Bank en beurs 2026_tijdelijke link

Bank en beurs binnenstebuiten

Karin Bellon & Kurt Kegels

BANK EN BEURS BINNENSTE BUITEN

20ste

EDITIE

De site www.mijnstudiemateriaal.be geeft je toegang tot het digitale lesmateriaal bij dit boek.

Je moet jouw licentie eerst wel activeren aan de hand van een activatiecode. Bij de activatie moet je de gebruiksvoorwaarden accepteren. Deze licentie is geldig gedurende een jaar en start vanaf de activatie van deze code.

De licentieperiode start vanaf activatie en is 365 dagen geldig.

COLOFON: Bank en beurs binnenstebuiten Twintigste druk 2026 ISBN 978-94-651-4340-8 D/2026/0078/1 Art. 611592 NUR 163 Zetter: Typ Top Coverontwerp: Frisco

Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën. Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld.

De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken.

In België beschermt de auteurswet de rechten van deze mensen. Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hen dus een stuk van die vergoeding.

Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen. Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be.

Ook voor het digitale lesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk. Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. Meer informatie over de gebruiksvoorwaarden leest u op www.mijnstudiemateriaal.be. © Uitgeverij VAN IN, Wommelgem, 2026 De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden.

Leeswijzer

Leeswijzer

een of meerdere oefeningen een verwijzing naar de actualiteit een verwijzing naar een weetje een verwijzing naar onlinemateriaal

een verwijzing naar www.mijnstudiemateriaal.be

Casus/gevalstudie

Definitie/Berekeningswijze

VOORBEELD

Inhoud

Inhoud Leeswijzer

5

Deel I Wetgevend en institioneel kader

17

Hoofdstuk 1 Enkele mijlpalen in de geschiedenis van het bank- en beurswezen

19

1

De oudheid

21

2

De middeleeuwen

21

2.1 Het bankwezen 2.2 Het beurswezen

21 22

3

De renaissance

22

4

De moderne tijden

23

5

En de toekomst?

23

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

25

1

De rol van de banken in de economie

27

1.1 Basisactiviteiten 1.2 Marktverruimende activiteiten

27 28

2

Oprichtingsvoorwaarden voor een kredietinstelling

29

3

Belangrijkste evoluties in de Belgische bankreglementering

31

3.1 3.2 3.3 3.4

31 31 32 33

4

5

Voor 1935 Splitsing van de gemengde banken De huidige Bankenwet Hoe ver staat het met de EU-bankenwet?

Belangrijkste evoluties in de Europese bankreglementering

33

4.1 Inleiding 4.2 Enige vergunning 4.3 Home country control (HCC)

33 34 34

De interbankenmarkt

35

7

Inhoud

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

37

1

Tendenzen op de financiële markten

39

2

Banken

39

2.1 2.2 2.3 2.4

3

Depositobanken 39 Effectenbanken 43 Zakenbanken en private equity 43 Private banking 44

Institutionele beleggers

44

3.1 3.2 3.3 3.4

44 46 47 48

De holding of portefeuillemaatschappij De verzekeringsmaatschappijen De pensioenfondsen De Instellingen voor Collectieve Beleggingen (ICB)

4

Beursvennootschappen en beleggingsadviseurs

49

5

Financieel planner

50

6

Betalingsinstellingen

51

7

Fintech en schaduwbankieren

52

8

AI in de financiële sector 52

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

55

1

De kredietcrisis

57

1.1 Ontstaan van de kredietcrisis 1.2 Impact van de kredietcrisis op de financiële wereld 1.2.1 Voor de aandelenbeurzen 1.2.2 Voor de Verenigde Staten 1.2.3 Voor België 1.2.4 Voor de belegger

57 57 57 58 58 59

2

De ‘overheidsschuldencrisis’ in de eurozone: oorzaken en gevolgen

59

3

COVID-19 en de coronacrisis

61

4

Instellingen die richtlijnen uitvaardigen en controle uitoefenen

64

4.1 De Federale Overheidsdienst Financiën 64 4.2 Het Twin Peaks-model 64 4.2.1 De Nationale Bank van België (NBB) en de Europese Centrale Bank (ECB) 65 4.2.2 De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) 69 4.3 Beschermingsmaatregelen 71 4.3.1 MiFID 71 4.3.2 Het Garantiefonds 74 4.3.3 Cel voor Financiële Informatieverwerking 75 4.3.4 De Federale Overheidsdienst Economie 77

8

Inhoud

4.4 Beroepsverenigingen 4.4.1 Febelfin 4.4.2 Assuralia 4.4.3 Ombudsfin 4.5 Internationale instellingen 4.5.1 Europese Centrale Bank 4.5.2 Baselcomité 4.5.3 Bank voor Internationale Betalingen (BIB) 4.5.4 Europese Investeringsbank 4.6 Een verscherpt toezicht op de financiële instellingen 4.7 Naar een Europees toezichtsniveau 4.7.1 Supranationaal macroprudentieel beleid 4.7.2 Naar een nieuw Europees microprudentieel toezichtskader 4.7.3 Europese stresstest 4.7.4 Het Europees stabilisatiemechanisme en het Europese monetair noodfonds

77 77 78 78 78 78 78 79 79 79 87 87 88 91 92

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en ondernemingen

93

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

95

1

Giraal en chartaal geld

97

2

Cash betalen

98

2.1 Cash betalen kost geld 2.2 Cash betalingen beperkt tot 3 000 EUR 2.3 Bitcoin

98 98 99

3

De prepaidkaart

100

4

De zichtrekening

101

4.1 Definitie 4.2 SEPA (Single Euro Payments Area) 4.3 Kenmerken 4.3.1 Titularis en volmachtdrager 4.3.2 Het rekeningnummer 4.4 Transacties met een zichtrekening 4.4.1 Stortingen en geldopnamen 4.4.2 De valutadatum 4.4.3 Het rekeninguittreksel 4.5 De kosten en opbrengsten

101 101 104 104 104 105 105 105 106 107

De debetkaart

108

5.1 5.2 5.3 5.4

108 108 109 109

5

6

Definitie Betalingsinstellingen Klassiek betalen via de debetkaart Contactloos betalen

Mobiel betalen

111

6.1 Technologie 6.2 Initiatieven 6.3 De rol van de banken

111 112 112 9

Inhoud

7

Online betalen

113

8

De overschrijving

114

8.1 Definitie 114 8.2 Werking 115 8.2.1 Europese overschrijving 115 8.2.2 Internationale overschrijving 115 8.3 De memodatum of gewenste uitvoeringsdatum in de toekomst 115 8.4 De overschrijving met gestructureerde mededeling (OGM) 116 8.5 Instantbetalingen 117

9

10

117

9.1 De doorlopende opdracht 9.1.1 Definitie 9.1.2 Werking 9.2 Automatische overschrijving van gedomicilieerde facturen 9.2.1 Definitie 9.2.2 Werking

117 117 117 117 117 118

De cheque

118

10.1 Definitie 10.2 Werking 10.3 De bankcheque 10.3.1 Definitie 10.3.2 Werking

119 119 119 119 119

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

121

1

Spaarrekening

124

1.1 Definitie 1.2 Werking 1.2.1 Valutadatum 1.2.2 Rentetarieven 1.2.2.1 Basisrente 1.2.2.2 Getrouwheidspremie 1.2.3 Uitbetaling 1.3 Voordelen 1.4 Nadelen 1.5 Online spaarrekeningen en prijsbrekers

124 124 124 124 124 124 124 125 125 126

Termijnrekeningen

127

2.1 Definitie 2.2 Werking 2.2.1 Rekeningen met vaste termijn 2.2.2 Rekeningen met opzeggingstermijn

127 127 127 127

De kasbon

128

3.1 Definitie 3.2 Werking 3.3 De kosten

128 128 128

2

3

10

Bijzondere overschrijvingen

Inhoud

4

5

6

7

Kapitalisatiebon

129

4.1 Definitie 4.2 Werking

129 129

Schatkistcertificaten

130

5.1 Definitie 5.2 Werking 5.3 Het houderschap van schatkistcertificaten

130 130 131

De verzekeringsbon

132

6.1 Definitie 6.2 Kenmerken

132 132

Staatsbons

133

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

137

1

De kredietkaart

139

1.1 Definitie 1.2 Werking

139 139

Kredietlijn op de zichtrekening

142

2.1 Definitie 2.2 Werking

142 142

Consumentenkrediet

142

3.1 Definitie 3.2 Soorten 3.2.1 Verkoop op afbetaling 3.2.2 Lening op afbetaling = krediet op afbetaling 3.2.3 Kredietopeningen 3.3 Bescherming van de consument 3.3.1 De reclame 3.3.2 Leuren met kredietovereenkomsten 3.3.3 Het onderzoek van je kredietaanvraag 3.3.4 Het sluiten van de overeenkomst 3.3.5 De bedenktijd 3.3.6 De bescherming van het privéleven 3.3.7 Controle 3.4 De afbetaling van het consumentenkrediet

142 143 143 143 143 144 144 144 144 144 145 145 145 145

Hypothecaire leningen

148

4.1 Definitie 4.2 De aflossingsvormen 4.2.1 Woonkrediet terugbetaalbaar via constante mensualiteiten (maandelijkse vaste afbetalingen) 4.2.2 Woonkrediet terugbetaalbaar via vaste kapitaalaflossingen 4.2.3 Vergelijking tussen beide aflossingsvormen 4.2.4 Accordeonlening 4.3 De kosten en voorwaarden 4.4 Vervroegde aflossing van hypothecaire leningen 4.5 Herfinanciering van hypothecaire leningen

148 148

2

3

4

148 149 150 150 150 152 152

11

Inhoud

4.6 De woonbonus in het Vlaams Gewest 4.7 Voorbeelden van woonkredieten

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

159

1

Kaskrediet, straight loan en voorschotten op factuur

161

1.1 Kaskrediet 1.2 Straight loan 1.3 Factuur als kredietinstrument

161 162 162

Factoring

162

2.1 Definitie 2.2 De kostprijs 2.2.1 Het factoringrecht of factorloon: de kostenfactor voor de dienstverlening vanwege de factor 2.2.2 De interesten 2.3 Services 2.3.1 Debiteurenadministratie 2.3.2 Debiteurenopvolging 2.3.3 100 % risicodekking 2.3.4 Financiering 2.4 Exportfactoring

162 163

Leasing

165

3.1 Financiële leasing 3.1.1 Mogelijkheden na de leaseperiode 3.1.2 Voordelen van financiële leasing 3.2 Operationele leasing (renting) 3.2.1 Mogelijkheden na de leaseperiode 3.2.2 Voordelen van operationele leasing (renting) 3.2.3 Gevolg 3.3 Sale and lease back/sale and rent back

165 166 166 166 167 167 167 167

4

Investeringskrediet

167

5

Bankgaranties

169

5.1 Definitie 5.2 Belang van de bankgaranties

169 169

6

Crowdfunding

170

7

Win-winlening

172

8

Vriendenaandeel 172

2

3

12

153 156

163 163 163 163 164 164 164 164

Inhoud

Deel III Beleggings­instrumenten

173

Hoofdstuk 9 Obligaties

175

1

Kenmerken en risico’s

177

1.1 Kenmerken 1.1.1 Definitie 1.1.2 Uitgifte 1.1.2.1 Binnenlandse obligaties 1.1.2.2 Buitenlandse obligaties 1.1.2.3 Euro-obligaties (‘Eurobonds’) 1.1.3 Emissieprijs van een obligatie 1.1.4 Waarborgen ten voordele van de obligatiehouders 1.1.5 Looptijd en terugbetalingsprijs 1.2 Risico’s 1.2.1 De kwaliteit van de emittent of debiteurenrisico 1.2.2 De secundaire markt en het liquiditeitsrisico 1.2.3 Het renterisico 1.2.4 Beleggingsstrategie 1.2.5 Het wisselkoersrisico

177 177 178 179 179 179 184 184 185 186 186 190 191 194 194

Soorten obligaties

195

2.1 Volgens de aard van de rentevergoeding 2.1.1 Obligaties met vaste rentevoet: de vastrentende obligaties 2.1.2 Obligaties met variabele rentevoet 2.1.3 Step-up- en scharnierleningen 2.1.4 Nulcouponobligaties 2.2 Hybride obligatieleningen 2.2.1 Converteerbare bedrijfsobligaties (‘Convertibles’) 2.2.2 Obligaties met warrant 2.2.3 Omgekeerd converteerbare ‘obligaties’ (‘reverse convertibles’) 2.3 Gestructureerde obligaties

195 195 195 196 196 196 196 197 198 199

Terugbetalingswijzen van obligaties

199

3.1 3.2 3.3 3.4

199 199 200 200

2

3

4 5

Obligaties met terugbetaling op eindvervaldag Obligaties met mogelijke terugbetaling op een tussentijdse vervaldag Obligaties met aflossingsplan Terugkoop van obligaties op de beurs

Overheidsobligaties

200

4.1 Lineaire obligaties (OLO’s)

200

Rendement van een obligatie

207

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

207 207 207 208 209

Couponrendement Koersrendement Actuarieel rendement Brutorente tegenover nettorente Kosten en taksen in België op obligaties

13

Inhoud

Hoofdstuk 10 Aandelen

213

1

De vorm

215

1.1 Aandelen aan toonder 1.2 Aandelen op naam

215 216

Soorten aandelen

216

2.1 Volgestorte en niet-volgestorte aandelen 2.2 Preferente of bevoorrechte aandelen 2.3 Oprichtersaandelen

216 217 217

3

De creatie van nieuwe aandelen bij een beursgang

217

4

De creatie van bijkomende aandelen bij een kapitaalverhoging

219

5

Winstuitkering

220

5.1 Dividend 5.2 Een alternatieve vorm van winstuitkering: stockdividend en keuzedividend

220 221

6

Stock-split

222

7

Rechten van een aandeelhouder

223

8

Waardemeters voor aandelen

225

8.1 8.2 8.3 8.4 8.5

De koers Dividendrendement Koers-winstverhouding De return Boekwaarde en intrinsieke waarde van een aandeel

225 227 228 229 230

Beleggingsoverwegingen voor de particuliere beleggers

231

9.1 Beleggingsstrategie naargelang de grootte van de bedrijven 9.1.1 Blue chips 9.1.2 Small caps 9.2 Beleggingsstrategie naargelang de sector 9.2.1 Cyclische aandelen 9.2.2 Rentegevoelige aandelen 9.2.3 Groeiaandelen 9.2.4 Defensieve aandelen

231 231 231 231 231 231 231 232

Fiscaliteit en kosten van aandelen

232

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

235

1

Kenmerken van beleggingsfondsen

237

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Inleiding Omschrijving Inventariswaarde Liquiditeit, kosten en taksen Informatie voor de belegger

237 237 237 238 238

Aard en soorten beleggingsfondsen

239

2.1 Instellingen voor collectieve beleggingen 2.1.1 Beveks

239 239

2

9

10

2

14

Inhoud

2.1.2 Bevaks 240 2.2 Soorten beleggingsfondsen 240 2.2.1 Obligatiefondsen 240 2.2.2 Thesauriefondsen 241 2.2.3 Aandelenfondsen 241 2.2.4 Vastgoedfondsen: van vastgoedbevaks naar gereglementeerde vastgoedvennootschappen (GVV) 241 2.2.5 Gemengde fondsen 242 2.2.6 Dakfondsen of paraplufondsen 242 2.3 Fondsen met (gedeeltelijke) kapitaalbescherming 242 2.4 Duurzame fondsen 243

3

Prestaties van beleggingsfondsen

244

4

‘Exchange traded funds’ (trackers)

246

5

Collectieve en individuele pensioenbeleggingen

247

5.1 Groepsverzekeringen en bedrijfspensioenfondsen 5.2 De derde pensioenpijler: individueel pensioensparen 5.2.1 Het wettelijk pensioensparen 5.2.2 Financieel langetermijnsparen

247 248 248 249

Beleggingsfondsen en fiscaliteit

250

6

Deel IV De beurs

253

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

255

1

Wat is een beurs?

257

2

Aandelenbeurzen en hun nut

257

3

Euronext

258

3.1 De bewogen geschiedenis van Euronext 3.2 Organisatie en controle van de beurs

258 261

De deelmarkten van de Brusselse beurs

262

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6

262 262 264 264 265 266

4

5

De configuratie van de gereglementeerde Brusselse effectenbeurs De configuratie van de niet-gereglementeerde markt op de Brusselse beurs Criteria om op de continumarkt genoteerd te worden Euronext verhandelingsuren Beursorders op Euronext Delisting

Buitenlandse beurzen

267

5.1 NYSE 5.2 Nasdaq 5.2.1 Wat is Nasdaq?

5.2.2 De werking van Nasdaq 5.2.3 Concurrentie tussen de beurzen 5.3 Andere Europese beurzen: fusies en samenwerkingen

267 267 267 267 268 268

15

Inhoud

6

Controle op de beurzen

269

6.1 6.2 6.3 6.4

269 270 271 271

De tussenpersonen en de Europese richtlijnen Controle op Euronext Brussel Controle op de andere Euronext-beurzen Controle op de Amerikaanse beurs

Hoofdstuk 13 Beursindexen

273

1

Wat is het nut van een beursindex?

275

2

De samenstelling van een beursindex

275

3

Indexen van NYSE Euronext

275

3.1 Bel-20 3.2 De berekening van de Bel-20 3.3 Andere NYSE Euronext-indexen

275 279 282

Andere indexen

283

4.1 Europese indexen 4.2 Niet-Europese indexen 4.3 MSCI world-index

283 283 285

De bull en de bear markt

285

4

5

Bijlagen

16

287

1

Gevolgen van het GTM voor de bank inzake beslissingsprocessen onder haar toezicht

289

2

Europese architectuur van het prudentieel toezicht

290

3

Standard & Poor’s rating schema

291

Bibliografie

293

Register

297

Deel I Wetgevend en institioneel kader

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Dit deel bespreekt de wetgevende achtergrond van de financiële sector. Hoe heeft het bank- en beurswezen zich in de loop van de eeuwen ontwikkeld? Welke rol hebben de banken gespeeld binnen de economie? Hoe verhouden de banken zich tot de andere spelers op de financiële markten? Wie controleert de financiële instellingen en welke rol speelt Europa in dit geheel? Voelt onze economie de gevolgen van de euro- en de kredietcrisis nog altijd? Welke impact heeft de coronacrisis op ons financiële leven?

Daarbij gaat veel aandacht uit naar actuele ontwikkelingen in de bankensector en de gevolgen van de wetgevende en macro-economische ontwikkelingen.

18

Hoofdstuk 1 Enkele mijlpalen in de geschiedenis van het bank- en beurswezen

Hoofdstuk 1 Enkele mijlpalen in de geschiedenis van het bank- en beurswezen

In de loop van de geschiedenis zijn er altijd tussenpersonen geweest tussen de partijen die een geldtekort hadden en de partijen die geld ter beschikking hadden.

1

De oudheid

Meer dan 3000 jaar voor Christus is het bankbedrijf in Mesopotamië en Babylonië vooral religieus getint. De priesters in de tempel ontvangen giften van mensen die de bescherming van de goden willen afkopen. Zij verzamelen enorme middelen door de opstapeling van kleine giften (graan, vee …) die ze verder uitlenen aan handelaars en landbouwers. Die transacties worden geregistreerd op kleitabletten.

Het oude Griekenland is de bakermat van de belangrijkste ontwikkelingen in het bank­bedrijf. Tot in de 5de eeuw voor Christus slaat elke Griekse handelsstad haar eigen munt. Door de bloei van de handel worden de obool en de drachme aangemunt. Het worden de munten van heel het Middellandse zeebekken.

Handelaars vestigen zich als bankiers die deposito’s ontvangen waarmee ze dan verder leningen kunnen verstrekken. Ook wordt dan al een efficiënt betaalsysteem ontwikkeld dat in verscheidene steden gebruikt kan worden, te vergelijken met de overschrijving van nu. Zo’n transactie veronderstelt dat voor iedere cliënt de boekhouding stipt wordt bijgehouden.

In de 4de eeuw voor Christus stichten de Griekse stadstaten de eerste openbare banken die de overheidsfondsen beheren, de ontvangsten innen en de uitgaven betalen.

De Romeinen zijn meer een volk van landbouwers dan van handelaars. Daardoor is er aanvankelijk weinig belangstelling voor bankzaken. Door hun militaire veroveringen ontstaat er echter meer ruilverkeer en rijzen er problemen bij de uitwisseling van munten, het innen van belastingen en de verzorging van de legers te velde.

Op dat ogenblik ontstaan naar Grieks voorbeeld privébankiers en openbare banken. De activiteit van de privébankiers is vooral op de interne markt afgestemd. De openbare banken zijn verspreid over de provincies, maar beschikken over een centrale kas in Rome. Hun taak bestaat in de inning van de belastingen, de uitgifte van geld en het toezicht op de wisselkoersen.

De inbreng van de Romeinen bestaat vooral in de solide juridische basis voor deposito’s, leningen en financiële transacties.

2

De middeleeuwen

2.1

Het bankwezen

Na de val van het Romeinse Rijk en het ontstaan van het West- en Oost-Romeinse Rijk, zien we een verschillende evolutie: in Byzantium nemen de banken een hoge vlucht, maar in het westen ontstaat een feodale samenleving. In die feodale samenleving is er weinig behoefte aan krediet. De middeleeuwse munten zijn erg verschillend van aard, maar worden alle gekenmerkt door bimetallisme.

Elke munt wordt gedekt door twee metalen: zilver en goud.

De grote verscheidenheid van munten veroorzaakt heel wat problemen voor de geldwisselaars die de stukken telkens met elkaar moeten vergelijken. De geldwisselaars ontvangen deposito’s en schrijven bedragen over tussen rekeningen van hun klanten. Voor betalingen die contant gebeuren, moeten die

21

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

eerste echte bankiers de wisselkoers tussen de verschillende landen bepalen. Naast de geldwisselfunctie beoefenen zij ook deposito- en girofuncties.

In die periode is trouwens het woord bank ontstaan. Het is afkomstig van het Italiaanse ‘banco’: een houten bank waarop de toenmalige geldwisselaars hun activiteiten uitoefenden.

Na het verval in de vroege middeleeuwen herneemt het bankwezen dankzij de kruistochten. De Tempelorde, een religieuze en militaire orde die in 1119 in Jeruzalem wordt opgericht om de pelgrims te beschermen, verwerft veel rijkdom. De tempeliers vestigen zich overal in Europa en ze beginnen zich bezig te houden met geld- en bankzaken.

2.2

Het beurswezen

Het verhaal van de beurs begint in de late middeleeuwen in de Noord-Italiaanse steden, de grote financiële centra van die tijd. Daar ontstaan onder andere de vennootschap, de dubbele boekhouding en de wisselbrief. Dat is een schuldbekentenis waarbij bv. een Italiaanse handelaar zich ertoe verbindt op een afgesproken datum het verschuldigde bedrag te betalen aan een handelaar uit Antwerpen.

Wisselbrieven worden kredietinstrumenten die verhandeld worden. Het is het eerste voorbeeld van de handel in ‘papier’.

De Italianen brengen hun ‘knowhow’ naar Brugge, dat in de 14de en de eerste helft van de 15de eeuw het grote Europese handelscentrum is. Ze ontmoeten er de vertegenwoordigers van de Duitse Hanzesteden. Zo ontstaat een bloeiende ruilhandel. De Italiaanse kooplui bouwen hun gildenhuizen rond het ‘beurs’plein in Brugge. Kooplieden ontmoeten elkaar in herbergen en de waard speelt ook dikwijls de rol van makelaar.

3

De renaissance

Vooral de uitvinding van de boekdrukkunst speelt een belangrijke rol voor de verdere opkomst van het bankwezen. De openbare banken komen weer op; zij zorgen voor de financiering van de steden via de uitgifte van leningen.

Ook vestigen zich banken die gespecialiseerd zijn in het verstrekken van leningen aan de armen.

Privébanken verspreiden zich ook steeds meer met als klanten zowel privépersonen als handelaars, industriëlen en de overheid.

Antwerpen neemt in de 16de eeuw de rol van Brugge over als belangrijk handelscentrum. In 1531 bouwt de stad een ontmoetingsplaats voor kooplieden, de eerste echte ‘beurs’, zijnde een ontmoetingsplaats voor handelaars. Er wordt gewerkt met echte reglementen, openingsuren ... Niet alleen goederen maar ook wissels en vennootschapsaandelen worden verhandeld. Het financiële apparaat wordt verder verfijnd, onder meer door de uitvinding van het disconto (handel in niet-vervallen wisselbrieven) en de endossering (eigendomsoverdracht via vermelding op de rugzijde). Voor de eerste keer wordt nu ook het verschil duidelijk gemaakt tussen de banken en de financiële markten.

Ook ontstaan de eerste bankbiljetten in de westerse wereld.

22

Hoofdstuk 1 Enkele mijlpalen in de geschiedenis van het bank- en beurswezen

4

De moderne tijden

Een verdere stap vooruit was de opkomst van uitgifte-instellingen die de uitgifte van bankbiljetten monopoliseren (de latere centrale banken). Naast de gemengde banken of handelsbanken kennen zakenbanken een snelle groei. Ook spaarkassen zien het levenslicht.

Door de verdere industrialisatie stijgt het aantal financiële transacties. Vooral de betaalmiddelen kennen een verdere evolutie (overschrijvingen, cheques, domiciliëringen ...). Door de ontwikkeling van de economie is er nood aan centrale banken die het monopolie van de bankbiljetten overnemen en die een overkoepeling vormen van alle soorten kredietinstellingen. Door de Europese Monetaire Unie wordt de taak van de centrale banken nu voor een groot deel Europees uitgeoefend door de Europese Centrale Bank.

De informatisering van onze samenleving leidt tot een nog verdere evolutie in het bank- en beurswezen en het betaalverkeer. De automatisering van het betaalverkeer is de enige uitweg om de werkingskosten van de financiële instellingen in de hand te houden. Zo kan het repetitieve werk door elektronische gegevensverwerking worden vervangen.

1 Vanwaar komt het woord beurs’?

2 Waarom gingen de tempeliers zich met bankzaken bezighouden?

5

En de toekomst?

Geld blijft meer dan ooit belangrijk. Maar de digitale ontwikkelingen in het betaalverkeer zijn de laatste jaren revolutionair toegenomen. Digitale betalingen via de smartphone, online shopping, de ontwikkeling van allerlei betaalapps ... Digitaal geld wordt meer en meer gebruikt. Cryptocurrency is niet meer uit het nieuws weg te slaan.

Cryptocurrency is een algemene Engelse term en betekent cryptogeld. De term bestaat uit twee delen: crypto en currency. Crypto verwijst naar het feit dat deze vorm van digitaal geld gebaseerd is op cryptografie (onkraakbare versleutelingssystemen) en wiskundige algoritmes voor het verwezenlijken van een betalingsnetwerk. Het is een gedecentraliseerd betalingsnetwerk doordat het gebaseerd is op directe transacties tussen partijen zonder tussenkomst van een andere derde partij zoals een centrale bank. Er is dus geen derde partij meer nodig voor het bijhouden en controleren van de transacties in het grootboek van het netwerk. Dit grootboek bestaat uit één transactieblokketen van alle uitgevoerde transacties, de zogenaamde blockchain. Het meest bekende voorbeeld van cryptogeld is de Bitcoin.

Dankzij nieuwe fintech-toepassingen en de introductie van de Bitcoindebetkaart, de Bitcoin­ portemonnee ... wordt het in de nabije toekomst steeds eenvoudiger om met dit digitaal geld te betalen. De toekomst zal uitwijzen hoe de overheden en de centrale banken zullen inspelen op het introduceren van nieuwe digitale betaalsystemen.

Meer informatie vind je in ‘Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en ondernemingen: Betalingstechnieken’.

Test je kennis over het onderwerp ‘crypto’ via https://www.wikifin.be/nl/quiz-crypto.

23

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiËle landschap

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

1

De rol van de banken in de economie

1.1

Basisactiviteiten

De wet van 22 maart 1993 op het statuut en het toezicht van de kredietinstellingen gaf een definitie van het begrip kredietinstelling. We merken hierbij op dat het begrip kredietinstelling zowel de banken als de spaarbanken inhoudt. Daarop gaan we later nog verder in (zie het hoofdstuk ‘Belangrijkste spelers op de financiële markten in België’). De wet van 22 maart 1993 is ondertussen volledig vervangen door de bankenwet van 25 april 2014 (zie het punt 3.3 ‘De huidige bankenwet’ in dit hoofdstuk), maar deze definitie geeft nog altijd de essentie van een kredietinstelling weer.

Onder kredietinstelling verstaan we een Belgische of buitenlandse onderneming, waarvan de werkzaamheden bestaan in het van het publiek in ontvangst nemen van gelddeposito’s (zichtrekeningen, spaarrekeningen …) of van andere terugbetaalbare gelden (kasbons …) en het verlenen van kredieten voor eigen rekening.

Traditioneel vervult het bankwezen in een economie drie kernfuncties: 1 Intermediatiefunctie. De banken zorgen ervoor dat de spaargelden van bv. de gezinnen (surplus­ sectoren) terechtkomen bij bv. gezinnen die een lening willen afsluiten (deficitsectoren). Een onderneming die bv. geld nodig heeft, weet meestal goed waarvoor en hoe zij dat geld zal besteden.

De potentiële kredietverstrekkers, alias de spaarders en beleggers, zijn daarvan echter heel wat minder goed op de hoogte en blijven in het ongewisse over de ware bedoelingen en de ware aard van de geldvrager. De bank vervult hierbij een rol van kredietbemiddelaar. Zij heeft een comparatief voordeel omdat ze gespecialiseerd is, maar vooral omdat ze over meer informatie beschikt. De banken kennen de markt van de vragende partij naar geld en zij kunnen de markt van de aanbiedende partij lokken met interessante voorwaarden. Daarbij dragen de banken het debiteurenrisico. Dat is het risico dat de ontlener het geleende geld niet meer kan terugbetalen. Banken vervullen ook de rol van geldschepper. Zij weten uit ervaring dat niet alle klanten het geld op hun rekening tegelijkertijd opvragen. Daardoor kunnen zij een groot deel van de deposito’s die zij van de klanten ontvangen weer verder uitlenen. Zo komt er meer geld in omloop. Daarbij loopt de bank natuurlijk wel het liquiditeitsrisico. Elke bank moet altijd in staat zijn de ingezamelde deposito’s terug te betalen en wordt daarop ook gecontroleerd door de Centrale Bank. Zij moet ervoor zorgen dat zij niet voor plotse tekorten komt te staan, zodat ze zelf dan elders geld moet lenen. Ondanks de intermediatiefunctie van het bankwezen ontwikkelde zich enkele decennia geleden een tendens van desintermediatie. Crowdfunding (zie later) is een vorm van desintermediatie waarbij een belegger rechtstreeks geld kan lenen aan een debiteur, die daarmee nieuwe projecten kan opstarten. Banken zorgen onder andere wel mee voor de platformen.

2 Transformatiefunctie. De bank helpt haar cliënten bij het overbruggen van tijd en ruimte en neemt daarbij een aantal risico’s van de cliënten over. Het klassieke voorbeeld is de rol van tussenpersoon die een bank speelt tussen een gezin dat geld voor een korte termijn wil opzijzetten en een gezin dat een langetermijnlening nodig heeft om een woonhuis te kunnen bouwen. Dat wordt ook vaak termijn- of looptijdtransformatie genoemd. Daardoor zijn de financiële instellingen blootgesteld aan een renterisico. Ze kunnen de rentevoet die ze vragen aan de ontlener niet telkens aanpassen wanneer de rentevoet op de markt wijzigt. Ook kunnen ze vele kleine bedragen verzamelen en die transformeren in grote bedragen. Dat noemen we schaal- of omvangtransformatie. Ook kunnen de banken een wisselrisico lopen als ze geldbedragen die België in euro gestort worden, gaan gebruiken om kredieten in een andere munt toe te kennen. Het wisselrisico is dan het risico

27

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

van waardeveranderingen van munten door een gewijzigde wisselkoers. De bankiers proberen zich zo goed mogelijk in te dekken tegen al die risico’s.

