk de vijf strips op de bronnenpagina aandachtig (bron A-E). Wat is de rode draad in de verschillende situaties?

Beschrijf je gevoelens bij elk verhaal. Zoek eventueel inspiratie in de emotielijst op p. xx of op iDiddit.

IN

2

A

N

B

D

E

Leg voor elke strip uit wat er volgens jou moet veranderen.

oe fv er si e

3

©

C

VA

A

B

C

D

E

Pr

Het is eigenlijk niet zo moeilijk om iets te veranderen in de wereld. Vaak is het al genoeg om actie te ondernemen in kleine probleemsituaties. Zo kun je misschien een voorbeeld voor anderen zijn.

Als je probeert om eerlijk en rechtvaardig te zijn, kun je je verantwoordelijk voelen voor anderen. Je wilt andere mensen helpen wanneer zij in de problemen zitten. Dat heet solidariteit. Het betekent dat je klaarstaat voor een ander vanuit een gevoel van verbondenheid. Samen sta je sterker.

Solidariteit is een gevoel van samenhorigheid en bereidheid om elkaar te helpen.

HOOFDSTUK 3 � Kan ik het verschil maken?

21

Bronnen A UITERLIJK OF INNERLIJK OT

Saül is koning van Israël. God heeft hem als koning gekozen en Samuël heeft hem tot koning gezalfd. Maar Saül doet niet wat God van hem vraagt. Op een dag zegt God tegen Samuël: ‘Vul een hoorn met olie en ga naar Isaï. Die woont in Betlehem. Ik wil dat één van zijn zonen koning

IN

van Israël wordt.’

Samuël doet wat God vraagt. Wanneer hij in Betlehem komt, schrikken de mensen. Ze vragen: ‘Er is toch niets ergs gebeurd?’

Samuël zegt: ‘Nee, nee, ik heb alleen goed nieuws. Ik wil graag de zonen van Isaï zien.’

Wanneer Isaï aankomt met zijn zonen, ziet Samuel Eliab. Hij denkt: ‘Eliab wordt zeker koning!’ zoals een mens. Een mens kijkt naar het uiterlijk, maar Ik kijk naar het hart van iemand.’ voor. Maar Samuël zegt: ‘Ook hem heeft God niet uitgekozen.’

VA

Daarna roept Isaï Abinadab en stelt hem aan Samuël

Dan stelt Isaï Samma voor. Maar Samuël zegt: ‘Ook hem

©

heeft God niet uitgekozen.’ Zo stelt Isaï zeven van zijn zonen aan Samuël voor.

Dan vraagt Samuël aan Isaï: ‘Zijn dat al uw zonen?’

Isaï antwoordt: ‘Nee, de jongste is er niet bij. Die zorgt nog voor de schapen.’

oe fv er si e

Samuël zegt: ‘Laat hem halen. We gaan niet aan tafel voordat hij hier is.’

Isaï stuurt iemand weg om zijn jongste zoon te halen.

Hij heeft rode haren, mooie ogen en een prettig

voorkomen. God zegt tegen Samuël: ‘Die moet u zalven: hij is het.’

Samuël neemt de hoorn met olie en zalft er David mee.

Pr

Bron: naar 1Sam. 16,1-13

22

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

N

Maar God zegt tegen Samuël: ‘Het is niet belangrijk of iemand knap is of groot. Want Ik kijk niet

B GEHOORZAAM OF TEGENDRAADS Op een dag zei Jezus:

OT

Er was eens een man die twee kinderen had. Hij ging naar de oudste en zei:

IN

‘Ga vandaag in de wijngaard werken.’

Zijn kind antwoordde: ‘Nee, ik heb geen zin.’ Maar later bedacht het zich en ging toch.

Toen ging de vader naar het tweede

N

kind en zei: ‘Ga vandaag in de wijngaard werken.’

Die antwoordde: ‘Goed, vader.’

VA

Maar het kind ging niet.

Toen Jezus zijn verhaal verteld had, vroeg Hij: ‘Wie van de twee kinderen deed wat zijn vader vroeg?’