WELKE RISICO’S KUNNEN BANKEN NOG LOPEN? Een bijkomend risico dat een bank nog kan lopen is het reputatierisico.

KBC is in 2025 twee keer negatief in beeld gekomen, wat haar reputatie niet ten goede zou kunnen komen. De eerste keer in mei 2025 nadat de persoonsgegevens van 5 000 klanten op straat zijn beland na een datalek. Een gelijkaardig feit deed zich nog eens voor in augustus 2025.

Duizenden klanten van KBC bleken informatie te hebben ontvangen die eigenlijk bestemd was voor andere klanten.

De reputatieschade die een bank kan lopen door zulke fouten valt niet te onderschatten. Bovendien kunnen de toezichthouders een bank op de vingers tikken of zelfs boetes opleggen. Gedupeerde klanten kunnen ook eventueel een schadeclaim indienen.

Bron: De Tijd, 25 mei 2025

3 Activeren van het betaalverkeer. Efficiënte betaalsystemen leveren een niet te onderschatten bijdrage aan de economische groei van een land. Het binnenlandse betaalverkeer verloopt voor een belangrijk deel via girale en elektronische kanalen, die de financiële instellingen organiseren. Door de oprichting van de eurozone en de toenemende stijging van de internationale handelstransacties nemen internationale geldtrans­acties nog toe. De Europese wetgeving zorgt ervoor dat de wetgevingen van de euro­landen steeds meer op elkaar afgestemd raken.

Vroeger verleenden de meeste banken de diensten voor het activeren van het betaal­verkeer gratis en werd de kostprijs gecompenseerd door andere activiteiten. Tegenwoordig tariferen de kredietinstellingen die diensten, vergelijkbaar met de commissies van makelaars.

1.2

Marktverruimende activiteiten

Naast deze traditionele kernfuncties zijn de banken, de laatste decennia – vooral onder druk van de (wereldwijde) concurrentie (met als gevolg dalende inkomsten) – op zoek gegaan naar extra inkomsten, zoals het op zich nemen van de taak van adviseur van vermogensbeheer en fiscaal en beleggingsadvies. Ook gaan banken meer optreden als tussenpersoon, bijvoorbeeld als adviseur bij ingewikkelde kapitaaloperaties of bij fusies en herstructurering van vennootschappen. Hiervoor ontvangt de bank een commissieloon.

Daarnaast handelen de banken ook in eigen naam op de financiële markten. Een deel van de ontvangen deposito’s wordt belegd in allerlei effecten (aandelen, obligaties ...) en in vreemde munten. De waarde van die effecten is niet stabiel op de markt. Via diversificatie kan de bank dit marktrisico spreiden.

Ook de verkoop en het beheer van gemeenschappelijke beleggingsfondsen neemt een steeds grotere plaats in de bankactiviteiten in.

Ten slotte houden de banken zich de laatste decennia ook bezig met de verkoop van verzekerings­­producten.

Na de recente bankencrisissen gingen weer stemmen op om de banken opnieuw meer de basistaken te laten uitvoeren, nl. depositowerving en kredietverlening en zich minder bezig te houden met risicovolle activiteiten (zie ook ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

De banksector speelt een belangrijke economische rol binnen de Belgische economie. Heb je een idee hoeveel balanstotaal er door de in België gevestigde banken wordt gerealiseerd en aan hoeveel mensen

28

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

de banksector werk verschaft? Wat is volgens jou het procentuele belang van de financiële sector in de Belgische economie? Vergelijk dit eens met onze buurlanden.

Ga eens kijken naar een bankbalans. Waarin verschilt die van een balans van een andere onderneming?

Die gegevens vind je in het digitale lesmateriaal.

1 Banken nemen een aantal taken binnen de samenleving op zich en houden de economie mee draaiend. Zijn zij dan weldoeners of maken zij ook winst en hoe komen zij aan die winst?

2 We kennen allemaal de grootbanken, maar zoek eens een paar voorbeelden van kleinere kredietinstellingen.

3 Tijdens de kredietcrisis van 2008 (zie het hoofdstuk ‘De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’, punt 1.1 en 1.2), kwamen een aantal Belgische banken in de problemen naar aanleiding van de kredietcrisis en de daaropvolgende eurocrisis. De overheid moest verscheidene keren tussenkomen om deze banken financieel te helpen. Waarom laten overheden, net zoals bij andere privébedrijven, een bank niet gewoon haar eigen problemen oplossen en eventueel failliet gaan? Sinds enkele jaren zette Europa de stap naar een nieuw microprudentieel toezichtskader met o.a. het gemeenschappelijke afwikkelingsmechanisme. Mag een noodlijdende bank dan nog worden geholpen met belastinggeld?

2

Oprichtingsvoorwaarden voor een kredietinstelling

Omdat er een vrij dienstenverkeer is binnen de eurozone, moet onze bankwetgeving aangepast zijn aan de Europese wetgeving. Ook zijn kredietinstellingen dikwijls lid van een groep; die groepsstructuur moet een passend toezicht door Europa mogelijk maken. Later gaan we dieper in op de Europese context.

Sinds de wet van 22 maart 1993, die een vertaling was van verscheidene Europese bankrichtlijnen en ondertussen verschillende keren is aangepast en uitgebreid, gelden onder andere volgende voorwaarden.

Kredietinstellingen (KI) kunnen alleen worden opgericht in de vorm van een handels­vennootschap.

Iedere kredietinstelling naar Belgisch recht moet vooraf een vergunning verkrijgen van de Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) (zie het punt 4.2.2 ‘De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA)’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’), als ze in België werkzaam­heden wil uitoefenen. Zonder die vergunning kan een bank niet starten. Met de vergunning kan een kredietinstelling dan in de hele Europese Unie haar diensten aanbieden.

Elke bank moet uiteraard ook voldoen aan de codes die worden opgelegd aan andere beurs- of niet-beursgenoteerde ondernemingen. Zo moeten banken ook voldoen aan de zogenaamde Code Deugdelijk Bestuur, ook wel ‘Coporate Governance Code’ of Code Daems (vroeger de Code Lippens) genoemd. Voor niet-beursgenoteerde ondernemingen is er ook een Corporate Governance Code, de zogenaamde Code Buysse. Uiteraard heeft elke bank ook een dienst Compliance die erover waakt dat de bank de interne en externe regels waarbinnen ze opereert, respecteert.

De Wet van 22 maart 1993 betreffende het statuut van en het toezicht op kredietinstellingen was gedurende meer dan 20 jaar de basis van het Belgisch publiek bankrecht. Deze wet was gedurende

29

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

deze periode voldoende om te beantwoorden aan de steeds internationaler en complexer geworden bankactiviteit. Nu, meer dan twintig jaar en een financiële crisis later, beheerst het Europees recht meer dan ooit de Belgische wetgeving. Een vloedgolf aan nieuwe Europese regelgevingen leidde tot een grondige herwerking van de Belgische wetgeving. De nieuwe Belgische bankenwet van 25 april 2014 biedt een antwoord op de recente Europese Richtlijnen en Verordeningen en gaat in sommige opzichten nog verder dan de regels die Europa oplegt.

BANKAVONTUUR OPTIMA GEEN SUCCES De Gentse financieel planner Optima verwierf eind 2011 het bankstatuut door de overname van Ethias Bank. Het bankavontuur werd geen succes. Optima werd geconfronteerd met de steeds strenger wordende bancaire regelgeving en slaagde er niet in de bankactiviteiten voldoende rendabel te maken. Onder druk van de Nationale Bank, de toezichthouder op de banken, besloot Optima in 2014 terug afstand te doen van zijn bankstatuut en het statuut van beursvennootschap aan te vragen.

Optima vroeg op 7 juni 2016 het faillissement aan, nadat de NBB haar vergunning had ingetrokken.

Optima was gelukkig een relatief kleine bank die zichzelf zoals reeds vermeld al aan het ontmantelen was. Daardoor waren er ‘slechts’ 8 000 rekeninghouders getroffen door het faillissement. Zij konden voor alle spaargelden op zicht- en termijnrekeningen en ten belope van 100 000 EUR beroep doen op het beschermings- of garantiefonds. Enkele tientallen klanten hadden meer dan 100 000 EUR op hun rekeningen. Zij konden voor 100 000 EUR een schuldvordering indienen bij het garantiefonds en voor het resterende bedrag een schuld­vordering hebben op de curatoren die het faillissement afhandelden (zie ook het punt 3.6 ‘Een verscherpt toezicht op de financiële instellingen’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

Er werd m.b.t. de Optima-affaire ook een parlementaire onderzoekscommissie opgericht. De curatoren van de failliete Gentse bank Optima hebben het Garantiefonds van de federale overheid in 2025 nog eens 13 miljoen EUR kunnen terugbetalen, bovenop een eerder voorschot van 37,5 miljoen EUR. Ondertussen zijn de curatoren nog altijd bezig met de vereffening van Optima. Ze konden al 44,6 miljoen EUR uitbetalen. Het geld ging deels naar de onkosten voor het afhandelen van het faillissement, maar vooral naar enkele schuldeisers. Veruit het grootste bedrag (37,5 mil­joen EUR) ging naar het Garantiefonds voor financiële diensten als voorschot op het tegoed van het fonds dat de gedupeerde klanten van de bank ruim 50 miljoen EUR uitkeerde. De curatoren van de failliete Gentse bank Optima hebben het Garantiefonds van de federale overheid in 2025 nog eens 13 miljoen EUR kunnen terugbetalen, bovenop een eerder voorschot van 37,5 miljoen EUR. De Gentse raad­kamer heeft ondertussen beslist dat Jeroen Piqueur, de voormalige topman van de failliete bank Optima, en een aantal mensen uit zijn omgeving voor de correctionele rechtbank moet verschijnen. De beschuldigingen zijn onder andere het wegsluizen van geld uit de bank via buitenlandse structuren naar Luxemburg, Zwitserland..., het toekennen van bijzonder hoge vergoedingen voor consultancy­opdrachten, valsheid in geschriften, witwaspraktijken... Het is wachten op de volledige afwikkeling van het dossier om de eindafrekening op te maken. Daarvoor moet ook nog de horde van het steeds weer uitgestelde strafproces genomen worden. Optima Bank is een van de beklaagden in die strafzaak.

Wat wordt Optima allemaal verweten? Bekijk het in het digitale lesmateriaal.

NewB was jarenlang een bank in wording. Met welke problemen had deze coöperatieve bank al te kampen? Meer informatie over de ontwikkeling van NewB vind je in het digitale lesmateriaal.

30

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

3

Belangrijkste evoluties in de Belgische bankreglementering

3.1

Voor 1935

Vóór de jaren ’30 was er geen specifieke reglementering voor de banken en spaarkassen. Als ‘gemengde banken’ konden banken en spaarkassen in die tijd zonder enige wettelijke beperking deelnemingen verwerven in het kapitaal van ondernemingen, zowel in finan­ciële als niet-financiële ondernemingen.

In 1929 begon een wereldwijde economische crisis. Die veroorzaakte belangrijke waardeverminderingen op de deelnemingen die banken hadden in het kapitaal van ondernemingen en op de toegestane kredieten. Die waardeverminderingen hadden onvermijdelijk zware solvabiliteits- en liquiditeitsmoeilijkheden voor de betrokken instellingen tot gevolg. Daardoor waren sommige instellingen niet meer in staat alle opgevraagde tegoeden op rekeningen van klanten terug te betalen.

De wetgever besliste toen op te treden om dergelijke problemen te vermijden. In de nasleep van de economische crisis van de jaren ’30 is toen ook de Bankcommissie opgericht. Sinds de oprichting van de Beurscommissie heeft de wetgever dit controlerend orgaan een aantal keren gewijzigd, zowel wat betreft haar bevoegdheden als haar benaming. Hieronder vind je een overzicht: − 1990: Commissie voor Bank- en Financiewezen; − 2004: Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen (CBFA); − 2011: Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA); − 2013/2014: oprichting van de Europese Bankenunie; − wet van 25 april 2014 over het statuut van en het toezicht op de kredietinstellingen en beurs­vennootschappen.

3.2

Splitsing van de gemengde banken

Door de economische crisis van de jaren ’30 moesten de gemengde banken zich dus opsplitsen.

Zij hadden de volgende keuze: een depositobank worden en geen deelnemingen in industriële en handelsvennootschappen bezitten of een portefeuillemaatschappij (holding) oprichten die dergelijke deelnemingen wel mocht verwerven.

Het verbod van gemengde bank bleef van kracht, maar wetswijzigingen en afwijkingen hebben het oorspronkelijke absolute karakter ervan sterk genuanceerd. In de loop van de jaren zijn er steeds weer versoepelingen opgetreden voor het bezit van effecten door bankinstellingen. Vooral de wet van 22 maart 1993 op het statuut van en het toezicht op de kredietinstellingen betekende een enorme versoepeling. Deze wet voorzag in een aantal bepalingen over aandelenbezit door kredietinstellingen.

Na de bankencrisis gingen steeds meer stemmen op om banken weer op te splitsten in enerzijds depositobanken die typische bankverrichtingen uitvoeren en de holdings, die beleggingen voor eigen rekening doen. Deze splitsing is er niet gekomen, maar de nieuwe Bankenwet legt de ‘tradingactiviteiten’ van de banken wel sterk aan banden. Trading­activiteiten, zowel handel voor derden als handel om de eigen risico’s in te dekken, zullen in de toekomst nog wel mogen, maar de handelsportefeuille mag niet groter zijn dan 15 % van het totaal van de activa en de kapitaalvereisten voor die portefeuille moeten bovendien onder de 10 % blijven, anders komt er een bijzondere kapitaalheffing.

Alle posten samen mogen maximaal 45 % van het eigen vermogen bedragen.

31

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

3.3

De huidige Bankenwet

De Bankenwet van 25 april 2014 op het statuut van en het toezicht op kredietinstellingen vervangt de gelijknamige wet van 22 maart 1993, en werkt onze wetgeving bij in het licht van het nieuwe Europese kader (cf. het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme, zie ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’). Zij anticipeert daarenboven op het toekomstige kader door de principes over de afwikkeling van kredietinstellingen uiteen te zetten en door een principieel verbod van handelsactiviteiten voor eigen rekening in te voeren. De nieuwe regels zullen geleidelijk in werking treden, en voor het overgrote deel een Europese kalender volgen.

De bescherming van het spaargeld tot 100 000 EUR (zie het punt 3.3 ‘Belgisch garantiefonds’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’) blijft. Boven dat bedrag geldt een voorrecht voor de spaarder, waardoor hij bij problemen van een bank voorrang krijgt op andere schuldeisers.

Bovendien mogen bankinstellingen die deposito’s aantrekken of schuldinstrumenten uit­geven die gedekt zijn door de beschermingsregels van het Belgisch Garantiefonds (zie verder het punt 3.3 ‘Belgisch garantiefonds’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’), sinds 1 januari 2015, ook ter vrijwaring van het spaargeld, niet meer speculeren om er zelf beter van te worden. Dit verbod is vooral symbolisch belangrijk. De Belgische banken halen maar een heel klein deel van hun tradingactiviteiten uit pure speculatie. Banken mogen wel nog speculeren voor klanten als deze activiteiten dienen ter indekking van eigen risico’s en participaties en voor het liquiditeitsbeheer, maar er zijn limieten.

De bankenwet van 2014 voorziet bovendien dat personen die belast zijn met de effectieve leiding van een kredietinstelling natuurlijke personen zijn en dat de personen die belast zijn met de effectieve leiding de nodige tijd besteden aan de uitoefening van hun functies. Het aantal mandaten wordt beperkt.

Het eigen vermogen en de liquiditeit volgt de Europese regels.

De liquiditeit van de bankactiva moet voldoende zijn om een kredietinstelling in staat te stellen het hoofd te bieden aan stresssituaties. Deze regels werden al vastgelegd in 2010 (zie verder: stresstests).

De Bankenwet legt het wettelijk bestuursorgaan van elke kredietinstelling op om een herstelplan op te stellen dat rekening houdt met verschillende scenario’s. Als er moeilijkheden zijn moet de financiële positie snel worden hersteld, zonder negatieve gevolgen voor het financieel systeem. Er wordt bovendien een nieuw orgaan, ‘de afwikkelingsautoriteit’, opgericht, dat belast zal worden met de goedkeuring van een afwikkelingsplan voor elke kredietinstelling. De afwikkeling van kredietinstellingen zal dan moeten kunnen bij beslissing van de afwikkelingsautoriteiten (de inwerkingtreding van de omzettingsmaatregelen van Richtlijn ‘BRDD’ van de Europese Unie).

Ook het beloningsbeleid van bankiers is aangepakt. Instellingen die uitzonderlijke staatssteun hebben gekregen in het verleden mogen geen variabele vergoedingen uitkeren zolang niet alles is afgewikkeld.

De andere banken moeten deze sterk beperken.

Sinds de nieuwe bankenwet is het aantal bestuursmandaten dat iemand mag opnemen die in het bestuur van een bank wil zetelen, beperkt. Zoek op hoeveel mandaten er maximaal gecumuleerd mogen worden.

32

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

3.4

Hoe ver staat het met de EU-bankenwet?

Al sinds 2008 werkt Europa aan een striktere reglementering van de banken. De EU-banken­wet zou hiervan het sluitstuk moeten vormen. Hierin zou de scheiding tussen risico-activiteiten en dagelijkse activiteiten van banken centraal staan. De tekst is al verschillende keren afgezwakt en ondertussen heeft een aantal EU-landen, waaronder België, zelf al de bankenwet van 2014 geïmplementeerd.

Geen enkel land koos voor een strikte scheiding van de bankactiviteiten. (zie het punt 3.3 ‘De huidige bankenwet’ in dit hoofdstuk) Ook de bankensector zelf vindt het niet nodig om de ‘stabiele’ en sterke universele banken te splitsen.

Meer dan tien jaar later is de volledige implementatie van de EU-bankenwet nog altijd geen feit.

4

Belangrijkste evoluties in de Europese bankreglementering

4.1

Inleiding

De meeste banken beperken hun werkzaamheden niet tot de Belgische markt. Sinds de oprichting van de Europese Gemeenschap streefde men naar het vrijmaken van het goederen-, diensten- en kapitaalverkeer.

Die ambitieuze doelstellingen vergden natuurlijk aanpassingen van de interne wetgevingen, die op elkaar afgestemd moesten worden.

De eerste bankrichtlijn (1977) realiseert de harmonisering van de minimale toetredingsvoorwaarden. Waar men ook in de Europese Unie een kredietinstelling wil oprichten, overal gelden dezelfde toetredingsvoorwaarden.

De tweede bankrichtlijn (1989) omvat 2 delen. Het eerste deel van de tweede bankrichtlijn bevat harmonisatiebepalingen van nationale wetgevingen; het tweede deel bevat bepalingen inzake de vrije vestiging en vrije dienstverlening.

De tweede bankrichtlijn geeft uiting aan de gemeenschappelijke basisbeginselen in de financiële sector: − enige vergunning (waarbij een KI met één licentie binnen heel de Europese Unie kan werken), − home country control (de controle gebeurt door de controleautoriteit van het land van oorsprong), − minimale harmonisatie.

De wet van 22 maart 1993 heeft in de Belgische wetgeving de bepalingen van de Europese bankrichtlijn ingevoerd.

Sinds de derde bankrichtlijn (1993) zijn de mogelijkheden heel wat verruimd.

De laatste Europese Bankenrichtlijn (BBRD, Bank Recovery and Resolution Directive) is op 15 april 2014 goedgekeurd door het Europees Parlement. Begin 2015 moesten de 28 EU-lidstaten deze EUbankenwet geïmplementeerd hebben in hun eigen wetgeving (zie ook het punt 3.4 ‘Hoe ver staat het met de EU-bankenwet?’ in dit hoofdstuk en het punt 3.7 ‘Naar een Europees toezichtsniveau’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

De EU-landen hebben als reactie in sneltempo een bankenunie opgericht. Een van de resultaten van deze oprichting zal zijn dat banken ontmanteld kunnen worden, zonder dat dit effect zal hebben op

33

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

de financiële stabiliteit van de overheid. (zie ook gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme). Het volledig doorvoeren van de bankenwet zal zeker nog een tijd duren.

4.2

Enige vergunning

Wie in één lidstaat een vergunning heeft, is automatisch gerechtigd in alle andere lidstaten diensten te verstrekken, rechtstreeks of via een bedrijfskantoor. Die licentie vormt als het ware een Europees paspoort waardoor de betrokken kredietinstelling via een bijkantoor of binnen de vrije dienstverlening in een andere lidstaat kan gaan werken zonder daar een nieuwe vergunning te moeten aanvragen.

Ook tijdens de bedrijfsuitoefening blijft het toezicht op de activiteiten (ook grensoverschrijdende!) bij het land dat de vergunning verstrekt heeft. Dat veronderstelt een wederzijdse erkenning van elkaars controlerende autoriteit.

4.3

Home country control (HCC)

Het principe van de home country control vormt een hoeksteen van de liberalisatievoorschriften.

Dat vormt een belangrijke breuk met de traditie van het territorialiteitsbeginsel dat stelt dat elke lidstaat toezicht houdt op wat er zich op haar grondgebied afspeelt. Nu wordt elke bank aan hetzelfde toezichtregime onderworpen, ongeacht waar de verrichtingen gelokaliseerd zijn.

Een kredietinstelling van een lidstaat van de Europese Unie mag in België een bijkantoor vestigen, als de toezichthouder van het land van oorsprong daarmee instemt.

Als een Franse kredietinstelling van de Franse bankcommissie COB (la Commission des Opérations Bancaires) of een Nederlandse kredietinstelling van de Nederlandse financiële toezichthouder AFM (Autoriteit Financiële Markten) een vergunning krijgt, kunnen die instellingen binnen de hele Europese Unie opereren, zonder een nieuwe vergunning aan te vragen.

Het toezicht van de FSMA over het buitenlandse bijkantoor beperkt zich enkel tot de aspecten waarvoor zij nog bevoegd is (zie ook het punt 4.2.2 ‘De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA)’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

Sommige exclusieve bevoegdheden zijn nog voorbehouden aan het land waar de kredietinstelling haar diensten aanbiedt in het kader van de vrije dienstverlening (gastland): bv. de taalwetgeving van een land en eventuele extra depositogaranties bovenop de Europese afspraken (alle depositohouders in één land moeten op dezelfde wijze worden beschermd). Hier mag het land van ontvangst zelf initiatieven nemen.

Ook wordt een samenwerking tussen controleautoriteiten van het thuisland en het gastland opgelegd als bv. de liquiditeit van de kredietinstelling in het gedrang komt (mogelijk kan de bank dan worden verplicht periodiek verslag uit te brengen over haar activiteiten).

‘Euromondiale’ is een Ierse bank die tot nog toe alleen op de thuismarkt actief is. Zij houdt zich vooral bezig met ‘private banking’ en meer bepaald met beleggingsproducten voor particulieren. Door de overname van een aantal plaatselijke kleine banken heeft Euromondiale meer kapitaal ter beschikking gekregen en wil het buiten de Ierse grenzen opereren. Bij het bestu­deren van de markten van de eurozone, komt de Belgische markt natuurlijk ook aan de beurt.

34

Hoofdstuk 2 De bank binnen het financiële landschap

1 Kan deze bank in België beleggingsproducten verkopen?

2 Welke mogelijke juridische structuren kan Euromondiale concreet oprichten om de verkoop in ons land aan te pakken?

3 Wie controleert Euromondiale tijdens zijn bedrijfsuitoefening in België?

4 Welke maatregelen kunnen concreet worden ondernomen als Euromondiale de wetgeving niet respecteert?

5 Waarom noemt men de Europese banklicentie wel eens een mythe?

Welke buitenlandse banken zijn op de Belgische markt actief? En op welke manier: vanuit hun thuisland, via filialen ...? Meer informatie kun je vinden in het digitale lesmateriaal.

5

De interbankenmarkt

Hoe kunnen banken nu zelf op korte termijn aan geld geraken? Naast geld lenen bij de Europese Centrale Bank (ECB) kunnen zij ook bij elkaar lenen. De interbankenmarkt of de interbancaire markt is een markt waar banken aan elkaar geld kunnen lenen op korte termijn (voor één dag, één maand ...), tegen betaling van een rentevoet. De basisrentevoet op de interbankenmarkt is de Euribor (Euro Interbank Offered Rate). Die rentevoet is niet enkel de basisrente voor interbancaire deposito’s, maar wordt ook als referentierente gebruikt voor andere marktpartijen. Deze variabele rentevoet wordt berekend als een gemiddelde van de rentevoeten van een aantal banken in het Eurogebied.

De interbancaire markt wordt minder streng gecontroleerd dan bv. de markt waar de Belgische staat geld op korte termijn leent. In moeilijke tijden zoals tijdens de kredietcrisis of de eurocrisis ontstaat er soms wantrouwen waardoor de banken minder geneigd zijn om geld te lenen aan elkaar. Als banken niet weten hoeveel hun tegenpartij blootgesteld is aan risico’s zullen ze eerder geld lenen van de ECB dan van of aan elkaar.

Hoe worden die rentevoeten dan bepaald? Voor een deel bepalen banken die zelf door vraag en aanbod. De ECB speelt echter ook een belangrijke rol. De kortetermijnrente voor de euro (euro short-term rate – €STR) is bijvoorbeeld een referentierente die weergeeft hoeveel banken betalen als ze voor één dag (overnight) geld lenen zonder zekerheden te stellen. De €STR is gebaseerd op gegevens van grote banken in het eurogebied. Die €STR wordt berekend op basis van werkelijke geldmarkttransacties waarmee banken in het eurogebied eendaagse deposito’s aantrekken van financiële ondernemingen (banken en niet-banken). De gegevens zijn gebaseerd op de dagelijkse door de ECB verzamelde statistische rapportages over de geldmarkt, d.w.z. op geharmoniseerde statistieken over het eurogebied. De €STR vervangt de vroegere gewogen gemiddelde daggeldrente Eonia (euro overnight index average) en zal in de toekomst waarschijnlijk bij veel financiële contracten worden gebruikt.

Enkele jaren geleden kwam aan het licht dat bankiers van verschillende grote banken de Liborinterbankenrente (the London Interbank Offered rate: één van de belangrijkste rentetarieven ter wereld, naast de Euribor) hadden gemanipuleerd, om met voorkennis veel geld te verdienen. Ook het Nederlandse Rabobank was bij de affaire betrokken en in totaal werd er 9 miljard EUR aan boetes opgelegd. Na het schandaal beslisten de bankenautoriteiten dat het Libor-interbankentarief meer op basis van reële transacties moet bepaald worden in plaats van op basis van schattingen die de grootbanken één keer per dag aan de autoriteiten doorgeven.

Bron: www.volkskrant.nl

35

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financIËle markten in BelgiË

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

1

Tendenzen op de financiële markten

Branchevervaging betekent dat een financiële instelling haar oorspronkelijke specialiteit verlaat en op zoek gaat naar inkomsten in aanverwante sectoren. De laatste jaren is er bijvoorbeeld geen verschil meer te merken tussen banken en spaarbanken. Ook bieden verzekeringsmaatschappijen sinds jaren bancaire producten aan en banken houden zich op hun beurt bezig met het lanceren van sommige vaak eerder gestandaardiseerde verzekeringsproducten. De traditionele scheidingslijn tussen banken en verzekeringsmaatschappijen is zo al decennialang doorbroken.

Banken en verzekeringsmaatschappijen hebben de laatste jaren ook nieuwe producten ontwikkeld die een combinatie vormen van verzekeren en beleggen (bv. levensverzekeringen gekoppeld aan beleggingsfondsen en beleggingshypotheken).

Desintermediatie is een verschijnsel dat zich ook al enkele jaren voordoet op de finan­ciële markten.

Investeerders gaan voor de financiering van investeringen niet langer via de eigenlijke intermediatie (kredietverstrekking) van de banken, maar zoeken op een meer rechtstreekse manier de financiële markten op. Zo hopen zij hun middelen aan betere voorwaarden te verkrijgen.

Ken je alternatieve manieren waarop ondernemers vandaag aan geld kunnen geraken?

2

Banken

2.1

Depositobanken

In een vorig deel bespraken we al de depositowervende en kredietverlenende instellingen. Daaronder vallen dus de banken (depositobanken), de spaarbanken en de openbare kredietinstellingen. Sinds 1993 hebben de spaarbanken de mogelijkheid gekregen over te schakelen naar het statuut ‘bank’, wat de meeste spaarbanken dan ook deden.

Van de oorspronkelijke openbare kredietinstellingen, die door de overheid waren opgericht om specifieke activiteiten uit te voeren die door de markt niet of onvoldoende werden gedekt, zijn de meeste gefuseerd of geprivatiseerd.

Het onderscheid tussen die drie groepen is bijgevolg volledig weggevallen.

Banken spelen dus een belangrijke rol in het binnenlandse en buitenlandse betaalverkeer. De bankverrichtingen zijn buiten de traditionele depositowerving en kredietverlening zeer divers (zie ook het punt 1.2 ‘Marktverruimende activiteiten’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De bank binnen het financiële landschap’). Banken proberen zich onderling ook van elkaar te onderscheiden door zich bijvoorbeeld vooral te richten tot kmo’s en de vrije beroepen, zoals bv. Bank J. Van Breda of zich te uiten als duurzaam en ethisch bankier, zoals bv. Triodos Bank.

De volgende tabel toont de grootste banken naar Belgisch recht volgens het balanstotaal.

39

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Tabel 1 Voornaamste in België gevestigde banken volgens het balanstotaal (1) – boekjaar 2023

40

Plaats

Type (2)

Naam (4)

Bedrag (in miljoenen EUR)

1 2

DO BE

BNP Paribas Fortis Bank KBC Bank

373.880 312.334

3

BE

Belfius Bank

179.179

4

DO

Euroclear Bank

161.567

5 6

DO KN

ING België SMBC – Brussels Branch (31/03/2024)

157.907 84.405

c

7

BE

Crelan

53.988

8

BE

Argenta Spaarbank

53.842

c c c

9

DO

The Bank of New York Mellon NV

39.659

10

DO

AXA Bank Belgium

27.103

11 12 13

BE DO KE

CBC Banque bpost bank Deutsche Bank A.G. Brussels Branch

16.975 12.220 10.696

14

DO

Beobank NV

9.845

15

BE

Bank J. Van Breda & C°

8.500

16

BE

Bank Degroof Petercam (30/09/2023)

8.130

17

KE

Arkéa Direct Bank SA (commerciële benaming Keytrade Bank)

7.696

18

BE

vdk bank

5.011

19

DO

Bank Nagelmackers

4.586

20 21

KE BE

ABN AMRO Bank NV Banque CPH

4.238 3.269

22

DO

MeDirect Bank NV

3.079

23

BE

Delen Private Bank

2.784

24

KE

Triodosbank

2.264

25 26

BE KE

Europabank Crédit Agricole Corporate and Investment Bank

2.048 1.833

27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42

KN KE KE KE BE DO DO KE KE KE KE KE KE KE KE KE

1.701 1.665 1.526 1.484 1.468 1.325 1.284 1.199 1.184 1.076 926 878 870 670 652 651

43 44 45 46 47 48 49 50

KE DO KE KE DO KE DO KE

State Bank of India (31/03/2024) Van Lanschot Kempen N.V. Société Générale (Brussels Branch) BNP Paribas SA Belgium Branch Centrale Kredietverlening Banque Eni AION bank NIBC Bank Puilaetco, a Quintet Private Bank (Europe) S.A. Branch Banque de Luxembourg NV Caisse d’Epargne et de Prévoyance Hauts de France CA Indosuez Wealth (Europe), bijbank in België Mizuho Bank Europe N.V. Brussels Branch Bank of China (Europe) S.A. BinckBank NV Industrial and Commercial Bank of China (Europe) S.A. Brussels Branch Citibank Europe Plc Byblos Bank Europe Bank of America Europe Designated Activity Company Crédit Foncier de France NV United Taiwan Bank J.P. Morgan S.E. Brussels Branch Banque Transatlantique Belgium HSBC Continental Europe, Belgium

638 564 562 519 506 496 494 471

(3) c

c c

▲ ▲

c c c c c ▲

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België (1)

(2)

(3)

(4)

De gegevens zijn ontleend aan de geconsolideerde en niet-geconsolideerde balansen afgesloten tussen 1 juli 2023 en 30 juni 2024. Volgens het K.B. van 23 september 1992 betreffende de geconsolideerde jaarrekening van de kredietinstellingen moet iedere kredietinstelling die een moederonderneming is een geconsolideerde jaarrekening opstellen indien zij, alleen of gezamenlijk, één of meer dochterondernemingen naar Belgisch of buitenlands recht controleert.

De vermelde gegevens op geconsolideerde basis zijn meteen ook IFRS-conform.

BE: bank naar Belgisch recht.

DO: dochteronderneming, bank naar Belgisch recht met buitenlandse meerderheid.

KE: bijkantoor, bank naar buitenlands recht waarvan de moederonderneming in een EU lidstaat is gevestigd.

KN: bijkantoor, bank naar buitenlands recht waarvan de moederonderneming niet in een EU-lidstaat is gevestigd. c: de bank is opgenomen met geconsolideerde gegevens die IFRS-conform zijn. Banken waar deze ‘c’ niet wordt vermeld publiceren geen geconsolideerde jaarrekeningen en worden bijgevolg in de rangschikkingen opgenomen met niet-geconsolideerde gegevens (die conform de ‘traditionele’ Belgische boekhoudregels – Belgian GAAP zijn). ▲: dochtermaatschappij van een andere in België gevestigde bank. De bijbehorende moedermaatschappij is eveneens opgenomen in de rangschikkingen.

Voor banken waarvan het boekjaar niet op 31 december eindigt, wordt de afsluitingsdatum van het boekjaar tussen haakjes vermeld.

Bron: Febelfin-berekeningen op gegevens uit de gepubliceerde jaarrekeningen van de banken.

Laatste bijwerking december 2024.

BNP Paribas Fortis stond in 2023 nog altijd op nummer 1, KBC op nummer 2, Belfius op nummer 3 en ING België op nummer 4. Het eigen vermogen van BNP Paribas Fortis was in 2009 nog 15 459 miljard EUR. Eind 2023 is dat al meer dan 25 miljard EUR (zie tabel 3.7.2. Banken naar Belgisch recht volgens eigen vermogen: https://febelfin.be/nl/cijfers/year:2023). De grote daling in 2009 was vooral te wijten aan de opsplitsing van de Fortis Groep die dat jaar plaatsvond. De Fortis Groep werd opgesplitst in een Nederlands, een Belgisch en een Luxemburgs deel. Meer informatie over de nieuwe structuur van BNP Paribas Fortis en over de ontmanteling van Dexia Bank in 2011 vind je in het digitale lesmateriaal.

Gedurende jaren kampten onze banken met lagere rentes. Dit leidde tot herstructureringen om de dalende inkomsten te compenseren. Duurdere bankdiensten, besparingen en de sluiting van kantoren zijn stilaan een feit. Begin oktober 2016 kondigde ING nog aan dat er meer dan 3 000 banen geschrapt zouden worden en dat de helft van de kantoren van ING en Record gesloten zouden worden.

ING België kondigde eerder aan tegen eind 2021 te willen afsluiten met 405 kantoren in België, en wil binnen ruim een jaar afklokken op zo’n 350 kantoren. Door de razendsnelle digitalisering krijgen banken minder volk over de vloer, en de coronacrisis heeft die trend nog versterkt, aldus ING. Ook andere grootbanken snoeien in het kantorennet, omdat die minder bezoekers trekken door de opkomst van digitale diensten en mobiel bankieren. Enerzijds doen mensen meer via de website of de app, anderzijds doen ze meer een beroep op hun bankier op afstand, bijvoorbeeld via een videogesprek. Corona heeft een turbo op de digitale versnelling gezet, maar bij de grootbanken was een afbouw al vroeger ingepland. Dat door corona klanten in 2020 en 2021 nog meer digitaal gingen werken, zorgt ervoor dat de banken nog sneller kantoren gaan afbouwen. In 2020 sloten 4 158 bankkantoren de deuren, 9 % van het totaal (De Tijd, 11 december 2020). De grootbanken bouwen hun kantorennet sneller af dan de kleinere banken. Koploper is BNP Paribas Fortis waar in 2020 1 op de 5 kantoren verdween en tegen eind 2021 nog eens 267 kantoren werden gesloten. ING had haar doel van 2016 al in 2020 bereikt, maar blijft nog kantoren sluiten. KBC en Belfius eindigden in 2020 met 1 op de 10 minder kantoren. De zware digitale investeringen van de banken kan op die manier worden gecompenseerd met besparingen die uit de schrapping van kantoren gerealiseerd wordt. Het aantal bankkantoren in België is van een kleine 18 000 in 2009 gedaald naar iets meer dan 3 000 eind 2024.

41

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

De periode van lage rentes is voorbij. In de strijd tegen inflatie hebben de centrale banken een einde gemaakt aan hun jarenlange beleid van extreem lage en zelfs negatieve rentes (zie verder ook 4.2.1).

Tot nu toe worden deze stijgende rentes nog niet volledig doorgerekend in de vergoedingen op de tegoeden op spaarrekeningen. Op nieuwe kredieten worden er echter wel hogere tarieven aangerekend. Verschillende politici dreigden in 2023 met initiatieven om de banken te verplichten hogere spaarrentes te geven en het wettelijke minimum te verhogen. Toch bleven de banken aarzelen om deze hogere vergoedingen door te storten naar de spaarders. Uiteraard zou een verplichte hogere rente op spaargelden niet enkel op nieuwe spaartegoeden van toepassing zijn, maar voor al het geld op alle bestaande spaarrekeningen. Bovendien speelt nog mee dat het spaargeld de bank meer kost dan het wettelijke minimum van 0,11 % dat de spaarder ontvangt. Banken moeten hier bovenop nog taksen betalen zoals de bijdragen voor het depositogarantiefonds en de bijdrage voor het Europees Afwikkelingsfonds. Die bedragen stromen door naar de begroting. Bovendien dreef de hogere inflatie de laatste jaren ook de loonkosten van de banken omhoog (door de indexering van de lonen).

Ondertussen hebben de meeste banken de basis­rente en de getrouwheidspremie toch al aanzienlijk verhoogd (bron: De Tijd).

1 Geef de verschillen tussen het Duitse en het Belgische Garantiefonds (zie ook punt 4.3.2).

2 Onder welk garantiestelsel valt Keytrade Bank?

3 Je kent vermoedelijk Kate, de digitale assistent van KBC. Op een persconferentie in augustus 2025 over de kwartaalresultaten werd Kate door CEO Johan Thijs in de bloemetjes gezet. Heb je een idee hoeveel werknemers Kate theoretisch zou kunnen vervangen? Het antwoord vind je op het digitaal leerplatform.

De laatste decennia zijn de internetbanken en de onlinemakelaars ook terug te vinden in het bankenlandschap. Voorbeelden zijn Keytrade Bank, Saxo Bank, MeDirect Bank ... Die instellingen gebruiken het internet als distributie­kanaal voor de verkoop van producten en diensten. Zij beperken zich tot standaard­producten zoals spaarrekeningen, woonkredieten, consumentenkredieten ... Andere specialiseerden zich in het plaatsen van beursorders (Saxo Bank) of het verkopen van fondsen (MeDirect).

Grote troef is dat zij weinig kosten hebben (weinig kantoren, beperkt personeel), zodat ze kunnen concurreren met de traditionele banken. Hoewel klanten soms toch nog nood hebben aan de fysieke aanwezigheid van de traditionele banken, zijn vandaag ook alle traditionele banken op de kar van het internetbankieren gesprongen. Zo maakt Belfius bv. veel reclame voor zijn handige beleggings­app Re=Bel. Tijdens en na corona werd gevreesd voor de winsten van de banken o.a. omdat veel gezinnen en ondernemingen tijdelijk betalingsuitstel kregen bij de terugbetaling van kredieten.

Recentere cijfers tonen aan dat de vier Belgische grootbanken (BNP Paribas Fortis, KBC, Belfius en ING) de coronacrisis gemakkelijk verteerd hebben (De Tijd, 3 september 2021 en 3 september 2022).

Alle vier konden ze met indrukwekkende cijfers uitpakken bij de publicatie van hun jaarcijfers. Aan het begin van de coronacrisis, begin 2020, hadden de banken massaal geld opzijgezet om eventuele verliezen op kredieten op te vangen. Deze provisies wogen uiteraard zwaar op de cijfers. Grote kredietverliezen bleven echter uit, zoals in 2021 bleek. De cijfers tonen aan dat, ondanks de heel lange periode van lage rentes, de inkomsten op peil bleven. De uitdagingen van de snellere digitalisering blijven natuurlijk bestaan. Veel Belgen begonnen in coronatijd ook te beleggen, wat leidde tot hogere inkomsten (commissies) uit beleggingsproducten. Uit de recentere cijfers blijkt dat sommige banken in 2022 recordwinsten bereikten. Die trend zet zich in 2023 voort, o.a. door de hogere rentes die banken krijgen van de ECB en door de lagere kosten. De uitgifte van de staatsbon op één jaar (zie

42

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

verder het hoofdstuk ‘Sparen voor particulieren’, punt 6, heeft de banken wel genoodzaakt om de rente op de gereglementeerde spaarrekeningen te verhogen).

Hoeveel Belgische en buitenlandse banken zijn er in ons land actief? Het antwoord kun je vinden in het jaarverslag van Febelfin, kencijfers van het Belgische bankwezen. Raadpleeg hiervoor het digitale lesmateriaal.

Waarom stond Crelan de laatste jaren in de kijker?

2.2

Effectenbanken

Naast de banken heeft de wet van 20 maart 1996 in de lijst van de kredietinstellingen de rubriek effectenbank toegevoegd. Effectenbanken zijn kredietinstellingen waarvan de werkzaamheden in hoofdzaak betrekking hebben op transacties in financiële instrumenten. Het zijn banken die zich specialiseren in effectentransacties en vermogensbeheer. Zij verstrekken geen traditionele kredieten zoals kredieten aan ondernemingen. Een effectenbank is juridisch geen beursvennootschap (zie het punt ‘Beursvennootschappen en beleggingsadviseurs’ in dit hoofdstuk) omdat het een beursvennootschap niet toegestaan is deposito’s van klanten te verzamelen, tenzij voor de verwerving van financiële instrumenten. Ook het depositobeheer is uitgesloten voor beursvennootschappen. De meeste effectenbanken profileren zich de laatste jaren meer en meer als private bankers.

2.3

Zakenbanken en private equity

Zakenbanken houden zich bezig met zeer diverse activiteiten. Er bestaat echter geen eenvormige definitie voor. Sommige beleggen in risicodragend kapitaal, zonder controle te willen verwerven in de betrokken vennootschappen. De participaties worden achteraf weer afgestoten, wanneer zij voldoende winst hebben opgeleverd. Zakenbanken treden daarnaast ook op als raadgevers bij een overnamebod en bij fusies en herstructureringen van vennootschappen.

Ten slotte specialiseren zakenbanken zich soms ook in het verschaffen van durfkapitaal of venture capital. Die groep van zakenbanken legt zich toe op de financiering van jonge en snelgroeiende bedrijven. Zij ondersteunen hierbij ook het management.

Het begrip ‘zakenbank’ is ook niet wettelijk omschreven. Een verzamelnaam die steeds meer gebruikt wordt, is de term ‘investeringsfonds’ of ‘private-equityfonds’. Private-equity-investeerders zamelen geld in bij externe financiers, soms op de beurs of bij institutionele beleggers. Daarmee richten ze een privaat fonds op waarmee ze net zoals zakenbanken op kortere termijn in verschillende bedrijven investeren. Beleggers hopen hiermee een hoog rendement te realiseren. Die hoge rendementen zijn niet afhankelijk van de investering in een bepaald bedrijf, maar de investering van het fonds in zijn geheel over verschillende bedrijven. Doordat private equity gebruik kan maken van geleend geld, kan men het fonds aanwenden als hefboom (via een zogenaamde leverage). Andere fondsen mogen immers slechts gebruikmaken van hun zelf verzamelde gelden of spaarpot (zie ook het punt ‘Beursvennootschappen en beleggingsadviseurs’ in het hoofdstuk ‘Beleggingsinstrumenten: Beleggingsfondsen’).

43

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

2.4

Private banking

Na maanden van speculatie over het aandeelhouderschap van de private bank Degroof Petercam volgde in augustus 2023 dan de bevestiging dat het Franse Crédit Agricole via zijn vermogensbeheerder Indosuez Wealth Management 80,01 % van Degroof Petercam ging kopen. Het gaat om een complexe operatie waarbij o.a. een openbaar overnamebod komt kijken Daardoor kleurt het bankenlandschap in ons land steeds minder Belgisch. In 2000 waren er in België 119 gevestigde banken, waarvan 37 % in Belgische banken. In 2021 bleven er nog 81 banken over, waarvan 20 % in Belgische handen (bron: De Tijd, 5 augustus 2023: ‘Crédit Agricole koopt Degroof Petercam in miljarendeal’ en www.febelfin.be).

Een eigen bankier die voor de klant werkt en perfect op maat gesneden oplossingen aanbiedt of zelfs de volledige portefeuille van de klant beheert, is enkel weggelegd voor de meer gefortuneerden onder ons.

Sommige banken hanteren duidelijke instapdrempels voor private banking. Andere zijn erg flexibel.

Maar oplossingen op maat worden meestal toch pas uitgewerkt vanaf 250 000 EUR. De dienst­ verlening hangt uiteraard af van het bedrag dat de klant aan de instelling toevertrouwt. Dat gaat van juridische of fiscale begeleiding, advies over kunst en vastgoed tot de ondersteuning door een ploeg van een of meerdere financiële planners.

De private bankers maken gebruik van de open architectuur. Dit betekent dat zij niet alleen beleggen in financiële producten en fondsen van het eigen huis maar ook hun onafhankelijkheid als troef uitspelen.

Het vermogen van de nog rijkeren in België kan worden beheerd door ‘Wealth Managers’, ‘Family Offices’ … Zij richten zich nog meer op het totaalvermogen van de klanten. Naast vermogensbeheer en financiële planning bieden zij ook accountantsdiensten, juridisch beheer, fiscaal advies … aan. De ondergrens ligt hier nog ettelijke miljoenen hoger dan bij private banking.

1 2 3 4 5 6

Wat is private banking? Geef ook een synoniem.

Welke instapdrempels hanteren private bankers?

Geef enkele voorbeelden van private bankers.

Is er een verschil tussen private banking en personal banking?

Wat is de kostprijs van private banking?

Wat bedoelt men met het verschil tussen de open en gesloten architectuur die wordt gehanteerd?

3

Institutionele beleggers

Institutionele beleggers zijn financiële instellingen waarvan de hoofdactiviteit bestaat uit het beleggen van geld op langere termijn of waarin het beleggen op langere termijn een noodzakelijk gevolg is van hun hoofdfunctie.

3.1

De holding of portefeuillemaatschappij

Een holding, ook wel portefeuillemaatschappij of controlemaatschappij genoemd, is een vennootschap die in principe geen commerciële activiteit heeft en zelf niets produceert. De belangrijkste activiteit

44

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

van een holding en haar enige reden is het aanhouden van deelnemingen (participaties) in andere bedrijven. In België speelden holdings in de voorbije decennia een vooraanstaande en interessante rol.

De meest beroemde holding in de Belgische economische geschiedenis was zeker de Generale Maatschappij. Sinds de jaren ’30 werd in België de functie van aandeelhouder als een bedrijvigheid beschouwd. De Generale Maatschappij van België werd opgericht omdat de wetgever banken verbood aandelenportefeuilles te bezitten en hen dwong een keuze te maken tussen het statuut van depositobank en holding.

In tegenstelling tot zakenbanken, die hun aandelen in ondernemingen na een reorganisatie meestal weer verkopen, streven de holdings wel controle na over de ondernemingen waarin zij aandelen bezitten. Zij proberen de opbrengsten van hun portefeuille te maximaliseren. Zij brengen echter zelf geen goederen of diensten voort en de bedrijven die ze controleren opereren autonoom. Door de aandelen of deelnemingen die ze echter hebben in andere bedrijven, kunnen ze via hun stemrecht mee beslissingen nemen.

In België zijn er nog een aantal holdings actief, die ook onder de controle van de FSMA vallen. Hun portefeuille is gespreid over meerdere economische sectoren.

We kunnen de holdingbedrijven in België beschrijven in functie van hun activiteit.

Monoholdings bezitten maar één belangrijk actief, een blok aandelen die zelf (beurs)genoteerd zijn (bv. Solvac met alleen Solvay-aandelen).

Gediversifieerde holdings zijn holdingconglomeraten of machtsholdings die belangrijke participaties hebben in bedrijven uit verschillende sectoren. Hun rol is controleaandeelhouder zijn en zij beperken zich tot het beheer van de opbrengst van hun portefeuille, bv. GBL. Hoe groter de diversificatie, hoe groter het voordeel in onzekere tijden. Door hun brede diversificatie en de steeds grotere focus op niet-genoteerde bedrijven (private equity) zijn ze aantrekkelijk voor investeerders.

De laatste jaren zien we dat een aantal holdings meer en meer investeringen gaan doen in niet-genoteerde bedrijven (private equity). Zij hebben meer de structuur van een zakenbank dan van een traditionele holding. Zij noemen zichzelf dan ook eerder investeringsmaatschappij dan holding (bv.

Ackermans & van Haaren, Brederode ...). Nochtans streven ook zij naar beslissingsmacht over de verbonden vennootschappen, in tegenstelling tot de zakenbanken.

De laatste jaren zijn tientallen holdings verdwenen, waaronder de pionier Generale Maatschappij en de gewezen Bel-20’ers Almanij en GIB. Een van de redenen voor het verdwijnen van holdings is de frustratie bij de toplui over de korting waartegen het aandeel noteert tegenover de intrinsieke waarde.

Een holding die ophoudt te bestaan, creëert bijgevolg een snelle winst voor de aandeelhouder. Het is ook die fameuze korting die ervoor zorgt dat deze holdings al decennialang als een alternatief voor aandelenfondsen worden beschouwd. Mede door die korting doen de meeste holdings het de laatste jaren nochtans zeer goed. De Belgische holdings kloppen al jaren na elkaar de beursindexen. Dat is vaak een kans voor beleggers om holdings en investeringsmaatschappijen als langetermijnbelegging te zien (De Tijd, 20 januari 2023).

1 Geef enkele Belgische holdings. Welke van hen zijn financiële groepen?

2 Hoe wordt de intrinsieke waarde van een holding bepaald?

45

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

3.2

De verzekeringsmaatschappijen

Verzekeringsmaatschappijen behoren slechts tot de institutionele beleggers voor zover zij voor de belegging van hun reserves kiezen voor de financiële markten. Van de premies die klanten betalen voor hun verzekeringen wordt een deel belegd op de financiële markten.

De laatste decennia werken steeds meer financiële instellingen nauw samen met een verzekeringsmaatschappij of zijn ermee gefuseerd. Onderstaande tabel geeft dat duidelijk weer.

De openstelling van de Europese markten en de technologische vooruitgang hebben de creatie bevorderd van zogenaamde financiële dienstengroepen. Blijkbaar zijn de financiële groepen nogmaals aan schaalvergroting toe: bepaalde activiteiten vereisen een minimumomvang (bijvoorbeeld de diensten aan multinationale ondernemingen). De laatste jaren is er bij sommige banken een tendens naar ‘verkleining’ van de bankbalans.

De volgende tabel geeft een overzicht van de voornaamste financiële dienstverleningsgroepen in België.

Tabel 2 Overzicht van de voornaamste financiële dienstverleningsgroepen in België Groep

Groep BNP Paribas Fortis

Vroegere verzekeringen

Vroegere banken

AG Insurance

BNP Paribas Fortis (vroeger Fortis Bank), bpost bank (ondertussen volledig opgeslorpt door BNP Paribas Fortis), Asia HK, Fintro1

KBC Groep nv

KBC Verzekeringen, Fidea Verzekeringen …

KBC Bank (vroeger KB, CERA en Bank van Roeselare)

Belfius

DVV verzekeringen, Corona Direct, IWI en Elantis

Belfius, vroegere Artesia Banking Corporation, Deniz Bank ...

Groep Crelan

Crelan Insurance

Crelan (coöperatieve bank, vroeger Centea), Europabank, Keytrade Bank

Groep ING

Geen verzekeringspoot meer (wegens verkoop van ING Verzekeringen aan Vivium en loskoppeling van de verzekeringsaciviteiten in NN Group)

ING, Record Bank (nu ING), Westkrediet, AGF Belgium en Mercator Bank (alle drie overgenomen door Record Bank)

Groep AXA

Axa Verzekeringen (vroeger Royale Belge Verzekeringen)

Crelan (vroeger Axa Bank (vroeger Anhyp en Ippa Bank))1

ETHIAS

Ethias nv en Ethias Gemeen Recht

Ethias Spaar- en Kredietdistributie nv

2

De laatste jaren zijn er ook bij de financiële groepen heel wat structureringen en saneringen gebeurd.

Zo moest KBC na overleg met de Europese Unie, als compensatie voor de staatssteun die de groep kreeg en met het oog op de terugbetaling van die steun, een hele reeks activa afstoten. Als gevolg hiervan zijn Centea en Fidea verkocht. Fidea werd overgenomen door een private-equitygroep,

46

1

Op 11 maart 2022 kondigde BNP Paribas Fortis de intentie aan om bpost bank te integreren vanaf januari 2024. Midden januari 2024 zette BNP Paribas Fortis een belangrijke stap in de uitrol van die strategie. Toen werd bpost bank definitief geïntegreerd in BNP Pariabs Fortis en verdween het merk bpost bank.

2

Crelan nam Axa Bank over.

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

J.C.Flowers & Co en later weer doorverkocht aan de Chinese verzekeringsgroep Anbang. Ondertussen is Fidea overgenomen door Baloise Verzekeringen. De 400 werknemers van Fidea werden allemaal overgenomen.

Als gevolg van de overdracht door KBC van Centea naar Landbouwkrediet wijzigde Landbouwkrediet zijn naam in Crelan en werd er gekozen voor een nieuw logo. Sinds de grote Franse aandeelhouder Crédit Agricole uit het kapitaal stapte, is Crelan ondertussen een volledig coöperatieve, Belgische bank geworden. Lanbokas, Agricaisse en de Federatie van de Kassen van het Landbouwkrediet zijn dus voor 100 % aandeelhouder. De operatie is sinds begin 2015 afgerond. KBC heeft in juni 2017 haar eerste internationale overname sinds de financiële crisis afgerond.

Na de verkoop van haar dochter Keytrade Bank aan de Franse bank Crédit Mutuel Arkéa heeft Crelan als bankdochters nog Crelan Bank en Europabank (onlinebank). Ondertussen heeft Crelan Axa Bank overgenomen en is de fusie een feit (zie het digitale lesmateriaal).

Na de fusiegolf binnen de banken en verzekeringen zijn de laatste jaren nog een aantal belangrijke wijzigingen te merken in de bankomgeving.

– Kun je een aantal recente wijzigingen opnoemen?

– Of ga eens na welke recente fusies en overnames er binnen de verzekeringssector hebben plaatsgevonden.

Je vindt meer informatie in het digitale lesmateriaal.

3.3

De pensioenfondsen

Pensioenfondsen zijn private voorzorgsinstellingen, opgericht in de vorm van een vereniging zonder winstoogmerk of een onderlinge verzekeringsvereniging. Zij hebben tot doel werknemers uit de particuliere sector een aanvullend pensioen uit te keren boven het wettelijke pensioen.

Pensioenfondsen bestaan dus niet in de publieke sector omdat ambtenaren onder een ander (beter!) pensioenstelsel vallen.

Pensioenfondsen werken meestal anders dan de verzekeringsmaatschappijen bij het aanbieden van groepsverzekeringen. Bij de pensioenfondsen is er geen sprake van verzekering, maar worden de bijeengebrachte gelden zo goed mogelijk op de kapitaalmarkt belegd. Het pensioenfonds gaat dus alleen een middelenverbintenis aan en garandeert geen vast rendement. Het rendement gaat terug naar de deelnemers. Verzekeringsmaatschappijen gaan eerder resultaatsverbintenissen aan, waarbij ze een wettelijke intrest moeten toekennen en daarbovenop nog een winstdeelname mogen toekennen.

Pensioenfondsen zijn eerder geconcentreerd in de grote (rijke) sectoren.

Naast de traditionele instrumenten inzake pensioenen, nl. de verzekeringsmaatschappijen en de pensioenfondsen, beginnen de instellingen voor collectieve beleggingen een steeds belangrijkere rol te spelen in het aanvullende pensioen in Europa.

Door de vergrijzing van de bevolking zullen er steeds meer problemen ontstaan bij de uitbetaling van het wettelijke pensioen. Daarom wint het aanvullende pensioen steeds meer aan belang. Zie ook het hoofdstuk ‘Beleggingsinstrumenten: Beleggingsfondsen’.

47

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Het Belgische pensioensysteem bestaat uit vier pijlers De eerste pijler is het wettelijke pensioenstelsel, gefinancierd via verplichte afhouding van het loon.

Het probleem hierbij is dat België een repartitiestelsel heeft: de actieven staan een deel van hun loon af aan de huidige gepensioneerden, hun pensioenen worden dan weer gefinancierd door de volgende generatie actieven.

De tweede pijler is het sparen voor een pensioen via de private werkgevers. De kosten worden deels door de werkgever, deels door de werknemer betaald. Aanvullende pensioenvorming gebeurt in België via de groepsverzekeringen en de pensioenfondsen. De overheid moedigt die vorm van sparen trouwens fiscaal aan.

De derde pijler bevat het individuele sparen van de particulieren, dat de overheid ook fiscaal aanmoedigt (pensioensparen en levensverzekeringen).

De vierde pijler omvat het pensioensparen via andere rekeningen, spaarrekeningen, fondsen … dat niet wordt aangemoedigd.

(Het eigen huis wordt vaak als vijfde en laatste pijler aanzien. Met een woning die is afbetaald, spaar je immers huurgelden uit.)

3.4

De Instellingen voor Collectieve Beleggingen (ICB)

Deze instellingen, meestal gewoon beleggingsfondsen genoemd, groeperen de gelden van de individuele beleggers en beheren ze ook gemeenschappelijk. Het risico blijft voor rekening van de kapitaalinbrenger die, naargelang zijn inbreng, certificaten aan toonder krijgt.

Bij de emissie van een ICB is de publicatie van een prospectus verplicht. Daarin staan de karakteristieken van het fonds beschreven. De vennootschap legt uit hoe ze de ingezamelde middelen wil beleggen en wat daarbij haar doelstellingen zijn, welke kosten bij de aankoop nog aangerekend worden, het juridische statuut van de ICB. Figuur 1 Schematische voorstelling van een beleggingsfonds Spaargelden

Belegger Kapitalisatie

Beleggingsfondsen Diverse beleggingen in: obligaties aandelen vastgoed termijnrekeningen edele metalen …

48

Inkomsten uit de beleggingen

Uitkering dividend

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

Voor de verdere uiteenzetting over de beleggingsfondsen verwijzen we naar het hoofdstuk ‘Beleggingsinstrumenten: Beleggingsfondsen’.

4

Beursvennootschappen en beleggingsadviseurs

Tot het begin van de jaren ’90 had de wisselagent het monopolie voor de handel op de beurs van Brussel. Zijn onduidelijke statuut leidde soms echter tot ongelukken en misbruiken. Daarom riep de wet van 4 december 1990 het nieuwe statuut van beursvennootschap en beleggingsadviseurs in het leven. Het vervangt het statuut van wisselagent.

Volgens de wet mogen beursvennootschappen ‘alleen actief zijn in transacties in effecten en andere financiële instrumenten, valutahandel en werkzaamheden die zich in dit kader situeren of erbij aansluiten’.

De NBB erkent de beursvennootschappen die waarborgen moeten kunnen bieden op gebied van beschikbare middelen en professionaliteit. Effectenmakelaars moeten een beursvennootschap leiden.

Een beursvennootschap mag zoals een bank geld in ontvangst nemen, maar dat moet steeds dienen voor een transactie met financiële instrumenten. Een beursvennootschap mag dus het ontvangen geld niet transformeren in kredieten.

Een beursvennootschap moet het geld van cliënten ‘segregeren’, wat erop neerkomt dat het totaal aan niet-geïnvesteerd geld van cliënten iedere dag bij een bank gedeponeerd moet worden.

Beursvennootschappen mogen, net zo min als de banken, een duurzame band aangaan met handelsvennootschappen via het nemen van participaties. Zij mogen er slechts in investeren als belegging of wederverkoop. Verder mogen beursvennootschappen geen gelddeposito’s ontvangen of geen kredieten toestaan (in tegenstelling tot effectenbanken).

In september 2022 verklaarde de Antwerpse ondernemingsrechtbank de beursvennootschap Merit Capital failliet. Die was vooral bekend door haar blauw-gele paardenlogo en als sponsor bij jumpingevents. Het faillissement was geen verrassing aangezien de Nationale Bank eerder de vergunning had ingetrokken en daardoor dus de inkomsten opdroogden. Klanten konden dus al eerder geen transacties meer doen. Zij konden hun beleggingsportefeuilles uiteraard overzetten naar andere beursvennootschappen en zijn bijgevolg geen inkomsten kwijt aangezien zij zelf eigenaar zijn van hun beleggingsportefeuille. De bevek Merit Capital Global Investment fund is ondertussen naar Dierickx Leys Private Bank overgeheveld en daarin helemaal geïntegreerd. 40 personen verliezen hun job door het faillissement (bron: De Tijd; meer informatie op de website). Ondertussen is Dierickx Leys Private Bank onderdeel van Bank Delen.

VOORBEELDEN

Leo Stevens, KBC Securities, Goldwasser Exchange & Co. De wet van 4 december 1990 creëerde nog een tweede type beleggingsonderneming: de vennootschap van vermogensbeheerders en beleggingsadviseurs (kortweg: beleggingsadviseurs).

Beleggingsadviseurs moeten er altijd over waken dat er geen belangenconflicten met cliënten bestaan en zij mogen nooit optreden als tegenpartij. Ze mogen dus geen trans­acties aanraden waarin zij zelf een persoonlijk belang hebben. De bestuurders moeten over de noodzakelijke professionaliteit en betrouwbaarheid beschikken.

Alle beleggingsadviseurs moeten ingeschreven zijn bij de FSMA.

49

Deel I Wetgevend en institutioneel kader VOORBEELDEN

Econopolis Wealth Management of Value Square, zelfstandig vermogensbeheerder.

Een vennootschap voor vermogensbeheer en beleggingsadvies is onderworpen aan een volledig verbod van bewaarneming: ze mogen dus geen geld of effecten van cliënten ontvangen. Een cliënt bij een vermogensbeheerder zal dus een rekening moeten openen bij een bank of een beursvennootschap.

Bij banken en beursvennootschappen die aan vermogensbeheer doen, moeten die diensten van hun andere werkzaamheden worden gescheiden (bv. Axa Private Management).

5

Financieel planner

Na andere financiële tussenpersonen zoals verzekeringsmakelaars en bankagenten, moet wie zich vestigt als onafhankelijk financieel planner sinds de wet van 25 april 2014 ook een vergunning aanvragen bij de FSMA. Enerzijds wordt er toezicht uitgeoefend op de toegang tot het beroep door personen die daarvoor niet aan een statuut waren onderworpen. Anderzijds werden er gedragsregels vastgesteld voor de onafhankelijke financiële planners die hun activiteit vroeger al uit­oefenden.

De wet voorziet dat alle personen die, als gewone professionele activiteit, advies over financiële planning verstrekken, aan een vergunningsplicht worden onderworpen, hetzij als gereglementeerde onderneming, hetzij in het kader van een nieuwe specifieke vergunning. Tot nu toe werden er een tiental vergunningen afgeleverd.