©

Zijn leerlingen zeiden: ‘De oudste.’

oe fv er si e

Bron: naar Mt. 21, 28-32

C DE BESTE PLAATS OF DE SLECHTSTE PLAATS

Op een sabbat werd Jezus uitgenodigd om te eten bij een heel belangrijke farizeeër. Toen Hij zag dat de genodigden de beste plaatsen uitkozen, zei Hij: ‘Wanneer iemand je uitnodigt op een trouwfeest, kies dan niet de beste plaats uit. Misschien nodigde de gastheer iemand uit die belangrijker is dan jij. Stel je voor dat hij dan naar jou toekomt en zegt: “Sorry, maar deze plaats is voor iemand die belangrijker is dan jij. Zoek daar achteraan maar naar een plaats.” Dan moet je rood van schaamte achteraan gaan zitten. Wanneer je ergens genodigd wordt, zit dan liever achteraan. Als de gastheer je daar dan ziet, zal hij zeggen: “Vriend, wat zit je hier te doen? Kom meer vooraan. Daar heb ik een mooiere plaats voor je.” Dat zal een eer voor je zijn in het oog van alle genodigden.

Want iedereen die zich verheft zal

vernederd worden, en wie zich vernedert zal

Pr

OT

verheven worden’.

Bron: naar Lc. 14, 7-11

HOOFDSTUK 3 � Kan ik het verschil maken?

23

3.2 Kiezen met je hart Ook de Bijbel vertelt verhalen over mensen die beslissingen moeten nemen. Op allerlei manieren worden zij uitgedaagd om hun menszijn vorm te geven. Aan welke zaken geven zij voorrang? Hoe belangrijk zijn

1

Lees 1 Samuel, 16, 1-13 aandachtig (bron A).

IN

eerlijkheid en rechtvaardigheid voor hen? Met andere woorden: hoe solidair zijn zij?

a

Markeer de zin die de volledige inhoud van het stukje Bijbeltekst samenvat.

b

1 Samuel 16, 1-13 speelt zich af ongeveer 1 000 jaar voor Christus. Toch is de boodschap ervan nog actueel. Wanneer heb jij zelf al ‘met je hart’ gekeken? Geef twee voorbeelden uit je eigen

N

leven.

Voorbeeld 2:

Lees Matteüs 21, 28-32 (bron B). Ook deze tekst is ‘uit het leven gegrepen’.

oe fv er si e

2

©

VA

Voorbeeld 1:

a

Geef een voorbeeld van een situatie waarin je je gedroeg zoals de eerste zoon.

b

Geef een voorbeeld van een situatie waarin je je gedroeg zoals de tweede zoon.

3

Bekijk de emotielijst op p. xx of op iDiddit. Welke emoties zou je aan jouw voorbeelden koppelen?

Pr

Bespreek in de klas.

24

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

Lees Lucas 14, 7-1 (bron C). a

Geef drie concrete voorbeelden van hoe in onze maatschappij soms alles een wedstrijd wordt.

b

Wanneer heb je zelf al eens de beste plaats opgeëist?

c

Wanneer heb je bewust voor de achtergrond gekozen?

d

Welke keuze gaf je het beste gevoel en waarom?

IN

4

a

N

VA

b

c

d

oe fv er si e

©

De drie Bijbelse verhalen vertellen over individuele personen die voor een keuze stonden. Door de juiste keuze te maken, werden ze solidaire mensen.

Maar solidariteit stopt niet bij verhalen. Solidariteit leeft ook in jongeren die opkomen voor elkaar, in mensen die een gemeenschap vormen om het verschil te maken en dingen ten goede te veranderen.

Er zijn bijvoorbeeld jongeren die actievoeren, organisaties die waar nodig steun bieden, mensen die durven ingrijpen wanneer ze onrecht zien in plaats van weg te kijken.

KENNIS

Je kunt veel leren uit Bijbelverhalen. Kijk verder dan de buitenkant en probeer om écht te luisteren, vanuit je hart. Je kunt pas solidariteit beleven wanneer je zorgzaam omgaat met anderen, ruimte

Pr

laat voor andere overtuigingen en je handen uit de mouwen steekt. Jezus van Nazareth is en blijft daarbij een trouwe gids voor mensen die in hem geloven. Zijn levensverhaal kan dienstdoen als kompas om solidariteit met anderen vorm te geven.

HOOFDSTUK 3 � Kan ik het verschil maken?