Financieel planners moeten financieel volledig onafhankelijk zijn. Het statuut van finan­cieel planner is niet verenigbaar met het statuut van bank, verzekeringsmaatschappij ... Een cumul met andere activiteiten is enkel toegestaan als dat niet leidt tot belangen­conflicten én op voorwaarde dat de activiteiten organisatorisch en boekhoudkundig volledig gescheiden zijn. Een financieel planner zal dus onafhankelijk moeten zijn tegenover de aanbieders van beleggingsproducten.

Om de autonomie van de onafhankelijke financieel planners nog te vergroten, wordt eveneens bepaald dat zij enkel door hun cliënten vergoed mogen worden. Daar staat tegenover dat alleen zij het woord ‘onafhankelijk’ zullen mogen gebruiken in combinatie met de woorden ‘financieel planner’ of daarvan afgeleide benamingen.3 1 Welke voordelen hebben banken bij de uitbreiding van hun activiteiten naar verzekeringen?

2 Met welke nadelen kunnen de banken worden geconfronteerd bij het verkopen van verzekerings­producten?

3 Verklaar het verschil tussen ‘verzekeringsbankieren’ en ‘bankverzekeren’ (bancassurance en assur­finance).

Waarom heeft Petercam zich op 01-01-2015 laten schrappen als beursvennootschap? Het antwoord kun je vinden in het digitale lesmateriaal.

3

50

Voorbeeld: Stremersch, Van Broekhoven & Partners.

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

Is Belfius klaar voor de beurs?

Belfius wilde in 2018 een sprong naar de beurs wagen. Ondertussen zijn we 7 jaar verder en is een volledige beursgang nog altijd niet aan de orde. Welke plannen heeft de regering met de staatsbank Belfius? Waarvoor zou het geld gebruikt worden? Waarom zouden de Arco-aandelen toch nog roet in het eten kunnen gooien? En hoe past de verzekeraar Ethias in het Belfius-verhaal? Het antwoord vind je in het digitale lesmateriaal.

6

Betalingsinstellingen

De invoering van SEPA (Single Euro Payment Area, zie ook het punt 3.2 ‘SEPA’ in ‘Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en ondernemingen: Betalingstechnieken’) leidde tot de realisatie van een eengemaakte betaalruimte binnen Europa. De Wet van 21 december 2009 (BS 19 januari 2010) zette de eerste betalingsdienstenrichtlijn (PSD1) om in Belgisch recht en vormt de basis van het statuut van betalingsinstellingen, de toegang tot het bedrijf van de betalingsdienstaanbieder en de toegang tot betaalsystemen. Ook zorgde de betalingsdienstenrichtlijn voor gelijke voorwaarden in het recht om betalingsdiensten aan te bieden en zorgde zij voor gelijke concurrentievoorwaarden tussen de verschillende aanbieders van betalingsdiensten. Dit leidde tot meer concurrentie en zorgde voor een nieuwe categorie van financiële instellingen, de betalingsinstellingen. Zij mogen naast betalingsdiensten ook andere activiteiten verrichten, mits voorafgaande toestemming. Zij mogen echter, in tegenstelling tot kredietinstellingen en overheden, geen deposito’s van klanten ontvangen. Een voorbeeld van een betalingsinstelling is Atos Worldline.

Met de invoering van PSD2 zal het betalingslandschap in Europa nog grotere aan­passingen krijgen.

Het voornaamste doel van de publicatie van deze richtlijn is het creëren van een nog gelijker speelveld voor betaaldienstverleners (zowel banken als niet-banken). Zo zullen ook betalingsdienstaanbieders (bv. Paypal) zich als betalingsinstelling moeten laten registreren. Sinds 2018 is PSD2 geïmplementeerd in de nationale wetgeving van alle EU-lidstaten. Naast een hogere beveiliging van het betaalverkeer zal de voornaamste wijziging het geven van ‘toegang’ tot de betaalrekening en dus ook tot de gegevens worden. Hierdoor zullen andere spelers bepaalde gegevens in handen kunnen krijgen en zullen consumenten betere vergelijkingen kunnen maken.

De meest ingrijpende verandering is dat banken verplicht worden om de rekeningen van klanten en de informatie op die rekeningen open te stellen voor erkende derde partijen. Bedrijven (niet alleen banken) kunnen op die manier betalingen voor je regelen, het saldo op je rekening checken en rekeninginformatie ophalen. De klant beslist uiteraard zelf of hij derde partijen toegang wil geven tot zijn rekening en kan de verleende toegang op elk moment stopzetten.

Ondertussen staat PSD3 klaar. De Europese Commissie heeft al een voorstel gedaan voor PSD3, maar de onderhandelingen tussen het Europees Parlement en de EU-lidstaten zijn nog gaande. Naast PSD3 introduceert de Europese Unie (EU) de Payment Services Regulation (PSR). De voornaamste doelstelling van PSR is het ondersteunen van PSD3, door bevordering van concurrentie en innovatie in de markt voor betaaldiensten.

Mag een handelaar een extra toeslag vragen als een klant met zijn kaart betaalt? Mag hij betalen met de kaart weigeren?

51

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

7

Fintech en schaduwbankieren

Fintech is een samentrekking van de Engelse woorden ‘financial’ en ‘technology’. Met andere woorden: het begrip omvat alle innovatieve financiële producten en diensten die de manier waarop consumenten en bedrijven met geld omgaan vereenvoudigt en versnelt. Het laatste decennium werden veel kleine bedrijven opgericht die zich richten op data-analyse, betalingstechnologie, kredietverlening, crowdfundingplatformen … Voorbeelden hiervan zijn Clear2Pay, ondertussen doorverkocht aan FIS, een provider van banking en payment solutions of Kreditec, dat kredieten verleent via innovatieve platformen. Maar ook Apple, Google en Meta richten zich meer en meer op financiële dienstverlening. De grote databases die deze instellingen hebben, lenen zich uiteraard tot schaalvergroting en nieuwe implementaties. De traditionele banken zien deze nieuwe spelers met lede ogen opkomen.

Op termijn zullen ook de Fintechspelers moeten voldoen aan alle strenge vereisten waaraan banken moeten voldoen volgens de wetgever. Daaruit zullen samenwerkingsvormen ontstaan die de troeven van beide soorten instellingen zullen combineren.

Schaduwbankieren is een term die wordt gebruikt als de financiële intermediatie op een andere manier verloopt dan in een traditionele bank en grotendeels wordt uitgevoerd door niet-banken. De mogelijkheden tot schaduwbankieren zijn de afgelopen decennia sterk verruimd doordat geldstromen steeds minder gebonden zijn aan landsgrenzen. Ook hier kan dezelfde kritiek gegeven worden. Deze instellingen betalen minder belastingen dan de traditionele kredietinstellingen en worden niet gecontroleerd door de NBB en de FSMA. De controlerende instellingen zullen hierop moeten inspelen teneinde even strenge controles te kunnen uitvoeren op alle instellingen en de concurrentie eerlijker te laten verlopen.

Met de lage rentes die jaren aanhielden, leerden almaar meer Belgen de aandelenmarkten kennen. Toch blijft een hele groep spaarders aan de zijlijn, omdat zij schrik hebben dat zij te weinig kennis hebben van de financiële markten. Enkele jaren geleden doken de eerste robo-adviseurs in ons land op zoals Birdee, een robo-adviseurplatform dat wordt beheerd door BNP Paribas Fortis Asset Management.

Het biedt geautomatiseerde beleggingsdiensten aan individuele beleggers, die al vanaf 50 EUR kunnen instappen. De applicatie besteedt deze dagen veel aandacht aan duurzame beleggingen.

Zullen deze robots straks ons vermogen beheren? Het antwoord kun je vinden in het digitale lesmateriaal.

8

AI in de financiële sector

Ondertussen is artificiële intelligentie ook niet meer weg te denken in de financiële sector. Enkele toepassingen worden hier besproken: 1. Gepersonaliseerd beleggingsadvies en portfoliomanagement AI maakt het mogelijk om beleggingsadvies veel gerichter en persoonlijker aan te bieden dan vroeger. Waar banken vroeger klanten indeelden in brede groepen op basis van algemene doelstellingen, kunnen ze nu dankzij big data en AI elk individu apart analyseren. Een belangrijk hulpmiddel hierbij is deep reinforcement learning. Dit is een AI-techniek waarbij het systeem leert door beloningen te krijgen voor goede beslissingen. Het probeert combinaties van beleggingsacties uit en evalueert het rendement. Als de reward te laag is, past het de combinatie aan in de volgende ronde. Zo leert het model welke acties samen het beste resultaat opleveren.

52

Hoofdstuk 3 Belangrijkste spelers op de financiële markten in België

2. Kredietverlening en klantensegmentatie AI wordt gebruikt om kredietwaardigheid te beoordelen via modellen zoals regressieanalyse en classificatie. Deze modellen verwerken klantgegevens en geven een score, zoals de FICO-score (een specifiek soort kredietscore die door kredietverstrekkers wordt gebruikt om de kredietwaardigheid van een persoon te beoordelen), die voorspelt of iemand zijn lening zal kunnen terugbetalen. AI-systemen kunnen 24/7 werken en zijn vaak efficiënter dan menselijke beoordelaars.

Toch blijft ethiek belangrijk, zeker bij het gebruik van persoonlijke data en het respecteren van privacywetgeving zoals GDPR. 3. Fraudeopsporing en cybersecurity AI helpt bij het detecteren van verdachte transacties en identiteitsfraude. Bijvoorbeeld bij authorized push payment fraud, waarbij criminelen mensen misleiden om geld over te maken. AImodellen analyseren duizenden variabelen om afwijkingen op te sporen, maar moeten goed worden afgesteld om onterechte beschuldigingen te vermijden.

4. Customer service Chatbots en voicebots kunnen eenvoudige klantvragen automatisch beantwoorden, vaak zelfs in de taal van de klant. Dit verhoogt de klanttevredenheid en verlaagt de werkdruk. Wel is het belangrijk dat de gebruikte data correct en actueel zijn.

5. Ethische en juridische aandachtspunten AI biedt veel voordelen, maar brengt ook risico’s met zich mee. Deepfakevideo’s en synthetische identiteiten worden soms gebruikt voor fraude. Daarnaast is het cruciaal dat bedrijven duidelijke beleidslijnen hebben over welke taken door mensen en welke door AI worden uitgevoerd.

Privacywetgeving zoals GDPR speelt hierbij een belangrijke rol.

53

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

1

De kredietcrisis

1.1

Ontstaan van de kredietcrisis

De nachtmerrie op de financiële markten is ondertussen bijna twintig jaar geleden als een sprookje begonnen: een eigen huis voor elke Amerikaan.

In de Verenigde Staten zijn het niet zozeer de banken die hypothecaire leningen ver­strekken, maar wel kredietmaatschappijen. Zij financieren zichzelf via kredieten en verzamelen geen deposito’s. Deze kredietmaatschappijen verpakken de door hen verstrekte kredieten vervolgens in effecten en verkopen deze door aan andere financiële instellingen. Dit is een praktijk die bekend staat onder de term ‘effectisering’. Zodra de leningen worden doorverkocht, gaat het debiteurenrisico – het risico dat de schuldenaar zijn lening niet kan terugbetalen – over op die andere financiële instellingen. Omdat de kredietmaatschappijen het debiteurenrisico voor een groot deel konden overhevelen, stonden zij aan zo goed als iedereen een hypothecaire lening toe. Dit leek verantwoord door de steeds stijgende woningprijzen. Normaal krijgen alleen solvabele kandidaten een lening; deze leningen noemt men in het Engels ‘primes’ (leningen van de hoogste kwaliteit). ‘Subprimes’ zijn leningen van een lagere kwaliteit, leningen die zelfs verstrekt worden aan mensen zonder inkomen, zonder werk en zonder vermogen. In het Nederlands noemen we dit ‘rommelhypotheken’. Heel vaak waren deze subprimes leningen met een variabele rentevoet. Dit maakte het aangaan van een hypotheeklening nog aantrekkelijker. Als de rente laag is, betaalt de schuldenaar in verhouding weinig af. Maar toen de rente steeg, konden veel gezinnen hun lening niet meer afbetalen en moesten ze hun woning verkopen. Dit had grote gevolgen op de vastgoedmarkt: door het overaanbod van huizen, begonnen de prijzen te zakken.

Welke financiële instellingen hadden te maken met deze ‘rommelhypotheken’? Zoals gezegd werden leningen door de kredietmaatschappijen herverpakt en samengevoegd tot nieuwe effecten. Zo kwamen er in die effecten zowel goede als rommelhypotheken terecht. Ratingbureaus hadden aan deze effecten een beperkt risico toegekend. Eén slechte lening op 100 is bijvoorbeeld een berekend risico. Maar doordat deze herverpakte effecten wereldwijd verspreid werden en sommige instellingen duizenden van zulke effecten in portefeuille hadden, kwam het probleem van de Amerikaanse rommelhypotheken ineens ook naar Nederlandse, Duitse, Engelse en ook Belgische banken.

1.2

Impact van de kredietcrisis op de financiële wereld

1.2.1 Voor de aandelenbeurzen De banken wisten van elkaar dat ze rommelhypotheken in de kast hadden liggen, maar niet hoeveel.

Daarom kregen ze steeds meer argwaan om elkaar geld te lenen op de interbankenmarkt. Ze vreesden immers dat ze, als het met een of andere bank fout afliep, hun geld niet meer zouden terugzien.

Niet alleen geld lenen bij elkaar werd moeilijker, sommige banken begonnen ook geleend geld terug op te vragen. Wie veel geleend had, om bijvoorbeeld een overname te doen zoals Fortis, werd verplicht om een deel van zijn lening terug te betalen.

Banken kunnen bij liquiditeitstekorten ook altijd terecht bij de Europese Centrale Bank, die dan als ‘lender of last resort’ optreedt. Maar die (typisch kortlopende) financiering kost ook geld en de kredietverlening mag niet te hoog worden wegens inflatiegevaar. Om al dit geleende geld te kunnen terugbetalen, moesten sommige financiële instellingen dus aandelen verkopen of nieuw kapitaal ophalen. Soms tegen gelijk welke prijs (omdat er amper nog kopers waren), wat leidde tot dalende

57

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

aandelenbeurzen. Door de strenge boekhoudnormen moesten sommige instellingen bovendien hun balans herschikken en werden ze verplicht pakken aandelen uit hun eigen vermogen te verkopen. Wat eerst een kredietcrisis was, werd een financiële crisis en vervolgens een beurscrisis van wereldformaat.

1.2.2 Voor de Verenigde Staten Dieptepunten van de kredietcrisis in 2008 in de VS waren de nationalisatie van de hypothecaire instelling Freddie Mac en Fannie Mae; de steun om verzekeraar AIG te redden; de aanvraag tot gerechtelijk akkoord van Lehman Brothers en het faillissement van Washington Mutual, de grootste spaarbank van de VS. Gelukkig nam JP Morgan Chase de bankactiviteiten van Washington Mutual over, zodat het geld van de spaarders beschermd was. Aandeelhouders en schuldeisers op groepsniveau zien hun investering waarschijnlijk niet terug.

1.2.3 Voor België Triest dieptepunt in de geschiedenis van de kredietcrisis voor België in 2008 waren de problemen bij Fortis en Dexia. Beide financiële instellingen konden slechts gered worden met geld van de overheid. Ten slotte vroeg ook KBC staatssteun aan, onder druk van het concurrentienadeel met de andere banken die de staatswaarborg al hadden gekregen. De bank betaalde ondertussen al haar staatsleningen terug.

Een ongelukkige samenloop van omstandigheden veroorzaakte de ondergang van Fortis, op dat moment de grootste financiële instelling van ons land. Een dure overname, slechte communicatie, een vertrouwensbreuk met de aandeelhouders, een niet-aflatende geruchten­stroom en de internationale kredietcrisis brachten de Belgische bank-verzekeringsgroep in zware problemen. Vijftien jaar na de val van Fortis lopen in België en Nederland nog rechtszaken daarover (zie ‘Wetgevend en institutioneel kader: Belangrijkste spelers op de financiële markten in België’ en het digitale lesmateriaal).

De kapitaalinjectie in Dexia van 6,4 miljard EUR gebeurde door de belangrijkste aandeelhouders, zowel overheden als particuliere organisaties. De Belgische federale regering investeerde 1 miljard EUR, Vlaanderen 500 miljoen, Wallonië 350 miljoen, Frankrijk 3 miljard en Luxemburg 376 miljoen.

Dexia kwam vooral in de problemen door haar dochtermaatschappij FSA. FSA is een Amerikaanse obligatieverzekeraar die verschillende kwartalen in het rood eindigde. In 2011 bleken de financiële problemen voor Dexia te groot en werd uiteindelijk beslist tot de (gedeeltelijke) ontmanteling van de financiële groep (zie ook het digitale lesmateriaal). Het gezonde deel van de groep, het huidige Belfius, werd door de Belgische regering gekocht voor 4 miljard EUR. Al duurt het nog enkele decennia, het plan blijft om Dexia met zo weinig mogelijk verliezen af te wikkelen. Midden 2017 bedroeg het balanstotaal van de restbank nog maar amper 200 miljard EUR. Tien jaar later is al een groot deel van de weg afgelegd. De balans van Dexia bedroeg eind juni 2021 nog iets meer dan 100 miljard EUR. De afbouw gaat meestal gepaard met verliezen, die gelukkig grotendeels werden ingecalculeerd. De balans van Dexia is in het eerste halfjaar van 2022 met 21 % gedaald tot 77,8 miljard EUR. De sterke daling is vooral te wijten aan de renteverhoging en in mindere mate aan de verdere afbouw van activa.

Ondertussen heeft Dexia begin 2024 zijn banklicentie ingeleverd. Aangezien de bank toch geen commerciële activiteiten meer uitvoert, kan de restbank hiermee extra besparen op de kosten. De staatsschuld wordt hierdoor wel verzwaard., aangezien de werking van Dexia nog altijd wordt gestut door Brussel, Parijs en Luxemburg (wegens de vroegere Luxemburgse tak), in de vorm van staatsgaranties voor de verplichtingen van de vroegere bank. Niettemin is het totaal aan staatswaarborgen begin april 2025 voor het eerst onder de grens van 30 miljard EUR gezakt. Dat is een groot verschil met de piek van ruim 90 miljard EUR in mei 2009, kort na de grote bankencrisis van de periode 2007-2008, toen

58

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Dexia een eerste keer overheidshulp nodig had. Welke voor- en nadelen er zijn door geen bank meer te zijn, kan je vinden in het digitale lesmateriaal.

Andere Europese lidstaten hadden soortgelijke problemen. Ondertussen is het al meer dan vijftien jaar geleden dat de centrale banken voor de eerste keer moesten optreden om de financiële crisis te bezweren. Dat werd ‘herdacht’ in een aantal interessante reportages op televisie en in de financiële media.

1.2.4 Voor de belegger Ook voor de belegger waren de gevolgen van de kredietcrisis voelbaar. Niet alleen zijn de aandelenbeurzen diep in het rood gegaan, ook financiële producten werden bedreigd.

In België waren fondsen met kapitaalgarantie enorm populair. Verscheidene Belgische financiële instellingen zoals BNP Paribas Fortis en Ethias hebben populaire Tak-23 levensverzekeringen verkocht, al dan niet met minstens gedeeltelijke kapitaalbescherming. Bij een aantal van deze producten traden Amerikaanse financiële instellingen als Morgan Stanley en Lehman Brothers op als garantiegever.

Een aantal jaren geleden kregen deze garantiegevers zeer hoge ratings en was het risico dus nagenoeg onbestaande. Maar Lehman Brothers, de oudste en op twee na grootste zakenbank in de VS, werd zelf een van de slachtoffers van de kredietcrisis en vroeg op 15 september 2008 een gerechtelijk akkoord aan. Het gebrek aan hulp voor Lehman Brothers zou een grote fout blijken, die in veel landen zelfs tot een recessie zou leiden.

In de meeste gevallen wisten de beleggers zelfs niet wie de garantiegever van hun belegging was, want dat stond in de kleine lettertjes van het contract. Zolang Lehman Brothers onder curatele stond, werden de Belgische beleggingen bevroren. De waarde van de borgstelling van de Belgische beleggingen werd op die manier onvermijdelijk ondermijnd.

De spaartegoeden van de Belgen zijn vandaag beschermd tot een bedrag van 100 000 EUR (zie het punt 3.3 ‘Belgisch Garantiefonds’ in dit hoofdstuk). Ook in de rest van de eurozone geldt deze garantie.

Europa beseft dat een samenwerking tussen de nationale banken en de toezichthouders van de betrokken landen meer dan ooit noodzakelijk is. De Europese Commissie pleit voor een nog strenger en geharmoniseerder toezicht op de banken (zie ook het punt 3.7 ‘Naar een Europees toezichtsniveau’ in dit hoofdstuk).

2

De ‘overheidsschuldencrisis’ in de eurozone: oorzaken en gevolgen

Sommigen zien het als een nasleep van de bankencrisis van de voorgaande jaren; anderen (vooral dan in Angelsaksische landen) als een voorgeprogrammeerde mislukking die enkel door de kredietcrisis versneld naar boven gekomen is. Feit is dat de euro tien jaar na zijn introductie voor een ernstige test geplaatst werd.

Eén van de gevolgen van de bankencrisis van 2008 was inderdaad dat de overheden op grote schaal moesten tussenkomen om de kapitaalbasis van de banken te herstellen en op peil te houden en om de

59

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

conjuncturele gevolgen van de kredietcrisis op te vangen. Het resultaat is dat in zowat de hele industriële wereld de begrotingen diep in het rood gingen. Op zich is er niets mis mee als een overheid op grote schaal optreedt om een dreigende depressie af te wenden. Voorwaarde is echter wel dat die interventie tijdelijk is en er uitzicht moet zijn om de opgelopen schulden in de daarop volgende periode weer af te bouwen.

Na de invoering van de euro raakten de overheidsfinanciën in Europa uit evenwicht onder de noemer van een gemeenschappelijke munt. De aanloop naar de euro had in een aantal landen een bijzonder forse verlaging van de marktrente uitgelokt. Dit leidde in sommige landen onder meer tot een spectaculaire boom van de immobiliënmarkten en een sterke economische groei. Geleidelijk aan gingen de concurrentieverhoudingen tussen de eurolanden veel meer uit elkaar lopen. Daar bovenop kwam de nasleep van de kredietcrisis. Elk land wilde zijn bankencrisis op zijn eigen manier oplossen. De Belgische staatsschuld steeg van 83 tot boven 100 % van het bbp (Bruto Binnenlands Product).

In Italië en Griekenland had je een relatief conservatieve banksector die zich nauwelijks aan ‘subprime avonturen’ bezondigde. Maar daar kwamen de banken in de problemen omdat hun balans om historische redenen volgepropt zat met schuldpapier van de eigen overheid.

De bankensector bevond zich anno 2011 toch in een heel andere situatie dan in 2008. Wat deze crisis anders maakte dan die van 2008 is dat het rommelpapier niet de oorzaak was van de slechte bankbalansen, maar de overheidsobligaties. De meeste Europese banken hebben een groot percentage van alle Europese staatsobligaties in portefeuille, met als gevolg dat een crisis in de eurozone meteen een heuse bankencrisis werd.

Er moest een duurzame oplossing komen om de eurozone uit de crisis te halen. Er was niet voldoende geld om staatspapier van de balansen te halen. Een schuldherschikking voor Griekenland en andere landen was onvermijdelijk geworden.

De Europese leiders zijn het ondertussen eens geraakt over een afschrijving op Griekse obligaties, een grotere vuurkracht van het Europees noodfonds, een herkapitalisatie van de banken en een grotere economische integratie.

Ondertussen blijft Griekenland kampen met een groot begrotingstekort en een enorme staatsschuld.

Het IMF en de overige eurolanden hebben het land al verscheidene malen te hulp moeten schieten met leningen. Door middel van zware bezuinigingen en hervormingen is Griekenland er stilaan bovenop aan het geraken. De schuld aan het IMF heeft Griekenland ondertussen afbetaald.

Sinds 2008 heeft Griekenland al meer dan 260 miljard EUR steun ontvangen van de andere eurolanden. Sinds september 2017 is Griekenland weer actief op de financiële markten. Het land zette toen leningen met een looptijd van vijf jaar in de markt.

Het Europese steunprogramma aan Griekenland is gestopt in 2018. Toch zal het land nog lang onder toezicht blijven staan. Tot 2060 moet Griekenland een begrotingsoverschot boeken. Geen enkel land is daar ooit zo lang in geslaagd. Als die cijfers niet worden gehaald, kan Europa weer ingrijpen. Ook de staatsschuld blijft zeer hoog, bijna 200 % van het bbp.

Bovendien is het probleem dat binnen eenzelfde muntzone landen in verschillende ontwikkelingen zitten. Niet alle landen hebben hetzelfde voordeel met dezelfde ingrepen. In de toekomst zal er strenger nagegaan moeten worden of elk land de voorwaarden van het stabiliteitspact goed naleeft. De kost van een alternatief – het uiteenvallen van de eurozone – is te hoog om maar in overweging te nemen.

60

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Naast Griekenland zijn de voorbije jaren nog andere eurolanden in de problemen geraakt zoals Spanje, Cyprus, Italië en Portugal.

Na Spanje behoort Portugal nu ook weer tot de kredietwaardige landen. Na vijfeneenhalf jaar met het etiket ‘speculatief ’ te hebben rondgelopen, mocht Portugal zich weer tot de club van kredietwaardige naties rekenen. Kredietbeoordelaar Standard & Poor’s verhoogde de rating van Portugal naar BBB+, net boven ‘speculatief ’ en stabiel. De ratings van de verschillende eurolanden kan je vinden in het hoofdstuk ‘Obligaties’.

Toch blijft de vrees bestaan dat de bankencrisis vanuit Italië weer naar Europa zou sluipen. De brexit zorgde ervoor dat de problemen bij de Italiaanse banken plots weer groter werden. In juli 2016 raakte bekend dat Monti Dei Paschi di Siena, de oudste bank van de wereld, op het randje van een faillissement stond. Ook andere Italiaanse banken hebben nog altijd veel giftige leningen op hun bankbalans staan, die zullen versneld afgeboekt moeten worden. Nieuwe staatsschuld zou kunnen helpen, maar de nieuwe Europese regelgeving verbood dat. Met de bankenunie moeten de obligatie- en aandeelhouders als eerste opdraaien voor de verliezen van de banken: de zogenoemde bail-in (zie ook het punt 3.7 ‘Naar een Europees toezichtsniveau’ in dit hoofdstuk).

Italië kreeg het advies om door te gaan met hervormingen, anders zou zijn economie een negatief effect kunnen hebben op andere eurolanden. Zo moeten er veranderingen doorgevoerd worden in het belastingsysteem en de publieke sector en moet het concurrentievermogen van Italië versterkt worden. De coronacrisis heeft Italië, ook in economisch opzicht, veel zwaarder getroffen dan de meeste Europese landen. Daardoor heeft het land nu een nog veel grotere schuldenlast te dragen en zijn echt drastische hervormingen nodig om op termijn een bankroet of een ‘herstructurering’ van de staatsschuld te voorkomen.

1 Waarom kreeg Italië veel kritiek na de redding van de twee probleembanken Banca Popolare di Vicenza en Veneto Banca? Ondertussen heeft de Europese Commissie Italië op het matje geroepen. Wat is er nog aan de hand in Italië?

2 In Spanje was midden juni Banco Popular, de vierde bank van Spanje bijna failliet. In tegenstelling met de Italiaans reddingspogingen verliep de Spaanse afwikkeling wel volgens de ‘Europese Regels’. Verklaar.

3 Tijdens de financiële crisis moest Ierland aan Europa noodsteun vragen, maar tien jaar later staan beleggers in de rij om Ierland geld te lenen aan 0 %. Hoe kun je dat verklaren?

Bronnen: www.europa-nu.nl De Tijd

3

COVID-19 en de coronacrisis

Het coronavirus trof de wereldeconomie. In december 2019 brak het coronavirus COVID-19 voor het eerst uit in de Chinese stad Wuhan, in de provincie Hubei (in het centrum van China).

De Belgische economie is een open economie en dus erg afhankelijk van andere landen, zoals China en de Verenigde Staten. Die wereldeconomieën leden uiteraard ook, waardoor de import en export ontregeld werd.

61

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

De economische impact liet zich voelen in veel sectoren. Door de opgelegde sluitingen van handelszaken en fysieke winkels en andere noodmaatregelen, om de verspreiding van het virus in te dijken, werden heel wat sectoren sterk getroffen. Het ging daarbij om de detailhandel, vrijetijdsbesteding, toerisme, horeca, transport en evenementen. Ook bedrijven die geen telewerk konden aanbieden of geen fysieke afstand konden garanderen, leden veel verliezen.

Het Federaal Planbureau voorzag in zijn prognoses van 10 september 2020 een krimp van het bbp voor de Belgische economie van -7,4 % voor 2020. Dat zou de sterkste krimp zijn sinds de Tweede Wereldoorlog. Gelukkig heeft de economie zich in 2021 snel hersteld. Tijdens het tweede kwartaal van 2021 steeg het bbp zelfs met 14,9 % (bron: www.nbb.be). Midden 2022 viel de economie echter stil, vooral door de hoge energie- en grondstoffenprijzen en de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.

De inflatie ontspoorde en bedroeg zelfs even bijna 10 %.

De totale inflatie, gemeten op basis van de geharmoniseerde index der consumptieprijzen (GICP), bedroeg 2,3 % in 2023 in België. Dat is een sterke vertraging van de inflatie ten opzichte van het voorgaande jaar (10,3 %). Sinds de tweede helft van 2021 bleef de totale inflatie in België elk kwartaal stijgen tot eind 2022. In de loop van 2023 daalde de totale inflatie voortdurend, van 5,9 % in het eerste kwartaal tot –0,6 % in het vierde kwartaal.

De jaarinflatie bedroeg in 2024 ongeveer 3 %. We evolueerden dus weer stilaan naar de inflatie die de ECB als acceptabel beschouwt. In juli 2025 bedroeg de inflatie zelfs maar 1,92 % en ging ze hiermee voor het eerst sinds januari 2024 onder de 2 % (zie verder onder monetair beleid).

Door alle steunmaatregelen die onze federale en Vlaamse regeringen (vooral tijdens corona) hebben gegeven, ontsporen ook de begrotingen. De begrotingstekorten zullen ooit weer aangezuiverd moeten worden. De federale regering kwam in de begrotingsgesprekken overeen om 2 miljard EUR extra te besparen in 2022. Het begrotingstekort zou volgens de toenmalige prognoses van 2021 in 2022 nog altijd zeer groot zijn: 21,3 miljard EUR of 4,14 % van het bruto binnenlands product (bbp), maar door de sterke groeicijfers zou dat wel een halvering zijn tegenover het eerste coronajaar 2020. Het begrotingstekort nam in 2024 toe, tot 4,5 % van het bbp. De Europese Commissie voorspelt dat het Belgische begrotingstekort in 2025 zal oplopen tot 5,4 %. De recente begrotingsgesprekken van de federale regering-De Wever zijn zeer belangrijk zijn. Er zal veel bespaard moeten worden. In 2022 werd de spilindex 5 keer overschreden, in april 2024 is er nog één aanpassing van de ambtenarenlonen en de sociale uitkeringen geweest.

Ondertussen is het zover gekomen dat de Europese Commissie tegen België (en zes andere Europese landen) een procedure wil openen wegens het grote begrotingstekort. De procedure houdt in dat België zijn tekort móét terugdringen naar minder dan 3 %, in een tempo van minstens 0,5 procentpunt per jaar (structureel). Tot op heden zijn er echter nog geen sancties genomen.