25

Bronnen YOUTH FOR CLIMATE

C

BUDDYPROJECT NIEUWKOMERS

B

OPEN TAFEL

VA

N

IN

A

JEUGDBEWEGINGEN

oe fv er si e

©

D

SANT’ EGIDIO

Pr

E

26

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

3.3 Kleine daden, groot verschil A

YOUTH FOR CLIMATE – BESLUIT VAN HET GROEPSWERK

IN

OPEN TAFEL – BESLUIT VAN HET GROEPSWERK

N

B

C

©

VA

BUDDYPROJECT NIEUWKOMERS – BESLUIT VAN HET GROEPSWERK

oe fv er si e

D

JEUGDBEWEGING – BESLUIT VAN HET GROEPSWERK

Pr

E

SANT’ EGIDIO – BESLUIT VAN HET GROEPSWERK

HOOFDSTUK 3 � Kan ik het verschil maken?

27

Mijn powerbank Klimaatjongeren, mensen die maaltijden organiseren over de grenzen van taal, cultuur en religie heen, de leiding van jeugdbewegingen, buddy’s van nieuwkomers … allemaal maken ze het verschil. Dat kunnen jullie ook! Laat je inspireren door Boyan Slat (°1994), de jongeman die

IN

alle plasticafval uit de oceanen wil verwijderen. Tijdens een duiktocht in Griekenland werd hij geconfronteerd met een immense brij smurrie in de oceaan. Hij bleef niet bij de pakken zitten en ontwikkelde de ‘Ocean Cleanup’, een vernuftig systeem om alle afval in zee te verzamelen en op te ruimen. Een ploeg ingenieurs werkt de klok rond om zijn ideeën over

VA

a Bekijk de videofragmenten op iDiddit.

N

de hele wereld succesvol in praktijk te brengen.

b Werk nu je eigen mini-project uit waarmee je ook een verschil maakt. Thuis, op school, in je straat, in je gemeente …

– Probeer met jullie project de solidariteit tussen mensen te vergroten.

– Kies voor iets kleins.

©

– Bedenk een naam en slogan die bij het project passen.

oe fv er si e

Naam project: Slogan:

Dit gaan we doen:

Pr

28

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

SYNTHESE • THEMA 3 Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 1 WAAROM VOELT HET LEVEN SOMS ONEERLIJK? NOTITIES

toeval of keuze

– Toeval omvat dingen die je niet kiest zoals je geboorteplaats.

IN

KERNBEGRIPPEN

– Keuze staat voor zaken die je zelf beslist zoals trainen om goed te kunnen voetballen, hulp vragen.

N

– Er is ook een twijfelzone, bijvoorbeeld talent. parabel van de

– Jezus vertelt een verhaal over mensen die een kans krijgen en

talenten

VA

moeten beslissen wat ze met die kans doen. De eerste twee nemen verantwoordelijkheid, de derde geraakt verlamd van schrik.

gekregen en gekozen talenten

©

ontwikkelen als je kansen krijgt en durft proberen.

verantwoordelijkheid en samenleven

– Een talent is niet zomaar iets waar je goed in bent. Je kunt het pas

– Jezus nodigt uit om wat je krijgt te gebruiken voor jezelf én voor anderen. Samenleven betekent: jouw talenten gebruiken om

oe fv er si e

anderen te helpen.

IK KAN…

– uitleggen dat mensen niet allemaal met dezelfde kansen starten in het leven.

– aan de hand van voorbeelden het verschil uitleggen tussen toeval en keuze.

Pr

– de parabel van de talenten navertellen.

– uitleggen wat de parabel van de talenten ons leert over verantwoordelijkheid en over omgaan met wat je hebt gekregen.

– uitleggen wat samenleven betekent volgens de parabel van de talenten.

Ga naar iDiddit om zelf schema’s en samenvattingen te leren maken.

SYNTHESE

29

SYNTHESE • THEMA 3 Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 2 ONS LEVEN: UITGESTIPPELD OF IN TE VULLEN? NOTITIES

christendom:

– God geeft talenten en kansen, maar de mens kiest zelf wat

IN

KERNBEGRIPPEN

die daarmee doet. Vrijheid is verbonden met liefde, zorg en

verantwoordelijkheid

rechtvaardigheid.

Romeinen: fatum (lot)

– Het leven is vastgelegd door de goden.

hindoeïsme: karma

VA

– Ware moed = je lot aanvaarden.

N

vrijheid met

– Alles hangt samen. Daden hebben gevolgen. Goed gedrag geeft goed karma, slecht gedrag slecht karma.

boeddhisme: loslaten

– Niets ligt volledig vast, alles verandert. Lijden komt door

©

krampachtig vasthouden aan verlangens. Vrijheid ontstaat door loslaten en in het nu leven. monnik Giel over

– Giel kiest voor bewust leven, vertragen, verantwoordelijkheid nemen, mild kijken naar jezelf en anderen.

oe fv er si e

keuzes

IK KAN…

– minstens twee verschillende visies verwoorden over ‘lot’, ‘vrijheid’ en ‘invloed’.

– mijn eigen visie over de spanning tussen lot en keuze verwoorden.

– in een zin uitleggen hoe vier levensbeschouwingen kijken naar lot en keuze.

Pr

– de begrippen ‘fatum’ en ‘karma’ uitleggen.

– verwoorden bij welke levensbeschouwelijke visie mijn eigen kijk op ‘lot’ en ‘keuze’ het dichtst aanleunt.

– een voorbeeld geven van hoe mijn idee over lot en keuze mijn gedrag in het dagelijks leven beïnvloedt.

30

THEMA 3 � Is het leven een loterij?

SYNTHESE • THEMA 3 Is het leven een loterij?

HOOFDSTUK 3 HOE KAN IK HET VERSCHIL MAKEN? NOTITIES

onzichtbare rugzak

– Iedereen draagt zichtbare en onzichtbare lasten en talenten mee.

IN

KERNBEGRIPPEN

Niet alles is zichtbaar, dat vraagt mildheid voor elkaar.

– Solidariteit is samenhorigheid en bereidheid om elkaar te helpen.

N

solidariteit

Kleine daden kunnen grote impact hebben.

– Solidariteit is kijken met je hart: zien wie kwetsbaar is, zelf ruimte

VA

maken, eerlijk kiezen, kiezen voor de ander. drie Bijbelverhalen:

– Samuel kiest David: God kijkt naar het hart, niet naar het uiterlijk.

kiezen met je hart

– Twee zonen: daden zijn belangrijker dan woorden.

©

– Beste plaats: bescheidenheid en ruimte maken voor anderen.

oe fv er si e

IK KAN…

– uitleggen waarom bepaalde situaties onrechtvaardig zijn.

– aangeven welke stappen ik zelf kan zetten richting meer rechtvaardigheid.

– twee hedendaagse solidariteitsacties omschrijven.

Pr

– uitleggen wat een netwerk van solidariteit is en er een voorbeeld van geven.

– beschrijven hoe solidariteit bijdraagt aan een betere en meer rechtvaardige samenleving.

– uitleggen hoe een christelijke gemeenschap vandaag inzet op solidariteit en waarom dat inspirerend kan zijn.

SYNTHESE

31

SYNTHESE • THEMA 3 Is het leven een loterij?

Begrippenlijst farizeeër

Iemand die in de tijd van Jezus heel streng de religieuze regels volgde.

p. 14

willen doen, maar vergeten vriendelijk of rechtvaardig te zijn. klimaatjongeren

Jongeren die zich inzetten voor het klimaat. Ze voeren actie of spreken zich uit omdat ze bezorgd zijn over de toekomst van de aarde.

Een verhaal met een diepere betekenis. Jezus gebruikte parabels om

N

parabel

IN

In de Bijbel gebruikt Jezus dit woord soms voor mensen die alles perfect

p. 28

p. 7

essentiële waarden door te geven, vaak aan de hand van herkenbare

alledaagse situaties. De symbolische boodschap van een parabel wordt

Parcen

VA

vaak pas duidelijk nadat je er goed over hebt nagedacht.

Figuren uit de Romeinse mythologie. Het zijn drie godinnen die het leven

p. 16

van mensen voorstellen als een draad. De eerste begint de draad (je

geboorte), de tweede meet de draad af (je leven) en de derde knipt de

rechtvaardigheid

©

draad door (je dood).

Eerlijk en juist omgaan met mensen. Het gaat erom dat iedereen krijgt

p. 24

wat hij of zij nodig heeft en dat is niet altijd voor iedereen hetzelfde.

Term uit het jodendom. Het is een dag om te stoppen met werken en tijd

oe fv er si e

sabbat

p. 23

te maken voor rust, God en elkaar.

solidariteit

Een gevoel van samenhorigheid en bereidheid om elkaar te helpen.

p. 21

talenten

Gaven of mogelijkheden die iemand krijgt. Dat kan iets zijn waar je

p. 6

goed in bent, maar ook kansen, tijd of verantwoordelijkheid die je mag gebruiken. In de oudheid was een talent ook een gewichtseenheid en een soort geld.

Pr

32

THEMA 3 � Is het leven een loterij?