Bronnen: https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/economische-impact-van-het

In de lente van 2023 stond de wereld even op zijn kop en kregen we een minibankencrisis. Het begon met het faillissement van de Amerikaanse Silicon Valley Bank (SVB), de op vijftien na grootste bank van de Verenigde Staten. SVB was bij ons onbekend. De bank had eind 2022 209 miljard dollar aan vermogen, waarvan 175 miljard dollar spaargeld van klanten. Dat waren vooral bedrijven uit de tech-industrie. En dat is een belangrijke reden waarom het misging. Want jarenlang stonden de

62

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

aandelen van start-ups en technologiebedrijven zeer hoog, maar de laatste twee jaar voor het faillissement zijn die enorm gedaald.

De problemen van een bank nemen toe wanneer spaarders massaal hun geld van hun bankrekening halen omdat ze bang zijn dat het er niet veilig meer is (bankrun). Zo heeft de bank nood aan veel cash, geld dat ze niet meer kan krijgen.

Er is geen bank die zo veel geld in kas heeft dat ze al haar spaarders hun geld kan uitkeren als ze daarom vragen. SVB al helemaal niet, en dus moest de bank faillissement aanvragen. Dat is uiteraard slecht nieuws voor de aandeelhouders, maar ook voor alle spaarders die er niet in waren geslaagd hun spaargeld weg te halen. Gelukkig voor hen schoot de Amerikaanse overheid te hulp. Die beloofde alle spaarder te compenseren. Daar wordt geen belastinggeld voor gebruikt, het geld wordt opgehaald bij andere banken. De spaarders van de Britse tak van SVB hebben onderdak gevonden bij bankreus HSBC. Ook de Signature Bank uit New York ging in 2023 failliet. Daarmee waren de problemen nog niet van de baan. De First Republic Bank (stadsgenoot van SVB) kwam daarna in ernstige problemen.

Elf andere banken schoten deze derde probleembank toen te hulp met een kapitaalinjectie van ruim 30 miljard dollar. Zonder die steun was ook de First Republic Bank direct omgevallen, bleek vandaag uit nieuwe kwartaalcijfers.

Als gevolg van de problemen in de VS gingen ook de Europese beurzen fel in het rood. Er werd over besmettingsgevaar naar de Europese banken en over een nieuwe Eurocrisis gesproken. Ondertussen is de storm echter gaan liggen. Er waren blijkbaar geen Europese banken die een rechtstreekse link hadden met een van die probleembanken. Eurocommissaris voor Economie Paolo Gentiloni reageerde ook snel en liet weten dat er geen onmiddellijk gevaar is voor de Europese bankensector. Dat is een groot verschil met 2008: toen ging het over het faillissement van de grote Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers. Dat was een bank waar bijvoorbeeld ook Belgische banken aandelen en obligaties in hadden. Dat was toch van een heel andere orde. Nu gaat het over het faillissement van kleinere, bij ons relatief onbekende banken.

Zwitserland heeft ondertussen ook zijn eigen versie van onze Fortis-saga met het bijna-faillissement van Credit Suisse gehad. Onder druk van de Zwitserse overheid moest Credit Suisse, dat dreigde te kapseizen, zich laten opslorpen door de concurrent UBS, de grootste bank van Zwitserland. De aandeelhouders krijgen een aalmoes voor hun effecten. Veel oudere mensen en particuliere beleggers die dachten een goedehuisvaderaandeel te hebben (zoals bij Fortis bij ons) zijn de dupe. Zij begrijpen niet hoe het zover is kunnen komen. Het federale parket in Bern heeft een onderzoek geopend naar mogelijk strafrechtelijke inbreuken die zijn begaan door overheidsverantwoordelijken, financieel toezichthouders en toplui bij Credit Suisse en UBS bij het gedwongen huwelijk van de twee grootbanken.

63

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

4

Instellingen die richtlijnen uitvaardigen en controle uitoefenen

4.1

De Federale Overheidsdienst Financiën

De overheid in het algemeen komt op verscheidene vlakken tussenbeide op de financiële markten.

De overheid treedt op als ontlener (cf. de grote Belgische staatsschuld), als belastingontvanger (cf. de roerende voorheffing) en als controleur. Binnen de regering is de minister van Financiën bevoegd voor de financiële sector in het algemeen. Ook de banksector valt dus onder die controle. De minister is verantwoordelijk voor het fiscale en het budgettaire beleid en moet ook de belangen van de kleine belegger veiligstellen tegenover de dikwijls machtige financiële groepen. Hij kan rechtstreeks tussenbeide komen bij de andere controleorganen. Hij heeft dus de meest uitgebreide bevoegdheid en vaardigt allerlei richtlijnen uit.

Op 2 augustus 2002 werd een nieuwe wet gestemd betreffende het toezicht op de finan­ciële sector en de financiële diensten. Deze wet wijzigde de besluitvorming en de organisatie van de voormalige CBF grondig. De wet wou in de eerste plaats de samenwerking tussen de CBF, de CDV (Controledienst voor de Verzekeringen) en de NBB (Nationale Bank van België) grondig verbeteren. Door de branche­ vervaging waren de grenzen tussen banken en verzekeringsmaatschappijen zodanig vervaagd dat een samenwerking of zelfs een versmelting tussen de CBF en de CDV hoogst noodzakelijk werd.

Ook de grenzen tussen micro- (op bedrijfsniveau) en macroprudentieel (het hele finan­ciële systeem) toezicht vervagen. De Europese richtlijnen vereisten een wijziging van het toezicht, omdat ons land een van de weinige Europese lidstaten was waar de centrale bank nog niet direct betrokken was bij het toezicht op de banksector.

Tussen 2004 en 2010 was de eengemaakte toezichthouder een feit: de Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen (CBFA).

De financiële crisis had tot gevolg dat het financieel toezicht in België grondig hervormd werd. Sinds 1 april 2011 werden een aantal bevoegdheden van de CBFA overgedragen aan de Nationale Bank van België en werd de CBFA omgevormd tot de Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) (zie het punt 4.2.2 ‘De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA)’ in dit hoofdstuk).

4.2

Het Twin Peaks-model

Als gevolg van de economische crisis van 2008-2009 hebben de politiek en de controle­overheden verschillende initiatieven genomen om de sector van het financieel toezicht te reorganiseren. De wet van 2 juli 2010 heeft de architectuur van het toezicht op de financiële sector in België grondig gewijzigd.

Voordien sprak men van een geïntegreerd toezichtmodel, waarbij één enkele autoriteit (de voormalige CBFA) verantwoordelijk was voor zowel het prudentieel toezicht als het gedragstoezicht. Het toezicht op de financiële sector is nu gewijzigd naar een bipolair model.1 Dit bipolaire model dient, op structureel gebied, gestalte te geven aan de twee hoofddoelen van het financiële toezicht en wordt vanaf 1 april 2011 als volgt uitgevoerd:

1

64

www.nbb.be; www.fsma.be

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

− de Nationale Bank van België is verantwoordelijk voor de handhaving van de macro- en microeconomische stabiliteit van het financiële stelsel. De nieuwe Bankenwet van 25 april 2014 bevestigde de rol van de NBB als de nationale autoriteit die hiervoor verantwoordelijk is. De NBB is bijgevolg voortaan, naast het macroprudentieel toezicht, eveneens belast met het individuele pruden­tiële toezicht op alle financiële instellingen die cliëntendepostito’s mogen aanhouden (het microprudentieel toezicht), inclusief verzekeringsinstellingen. De Bank ziet aldus toe op het verzekeren van de financiële soliditeit van de financiële instellingen onder haar controle en kijkt toe op de vereisten aangaande solvabiliteit, liquiditeit en de rendabiliteit van deze instellingen in het bijzonder. De Nationale Bank houdt rekening met de aanbevelingen van het Europees Comité voor Systeemrisico’s (ECSR) evenals met de standpunten of besluiten van de Europese Commissie en van de ECB. − de FSMA, voorheen de CBFA, behoudt haar traditionele opdracht om toe te zien op de goede werking, de transparantie en de integriteit van de financiële markten alsook om het toezicht uit te oefenen op het onrechtmatig aanbieden van producten en financiële diensten, en breidt haar actieterrein uit naar het relatief nieuwere gebied van het toezicht op de naleving van de gedragsregels waaraan de financiële tussenpersonen onderworpen zijn om een loyale, billijke en professionele behandeling van hun cliënten te waarborgen. De NBB en de FSMA hebben een samenwerkingsprotocol gesloten op 14 maart 2013. De samenwerking kan drie vormen aannemen: uitwisseling van informatie, raadpleging en overleg. De autoriteit die beslist blijft de enige verantwoordelijke.

4.2.1 De Nationale Bank van België (NBB) en de Europese Centrale Bank (ECB) De NBB werd opgericht op grond van de wet van 5 mei 1850. Aanvankelijk was de belangrijkste taak van de NBB de emissie van bankbiljetten en het sturen van de monetaire politiek.

Sinds de invoering van een Monetaire Unie binnen de Europese Unie maakt de Nationale Bank van België deel uit van het Eurosysteem. Sinds 1 januari 1999 verenigt het Eurosysteem de Europese Centrale Bank (ECB), die in Frankfurt gevestigd is, en de nationale centrale banken (NCB’s) van de lidstaten die zijn overgegaan op de euro (het eurogebied). Het Eurosysteem is belast met de tenuitvoerlegging van het monetaire beleid voor dat hele gebied. Het monetaire beleid maakt gebruik van een aantal instrumenten en procedures waarbij de nationale centrale banken een belangrijke rol vervullen.

De ECB is samen met de overige centrale banken van het eurosysteem verantwoordelijk voor de uitgifte van bankbiljetten en het monetaire beleid. Het hoofddoel is de prijs­stabiliteit handhaven. Het monetaire beleid wordt vooral uitgevoerd via de sturing van de geldmarktrente (kortetermijnrente).

De ECB beheert ook de officiële deviezenreserves van de lidstaten en bevordert en integreert de goede werking van de nationale betaalsystemen. Ook de economische politiek van de lidstaten kan worden ondersteund. Dit op voorwaarde dat ze niet conflicteert met de het objectief van prijsstabiliteit.

De taken van de NBB bestaan uit het uitvoeren van de monetaire politiek, vastgelegd in de ECB. Bovendien vervult de NBB de rol van emissiebank, beheert en bestuurt zij de girale vereffeningssystemen in België (zie infra) en vervult zij een belangrijke rol als informatiecentrum. Zij maakt studierapporten, beheert de kredietcentrales voor particulieren en ondernemingen en verzamelt jaarrekeningen van ondernemingen (balanscentrale). Ten slotte doet de NBB aan conjunctuuronderzoek en vertegenwoordigt zij ons land bij internationale bijeenkomsten van de Wereldbank, het IMF, de OESO …

65

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Sinds de uitbreiding van de bevoegdheden van de NBB in 2011 staat de NBB, die tot nu toe enkel de macroprudentiële ontwikkelingen (financiële stabiliteit) opvolgde, voortaan eveneens in voor het individuele prudentiële toezicht op alle hierna vermelde actoren van het financiële stelsel: − Financiële dienstengroepen met aan het hoofd een Belgische gereglementeerde instelling of een Belgische gemengde financiële holding (zie ook Gemeenschappelijk Toezichtsmechanisme (GTM)) − de kredietinstellingen, inclusief de financiële dienstengroepen; − de beursvennootschappen − bewaringsinstellingen − de beleggingsondernemingen met het statuut van beursvennootschap; − de verzekeringsondernemingen; − de herverzekeringsondernemingen; − de verrekeningsinstellingen; − de vereffeningsinstellingen en de daarmee gelijkgestelde instellingen; − de betalingsinstellingen; − de instellingen voor elektronisch geld; − de borgstellingsmaatschappijen.

De voornaamste reden daarvoor is dat banken tijdens de kredietcrisis geen geld meer durfden lenen aan andere banken op de interbankenmarkt omdat ze vreesden hun geld niet meer terug te zien.

Daarom verkozen ze een deposito met lage en zelfs negatieve rente bij de ECB. Als banken hun geld voor zeer korte termijn parkeren bij de ECB (we noemen dit de depositofaciliteit) kregen ze in die tijd van lage rentes geen intrest en moesten ze daarvoor zelfs betalen. De basisrente is anno 2024 al een heel stuk hoger maar de depositofaciliteit is de ondergrens van de geldmarktrente. Je kan die rente als een soort van strafrente beschouwen, aangezien de ECB veel liever heeft dat banken het geld gebruiken op de interbankenmarkt of uitlenen aan klanten. Zo kunnen die gelden de economie stimuleren. Die depositorente is de ondergrens van de geldmarktrente. Omgekeerd kunnen banken ook voor zeer korte termijn lenen bij de ECB. Dit noemen we de marginale beleningsfaciliteit. Buiten het ‘overnight money’ is een ander instrument van de ECB is bv. de REPO (repurchase agreement). Dat is een contante aankoop (verkoop) van effecten gecombineerd met een gelijktijdig verkoop (aankoop) op termijn die met dezelfde partij wordt afgesloten. Zo kunnen financiële instellingen op termijn geld lenen of ontlenen aan de ECB en kan er dus geld in de economie gepompt worden of kan de geldhoeveelheid afgeremd worden. Lenen of een REPO-transactie gaat enkel tegen onderpand van financiële activa zoals schatkistcerticaten. De rente op de marginale beleningsfaciliteit stelt normaliter een bovengrens aan de geldmarktrente Het wantrouwen tussen de banken van de eurozone was in de periode van de kredietcrisis groter dan ooit. De enorme bedragen die ze elke avond vrijwillig op een deposito bij de ECB stortten, was daarvan een duidelijk teken. Voor de start van de crisis leenden banken met een cashoverschot elke dag via de interbankenmarkt vele miljarden aan banken met een cashtekort. Ze deponeerden amper enkele tientallen of honderden miljoenen bij de ECB omdat die minder rente betaalt. De afgelopen jaren parkeerden de banken duizendmaal meer bij de ECB, hoewel ze zichzelf op die manier straften.

De rente die ze bij de ECB krijgen, ligt namelijk veel lager dan de interbankenrente.

Het instrument dat de ECB eveneens hanteert, is het OMT, ‘Outright Monetary Transactions’. Kort samengevat houdt dit programma in dat de ECB onbeperkt staatspapier kan inkopen. Daar hoort wel een belangrijke voorwaarde bij: probleemlanden die beroep willen doen op hulp van de ECB en zo de rente op de betaling van hun overheidsschulden willen drukken, moeten eerst voor steun

66

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

aankloppen bij het Europees noodfonds (zie ook het punt 3.7 ‘Het Europees stabilisatiemechanisme en het Europese monetair noodfonds’ in dit hoofdstuk). Met de instelling van het OMT ligt de bal in het kamp van de overheden. Een vlotte werking van dit instrument vereist immers ook de politieke bereidwilligheid om te hervormen en te besparen en net daar wringt vaak het schoentje.

Tegenstanders van het systeem opperen dat als de ECB overheidsobligaties van individuele landen met een slechte kredietrating opkoopt, ze het risico van landen met een slecht begrotingsbeleid herverdeelt over alle lidstaten en zo de eurozone verzwakt.

Een volgende maatregel werd eind januari 2015 genomen. De ECB besliste om te beginnen met de opkoop van staatsobligaties op de secundaire markten om zo extra geld in de economie van de eurozone te pompen (kwantitatieve versoepeling of QE).

Sinds dat moment konden dus niet alleen de banken overheidsobligaties verkopen, maar kunnen ook andere institutionele beleggers hun overheidsobligaties via de secundaire markt aan de Nationale Bank verkopen. De nationale centrale banken kopen dus de staatsobligaties van het eigen land zelf op. De ECB zelf koopt weinig papier. De nationale centrale banken dragen 80 % van het risico van de aangekochte staatsobligaties en obligaties van Europese instellingen.

Tussen 2014 en 2018 werden verschillende van die opkoopprogramma’s gelanceerd. Begin 2019 werden ze stopgezet. Vanaf november 2019 lanceert de ECB echter opnieuw een QE-programma van 20 miljard EUR per maand, om de marktrente voor staats- en bedrijfsleningen nog lager te duwen.

De verschillende opkoopprogramma’s waren tijdelijk en bedoeld om het hoofd te bieden aan de niet eerder vertoonde situatie waarmee de monetaire unie toen werd geconfronteerd. Bovendien stelde de ECB 3 000 miljard EUR aan liquiditeiten beschikbaar via herfinancieringstransacties tegen het laagste rentetarief dat ze ooit hebben gehanteerd, namelijk -0,75 %. Deze maatregelen bleven van kracht tot het einde van de coronacrisis.

In mei 2020 kondigde de ECB een extra opkoopprogramma van 750 miljard EUR aan, het Pandemic Emergency Purchase Programme. Het doel van dat opkoopprogramma was om de financiële schade door het coronavirus af te wenden. Op 3 juni 2020 maakte de ECB bekend het opkoopprogramma uit te breiden met nog eens 600 miljard EUR extra. In totaal werd weer 1850 miljard EUR uitgetrokken.

Dit extra opkoopprogramma betekende dat de ECB de eigen regels herzag. De ECB had altijd een limiet gehad van wat zij volgens eigen regels kon opkopen, om zo niet de grootste schuldeiser van een land te worden. De voorzitter van de ECB, Christine Lagarde, benadrukte echter dat er bij de ECB geen limiet bestaat als het gaat om de toewijding aan de euro. In september 2021 werd bekend dat het programma teruggeschroefd zou worden. Op dat moment werd er nog voor 80 miljard EUR per maand opgekocht.

Al die maatregelen leidden tot een topzware ECB-balans van meer dan 8 200 miljard EUR tot eind 2021. Dat is het equivalent van de Italiaanse, Franse én Duitse overheidsschuld. In 2022 is er gelukkig een lichte daling. Daarmee is de ECB balans op het ogenblik groter die van de Amerikaanse FED. Dé uitdaging in 2022 en 2023 was echter de hoge inflatie. De ECB streeft naar een inflatiecijfer van ongeveer 2 % op middellange termijn. In 2022 was de inflatie opnieuw significant toegenomen, vooral als gevolg van de fors stijgende energie- en voedselprijzen, alsook vanwege de effecten van de oorlog tussen Oekraïne en Rusland. Maar de inflatiedruk was breder en krachtiger geworden en de

67

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

prijzen van veel goederen en diensten waren sterk toegenomen. Gevreesd werd dat de inflatie enige tijd ongewenst hoog zal blijven. In 2023 merkten we toch al een daling op, vooral door de dalende energieprijzen en door de afname op het productieproces. Ondertussen zijn de inflatiecijfers meer onder controle.

De ECB stelt zoals vermeld de basisrentetarieven of de ‘beleidsrente’ vast. Dat zijn de rentetarieven die banken moeten betalen als ze geld van de ECB willen lenen en voor het elektronische geld dat ze één dag (overnight) willen aanhouden.

Als de ECB de basisrentetarieven wijzigt, werkt dat in meerdere of mindere mate in de hele economie door, bijvoorbeeld in bank- en geldmarktleningen, hypotheken, bancaire depositotarieven en andere beleggingen.

Als de inflatie te laag is, wat lange tijd het geval was, dan kan de ECB de rente verlagen. Daardoor wordt lenen goedkoper, en krijgt de vraag naar goederen en diensten en ook de investeringen een impuls.

Wanneer de inflatie echter te hoog is doordat de vraag naar goederen en diensten groter is dan het aanbod, kan de ECB in normale omstandigheden de rente verhogen en zo de kredietverlening duurder maken. De economie koelt dan af, de inflatieverwachtingen worden getemperd en de inflatie daalt.

Sinds de Russische inval in Oekraïne zitten we echter in een situatie waarin de inflatie te hoog is maar de economie ook afkoelt. De prijzen, vooral die van energie en voedingsmiddelen, zijn door de oorlog sterk gestegen. Ook hebben veel bedrijven moeite om aan de benodigde grondstoffen, onderdelen en werknemers te komen. Dat verergert de problemen die door de pandemie waren ontstaan.

Renteverhogingen alleen zijn dus niet genoeg om al deze problemen op te lossen. Maar een hogere rente drukt wel de inflatieverwachtingen.

In 2022 verscheen in de pers regelmatig het woord stagflatie. De definitie: ‘Stagflatie is een samenvoeging van stagnatie en inflatie’. Het is bijgevolg de situatie waarin de inflatie hoog is (geldontwaarding en torenhoge prijzen), de economische groei vertraagt, en de werkloosheid steeds hoog blijft. Al heerst er bij ons tevens een krapte op de arbeidsmarkt. De economie van de eurozone is in de eerste drie maanden van 2023 in een milde recessie beland, wat betekent dat de economie twee kwartalen op rij is gekrompen. De cijfers van het tweede kwartaal van 2023 waren iets beter. In 2024 groeide de Belgische economie met ongeveer 1 %, vooral dankzij consumptie en overheidsuitgaven, terwijl de industrie kromp.De inflatie daalde naar gemiddeld 3,1 %, maar bleef hoog voor energie. In 2025 trekt de groei licht aan, gesteund door binnenlandse vraag en investeringen, terwijl de uitvoer blijft krimpen. Inflatie zakt onder 2 %, maar het overheidstekort loopt op tot 5,4 % van het bbp.

De raad van bestuur heeft in juli 2022 besloten de drie basisrentetarieven van de ECB met 50 basis­ punten te verhogen. Dat was de eerste keer sinds decennia. Het betekende dat vanaf 27 juli 2022 het rentetarief voor de basisherfinancieringstransacties en de rentetarieven voor de marginale beleningsfaciliteit en de depositofaciliteit verhoogd worden tot respectievelijk 0,50 %, 0,75 % en 0,00 %.

Ondertussen zijn er nog verschillende renteverhogingen geweest. In september 2023 werd voor de tiende keer op rij de rente opgetrokken, van 3,75 % naar 4 %. De ECB heeft de rente sinds juli 2022 met 450 basispunten opgetrokken om de hoge inflatie te bestrijden. De ECB suggereert dat dit, ‘indien aangehouden voor een voldoende lange periode’, volstaat om de inflatie terug te brengen naar de doelstelling van 2 %.

68

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Terwijl de algemene inflatie in 2023 flink was gedaald, bleef de kerninflatie – zonder voeding en energie – met gemiddeld 5,3 % in de eerste jaarhelft van 2023 te hoog, terwijl de economische groei eerder laag was.

Dat was een verdere stap in de normalisering van het monetaire beleid, na jaren van negatieve rentes.

Er volgen nog meer renteverhogingen.

In september 2023 was de inflatie in de eurozone gedaald tot 1,8 %. Daarmee belandde het cijfer voor de eerste keer in jaren weer onder de doelstelling van 2 % die de ECB vooropstelt. Dat gaf de ECB weer munitie om de basisrente te verlagen. Na een eerste renteknip in juni 2024 werd eind september 2024 de basisrente weer met 25 basispunten verlaagd. Omdat de inflatie in 2024 en 2025 is afgezwakt, verlaagde de ECB de rente al meerdere keren op rij. Tot juli 2025, toen de ECB besloot de rente stabiel te houden. De rente bedraagt nu 2,00 %. Aangezien de economische motor in de eurozone toch wel wat sputtert, zou een te hoge basisrente de inflatie onder de 2 % kunnen duwen.

Een snellere daling van de basisrente is bij een dalende groei eventueel aangewezen.

De ECB heeft in 2023 nog een extra instrument ontwikkeld. Het doel is ervoor te zorgen dat het hele eurogebied bereikt kan worden, en dat de wanorde op de financiële markten tegengegaan wordt.

Dat nieuwe instrument heet Transmission Protection Instrument (TPI). Hoe ziet het instrument er precies uit? In het kort stelt het TPI de ECB in staat staatsobligaties te kopen van landen die te maken krijgen met scherpe rentebewegingen die niet gerechtvaardigd zijn door fundamentele economische factoren en die dusdanig van aard zijn dat de monetaire transmissie in gevaar komt. Zo kan er land per land een ander aankoopbeleid komen, want niet elk euroland heeft op hetzelfde moment dezelfde problemen op de financiële markten.

De NBB verleent naast de al opgenoemde diensten nog een aantal diensten aan de staat en wordt ook wel eens de financiële ambassadeur van België genoemd. Verklaar die begrippen verder. Ga eens op zoek op de site van de NBB. Raadpleeg hiervoor het digitale lesmateriaal.

Een andere belangrijke en statutaire taak van de Nationale Bank is het bevorderen van de efficiëntie en de deugdelijkheid van vereffenings- en betaalsystemen. Zij is opera­tioneel betrokken en is tevens systeembeheerder en voorzitter van verschillende betaalsystemen, waaronder Target 2. Daar wordt dieper op ingegaan in ‘Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en ondernemingen: Betalingstechnieken’. Op regelmatige basis doet de gouverneur van de Nationale Bank ook uitspraken over macro-economische thema’s (bv. de sterk oplopende overheidsschuld die onder controle moet worden gehouden) of neemt ze standpunten in, zoals toen ze de kredietinstellingen waarschuwde dat die te grote hypothecaire kredieten toestond in verhouding tot de aankoopwaarde van de aan te kopen onroerende goederen.

4.2.2 De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) De FSMA is de opvolger van de vroegere Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen (CBFA) die op 1 april 2011 van naam wijzigde. Die naamsverandering kwam er na de opdeling van de controletaken tussen de CBFA en de NBB. Die taakverdeling wordt ook wel het ‘Twin peaks’model genoemd.

De FSMA staat o.a. in voor: − het toezicht op de financiële markten en genoteerde ondernemingen; − de erkenning van en het toezicht op bepaalde categorieën van financiële instellingen (kredietinstellingen, kredietgevers, beleggingsondernemingen, wisselkantoren, beheervennootschappen van instellingen voor collectieve belegging en beheerders van alternatieve instellingen voor collectieve

69

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

− − −

− − −

belegging, verzekerings- en herverzekerinsgondernemingen, onafhankelijk financieel planners, instellingen voor hypothecair krediet, tussenpersonen in verzekeringen, herverzekeringen, bank- en beleggingsdiensten; bemiddelaars in consumentenkrediet en bemiddelaars in hypothecair krediet); de naleving van de regels bedoeld om het publiek te beschermen tegen het onwettelijk aanbod of de illegale levering van financiële producten of diensten; het toezicht op de ondernemingen en de verrichtingen die onder de toepassing vallen van de wet van 12 juni 1991 op het consumentenkrediet; de naleving van gedragsregels door de financiële bemiddelaars (zie ook het punt 3.3 ‘MiFID’ in dit hoofdstuk). De specifieke gedragsregels bij het verstrekken van beleggingsdiensten die vandaag reeds gelden voor de kredietinstellingen en beleggingsondernemingen kunnen uitgebreid worden tot de verzekeringsondernemingen; de naleving van de verzekeringswetgeving; de commercialisatie van de beleggingsproducten voor het grote publiek; het zogenaamde sociaal toezicht op de aanvullende pensioenen.

De wetgever heeft de FSMA ook opgelegd een bijdrage te leveren aan de financiële vorming van de spaarders en de beleggers. Dit is intussen verwezenlijkt door de website Wikifin.be, die consumenten moet helpen bij hun financiële beslissingen. De website stelt objectieve en betrouwbare informatie ter beschikking. Bovendien stelt Wikifin lesmateriaal ter beschikking aan leerkrachten om de financiële kennis van leerlingen te verbeteren. Op 8 september 2020 opende de FSMA de deuren van het Wikifin Lab, een interactief belevingscentrum voor financiële educatie, dat met zijn volledige digitale parcours uniek is in de wereld voor een toezichthouder als de FSMA. Naast het toezicht op Euronext en Nasdaq Europe is de FSMA nog controleur van de markten voor overheidspapier, zoals lineaire obligaties (zie het deel ‘Beleggingsinstrumenten’) en schatkistcertificaten (lening aan de overheid op korte termijn). De FSMA wordt hierin bijgestaan door het Rentenfonds.

Op 1 april 2012 nam de FSMA de bevoegdheden van openbare orde over die het Rentenfonds uitoefende ten aanzien van de transacties die op de markt van de overheidsschuld worden uitgevoerd.

De FSMA stelt tevens statistieken op over die transacties. Verder controleert zij de gegevens die de markthouders aan het Agentschap van de Schuld voorleggen.

Met de Wet van 30 juli 2013 tot versterking van de bescherming van de afnemers van financiële producten en diensten alsook van de bevoegdheden van de FSMA werden de bevoegdheden van de FSMA nog verder uitgebreid. De wet voegt de techniek van ‘mystery shopping’ toe aan de bestaande controlemethodes van de FSMA. Vandaag controleren anonieme inspecteurs al of de banken zich aan de regels houden bij het aanbieden van beleggingsproducten. Meer informatie hierover kun je terugvinden in het digitale lesmateriaal.

Een laatste bevoegdheidsuitbreiding kwam er na de Europese Verordening van 8 juni 2016. Die kwam er als antwoord op de Euribor (en Libor) manipulatie die aan het licht was gekomen. Enkele financiële spelers hadden die beide intrestvoeten gemanipuleerd. Zij kregen een fikse boete en nu is de FSMA toezichthouder op de berekening van deze interbankenrentevoeten.

De beurswaakhond FSMA legde enkele jaren geleden ‘roulettebeleggingen’ aan banden.

Wat zijn de argumenten voor een verbod en welke argumenten geven critici voor het behoud van deze producten?

70

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

De FSMA profileert zich de laatste jaren meer en meer naar het grote publiek toe. De bescherming van de belegger tegen bijvoorbeeld internetfraude komt vaak in de actualiteit. Zo hecht de toezichthouder op zijn website veel aandacht aan phishing (https://www.fsma.be/nl/phishing) en wordt zelfs een online test aangeboden om te achterhalen in hoeverre een beleggingsaanbod frauduleus is (https:// safeonweb.be/nl/quiz/phishingtest).

1 Je hoort regelmatig berichten in de pers van beleggers die hun geld toevertrouwen aan ‘bankpersoneel’, dat dan later met het geld verdwijnt. De FSMA wil de consumenten een aantal tips meegeven om dubieuze praktijken te achterhalen.

Hoe kan iemand die zijn geld wil beleggen toch enige zekerheid hebben over de betrouwbaarheid van de financiële tussenpersoon?

2 Phishing is een voorbeeld van een financieel fraudemechanisme. Leg uit wat deze techniek inhoudt en geef nog enkele fraudemechanismen waarmee beleggers worden bedrogen.

3 Een onbekend persoon belt je of stuurt je een e-mail. Hij beweert dat je via hem je geld tegen zeer gunstige voorwaarden kunt beleggen. Moet je dan twijfelen aan dat aanbod?

4 Hoeveel internetfraudegevallen komen er jaarlijks voor?

5 Een nieuwe vorm van phishing is phishing via sms. Hoe wordt die nieuwe vorm van phishing genoemd?

Alle links vind je in het digitale lesmateriaal.

Een duidelijk overzicht van de organisatie van het toezicht in België vind je in de bijlagen.

4.3

Beschermingsmaatregelen

4.3.1 MiFID MiFID is een letterwoord voor ‘Markets in Financial Instruments Directive’. MiFID is een onderdeel van de Lissabon-agenda van 2000, die strengere regels oplegt aan beleggingsmaatschappijen voor de handel in beleggingsproducten.

De verordeningen en richtlijnen van MiFID zijn sinds 1 november 2007 van kracht binnen de Europese Unie, IJsland, Noorwegen en Liechtenstein.

MiFID is van toepassing op ondernemingen die beroepsmatig beleggingsdiensten en/of -activiteiten verrichten. Ze is ook van toepassing op klanten die deze beleggingsdiensten afnemen. De richtlijn geldt nagenoeg voor alle financiële instrumenten, maar niet voor verzekeringsproducten en spaarrekeningen.

Door MiFID krijgen de banken eigenlijk een ‘zorgplicht’ tegenover hun klant. Ze moeten zich bij verrichtingen inzetten voor de belangen van hun klant. De financiële instelling moet zich, voor ze een bepaalde verrichting uitvoert, afvragen of deze wel past bij de doelstellingen van de klant en of hij wel over de nodige kennis beschikt. Dat gebeurt met een vragenlijst. Aan de hand van die vragenlijst kan men de klant dan indelen in één van de drie cliëntencategorieën. De financiële instelling is verplicht aan elk type klant bepaalde informatie mee te geven.

71

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Cliëntenclassificatie 1 Institutionele beleggers, nationale regeringen en centrale banken Zij worden geacht over de nodige informatie en deskundigheid te beschikken om beleggingsbeslissingen te nemen. Voor hen geldt het laagste beschermingsniveau.

2 Professionele cliënten Deze cliënten beschikken over de nodige ervaring, kennis en deskundigheid om zelf beleggingsbeslissingen te nemen en de risico’s juist in te schatten. Onder de categorie van professionele cliënten vallen voornamelijk grote ondernemingen. Wie onder deze categorie valt, moet minder informatie doorspelen aan zijn financiële instelling dan niet-professionele cliënten. Zij hebben ook minder bescherming nodig dan de niet-professionele cliënt.

De financiële sector moet wel de deskundigheid, ervaring en kennis van de cliënt beoordelen.

Professionele cliënten mogen vragen om in een andere categorie, met een hogere beschermingsgraad, te komen. Bijvoorbeeld als de cliënt er zelf van uitgaat dat hij toch niet over voldoende kennis en ervaring beschikt om de risico’s voldoende in te schatten.

3 Niet-professionele cliënten Niet-professionele cliënten genieten het hoogste beschermingsniveau en kunnen niet ingedeeld worden in één van de vorige categorieën. Niet-professionele cliënten zullen door hun financiële instelling bevraagd worden over hun kennis en ervaring rond financiële instrumenten. Sommige financiële instellingen bieden niet-professionele cliënten ook een beperkter productgamma dan professionele cliënten.

De niet-professionele cliënt kan op drie manieren beleggen: − de belegger beslist zelf in welke effecten hij wil beleggen en hij geeft orders door aan de financiële instelling, die ze enkel moet uitvoeren; − de belegger doet een beroep op het advies van de financiële instelling, maar houdt zelf nog de controle. Hij houdt een portefeuille aan bij de financiële instelling, die de portefeuille opvolgt.

Maar als de bank voor deze portefeuille een aankoop- of verkooporder wil doorgeven, moet zij wel telkens de toestemming van de belegger vragen; − de belegger laat zijn geld beheren door de financiële instelling. Hij maakt duidelijke afspraken over de financiële activa waarin al dan niet mag belegd worden en over de risico’s die hij wil lopen. Er wordt dus een kader afgesproken waarbinnen de financiële instelling het vermogen mag beheren.

MiFID verplicht de financiële instellingen om een beleggersprofiel op te stellen volgens een strak schema. De meeste financiële instellingen gebruikten al vele jaren een beleggersprofiel. Zij moeten nu hun bestaande vragenlijsten aanpassen aan de MiFID-wetgeving. Meer informatie hierover kun je vinden in het digitale lesmateriaal.

Naast de maximale bescherming van de belegger heeft MiFID eveneens tot doel de concurrentie en transparantie op de financiële markten te verhogen. Zo zullen banken de beste uitvoering van hun orders moeten garanderen. Om dit te bereiken, is het beursmonopolie afgeschaft. Alle beursorders hoeven hierdoor niet meer verplicht op één markt samen te komen. Als gevolg daarvan zijn, naast de traditionele beurzen (NYSE Euronext, London Stock Exchange …), de laatste jaren alternatieve handelsplatformen ontstaan zoals Chi-X, Turquoise, Bats … In hoeverre de particuliere belegger al kan profiteren van de extra concurrentie, is de vraag.

72

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

In 2018 werd MiFID II geïmplementeerd.

MiFID II moet beleggers nog meer bescherming bieden. De vrijblijvende vragenlijst voor het bepalen van het beleggersprofiel onder MiFID I, evolueert nu naar een kennis- en ervaringstest. Banken beslissen nog altijd wel zelf hoe ze die aanpakken.

Financieel adviseurs moeten hun klanten nu ook precies uitleggen waarvoor ze kosten betalen.

Voordien leek ‘onafhankelijk advies’ vaak gratis. Maar fondsenhuizen betaalden een vergoeding aan adviseurs voor nieuwe klantengelden. Die commerciële ‘retrocessies’ zijn voortaan verboden bij onafhankelijk advies.

Het verbod moet verhinderen dat een beleggingsdienst haar adviezen of beheer laat afhangen van vergoedingen van een derde partij en dat de belangen van de klant uit het oog worden verloren. Ook bonussen en andere regelingen die het personeel ertoe aanzetten een klant een bepaald financieel instrument aan te bevelen, zijn niet meer toegelaten. Beperkingen op commissies die financiële instellingen kunnen betalen en ontvangen als zij beleggingsdiensten verstrekken, zijn eveneens het gevolg van MiFID II. Beleggers krijgen voortaan nog een gedetailleerder overzicht van de kosten bij de aankoop van een fonds. De KIID (een document met de essentiële beleggersinformatie dat verplicht moet worden voorzien bij een nieuw fonds, zijnde Key Investor Information Document) wordt vervangen door de KID, waarin onder andere wordt bepaald dat de kosten niet enkel meer in percentage staan, maar in absolute bedragen. Meer informatie kun je vinden in ‘Beleggingsinstrumenten: Beleggingsfondsen’.

De reikwijdte van MiFID I wordt ten slotte op een aantal punten uitgebreid tot bv. derivaten en ook de verzekeringswereld (ondernemingen en tussenpersonen) wordt onderworpen aan bepaalde MiFID-regels. Dat wordt bepaald door de Twin Peaks 2-hervorming. Die hervorming moet de rol van de FSMA versterken in het bipolaire model Nationale Bank van België – de FSMA die tot stand kwam bij de Twin Peaks 1-hervorming van maart 2011.

Sinds 30 april 2014 zijn verzekerings- en beleggingsproducten gelijk voor de wet in België. Vanaf dan moet de verzekeringssector zich aan dezelfde gedragsregels als de regels van de banken houden. Verzekeringen vallen niet onder de MiFID-richtlijn. België heeft echter een wet goedgekeurd (Wet van 30 juli 2013) waarbij de gedragsregels ook van toepassing worden op verzekeraars, agenten en zelfstandige makelaars.

Verzekeraars en hun tussenpersonen zullen bijgevolg in de toekomst ook een risicoprofiel van hun klanten moeten maken en risicoscores op hun producten moeten kleven. Dit impliceert dat zij enkel nog producten mogen verkopen die aan het profiel van de klant voldoen en dat zij ook meer informatie aan hun klanten zullen moeten verstrekken (bv. hoeveel commissie een tussenpersoon ontvangt op de premie van een verzekeringsproduct). De nieuwe Verzekeringswet van 4 april 2014 hertekende de Belgische verzekeringswetgeving grondig. De wet zet de bepalingen omtrent de consumentenbescherming uit de zogenaamde Solvency II-richtlijn om en is voor de verzekeringen wat Basel voor de banken is2.

Net zoals financiële instellingen MiFID-regels moeten implementeren, moeten de bemiddelaars in verzekeringen, maar bijvoorbeeld ook autoverhuurbedrijven en reisorganisaties bij de distributie van

2 http://www.eubelius.com/nl/spotlight/de-door-de-mifid-ii-richtlijn-aangebrachte-wijzigingen-inzake-inducements-en-de, geraadpleegd op 8 oktober 2017. http://www.krispeeters.be/sites/default/files/20170602_PB_MiFID.pdf De Tijd De Standaard

73

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

verzekeringen sinds oktober 2018 de IDD-richtlijn toepassen. De richtlijn Verzekeringsdistributie (IDD) is een Europese richtlijn die normen over de distributie van verzekeringen bevat, denk daarbij aan normen op het gebied van transparantie en productontwikkelingsproces.

Het doel van de IDD is net zoals bij MiFID het creëren van een gelijk speelveld voor alle marktpartijen die bij de verkoop van verzekeringen betrokken zijn, het verbeteren van de bescherming van de consument en het bevorderen van een interne markt voor financiële diensten. Ook sancties bij het niet naleven van de wetgeving wordt geharmoniseerd.

Op 2 augustus 2022 traden de nieuwe MiFID- en IDD-regels over duurzaamheid in werking. Deze nieuwe regels implementeren tevens de Sustainable Finance Disclosure Regulation (SFDR), een Europese verordening die als doel heeft meer transparantie te bieden over hoe financiële partijen duurzaamheidsrisico’s en -kansen opnemen in hun beleggingsbeslissingen. Daardoor zullen financiële instellingen en distributeurs van verzekeringen vanaf nu ook moeten vragen naar de specifieke duurzaamheidsvoorkeuren van klanten. Dat kadert binnen de EU-klimaatwet en de ‘Green Deal’.

De Green Deal is het stappenplan om de EU tegen 2050 klimaatneutraal te maken. Klimaatverandering en milieu-aantasting zullen mee de toekomst van Europa bepalen.

De Europese Commissie heeft als antwoord op deze uitdagingen een reeks aanpassingen van het klimaat-, energie-, vervoers- en belastingbeleid van de EU voorgesteld. Die moeten het mogelijk maken om in 2030 netto 55 % minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. De Green Deal bepaalt onder meer: – een netto-uitstoot van broeikasgassen van nul tegen 2050; – economische groei zonder uitputting van grondstoffen.

De EU streeft ook naar een circulaire economie tegen 2050.

Als de klant bij beleggingen aanduidt interesse te hebben in duurzame beleggingen, moet de financiële instelling verplicht, bovenop de vragen over zijn kennis, ervaring, beleggingsdoelstellingen en financiële draagkracht, ook polsen naar zijn duurzaamheidsvoorkeuren.

Bronnen: www.febelfin.be en www.europarl.europa.eu

4.3.2 Het Garantiefonds Zoals de andere EU-lidstaten heeft ook België een eigen garantiefonds: het Garantiefonds3 voor de tegoeden van de spaarders en de beleggers4. Het fonds werd in 1998 opgericht in toepassing van Europese richtlijnen.

Iedere particuliere houder van rekeningen met gelden of effecten bij een instelling die lid is van het Fonds geniet bescherming. De overheden, financiële instellingen, institutionele beleggers en grote bedrijven genieten geen bescherming van het Fonds. Alle in België gevestigde kredietinstellingen, beursvennootschappen, vermogensbeheerders en vennootschappen voor de plaatsing van orders in financiële instrumenten moeten zich verplicht aansluiten bij het Garantiefonds. Ze moeten een jaarlijkse bijdrage storten in het fonds. De reserves worden dan gebruikt bij een gerechtelijk akkoord of 3

https://garantiefonds.belgium.be/nl/beschermingsregeling

4 Volgens hetzelfde principe werd ook een beschermingsfonds voor bepaalde verzekeringsproducten in het leven geroepen. Voor meer informatie, zie het digitale lesmateriaal.

74

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

faillissement. Wegens het wantrouwen tijdens de kredietcrisis trok Europa het bedrag van de vergoeding eind 2008 op tot minimaal 50 000 EUR. In België is de vergoeding die het Fonds aan de gedupeerden uitbetaalt naar 100 000 EUR opgevoerd voor deposito’s op zicht-, spaar- en termijnrekeningen, en voor gedematerialiseerde kasbons, obligaties en andere schuldvorderingsbewijzen. In uitzonderlijke gevallen wordt de bescherming in drie gevallen opgetrokken naar 500 000 EUR: – een spaarder ontvangt een groot bedrag uit de verkoop van een particuliere woning; – hij ontvangt een groot bedrag uit een specifieke ‘levensgebeurtenis’, zoals de uitkering van een kapitaal bij pensioen, overlijden, ontslag of invaliditeit; – hij krijgt een verzekeringsuitkering uitbetaald of een vergoeding als slachtoffer van een misdrijf of een gerechtelijke fout.

Opgelet: de verhoogde bescherming geldt wel maar gedurende een periode van 6 maanden na de storting van het geld op zijn bankrekening. Na afloop van die periode moet hij er dus sowieso voor hebben gezorgd dat het geld gespreid is of herbelegd is (in fondsen, aandelen …). Voor andere financiële instrumenten die op een effectenrekening staan bij een financiële instelling en die de financiële instelling wegens faling niet meer kan teruggeven, is de uitkering beperkt tot 20 000 EUR. Het gaat enkel om financiële instrumenten die geen eigendom zijn van de instelling en die de belegger bij de falende bank niet meer kan recupereren.

Voorwaarde voor een tegemoetkoming is dat de financiële producten op naam staan, op een rekening zijn geplaatst of in open bewaargeving worden gehouden bij de uitgevende kredietinstelling. Personen die gezamenlijk eigenaar zijn van een rekening maken afzonderlijk aanspraak op een vergoeding van 100 000 EUR voor deposito’s in België en 100 000 EUR voor effecten in België. Meer informatie vind je op http://garantiefonds.belgium.be/nl. Naast de bescherming van deposito’s en de bescherming van financiële instrumenten is er sinds een aantal jaren de bescherming van de levensverzekeringen tak 21.

Die bescherming geldt eveneens tot 100 000 EUR. 1 Mevrouw Beckx heeft een zichtrekening met 2 000 EUR bij bank A. Haar man bezit een termijnrekening van 80 000 EUR bij dezelfde bank. Op hun gezamenlijke spaarrekening staat 50 000 EUR. Op hoeveel geld van het Garantiefonds hebben meneer en mevrouw Beckx recht als bank A failliet zou gaan?

Het antwoord vind je in het digitale lesmateriaal.

2 In ons land zijn ook buitenlandse banken actief. Denk aan Deutsche Bank, Triodos (Nederland), Santander (Spanje) of Keytrade (Frans). Onder welk garantiestelsel vallen die dan?

4.3.3 Cel voor Financiële Informatieverwerking De Europese richtlijn van 10 juni 1991 ter voorkoming van het gebruik van witwaspraktijken (Anti Money Laundering; AML-richtlijn) werd in het Belgische recht omgezet bij de wet van 11 maart 1993.

Banken en andere financiële instellingen zijn verplicht om onderzoek te doen naar wie hun klanten zijn en om ongebruikelijke of verdachte transacties te melden aan de Cel voor Financiële informatieverwerking (CFI). Die cel is bijgevolg opgericht in 1993. Ze is de centrale schakel binnen het stelsel ter bestrijding van witwassen van geld van criminele oorsprong en de financiering van terrorisme. De CFI is een onafhankelijke administratieve overheid met rechtspersoonlijkheid.

75

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

De wet legt aan de financiële instellingen de verplichting op: − − − −

hun cliënten te identificeren; een afschrift van de bewijsstukken van de verrichtingen gedurende een aantal jaar te bewaren; hun interne organisatie erop te voorzien dat verdachte verrichtingen worden opgespoord; een ‘AML Compliance Officer’ aan te stellen voor de implementatie van de antiwitwaswet.

Banken en andere financiële instellingen zijn verplicht om onderzoek te doen naar wie hun klanten zijn en om ongebruikelijke transacties te melden bij deze cel. Banken mogen niet zomaar met iedereen in zee gaan die klant wil worden. Daarom moet cliëntenonderzoek verricht worden; dat betekent in de praktijk identificatiedocumenten opvragen en beoordelen, risico’s inschatten ... Alle verdachte transacties moeten worden meegedeeld aan deze cel. De Cel voor Financiële informatieverwerking staat rechtstreeks onder de gezamenlijke voogdij van de ministers van Justitie en van Financiën. Als er ernstige aanwijzingen zijn, moeten de gerechtelijke autoriteiten worden gewaarschuwd en kan het parket verder onderzoek instellen.

In het kader van het voorkomen van het witwassen van geld, hebben in 2005 belangrijke nationale en internationale ontwikkelingen plaatsgevonden. Volgens die regels zijn de banken verplicht steeds meer gegevens over hun cliënten te verzamelen, bv. de vereiste betreffende de identificatieplicht van particulieren en rechthebbenden van ondernemingen.

Ondertussen is Europa reeds toe aan zijn zesde Europese richtlijn over Anti-Money Laundering (AML).

Wat voegen de laatste richtlijnen toe aan de bestaande verplichtingen? Er zijn in eerste instantie een aantal formaliteiten. Zo komt er een uitbreiding van wat verstaan wordt onder ‘politiek prominente personen’ – de zogenoemde PEP’s, die gezien worden als vatbaar voor bijvoorbeeld corruptie. De AMLrichtlijn wil ook dat banken en overheden een beter zicht krijgen op de uiteindelijke begunstigden van gelden. Europa plant de oprichting van een centrale databank van uiteindelijke begunstigden. Banken zijn dan verplicht om hun informatie over begunstigden van bepaalde sommen uit te wisselen met een centraal register. Dat creëert nieuwe mogelijkheden, maar vraagt uiteraard ook bijkomende inspanningen. De nieuwe regels voorzien geen revolutionaire vernieuwingen, maar vooral een versterking van een Europese samenwerking.

De Europese bankenwaakhond EBA (zie het punt 3.7 ‘Naar een Europees toezichtsniveau’ in dit hoofdstuk) krijgt extra bevoegdheden om witwassen op een meer gecoördineerde manier te bestrijden. De EBA zou erop moeten toezien dat finan­ciële waakhonden uit verschillende lidstaten beter samenwerken en zou ook de macht krijgen om een nationaal onderzoek te eisen. Daar waar de vijfde antiwitwasrichtlijn zich toelegde op het preventieve gedeelte en voornamelijk een uitbreiding van het personele toepassingsgebied in het licht van huidige tijdgeest voor ogen had, wordt door de zesde richtlijn in het bijzonder gesleuteld aan het repressieve onderdeel waarbij een coherente strafbaarstelling binnen de Europese Unie nagestreefd wordt.

Wie zijn nu de beroepscategorieën die meldingsplicht hebben?

Artikel 5 van de antiwitwaswet vermeldt alle meldingsplichtigen; ze worden in categorieën ingedeeld.

Naast de financiële instellingen zoals banken, kredietinstellingen, kredietgevers, verzekeringsmakelaars en vastgoedmakelaars, gaat het ook over juridische beroepen zoals advocaten en notarissen, financiële beroepen zoals bedrijfsrevisoren, accountants en fiscalisten, en andere instellingen zoals casino’s, professionele voetbalclubs en voetbalmakelaars.

Heb je een idee van hoeveel verdachte verrichtingen in 2024 aan de CFI werden gemeld en hoeveel daarvan van de kredietinstellingen afkomstig is?

Extra: heb je een idee hoeveel procent van de klachten van de kredietinstellingen afkomstig is?

76

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

In 2018 zijn enkele witwasschandalen aan het licht gekomen in Europa. Kun je hierover meer informatie vinden?

Raadpleeg het digitale lesmateriaal.

4.3.4 De Federale Overheidsdienst Economie Banken zijn natuurlijk als vennootschap ook onderhevig aan de algemene wetgeving op de handels­ praktijken. De Algemene Economische Inspectie van het ministerie ziet erop toe dat de financiële instellingen hun klanten geen bedingen opleggen die in strijd zijn met de wet.

Meer in het bijzonder voor de financiële sector vormt de deontologische code voor financiële bemiddelaars opgenomen in de wet van 6 april 1995 een sterk wapen voor de belegger. De wet schrijft onder meer voor dat bemiddelaars zich optimaal moeten inzetten voor de belangen van hun cliënten. Zij mogen hun cliënten ook niet aanmoedigen wettelijke verplichtingen niet na te komen.

Daarnaast werd, om tegemoet te komen aan de veranderde marktomstandigheden en het veranderde consumentengedrag, de Wet betreffende de Handelspraktijken, de Voorlichting en de Bescherming van de Consument van 14 juli 1971 vervangen door de Wet van 6 april 2010 betreffende Marktpraktijken en Consumentenbescherming. Deze wet moet de consument onder meer toelaten de producten van banken beter te kunnen vergelijken in reclamecampagnes.

1 Banken proberen hun cliënten soms een hypothecaire lening te verkopen, gekoppeld aan een brandverzekering. Is dat zomaar toegelaten?

2 De banken krijgen kritiek van o.a. de consumentenorganisatie Test Aankoop omwille van niet-transparante voorwaarden. Wat wordt er juist als verwarrend beschouwd? Bekijk enkele bankproducten.

4.4

Beroepsverenigingen

4.4.1 Febelfin Op 28 maart 2003 hebben de toenmalige zes beroepsverenigingen uit de financiële sector onder de naam Febelfin het samenwerkingsverband ‘Federatie van het Financiewezen’ opgericht. Febelfin vertegenwoordigt niet enkel enkel banken maar ook kredietverstrekkers, vermogensbeheerders en fondsen, beursvennootschappen en effectenmakelaars, leasemaatschappijen ... Verzekeringsinstellingen, pensioenfondsen en holdings vallen daarbuiten.

Febelfin verenigt de volgende vijf deelverenigingen: − − − − −

de Belgische Vereniging van Banken en Beursvennootschappen; de Belgische Vereniging van Asset Managers; de Beroepsvereniging van het Krediet; de Belgische Leasingvereniging; de Belgische Vereniging van Beursleden.

77

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Doordat Febelfin het geheel van de financiële sector vertegenwoordigt, speelt ze een belangrijker rol in de onderhandelingen. De beroepsvereniging wil vooral een grotere en dus invloedrijke gesprekspartner zijn tegenover de beleidsverantwoordelijken.

Voor meer informatie over Febelfin kun je terecht op www.febelfin.be.

4.4.2 Assuralia Assuralia is de professionele vereniging van de verzekeringsondernemingen. Zij groepeert alle Belgische en buitenlandse verzekeringsmaatschappijen die op de Belgische markt actief zijn. Het doel van die beroepsvereniging is de studie, bescherming en ontwikkeling van de beroepsbelangen van haar leden. In die zin oefent zij een representatie-, coördinatie- en studiefunctie uit. Assuralia neemt ook deel aan de werkzaamheden van belangrijke advies- en overlegorganen zoals het Verbond van Belgische Ondernemingen. Ze onderhoudt ook nauwe relaties met onder meer de Federale Overheidsdienst Economie en de FSMA. Meer informatie vind je op www.assuralia.be.

4.4.3 Ombudsfin Ombudsfin is een onafhankelijke organisatie voor alternatieve geschillenbeslechting in financiële aangelegenheden. De organisatie is naast de ombudsman samengesteld uit één vertegenwoordiger van de consumenten en één vertegenwoordiger van de financiële instellingen. Ombudsfin garandeert zo volledige onpartijdigheid. De ombudsman streeft naar een oplossing van geschillen tussen een klant en zijn bank. Meer informatie kun je terugvinden op www.ombudsfin.be.

4.5

Internationale instellingen

4.5.1 Europese Centrale Bank Zie het punt 3.2.1 ‘De Nationale Bank van België en de Europese Centrale Bank’ in dit hoofdstuk.

4.5.2 Baselcomité Het Baselcomité is in 1974 opgericht door de presidenten van de Centrale Banken van de groep van 11 (de G-10, die eigenlijk uit 11 landen bestaat, is een overlegforum over internationale vraagstukken voor landen met vergelijkbare belangen zoals onder meer de Verenigde Staten, Canada, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, België en Japan).

Het comité bestaat uit hoge vertegenwoordigers van de toezichtautoriteiten en van de centrale banken van de G-10-landen en van de nieuwe groeilanden (zoals Zuid-Afrika, Brazilië, Rusland, India, China (de zogenaamde BRICS-landen)) en is gevestigd bij de Bank voor Internationale Betalingen (BIB/ BIS). De Bank voor Internationale Betalingen (zie het punt 3.5.3 hieronder) verzorgt het secretariaat van dat comité.

De doelstellingen van het Baselcomité zijn: − Aanbevelingen doen over het toezicht op en de regulering van de kredietinstellingen met als uitgangspunt het nationale banktoezicht op elkaar af te stemmen om zo te komen tot een wereldwijde coördinatie van toezichtregels. Voorbeelden hiervan zijn de aanbevelingen inzake kapitaalvereisten

78

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

voor banken en methoden die gebruikt worden om de krediet-, solvabiliteits- en renterisico’s te meten (zie het punt 4.2.2 ‘De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA)’ in dit hoofdstuk). − Een ontmoetingsplaats zijn voor de autoriteiten die zich bezighouden met banktoezicht. Deze samenwerking en de onderlinge contacten tussen controleautoriteiten moeten de internationale samenwerking bewerkstelligen.

Het Baselcomité heeft echter geen supranationale macht om zijn standaarden aan landen op te leggen.

4.5.3 Bank voor Internationale Betalingen (BIB) De in Basel gevestigde bank werd in 1930 opgericht om de samenwerking tussen de centrale banken te bevorderen en de afwikkeling van internationale financiële verrichtingen te vergemakkelijken. Pas na de Tweede Wereldoorlog kon de BIB haar rol spelen: de convertibiliteit van de Europese munten herstellen en de multilaterale compensatie tussen de centrale banken mogelijk maken.

Vandaag functioneert de BIB vooral als bank voor de centrale banken. De centrale banken brengen een deel van hun deviezenvoorraad onder bij de BIB die zorgt voor de herbelegging van die fondsen op de internationale financiële markten. Daartegenover staat dat de BIB de nodige steunkredieten of voorschotten verleent aan de centrale banken die dat vragen. Die middelen worden gebruikt om de stabilisering van de nationale munt te bevorderen of om tijdelijke tekorten op de betalingsbalans te financieren.

4.5.4 Europese Investeringsbank De Europese Investeringsbank is eigendom van de 28 EU-landen. Zoals de naam doet vermoeden, leent de bank het geld dat ze kan lenen op de kapitaalmarkten (het is dus niet afkomstig van de EUbegroting) verder uit voor infrastructuur-, energie- of milieuprojecten in EU-landen, buurlanden van de EU en ontwikkelingslanden. Dit tegen een lage rente en gunstige voorwaarden. De bank investeert dus zowel in de EU-landen als in toekomstige lidstaten en partnerlanden.5

4.6

Een verscherpt toezicht op de financiële instellingen

Het concrete toezicht op de banken Het concrete toezicht op de banken berust op drie pijlers.

1 Instapcontrole en controle tijdens de uitoefening De NBB onderzoekt de aanvragen tot inschrijving op de lijst van de banken en controleert de boekhouding en de naleving van de bankwetgeving en reglementering.

Ook analyseert zij de financiële toestand van de banken op grond van maand- of kwartaalverslagen.

Zoals bij elke andere onderneming wordt er ook bij de kredietinstellingen met aandacht gekeken naar de informatie inzake solvabiliteit, liquiditeit en rendabiliteit.

De kredietinstellingen zijn verplicht om de NBB met periodieke informatie op de hoogte te houden van verschillende specifieke onderwerpen zoals:

5

europa.eu

79

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

− − − −

toestand van activa en passiva, winst- of verliesoverzicht, statistieken over toegestane en ontvangen kredieten, een gedetailleerd overzicht van hun effectenportefeuille.

Buiten de periodieke rapporteringsstaten en de jaarrekeningen, kan de NBB ook indivi­duele inlichtingen vragen en rechtstreekse inspecties uitvoeren. Die kunnen individueel, horizontaal of punctueel zijn. Bij thematische inspecties wordt eenzelfde activiteit bij verscheidene kredietinstellingen gecontroleerd. Individuele inspecties zijn gericht op een geselecteerd aandachtsgebied voor de betrokken instelling. Punctuele inspecties vinden plaats naar aanleiding van specifieke omstandigheden (bv. vermoeden van bepaalde onregelmatigheden bij de invoering van de euro).

2 Controle op de bedrijfseconomische prestaties De NBB is bevoegd voor de prudentiële controle van de banken. Zij controleert de solvabiliteit, de liquiditeit en de rendabiliteit van de kredietinstellingen om de stabiliteit van het financiële systeem te garanderen. Door de liquiditeit, de rendabiliteit en de solvabiliteit te controleren, kunnen achteraf problemen worden vermeden (zie ook opsomming bij Europees toezicht).

Zoals bij elke commerciële instelling zijn binnen de kredietinstelling drie zaken cruciaal om haar activiteiten vlot en met beperkt risico te kunnen uitoefenen: − de liquiditeit, − de rendabiliteit, − de solvabiliteit.

Liquiditeit De liquiditeit heeft betrekking op de opvraagbaarheid en de verhandelbaarheid van de financiële middelen. Financiële middelen zijn liquide wanneer ze eenvoudig, op korte termijn en in voldoende mate verhandeld kunnen worden, zonder dat er sprake is van vermogensverlies voor de bezitter.

De liquiditeit geeft aan in hoeverre een onderneming in staat is haar schulden op korte termijn terug te betalen. Het is de minimumbescherming voor de spaarder dat hij zijn spaargeld zal terugkrijgen.

Concreet gezien moeten kredietinstellingen voldoende kasmiddelen hebben om schulden te kunnen terugbetalen op korte termijn. Zij moeten altijd in staat zijn de opgevraagde gelden van spaarders terug te betalen.

Rendabiliteit De rendabiliteit heeft betrekking op de winstgevendheid. Winst is nodig om de verschaffers van het eigen vermogen daarvoor een vergoeding te kunnen bieden. Winst is ook nodig om de solvabiliteit te versterken. Boekhoudkundig wordt de rendabiliteit bepaald door de verhouding van het nettoresultaat tot het eigen vermogen van de instelling (kapitaal + reserves).

De rendabiliteit meet het resultaat van de onderneming tegenover het geïnvesteerde vermogen. Ze geeft ons in feite een idee van de winstgevendheid van de onderneming.

De kredietinstellingen moeten ervoor zorgen dat ze altijd winstgevend zijn. Sinds de banksector overgeschakeld is op het IAS/IFRS-rapporteringsschema gebruikt men vaker de termen ROA (return on (average) assets) en ROE (return on (average) equity).

80

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Grafiek 1 Evolutie van de ROA en de ROE van de gezamenlijke in België gevestigde banken (in %, einde periode)1 2000

0,6

ROA

20,4

ROE

0,4

2001

13,7

0,4

2002

11,8

0,4

2003

13,6

0,5

2004

0,5

2005 0,7

15,8 18,5

2006

22,4

2007

0,4

2008

-1,3

2009

-0,1

13,2 -36,5 -2,6

2010

0,5

2011

0,0

2012

0,1 0,3 0,5

10,5 0,7 3,0

2013

5,9

2014

7,7

0,6

2015

10,1

0,6

2016

9,1

0,6

2017

8,9

0,6

2018

8,0

0,6

2019 2020

0,4

8,7 5,9

0,7

2021

10,2

0,7

2022

9,9

0,8

09.2023

12,5

(1) Gegevens op geconsolideerde basis. Vanaf 2006, gegevens volgens het IAS/IFRS-rapporteringsschema.

Om deze methodologische breuk aan te geven, werd tussen 2005 en 2006 een stippellijn geplaatst.

ROA: return on (average) assets; ROE: return on (average) equity (alleen voor de banken naar Belgisch recht).

Bron: voorstelling Febelfin op basis van gegevens NBB

Met een gemiddeld rendement op het eigen vermogen van 8 % à 10 % in de jaren 2015-2019 haalden de Belgische banken een solide rendabiliteit. In 2020 lag de rendabiliteit, o.a. als gevolg van Covid-19 wat lager, namelijk op 5,9 % om in 2021 weer te stijgen naar een niveau van 10,2 %. Over de drie kwartalen van 2023 lag de rendabiliteit op 12,5 %. Daarnaast zijn er nog twee fundamentele uitdagingen: de digitale transformatie en de vergroening/energietransformatie.

De winst van kredietinstellingen wordt ook sterk beïnvloed door de provisies die ze moeten aanleggen.

Banken moeten zich zo correct mogelijk indekken tegen een verwachte daling van inkomsten. Die indekking kan gebeuren door provisies op de balans/in de boekhouding te boeken. In de huidige periode van economische crisis is het dus niet verwonderlijk dat de kredietprovisies een negatieve impact hebben op de cijfers van de Belgische banken. De bedragen die de Belgische banken aan de kant moesten zetten om zich in te dekken tegen mogelijke verliezen op hun kredietportefeuilles, zijn met meer dan 100 % gestegen. Dat geld in de reservepot is natuurlijk niet verloren; provisies kunnen immers weer worden teruggenomen.

Driekwart van de kleinere Europese banken boeken te weinig winst en blijven daardoor kwetsbaar, zegt het IMF. Lees het artikel op de website en geef de redenen die het IMF aanhaalt om die uitspraak te doen.

Het is ook interessant om een vergelijking van het rendement op het eigen vermogen per land te maken. Deze vergelijkingen worden door de EBA, de Europese bankenautoriteit of European Banking Associaton, gepubliceerd.

Solvabiliteit De solvabiliteit geeft aan in welke mate de kredietinstelling in staat is haar schulden terug te betalen.

81

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Een bank die solvabel is, kan tegenslagen opvangen met behulp van het eigen vermogen. De waarde van de activa kan door allerlei factoren plotseling sterk teruglopen. Om dergelijke problemen op te vangen, fungeert het eigen vermogen van de instelling als buffer of reserve.

De huidige reglementering op het eigen vermogen heeft vooral tot doel ervoor te zorgen dat de krediet­ risico’s die een financiële instelling neemt, over het geheel genomen voldoende worden gedekt door de buffer die het eigen vermogen is. De basistechniek die daarvoor gebruikt wordt, is dat de kredieten, leningen en andere schuldvorderingen die een finan­ciële instelling toestaat voor een bepaald percentage gedekt moet zijn door het eigen vermogen. Die criteria zijn vastgelegd in de Belgische wetgeving op suggestie van het Baselcomité van de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) en volgen de Capital Adequacy Directive (CAD) van de Europese Commissie (zie het punt 3.5 ‘Bank voor Internationale Betalingen’ in dit hoofdstuk).

Het risicoprofiel van elke financiële instelling wordt uitgedrukt in de zogenaamde Risk Assets Ratio of de toenmalige Cooke Ratio (met de komst van Basel II evolueerde deze ratio tot de Mc Donough Ratio, zie ook het punt 1.1 ‘Waarborgen ten voordele van de obligatiehouders’ in ‘Beleggingsinstrumenten: Obligaties’). Die wordt als volgt berekend: eigen vermogen —————————————————— uitstaande kredieten volgens gewogen risico Sinds 1993 moet de Risk Assets Ratio minimaal 8 % bedragen.

De berekening gebeurt als volgt: eerst wordt het eigen vermogen bepaald, daarna het gewogen risicovolume van de uitstaande kredieten.

Het ‘eigen’ vermogen bestaat uit: − Het kernvermogen of Tier 1 bestaat uit het aandelenkapitaal en de reserves van een onderneming. − Samen met het aanvullend eigen vermogen vormt dit het garantievermogen van de onderneming.

Als deze ratio bij een bank onder een bepaald niveau dreigt te komen, dan moet de bank actie ondernemen. Ofwel stoot ze onderdelen af, ofwel trekt ze eigen vermogen aan, bijvoorbeeld door een aandelen­ emissie of het uitschrijven van een (achtergestelde) obligatielening. Onder Basel III zullen alle ratio’s fors worden opgetrokken.

Het vreemd vermogen is het totaal van schulden die een onderneming bezit.

De verschillende kredieten worden naar risicograad met een verschillend percentage belast.

VOORBEELD

0 %:

20 %: 50 %: 100 %: 100 %:

82

kasgeld; vorderingen op centrale overheden en centrale banken; vorderingen die door overheden gegarandeerd worden; vorderingen op de Europese Unie en individuele landen van de Europese Unie. vorderingen op multilaterale ontwikkelingsbanken; vorderingen op andere kredietinstellingen van landen van de Europese Unie. woonkredieten, volledig hypothecair gewaarborgd … overlopende rekeningen van het actief; geschreven put-opties op effecten e.a. waardepapier kredieten aan ondernemingen

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Het vereiste vermogen = toegestane kredieten × risicofactor × 8 % De RAR lag bij de Belgische banken tot juni 2009 ver boven de drempel van 8 %. Na de financiële crisis zijn de eigenvermogensverplichtingen voor de banken verstrengd. Daardoor stijgt de RAR van de Belgische banken jaar na jaar.

Tabel 1 Solvabiliteit van de banken naar Belgisch recht 1993

2000

2005

2010

2015

2020

2022

2023

A Samenstelling van het aansprakelijk vermogen (1) 1. (in miljarden EUR) Eigen vermogen

14,6

31,0

33,5

53,0

54,2

70,9

69,9

72,7

chtergestelde A schulden

6,9

23,0

23,3

31,2

15,3

20,2

26,3

32,6

ansprakelijk A vermogen

21,5

54,0

56,7

84,2

69,5

91,1

96,3

105,3

Eigen vermogen

67,7

57,4

59,0

62,9

78,0

77,8

72,6

69,0

chtergestelde A schulden

32,3

42,6

41,0

37,1

22,0

22,2

27,4

31,0

ansprakelijk A vermogen

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

11,0

11,9

11,5

19,3

18,7

20,3

20,1

19,6

-

-

-

-

14,8

17,1

17,3

16,7

2. (in % van het totaal)

B Ratio's (in %) Risk asset ratio (2) Common equity tier I ratio (fully loaded)

Laatste bijwerking augustus 2024.

(1) Op basis van de globalisaties van de gedetailleerde boekhoudstaten; inclusief fonds voor algemene bankrisico’s.

(2) Verhouding tussen het reglementaire eigen vermogen van de banken en het gewogen risicovolume.

Op geconsolideerde basis.

Bron: Febelfin-berekeningen op gegevens NBB

Sinds enkele jaren wordt ook de CET I (Common equity Tier 1 – Tier 1-kernkapitaal) (zie Basel III) weergegeven. De solvabiliteitsnormen blijven op een hoog peil, wat van een grote soliditeit getuigt.

Een stevige eigen vermogensbuffer is van groot belang om de schokken van bijvoorbeeld de covidcrisis, inflatie, onzekerheden door het conflict Rusland-Oekraïne ... op te vangen.

83

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

Grafiek 2 Evolutie van de CET I-ratio van de gezamenlijke banken naar Belgisch recht (in %, einde periode)1 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

14,7 15,4 15,8 16,2 15,6 15,5 17,1 17,6 17,3 16,7

(1) Gegevens op geconsolideerde basis.

Bron: Voorstelling Febelfin op basis van gegevens NBB.

Stel dat een kredietinstelling 45 miljard EUR aan woninghypotheken toestaat. Hoeveel eigen vermogen moet zij dan in het Basel I-systeem kunnen aantonen?

Basel II Sinds 2006 is Basel II van kracht. De banken kiezen zelf uit drie mogelijke modellen om te berekenen hoe het kredietrisico moet worden gedekt door het eigen vermogen: − de gestandaardiseerde benadering met behulp van externe ratings; − de benadering met behulp van interne ratings en een forfaitaire raming van de andere risicocomponenten; − de gesofisticeerde benadering met behulp van de interne ratings en ramingen van de risico-componenten.

De kwaliteit van de tegenpartij en de rating van een bank hebben een invloed op de kostprijs van een krediet: − Debiteuren met een betere rating zullen zich goedkoper kunnen financieren. − Matige risico’s zullen veel zwaarder wegen op het risico van het eigen vermogen van de bank en omgekeerd.

Basel III6 De financiële crisis van 2007-2008 toonde aan dat een aantal banken toch niet over een voldoende grote kapitaalbasis beschikten en banken risico’s liepen die niet door Basel II waren geïdentificeerd.

De overheid moest in een aantal gevallen een extra kapitaalinjectie voorzien.

Deze crisis was het startschot voor de werkzaamheden aan de nieuwste generatie regels, Basel III. De centrale bankiers en toezichthouders willen voorkomen dat er bij een volgende financiële crisis opnieuw banken in de problemen komen. Daarom passen ze de bestaande Basel II-regels aan. Er kwam een gespreide invoering met als eindfase 2019.

De nieuwe regulering bevat twee belangrijke nieuwe criteria, vooral gericht op het versterken van de kwaliteit van het kapitaal en de liquiditeit van de banken.

Basel III verplicht banken om voor bepaalde activiteiten een grotere kapitaalbuffer opzij te zetten.

De totale kapitaalvereiste blijft in eerste instantie op 8 % van de risicogewogen activa. De kwaliteit 6

84

http://3-3-4.febelfin.be/nl/basel-het-kort/

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

van het kapitaal moet echter wel omhoog. Het Tier 1-kapitaal, dat de grootste kwaliteit heeft, moest geleidelijk stijgen naar 6 % in 2015. Vanaf 2016 werd geleidelijk een bijkomende beschermingsbuffer opgelegd. Die extra buffer mogen de banken aanspreken in moeilijke tijden, maar dat heeft dan wel een impact op de bonussen en dividenden die banken mogen uitkeren. Elke nationale toezichthouder mag bovendien een bijkomende anticyclische buffer van maximaal 2,5 % opleggen. Bovendien kunnen de kredietinstellingen onder strenge voorwaarden hybride kapitaal (bv. achtergestelde obligaties, zie ook verder in het deel over ‘Beleggingsinstrumenten’) als Tier 1-kapitaal gebruiken. Door beide buffers komt het totale kapitaal dan op 10,5 %.

Ten slotte worden ook de liquiditeitsratio’s verstrengd. De liquiditeit wordt gemeten aan de hand van de liquidity coverage ratio (LCR) en de net stable ratio (NSFR). De LCR bestaat uit een reeks criteria om in te schatten of een bank een stresssituatie van dertig dagen zal kunnen overleven op het vlak van liquiditeit (onmiddellijk beschikbaar kapitaal). De NSFR is een maatstaf die de financiering van de banken beter in lijn probeert te brengen met de looptijden van hun activa (onder meer de kredieten die ze uitschrijven of de obligaties die ze op de balans hebben). De NSFR probeert banken te stimuleren om voldoende stabiele financiering aan te houden en op die manier hun stabiliteit te verhogen.

De Basel III-normen werden in Europa omgezet via een EU-richtlijn. Nationale toezichthouders kunnen echter altijd verder gaan dan wat internationaal afgesproken is. Sommige landen hebben dat al gedaan en ook de Nationale Bank zou bijkomende kapitaalbuffers willen opleggen. Deze extra marge zou individueel bepaald kunnen worden. Zo zou een bank die dicht bij de minima zit en aan grotere risico’s wordt blootgesteld, anders kunnen worden aangepakt dan een sectorgenoot met meer comfort.

Ook wordt er een ‘leverage ratio’ geïntroduceerd. De leverage ratio is de verhouding tussen het geleende vermogen en de hoeveelheid eigen vermogen van een bank. Het Baselcomité wil deze leverage ratio plafonneren om te voorkomen dat een bank overmatige schuldposities opbouwt. Dit vormde namelijk één van de onderliggende oorzaken van de crisis.

Een studie van KPMG toont aan dat de Belgische financiële sector sterk scoort op verschillende van die parameters.

Op het vlak van het rendement op eigen vermogen (ROE) en de cost to income ratio staan de Belgische banken echter nog ver af van de gewenste objectieven. Allerlei bancaire heffingen hebben een significante impact op de winstgevendheid van de sector. Bij een beleid dat zo verder zou worden gevoerd, zal dat een blijvende invloed uitoefenen op de winstgevendheid.7 Door deze nieuwe regels zullen de banken meer kapitaal nodig hebben voor dezelfde activiteiten. Om aan die extra kapitaalvereisten te voldoen, zal er dus extra kapitaal nodig zijn: extra kapitaalverhogingen en/of extra winstreserveringen komen er dan ook aan. De geleidelijke invoering van Basel III was dan weer een voordeel.8 De Europese Commissie moest in het najaar van 2021 eigenlijk al een wetsvoorstel maken dat de finalisering van de Basel III-regels voor de banken concreet moet maken. Nu Basel III bijna volledig geïmplementeerd kan worden, begint het lobbywerk van de banken en hun beroepsverenigingen 7

http://3-3-4.febelfin.be/nl/toezicht-en-regelgeving-zijn-veranderd.

8

De Tijd, Meer tijd voor meer kapitaal, Karel Lannoo

85

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

weer toe te nemen. Zij vinden dat zij al grote inspanningen hebben geleverd. Aan grotere kapitaalbuffers zijn uiteraard hogere kosten verbonden, omdat eigen vermogen duurder is om te financieren dan schulden of vreemd vermogen. Eind juni 2023 was er eindelijk een voorlopig akkoord over de uitvoering van de Basel III-hervorming. Dat moet nog wel worden goedgekeurd door de Raad en het Europees Parlement. Op 30 mei 2024 heeft de Raad de nieuwe regels aangenomen die de internationale Basel III-overeenkomsten in EU-recht moeten omzetten. Dat gebeurde door middel van een wijziging van de verordening en de richtlijn kapitaalvereisten. Die verordening zou van toepassing moeten zijn vanaf januari 2025 maar ondertussen is er weer uitstel verleend en krijgen de banken al tot januari 2026 de tijd om zich aan te passen aan het pakket nieuwe regels. Europa nam die beslissing om te vermijden dat de Europese banken in een oneerlijke concurrentiestrijd met hun Amerikaanse tegenhangers belanden, aangezien ook in de VS het draaiboek voor de bankensector pas later wordt ingevoerd.

Ondertussen heeft de Nationale Bank de Belgische banken verplicht om vanaf oktober 2023 hogere kapitaalbuffers aan te leggen (de contracyclische kapitaalbuffer). Die buffer voor banken werd dus geïntroduceerd in het Basel III-akkoord. Hij moet de weerbaarheid van banken vergroten op het moment dat economische risico’s zich opbouwen. Praktisch gezien heeft het besluit van de bank geleid tot de opbouw van een aanvullende macroprudentiële kapitaalbuffer van ongeveer 1,1 miljard EUR sinds 1 april 2024, wat overeenstemt met een contracyclisch bufferpercentage van 0,5 %. Op 1 oktober 2024 zal het bedrag van die buffer worden opgetrokken tot ongeveer 2,3 miljard EUR (bufferpercentage van 1 %).

Om de pil voor de banken te vergulden, gaat de activering van de buffer gepaard met een versoepeling van die voor woonkredieten. Omdat de Belg zelfs in uitdagendere economische tijden zijn hypotheek trouw blijft afbetalen, vindt de Nationale Bank dat de teugels wat gevierd mogen worden (bron: De Tijd, 31 augustus 2023).

Ondertussen loopt Basel III al over in Basel IV. De Basel IV-voorstellen worden gezien als het sluitstuk van Basel III. Uitgangspunt van Basel IV is dat banken meer gebruik gaan maken van standaardbenaderingen voor de berekening van de hoeveelheid kapitaal en de werking van de interne (eigen) risicomodellen beperkt zal worden. Veel (groot)banken maken echter gebruik van interne modellen.

Standaardmodellen zullen leiden tot grotere kapitaalbuffers, wat weer meer gaat kosten.

3 Revisoraal toezicht en interne audit Elke kredietinstelling moet een commissaris-revisor aanstellen. Het gaat hier om gespecialiseerde bedrijfsrevisoren die over de vereiste onafhankelijkheid en competentie beschikken.

De taken van de bedrijfsrevisor zijn onder meer de volgende: − Hij controleert de periodieke staten en gaat de betrouwbaarheid ervan na. − Via halfjaarlijkse verslagen moet hij informatie doorgeven over de organisatie, de werkzaamheden en de financiële structuur van de kredietinstelling. − Hij moet onmiddellijk verslag uitbrengen wanneer hij kennis krijgt van beslissingen, feiten en ontwikkelingen die de positie i.v.m. soliditeit (solvabiliteit, liquiditeit en rendabiliteit) in gevaar brengen of die in strijd zijn met de vennootschapswet, de statuten of de bankwetgeving. Als sanctie kan eventueel de vergunning worden herroepen.

Bij moeilijkheden kunnen rechtzettingsmaatregelen uitgevaardigd worden en kan men een speciale commissaris aanstellen. Men kan ook de vervanging eisen van bestuurders of zaakvoerders van een

86

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

kredietinstelling. Ten slotte kunnen ook de activiteiten van een kredietinstelling opgeschort worden en kan men zelfs de vergunning intrekken.

Buiten de externe controles moeten kredietinstellingen natuurlijk ook zelf maatregelen nemen voor een geordende en voorzichtige bedrijfsuitvoering en een efficiënt gebruik van de ingezette middelen.

Bovendien moeten het wettelijke kader en de interne voorschriften van de kredietinstelling worden nageleefd. De eindverantwoordelijkheid voor een adequate interne controle berust zowel bij de raad van bestuur als bij het directiecomité.

Naast de interne controle moet het directiecomité ook de nodige maatregelen nemen opdat de krediet­ instelling blijvend kan beschikken over een passende interne auditfunctie. Dat is een onafhankelijke functie binnen de kredietinstelling, gericht op onderzoek en beoordeling van de goede werking van de interne controle. De interne audit laat de bank­leiding toe om te zien of de interne controle goed functioneert.

Opmerking De betrekkingen tussen een bank en haar cliënt behoren niet tot de bevoegdheid van de NBB, behalve als de controle op de bank dat zou vereisen. Ze is ook niet bevoegd bij belastingaangelegenheden (behalve bij uitzondering).

Geef enkele erkende bankrevisoren en geef bondig de taken van een bankrevisor.

4 Betrekkingen met de NBB De FSMA en de NBB werken nauw samen voor vraagstukken van gemeenschappelijk belang.

De Raad van Toezicht van de Overheid der Financiële Diensten verleent adviezen over vragen rond de organisatie en de werking van de financiële markten en de financiële instellingen. De raad is samengesteld uit de leden van de raad van toezicht van de FSMA en de leden van de Regentenraad van de NBB.

4.7

Naar een Europees toezichtsniveau

4.7.1 Supranationaal macroprudentieel beleid De wereldwijde economische crisis en de Europese financiële crisis deed de Europese beleidsmakers beseffen dat een strenger Europees toezicht absoluut noodzakelijk was. In september 2010 riepen het Europees Parlement, de EU-landen en de Europese Commissie drie nieuwe financiële toezichthouders in het leven naar aanleiding van de wereldwijde economische crisis. Het Europees systeem voor financieel toezicht bestaat uit: De Europese Raad voor Systeemrisico’s (ERSR) De ERSR is belast met het opsporen en evalueren van mogelijke bedreigingen voor de financiële stabiliteit die voortvloeien uit de macro-economische ontwikkelingen en ontwikkelingen in het financiële stelsel als geheel. De ERSR zou moeten waarschuwen voor mogelijke systeemrisico’s en, waar nodig aanbevelingen doen om deze risico’s aan te pakken.

87

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

De aanstelling van drie nieuwe Europese ‘waakhonden’ of toezichthoudende autoriteiten (ESA’s genoemd) moest bovenal een nieuwe financiële crisis voorkomen. De drie financiële toezichthouders zijn sinds 1 januari 2011 actief.

Het gaat om: − Europese Bankenautoriteit (EBA), − Europese Autoriteit voor effecten en markten (EAEM), − Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen (EAVB).

Deze toezichtautoriteiten werken samen met de bestaande nationale toezichtautoriteiten met het doel de soliditeit op het niveau van de individuele financiële instellingen veilig te stellen en de consumenten van financiële diensten te beschermen (microprudentieel toezicht). Ze zijn onder meer gemachtigd om risicovolle activiteiten en producten te verbieden. Daarnaast mogen ze nationale toezichthouders in bepaalde gevallen ook dwingen om maatregelen te treffen, bijvoorbeeld wanneer de nationale toezichthouder in strijd met de Europese regelgeving handelt of wanneer de andere lidstaten alarm slaan.

Samen zorgen de Europese Toezichthoudende Autoriteiten voor de implementatie van een geharmoniseerd pakket van regelgeving en consequente toezichtprocedures voor alle nationale overheden.

Het takenpakket van de Europese Toezichthoudende Autoriteiten bestaat uit: − Mogelijke overtredingen van de EU-regelgeving onderzoeken. In het geval van een overtreding kan een autoriteit één van de instellingen van de EU verzoeken om actie te ondernemen. Belangrijk hierbij is dat ze geen beslissingen kunnen nemen m.b.t. inbreuken op de fiscale verantwoordelijkheden van de lidstaten. − Noodsituaties signaleren en noodmaatregelen van nationale overheden coördineren in samen­ werking met de Raad, de Commissie en het Europees Comité voor Systeem­risico’s (ECSR). − Bemiddelen tussen lidstaten en eventueel beslissingen nemen om conflicten tussen lidstaten op te lossen.

4.7.2 Naar een nieuw Europees microprudentieel toezichtskader Sinds 2012 wordt gewerkt aan de concrete uitwerking van een Europese bankenunie. De unie is de eerste stap naar een hechtere unie van de 28 eurolidstaten.

De drie pijlers van de bankenunie zijn: − het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme; − het gemeenschappelijk depositogarantiestelsel; − het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme.

In december 2012 bereikten de staatshoofden een akkoord over de concrete uitvoering van de eerste pijler van de bankenunie, namelijk het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (GTM).

1 Het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (GTM of SSL Single Supervisory Mechanism) en de nationale toezichtsautoriteiten De GTM-verordening vertrouwt aan de ECB belangrijke opdrachten toe die verband houden met het microprudentieel beleid. De ECB heeft daarin, als dé toezichthouder van de banken, een centrale rol. Alle banken met een balanstotaal van 30 miljard EUR of banken die goed zijn voor een vijfde

88

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

van het bruto binnenlands product van hun land vallen nu onder het banken­toezicht. Op dit ogenblik zijn er in de eurozone ongeveer 120 banken in die categorie, die samen bijna 85 % van de totale bankactiva van de eurozone beslaan. Voor België zijn dat de vier grootbanken: KBC en Belfius rechtstreeks en BNP Paribas Fortis en ING indirect via hun moederhuis in Frankrijk en in Nederland.

Daarnaast staan ook de restbank Dexia, Argenta, AXA Bank Europa en ook de Belgische filialen van buitenlandse banken die voldoen aan de criteria, onder ECB-toezicht. Toezicht houdt in dat er regelmatig controles worden uitgevoerd om te garanderen dat banken voldoende gezond zijn om als bank actief te zijn.

Alle grotere banken in de eurozone en zij die Europese steun ontvangen, staan onder direct toezicht van de Europese Centrale Bank (ECB). De controle op kleine banken blijft wel een verantwoordelijkheid van de nationale toezichthouder. Vanaf 2013 is het de ECB, en niet langer de nationale toezichthouder, die de banken een licentie geeft of die licentie weer intrekt. Ook kan de ECB bijkomende kapitaalbuffers opleggen. De controle zal via een getrapt systeem gebeuren: de nationale toezichthouders blijven wel de dagelijkse controles uitvoeren en blijven verantwoordelijk voor de bescherming van de consument. Maar de ECB kan te allen tijde informatie opvragen en een onderzoek starten naar om het even welke bank. Indien zij inbreuken of tekortkomingen vaststelt, zal zij maatregelen kunnen nemen en sancties treffen.

Wat houden die controles in (zie ook taken NBB)? De ECB kan samen met de nationale bevoegde autoriteiten: − − − − − −

toezichtscontroles houden en inspecties ter plaatse en onderzoeken uitvoeren; bankvergunningen verlenen of intrekken; de aankoop en verkoop van gekwalificeerde deelnemingen door banken beoordelen; zorgen voor naleving van de prudentiële regels van de EU; hogere kapitaalvereisten (‘buffers’) vaststellen om zo financiële risico’s tegen te gaan; …

Voor de uitvoering van de nieuwe taken van de ECB in de GTM wordt binnen de ECB een nieuw orgaan opgericht: de Raad van Toezicht (Supervisory Board). Deze Raad van Toezicht van de ECB werkt nauw samen met een Raad van Bestuur en het voorbereidend werk zal gebeuren door een Stuurcomité. Lidstaten buiten de eurozone die aan het GTM deelnemen, beschikken in de raad van toezicht over dezelfde volledige en gelijke stemrechten als lidstaten binnen de eurozone. Het Comité voor financiële stabiliteit van het Europees Stelsel van Centrale Banken zal ook in de GTMsamenstelling samenkomen. De inwerkingtreding van het GTM had eveneens gevolgen voor de Europese Banken­autoriteit of European Banking Associaton (EBA).

De taak van de huidige Europese coördinator van het bankentoezicht, de EBA (European Banking Association), werd gewijzigd. De EBA is nu als zelfstandige EU-autoriteit belast met het toezicht op de banken. Zij maakt eenvormige toezichtregels voor het toezicht van de banken in de Europese Unie. Bovendien fungeert de EBA als beroepsinstantie als er zich tussen de toezichthouders geschillen voordoen over banken of filialen buiten de eurozone.

In het digitale lesmateriaal kun je een link naar een filmpje vinden dat het Gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (SSM) extra toelicht.

2 Gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme Midden 2013 werden zoals reeds vermeld verschillende stappen naar een volwaardige bankenunie gezet. De Raad van Ministers van Economische Zaken besliste in juni 2013 dat banken eerst zichzelf

89

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

moeten proberen te redden voordat de belastingbetaler de rekening gepresenteerd krijgt. De ministers van Financiën hebben ook afgesproken dat eerst bij de aandeelhouders en obligatiehouders wordt aangeklopt als een bank failliet dreigt te gaan. Zodra een noodlijdende bank alsnog om staatssteun vraagt, moet die bank eerst een degelijk steunplan voorleggen, waarin de bank ook de herkapitalisatie en aanleg van nieuwe buffers moet behandelen. In het laatste stadium zullen andere banken moeten bijspringen met een door de sector gefinancierd fonds, het afwikkelingsfonds. Daarnaast is afgesproken dat tegoeden tot 100 000 EUR niet worden aangesproken.

Wanneer de regels van het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme volledig in werking treden, zullen die gelden voor de banken in de lidstaten van de eurozone en de banken van de EU-landen die tot de bankenunie wensen toe te treden. Er zal dan een gemeenschappelijke afwikkelingsraad zijn.

Deze afwikkelingsraad bereidt de afwikkeling van banken voor en beschikt daarvoor over ruime bevoegdheden. Het is de Commissie die finaal bepaalt of een bank al dan niet in afwikkeling wordt geplaatst.

Het gemeenschappelijk afwikkelingsfonds zal gefinancierd worden met bijdragen van de kredietinstellingen en de beleggingsondernemingen. Dit fonds komt dan in de plaats van de nationale afwikkelingsfondsen van de deelnemende lidstaten en zal hun rol overnemen.

In de toekomst zal de belastingbetaler dan niet langer de rekening van bankenreddingen moeten betalen. Hiervoor moeten de financiële instellingen zelf, vanaf 2018, tien jaar lang 1 % van hun kapitaal opzijzetten voor dat bankenfonds. In plaats van de ‘opkoop’ van de bank door de overheid geldt voortaan het principe van een ‘inkoop’: de kredietverleners van de bank moeten volgens een bepaald hiërarchisch systeem hun claims opgeven. De depositohouder, de spaarder dus, blijft daarbij gevrijwaard en een mogelijke ‘bank run’ kan zo worden afgewend.

3 Het Garantiefonds voor Financiële Diensten Een gemeenschappelijk Europees depositogarantiestelsel komt er ooit aan en kan gezien worden als het sluitstuk van de bankenunie. Politiek is zo’n stelsel nog ver weg, want dit zou betekenen dat de Gemeenschappelijke Unie samen de lasten van individuele landen zou moeten dragen. Voorlopig is het stelsel dus beperkt tot een harmonisering van de nationale garantiestelsels.9 De Europese Toezichthoudende Autoriteiten (ETA) vormen samen met de nationale toezichthouders het Europees Systeem van Financiële Toezichthouders (ESFT).

Naast die drie autoriteiten is naar aanleiding van de crisis ook het Europees Comité voor systeem­ risico’s (European Systemic Risk Board – ESRB) opgericht.

Dit Comité brengt de risico’s voor de stabiliteit van het financiële stelsel in beeld. Die brede toezichthouder staat dicht bij de Europese Centrale Bank en speurt naar mogelijke zeepbellen of problemen die het hele financiële systeem in gevaar zouden kunnen brengen.

9 www.nbb.be Publicatieblad van de Europese Unie, Verordening nr. 1024/2013 van de Raad van de Europese Unie http://www.consilium.europa.eu/nl/policies/banking-union/single-resolution-mechanism/

90

Hoofdstuk 4 De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle

Het ECSR is in 2011 operationeel geworden en zetelt in Frankfurt. De hoofden van de Europese Centrale Bank, de nationale centrale banken, de nationale toezichthouders en de Europese toezichthoudende autoriteiten hebben zitting in dit comité.10

4.7.3 Europese stresstest Een stresstest bestaat uit bepaalde modellen die losgelaten worden op de boeken van de banken om na te gaan of ze bestand zijn tegen grote schokken op de financiële markten. De Europese tests gaan uit van een zware recessie. Ze bekijken ook in welke mate banken risico’s nemen op overheidsobligaties van andere EU-landen. De Basel II-normen leggen de financiële instellingen op zichzelf te onderwerpen aan een stresstest voor alle soorten risico’s. De EBA organiseert deze testen op tweejaarlijkse basis voor alle Europese banken. De resultaten van de Belgische banken worden dan overgemaakt aan de FSMA. Een kanttekening: het gaat natuurlijk om theoretische modellen.

Bij elke nieuwe stresstest wordt de aandacht op andere elementen gevestigd. Naargelang de resultaten van de test kunnen de geteste instellingen gedwongen worden om te herstructureren of extra kapitaal aan te trekken.

In de laatste editie van de stresstest die de Europese Bankenautoriteit (EBA) en de Europese Centrale Bank (ECB) organiseerden, probeerden ze de impact te meten van de economische krimp in Europa, de oplopende werkloosheid, de blijvend hoge inflatie, dalende aandelen- en obligatiekoersen en een hogere spaarrente. Ze namen 70 grote banken onder de loep, die 75 % van de banksector uit de eurozone vertegenwoordigen. Zo’n crisis zou de banken opzadelen met een verlies van bijna 500 miljard EUR en hun gemiddelde kapitaalratio doen dalen van 15 naar 10,4 %. Dat is echter nog behoorlijk en het bewijs dat de banken zo’n crisis moeten kunnen doorstaan. De schok die in het scenario gesimuleerd werd, is zwaarder dan die veroorzaakt door de financiële crisis van 2008. De zware crisis, gesimuleerd in het stressscenario, zou een daling van ongeveer 4 % teweegbrengen in de kapitaalratio van onze Belgische banken. Maar aangezien onze banken een kapitaalratio hebben dat veel hoger is (zie later ook), blijven ze een stuk boven de vereiste minimumdrempels.

Over het algemeen doen onze Belgische banken het beter dan het Europese gemiddelde. BNP Paribas Fortis en ING België worden niet apart aan de test onderworpen maar via de groepen waartoe ze behoren. De Scandinavische banken zijn de beste leerlingen van de klas. In Spanje, Nederland, Duitsland en Frankrijk zijn de banken iets minder goed bestand tegen een zware crisis. In Duitsland scoren vooral de regionale banken minder goed. De Europese stresstest is geen examen waarop banken moeten slagen. Hij is eerder bedoeld om de banken en de toezichthouders attent te maken op de mogelijke kwetsbaarheden. Banken met slechtere resultaten kunnen bv. beslissen om hun blootstelling aan bepaalde risico’s te verminderen of om hun kapitaalbuffers te verstevigen. Zo zullen bv. banken die veel leningen met variabele rente verleenden, meer voordeel halen uit de stijgende rente dan banken die veel leningen met vaste rente verleenden (bron: De Tijd, 1 augustus 2023).

10 www.ecb.int

91

Deel I Wetgevend en institutioneel kader

4.7.4 Het Europees stabilisatiemechanisme en het Europese monetair noodfonds In 2010 is de EU begonnen met het realiseren van een vangnet voor eurolanden met financiële problemen. Tijdens de Eurotop van december 2010 werd besloten het Europees Verdrag van Lissabon aan te passen zodat de eurolanden een permanent noodfonds voor de euro kunnen instellen.

Het eerdere Verdrag van Lissabon bepaalde dat EU-landen elkaar niet financieel mochten helpen.

Het permanente noodfonds zou daarom in strijd zijn met het verdrag.

In 2010 werd al een tijdelijk noodfonds opgericht om eurolanden in financiële problemen bij te staan en de stabiliteit van de euro te waarborgen: In december 2010 werd een overeenkomst bereikt over een opvolger van het tijdelijke noodfonds. Het permanente European Stability Mechanism (ESM) moest voorkomen dat landen met financiële problemen de euro verzwakken. Sinds 1 juli 2013 kunnen nieuwe leningenpakketten alleen nog via het nieuwe permanente noodfonds ESM verlopen. De hulp kan volgens de nieuwe afspraken alleen worden toegepast als dat onontbeerlijk is voor de stabiliteit van de hele eurozone. Alle vereiste hulp wordt verbonden aan strikte voorwaarden.11

11 http://www.europa-nu.nl/id/vh9yp9egm6il/eurozone

92

Deel II Belangrijkste financiËle instrumenten voor particulieren en ondernemingen

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

De fusiegolf van banken, financiële instellingen en verzekeringsmaatschappijen zorgde ervoor dat de markt uit minder spelers met meer concurrentie bestaat. De financiële instellingen zien hun cliënten het liefst zelfbankieren.

De invoering van de euro heeft het gebruik van de nieuwe betaalmiddelen versneld en verhoogd. De betaalkaarten kenden een opmars omdat er correct betaald kon worden zonder teruggave van munten.

Het aantal elektronische betalingen nam exponentieel toe via betaalkaarten, telefoon, pc en gsm.

Beleggen in aandelen en andere financiële producten houdt risico’s in. De regelmatige beurscorrecties zoals in het begin van de coronacrisis en de kredietcrisis van 2008 ontgoochelden heel wat (particuliere) beleggers. Na elke beurscorrectie beslissen veel spaarders om nog meer te sparen via hun gewone spaarrekening. Sindsdien werd er nog nooit zoveel gespaard door particulieren op gewone spaarrekeningen. De laatste jaren gaan de beurzen opnieuw in stijgende lijn met regelmatig tijdelijke correcties.

Toch blijven de Belgen miljarden euro’s op hun spaarrekeningen zetten, die toch historisch weinig opbrengen. De gunstige fiscaliteit en de risico-aversie van veel beleggers spelen zeker een rol.

Ook ondernemingen surfen mee op de golf van de meer gunstige conjunctuur. Naast kredieten bij de banken ontstonden de laatste jaren nieuwe manieren van financiering zoals crowdfunding …

We gaan in dit deel in op deze algemene evolutie en we bieden mogelijke alternatieven.

94

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

1

Giraal en chartaal geld

Wie betaalt via een financiële instelling moet meestal over een financiële rekening beschikken en maakt zo gebruik van giraal geld.

De banken promoten sterk de elektronische overschrijvingen en betalingen. Via aange­paste prijszetting wordt de klant aangespoord eenvoudige transacties zelf te verrichten. Het bankkantoor dient voor dienstverlening met hogere toegevoegde waarde. De alternatieve kanalen zijn veel goedkoper dan de tijdrovende manuele verwerking. De financiële instellingen werken dan ook een ‘ontradend’ tarief uit voor de verwerking van een papieren overschrijving of een cheque.

Alle banken beschikken over een website die elektronisch bankieren mogelijk maakt. Selfbanking, phonebanking, pc-banking en bankieren via de apps van de smartphone zijn tegenwoordig courante manieren om de papieren administratie te vermijden. De meeste betaalmiddelen die de banken ter beschikking stellen van hun cliënten kan men gebruiken via zowel klassieke als elektronische weg.

Het voordeel van elektronisch bankieren is dat je niet gebonden bent aan de openingstijden van het bankkantoor. De cliënt kan zijn financiën ’s avonds of in het weekend beheren. Voor pc-banking of phonebanking heb je alleen een pc, laptop, tablet of smartphone met internetverbinding nodig. Alle basisfuncties kunnen online gebeuren, maar ook beleggingen, verzekeringen … Zelfs het aangaan van een hypothecaire lening wordt door veel banken al online gepromoot of via chatsessies of video­ gesprekken mogelijk gemaakt.

Een verdere toepassing van pc-banking is de beveiligde toegang tot e-government. De banken bieden een abonnement aan voor een digitale handtekening dat elektronisch bankieren en factureren mogelijk maakt. Met een voorafgeladen chipkaart en chipkaartlezer kan de gebruiker zijn bancair en zakelijk communicatiewerk automatiseren. Met de digitale handtekening kun je e-mailberichten ondertekenen, e-mails versleutelen en ontcijferen, documenten ondertekenen waarvan de afkomst en integriteit gewaarborgd zijn, websur­fers identificeren en digitale webformulieren ondertekenen (o.a. van btw- en RSZ-aangiften). Ook de overheden speelden hier handig op in via de itsme-app. De app itsme is een initiatief van Belgian Mobile ID, een samenwerking tussen vier Belgische banken (Belfius, BNP Paribas, ING en KBC) en drie Belgische telecomproviders (Orange, Proximus en Telenet). Itsme is een nieuwe manier om veilig in te loggen op verschillende onlinediensten. De app vervangt de nood aan een kaartlezer en het onthouden van tientallen verschillende logins en wachtwoorden. In de plaats daarvan gebruik je telkens dezelfde itsme-code, die uit vijf cijfers bestaat. Die code is gebonden aan je smartphone en je simkaart. Iedereen die over een Belgisch identiteitsbewijs beschikt, een Belgische simkaart en een smartphone heeft en minstens 18 jaar is, kan een itsme-code aanvragen. Itsme heeft een doorbraak gekend ten gevolge van het Covid Safe Ticket.

Maar niet alle financiële transacties verlopen via een financiële instelling. Voor heel wat verrichtingen gebeurt de betaling vandaag veelal nog met cash geld of chartaal geld, of met een equivalente betalingsvorm, de prepaidkaart. Anders dan bij een debet- of kredietkaart is het tegoed op deze kaart immers niet gekoppeld aan een zichtrekening. Omwille van het frequente gebruik van deze betalingswijze gaan we er in wat volgt ook kort op in.

97

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

2

Cash betalen

2.1

Cash betalen kost geld

Cash betalen kost de maatschappij veel geld. Dit geld moet gedrukt, vervoerd en beveiligd worden.

Een elektronische betaling kost de maatschappij driemaal minder dan een cashbetaling. De consument heeft de indruk dat cash gratis is terwijl hij voor een bankkaart moet betalen. Maar de banken trachten de kosten van de cashbetalingen te recupereren door bijvoorbeeld een lagere rente te geven op de zichtrekening.

2.2

Cash betalingen beperkt tot 3 000 EUR

Vandaag mag een handelaar nog tot 3 000 EUR cash ontvangen bij een verkoop van goederen. Bij immobiliëntransacties mag helemaal geen cash gebruikt worden. Hoe groter de bedragen, hoe groter immers de kans op frauduleuze betalingen. Bij een overschrijving is er namelijk een bewijs van de transactie, bij cashbetalingen niet.

De antiwitwaswetgeving beïnvloedt ook ons dagelijks leven. Bovendien wilt de regering de regeling uitbreiden naar betalingen van diensten. Want hoe minder transacties met cash, hoe meer sporen er van de transacties terug te vinden zijn. Meer informatie over de herziening van de cashdrempel vind je in het digitale lesmateriaal.

Handelaars en vrije beroepen moeten sinds 1 december 2019 het totaalbedrag op het kasticket afronden naar het dichtste veelvoud van 0 of 5 cent. De bedoeling is de 1 en 2 eurocenten geleidelijk af te schaffen. De FOD Economie redeneert dat deze muntjes te veel problemen geven voor handelaars, banken en de schatkist, doordat er veel tijd en energie kruipt in het tellen, selecteren, vervoeren enz. van deze muntstukken. Daarom besliste de overheid om het systeem ook toe te laten voor elektronische betalingen. Sinds 2016 mag men de afrondingen dus ook toepassen voor elektronische betalingen onder dezelfde voorwaarden als hierboven beschreven. Er is een tekort aan munten van 1 en 2 eurocent in België. Die munten worden weinig gebruikt. Ze blijven vaak in de portemonnee zitten of thuis in een schuif liggen. Daardoor moeten er voortdurend stukken van 1 en 2 cent worden bijgemaakt. Bovendien is de productie van die munten erg duur door de kost van de grondstoffen, de kost voor het slaan van de munten, de kost voor het transport enzovoort. De federale regering heeft daarom beslist geen extra munten meer te produceren. Vanaf 1 december 2019 ronden we dus cashbetalingen af op 5 cent. De munten van 1 en 2 cent blijven wel nog geldig als betaalmiddel.

VOORBEELDEN

Hoe afronden?

Een aantal voorbeelden 25,91 EUR wordt 25,90 EUR 25,74 EUR wordt 25,75 EUR 25,98 EUR wordt 26 EUR

98

25,92 EUR wordt 25,90 EUR 25,96 EUR wordt 25,95 EUR 25,99 EUR wordt 26 EUR

25,93 EUR wordt 25,95 EUR 25,97 EUR wordt 25,95 EUR

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

2.3

Bitcoin

De bitcoin is de bekendste virtuele munt. Deze virtuele munt bestaat uit een reeks bits, die verbonden zijn door een eigen gedecentraliseerd betaalsysteem. Alle betalingen worden door de gebruikers van de bitcoin gecodeerd en gecontroleerd. Alle transacties die geplaatst werden met de bitcoin vormen een ‘block chain’, een aaneenschakeling zoals een ketting. Deze controle is noodzakelijk om te vermijden dat een bitcoin twee keer zou worden gebruikt. Elk nieuw blokje bevat dus informatie over de gehele ketting.

Bitcoins en andere cryptomunten worden niet uitgegeven door centrale overheden, maar zijn initiatieven van privéorganisaties. Daardoor zijn de centrale banken, de FSMA en de antiwitwascel CFI niet bevoegd om beslissingen te nemen over de verspreiding van die cryptomunten. Het zou op termijn lastiger worden om de geldhoeveelheid die in omloop is te verruimen of te beperken. Ook de stabiliteit van de prijzen komt dan in gevaar. Bovendien vragen criminele en terroristische organisaties om donaties te doen in de vorm van bitcoins. Dat betaalverkeer is niet te achterhalen. De ECB dringt er bij de Europese Commissie op aan de regels te verstrengen en de banken en wisselkantoren te verplichten om de identiteit van handelaars in bitcoins te controleren en verdachte transacties aan te geven. De bitcoin is decentraal, daardoor is er ook niet één bitcoinkoers. Elke exchange heeft zijn eigen wisselkoers.

De marktwaarde van bitcoins kent al enorme bewegingen. Zo was de waarde exponentieel gestegen tussen januari en november 2013 van 13 USD tot meer dan 1 000 USD. Begin 2017 klom de koers zelfs richting 3 000 USD. In september 2017 was er wel kortstondig een terugval, nadat o.m. de Chinese autoriteiten een verbod op het gebruik van bitcoin uitvaardigden en de invloedrijke topman van JP Morgan Chase twijfels uitte over de levensvatbaarheid van de virtuele munt. De munt blijkt evenwel populair voor speculatie, zeker omdat het gelimiteerde aanbod van bitcoins schaarste creëert. Eind 2017 ging het ontzettend snel. Nadat de marktwaarde van de munt in oktober 2017 voor het eerst boven 5 000 USD ging, sneuvelden korte tijd erna ook de symbolische grenzen van 10 000 USD en 15 000 USD. Eind 2018 is de bitcoinkoers dan weer bijna gehalveerd tot iets meer dan 5 000 USD. Op enkele uren tijd kan de koers regelmatig meer dan 10 % stijgen of dalen. In april 2021 bereikte de bitcoin een nieuw record van 58 000 USD, in juli 2021 nog ‘maar’ 32 000 USD, om in oktober weer op 50 000 USD te staan. Begin januari 2023 bereikte de virtuele munt een nieuw dieptepunt van 16 000 USD, om in augustus 2023 weer ongeveer 30 000 USD te staan en eind september 2024 weer te zijn gestegen naar 65 000 USD. Kort na de verkiezing van Trump is de bitcoin zelfs voor de eerste keer door het dak van de 100 000 USD gegaan. Trump stelde midden 2025 voor om crypto in pensioenspaarrekeningen te mogen stoppen. Dit idee stuwde bitcoin zelfs even boven de 120 000 USD. Beleggen in deze munt vergt dus stalen zenuwen. Dat komt omdat de waarde van een bitcoin volledig afhankelijk is van vraag en aanbod. Concreet bepalen wij als gebruiker de waarde van een bitcoin. Doordat bitcoin een vrij nieuwe technologie is, durft de prijs weleens enorm te fluctueren. Een ander nadeel van cryptomunten is de ‘mining’. De algoritmes die gebruikt worden om de blokken met elkaar te verbinden, vergen zeer veel energie. Vandaar dat crypto’s steeds meer kritiek krijgen omdat ze niet duurzaam zijn.

ICO De voorbije jaren zijn de Initial Coin Offerings (ICO) populair geworden. Het doet denken aan de meer bekende tegenhanger, de Initial Public Offering (IPO), waarbij een belegger inschrijft op aandelen (zie ook de delen ‘Beleggingsinstrumenten’ en ‘De beurs’).

99

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

De verschillen zijn evenwel niet gering. In het geval van een ICO koop je namelijk niet, zoals bij een IPO, aandelen van een reële onderneming. Je investeert eigenlijk in een onderneming die haar eigen digitale tokens uitgeeft. De eigenaars worden dan geregistreerd op de blockchain.

Veel beleggers hopen natuurlijk dat die digitale munten aanzienlijk in waarde zullen stijgen, zoals dat bij de bitcoin het geval is geweest. Beleggers moeten zich evenwel bewust zijn van de risico’s. In tegenstelling tot aandelen (IPO) is er in het geval van de digitale munten (ICO) weinig tot geen controle. Het is ook bijzonder moeilijk om de waarde van deze munten in te schatten. Het spreekt voor zich dat een ICO gepaard gaat met zeer hoge risico’s.

WORDT DE STABLECOIN EEN UNIVERSEEL BETAALMIDDEL? In de Verenigde staten wordt aan een regelgevend kader voor stablecoins gewerkt. Zoals de naam al suggereert, willen stablecoins het stabiele broertje zijn van andere wild schommelende cryptomunten zoals bitcoins. Dit gebeurt via 100 % dekking door achterliggende dollars of andere vertrouwde overheidsmunten. Voor elke dollar aan nieuwe stablecoins die gecreëerd wordt, gaat er een dollar naar een achterliggend reservefonds. Dat fonds belegt in veilige dollaractiva zoals schatkistpapier, cash op de bank of geldmarktfondsen. Stablecoins vervullen nu al een dubbele rol: ze dienen om geld te parkeren én om te handelen in traditionele cryptomunten. Wie bitcoins wil kopen, betaalt die dan met stablecoins. Omdat die laatste al in het crypto-ecosysteem zit, verloopt die handel vlotter dan wanneer je diezelfde bitcoins met dollars zou willen kopen.

Maar Trump ziet het veel ambitieuzer. In plaats van stablecoins enkel als betaalinstrument te zien, wil hij er een universeel betaalmiddel van maken. Een aankoop op het internet of in een winkel zou dan met een stablecoin betaald kunnen worden. Hoe zien kredietkaartbedrijven zoals Visa en Mastercard en de banken deze nieuwe ontwikkelingen? Welke concrete cryptomunten zijn de winnaars van de nieuwe wetgeving? Zijn er nog andere obstakels vooraleer crypto’s de wereld veroveren? Lees verder in het digitale lesmateriaal.

De grote schommelingen bij cryptomunten en de negatieve berichten over munten die zelfs niets meer waard zijn op een bepaald moment, tonen nog maar eens aan dat ze riskant en speculatief zijn, en dat wetgevend initiatief nodig is. In essentie komen er strengere regels voor de aanbieders van digitale activa. Geviseerd worden verdachte transacties met crypto. Het is niet de bedoeling de beleggers zelf te viseren, maar wel om cryptobeurzen en -makelaars te onderwerpen aan regels rond bijvoorbeeld witwaspraktijken. Onder de Markets in Crypto Assets (MiCA)-wet die eind 2023 in werking trad, wordt de zogenaamde ‘travel rule’, die reeds bestaat in de bankenwereld, toegepast op alle transacties in virtuele munten. Die regel bepaalt dat elke cryptotransactie gepaard moet gaan met gedetailleerde betalingsinformatie zoals data over de identiteit van de zender en de ontvanger.

Als de autoriteiten een onderzoek instellen wegens vermeende witwaspraktijken of de financiering van terrorisme, kunnen ze die informatie opvragen. Om te verhinderen dat criminelen de totale som in kleine bedragen opsplitsen, geldt de verplichting al vanaf 1 EUR, en niet vanaf 1 000 EUR zoals voor banken.

3

De prepaidkaart

Met de Skrill prepaid card (vroeger Moneybooker prepaid) en Visakaarten met het VPay-logo zijn er al geruime tijd prepaid betaalkaarten in omloop op de Belgische markt. Begin 2012 lanceerde bpost de eerste BPaid-kaart. Voor deze herlaadbare prepaid kredietkaart sloot bpost een overeenkomst met Mastercard. Ondertussen bieden de meeste banken prepaidkaarten aan. De prepaidkaart werkt volgens het principe op is op, zo komt de betaler niet voor verrassingen te staan. De prepaidkaart

100

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

is dus ideaal als zakgeld voor studenten of om mee te nemen op reis. Gebruikers betalen een kleine jaarlijkse bijdrage en kunnen de kaart al vanaf 10 EUR tot enkele duizenden euro’s opladen.

Een belangrijk voordeel van een prepaidkaart is dat de houder op geen enkel ogenblik zijn kaart uit handen moet geven. Wie zijn prepaidkaart toch verliest, is zijn geld niet kwijt. Bij verlies of diefstal kan de kaart geblokkeerd worden, net zoals bij andere bankkaarten. De betalingen die anderen met je kaart deden tussen het ogenblik van het verlies of de diefstal en de kennisgeving ervan aan Card Stop, zijn maar voor maximaal 50 EUR voor je eigen rekening als je niet frauduleus hebt gehandeld of nalatig was. De uitgever van de kaart staat in dat geval in voor de niet-toegestane betalingen en zal je daarvoor vergoeden. Wanneer de uitgever van de kaart kan bewijzen dat er sprake is geweest van ‘grove nalatigheid’ zul je zelf voor de uitgaven moeten opdraaien. Dat kan bijvoorbeeld zo zijn wanneer je de pincode op je kaart schrijft of ‘1234’ als pincode gebruikt. Ook als de uitgever van de kaart opzet of bedrog kan bewijzen, ben je als klant verantwoordelijk en moet je alle kosten dragen.

Dat kan bijvoorbeeld als je iemand anders de kaart laat gebruiken en dan aangifte doet van diefstal.

Het is aan de uitgever van de kaart om het bedrog of kwade opzet te bewijzen. De gebruiker kan alle verrichtingen ook gemakkelijk opvolgen via zijn bankrekeninguittreksels.

4

De zichtrekening

4.1

Definitie

De zichtrekening is een werkinstrument waarmee een cliënt zijn inkomsten en uitgaven op een praktische manier kan regelen en opvolgen. De bankrekening wordt zichtrekening genoemd omdat je dadelijk kunt beschikken over het hele bedrag dat op de rekening staat, om het even hoe groot.

4.2

SEPA (Single Euro Payments Area)

SEPA heeft als doel elke Europese gebruiker de mogelijkheid te bieden binnen heel Europa betalingen in euro uit te voeren zoals hij dat in zijn eigen land doet, d.w.z. met hetzelfde gemak, dezelfde veiligheid, hetzelfde tarief en dezelfde uitvoeringstermijnen als een binnen­landse betaling.

SEPA wil eenheid, hetzelfde tarief en dezelfde uitvoeringstermijnen als een binnenlandse betaling. SEPA wil één technische standaard, beter op elkaar afgestemde betalingsinfrastructuur en één Europese wetgeving voor alle nationale en internationale overschrijvingen, domiciliëringen en kaarten binnen de Europese Unie. 34 landen behoren nu al tot de SEPA-zone: de 27 EU-lidstaten, plus Zwitserland, IJsland, Noorwegen, Liechtenstein (de vier EFTA-landen), Monaco, San Marino en het Verenigd Koninkrijk.

De Payment Services Directive (PSD 1 + 2) heeft tot doel de grensoverschrijdende betalingen in de Europese Unie te vergemakkelijken en veiliger te maken, d.w.z. dezelfde voorwaarden te scheppen als voor de nationale betalingen in de lidstaten.

Het duurde uiteindelijk nog tot februari 2014 voordat SEPA volledig werd doorgevoerd in al haar facetten.

Hoe wordt een grensoverschrijdende SEPA-betaling nu concreet verwerkt? Stel mijnheer Janssens wil de huur voor zijn huurwoning in het Spaanse Malaga via overschrijving betalen. Hij is klant

101

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

bij Argenta. De verhuurder van de woning is klant bij de Banco de Andalucia. Argenta controleert eerst of de klant voldoende provisies heeft om de betaling te kunnen uitvoeren. Voor Argenta zijn de kosten om zelf aan te sluiten bij een systeem om grensoverschrijdende betalingen te doen te groot.

De bank laat zich dus vertegenwoordigen door een grotere bank, ING in dit voorbeeld. ING voert alle betalingsinstructies van Argenta uit en Argenta betaalt ING daarvoor een commissie. EBA Step 2 is de Europese betalingsinstelling die de organisatie van het internationaal betaalverkeer van de banken vergemakkelijkt. De internationale overschrijving moet uitgevoerd zijn op D+1, aangezien SEPA voorziet dat internationale betalingen even snel en goedkoop moeten uitgevoerd worden als binnenlandse. Peach (Pan European Automated Clearing House) is de centrale organisatie die instaat voor het automatisch verloop van de betaling.

Figuur 1 SEPA muting

Europese Centrale Bank (Eurosysteem) Peach EBA Step 2 ING (Brussel, België) Argenta (Antwerpen, België)

Banco Santander (Madrid, Spanje) Banco de Andalucia (Magala, Spanje)

Routing-tabel DP

IP

BBRUBEBB

ARSPBE22

BSCHESMMXXX

BANDESS

Klant die de bestelling plaatst

Begunstigde Goederen of diensten

Bron: Fundamentals of Payment & Digital Evolution. Philippe Bekaert voor Febelfin Academy, voorjaar 2017

De verwerking van de verrichtingen is dus de ‘clearing’. Een ander Europees samenwerkingsverband van een aantal clearinghuizen is Eacha (European Automated Clearing House Association). Het Belgische vereffeningssysteem STET is daar bij aangesloten.

Settlement is dan weer het regelen van de betalingen onderling. In ons voorbeeld moet de betaling van de huurwoning ook tussen de banken leiden tot een afwikkeling. Argenta (of ING) heeft een schuld ten opzichte van Santander (of Banca de Andalucia). Aangezien er per dag duizenden verrichtingen tussen klanten en ook banken gebeuren, worden al die betaalstromen op regelmatige basis herleid tot één betaling tussen twee banken. Dat noemen we ‘netting’. Uit al die verrichtingen volgt dus een netto verplichting tussen twee banken.

Ook de ECB speelt een rol bij de clearing en de settlement van allerlei betaalstromen.

102

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

Figuur 2 SEPA Credit Transfer Process MT 900 (debet) MT 910 (credit)

Settlement information

Settlement

MT 202/ MT 204

Bank Ordering Party Payment Instruction PAIN 001

PACS 008

Settlement information

Settlement instruction

STET Clearing

Statement information

Ordering Party

MT 900 (debet) MT 910 (credit)

Transactions (goods, services)

PACS 008

Bank Beneficiary

Statement information

Beneficiary

Client to bank communication within SEPA using ISO20022 XML standard (PAIN for initiation, PACS for interbank and CAMT for reporting)

Information Instruction

Bron: Fundamentals of Payment & Digital Evolution. Philippe Bekaert voor Febelfin Academy, voorjaar 2017

De individuele betalingsopdracht van de klant naar de bank noemen we een PAIN-instructie. Omdat elke bank dagelijks duizenden PAIN-instructies te verwerken krijgt, sorteert zij deze en stuurt ze naar STET als gesorteerde PAC-verrichtingen. Die berichten worden aangeleverd via datacommunicatie (SWIFT) en hebben een bepaalde structuur. MT staat voor ‘Message Types’.

Voor grote interbankenverrichtingen of betalingen tussen overheden wordt dan weer gebruik gemaakt van TARGET 2. Dat is een bruto-vereffeningssysteem, elke verrichting wordt apart geregeld, aangezien het over zeer grote betalingen gaat. Het systeem doet in volume minder betalingen per dag dan de vorige systemen, maar qua bedragen gaat het over veel meer euro’s.1 Voor de Belgische consument bracht SEPA de volgende veranderingen met zich mee: − Hij kan zijn debetkaart overal in Europa gebruiken en met hetzelfde gemak betalen als in eigen land. − Het huidige overschrijvingsformulier is vervangen door een nieuw Europees formulier, dat voor alle betalingen binnen Europa kan worden gebruikt. − Zijn bankrekeningnummers kreeg er vier karakters bij. Zijn huidige bankrekeningnummer wordt voorafgegaan door een landcode (BE voor België) en een controlegetal. − Nieuwe domiciliëringen openen gaat sneller. Het zijn ook niet langer de banken, maar de leveranciers die de informatie omtrent domiciliëringen bewaren en beheren. Voortaan moeten cliënten zich dan ook tot hun leverancier en niet langer tot hun bank wenden om een domiciliëringsopdracht te annuleren. Er bestaan verschillende mogelijkheden om als consument te voorkomen dat 1 Fundamentals of Payment & Digital Evolution. Philippe Bekaert voor Febelfin Academy, voorjaar 2017

103

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

één van je leveranciers ten onrechte je rekening zou debiteren. Hoe je dat doet, vind je in het digitale lesmateriaal.2

4.3

Kenmerken

4.3.1 Titularis en volmachtdrager De persoon, natuurlijke of rechtspersoon die een rekening opent bij een financiële instelling is meestal de titularis van de rekening.

Een rekeninghouder kan een andere persoon volmacht geven. Dit betekent dat die andere persoon de toelating krijgt om ook met de rekening te werken. Hij/zij kan dus ook geld storten, geld opnemen, een overschrijving doen ... De volmachtgever kan ook een be­perkte volmacht geven.

In de bank wordt hiervoor een formulier ingevuld. Degene die de volmacht geeft, wordt de volmachtgever of titularis genoemd. Degene die de volmacht krijgt, noemen we volmachtdrager of mandataris. De volmachtdrager kan geen verdere volmacht geven.

4.3.2 Het rekeningnummer Op 28 januari 2008 werd het Europese rekeningnummer ingevoerd. Dat past in de realisatie van de Eengemaakte Euro Betalingsruimte – Single Euro Payments Area of SEPA. Met de aanpassing verdween het rekeningnummer van 12 cijfers en werd het vervangen door het IBAN-rekeningnummer.

IBAN staat voor International Bank Account Number en identificeert de rekeningen in de Europese overschrijvingen en domiciliëringen. Het IBAN telt maximaal 34 alfanumerieke tekens en heeft een vaste lengte per land. Het heeft een landcode (twee letters), een controle­getal (twee cijfers), voor bepaalde landen gevolgd door een nationaal rekeningnummer.

Een Belgisch IBAN bestaat uit 16 karakters. Het rekeningnummer wordt voorafgegaan door de letters BE en een controlegetal van twee cijfers: modulus 97. Modulus 97 betekent dat de twee cijfers na BE niet vrij zijn, maar de rest vertegenwoordigt van de deling van de laatste twaalf cijfers.

Reken eens met je eigen rekeningnummer uit of je bij de staartdeling effectief de twee cijfers na BE krijgt?

Tip: Het rekeningnummer ‘zonder BE’, met daarop gevolgd de letters BE (in cijfers uitgedrukt, B is 11 en E is 14 dus … 1 114 en daarna tweemaal 0 dus … 111 400. Deel dat door 97 en de rest die je krijgt, moet je aftrekken van 98. Dat getal is het getal dat achter de BE moet staan.

Een rekeningnummer BE62 5100 0754 7061 heeft 62 als controlecijfer. De aanpassing is nodig om het grensoverschrijdend betaalverkeer in euro efficiënter te laten verlopen.

Een Nederlands rekeningnummer is bijvoorbeeld NL34 0133559753, waarbij 34 het controlegetal is.

Bij deze twee voorbeelden delen we dus de laatste 12 cijfers door 97 en de rest van de deling vormt het controlegetal.

2 Febelfin, www.febelfin.be: ‘Financiewezen en samenleving’

104

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

Om de bank van de begunstigde te kunnen identificeren bij een internationale betaling is er de BICcode (Bank Identifier Code). De code bestaat uit 8 tot 11 karakters, opgesplitst in een bank-, een land en een plaatscode, eventueel aangevuld met een filiaal- of afdelingsnummer van drie karakters (niet verplicht). Een BIC-code voor België kan er als volgt uitzien: BANKBEBB. De IBAN- en de BIC-code worden voorafgegaan door de letterwoorden ‘IBAN’, respectievelijk ‘BIC’, wat bij elektronische registratie wordt weggelaten.3

4.4

Transacties met een zichtrekening

4.4.1 Stortingen en geldopnamen − Bedragen die het tegoed verhogen: de storting, overschrijving op rekening bv. van loon of wedde worden op de creditzijde van de rekening geboekt. − Bedragen die het tegoed verminderen: de opvragingen of betalingen door de rekeninghouder worden op de debetzijde van de rekening geboekt.

creditsaldo: het bedrag dat de rekeninghouder tegoed heeft, ook provisie van de rekening genoemd. debetsaldo: het bedrag dat de rekeninghouder aan de bank verschuldigd is.

Opmerking: de cliënt die een cheque of ander waardepapier afgeeft om op zijn rekening te storten, krijgt meestal bijna onmiddellijk het bedrag op de creditzijde van zijn rekening geboekt, maar met de vermelding o.g.v., wat betekent dat de bank dat bedrag toekent onder gewoon voorbehoud. Als achteraf zou blijken dat die cheque ongedekt is of het waardepapier oninbaar, zal de bank de rekening van de cliënt opnieuw debiteren.

4.4.2 De valutadatum De valutadatum is de datum vanaf wanneer (bij stortingen) of tot wanneer (bij afhalingen) de bank rente verschuldigd is. De valutadatum is wettelijk bepaald (wet Poty van 1 januari 1999). Die wet bepaalt het volgende: − stortingen worden op de creditzijde van de rekening geboekt en brengen rente op vanaf de eerste kalenderdag volgend op de storting (transactiedag + 1). − geldopnemingen: worden op de debetzijde van de rekening geboekt en de interest wordt toegekend tot en met de kalenderdag die de dag van opname voorafgaat (transactiedag - 1).

Elektronische betalingen (zonder manuele tussenkomst van een bankbediende) hebben een dagvalutering: de transactiedag is gelijk aan de valutadag. De meeste banken belonen zelfs die manier van werken.

SEPA-overschrijvingen worden uitgevoerd als bankwerkdag +1.

3 www.sepabelgium.be

105

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

4.4.3 Het rekeninguittreksel Na elke verrichting op een zichtrekening kan de cliënt online een overzicht zien van de verrichtingen en het saldo op zijn rekening. Zo’n dagafschrift is in deze tijden vooral online te raadplegen. Bij sommige banken kun je deze afschriften nog (tegen betaling) geprint bekomen.

Figuur 3: Rekeninguittreksel Rekeninguittreksel ING Lion Account - EUR ("tj Periode Van 02/06/2025 tot 01/07/2025 Categorie

Bedrag (EUR)

14-06-2025 Betaling Bancontact 14/06/25 - 17.49 uur - Stripwinkel BEO 2540 - HOVE - BEL Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 223 - Afschrift 93 - Valuta 14-06-2025

Diverse

-47,85

17-06-2025 Betaling Bancontact 17/06/25 - 9.04 uur - AD OOSTMALLE 2390 - OOSTMALLE - BEL Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 224 - Afschrift 94 - Valuta 17-06-2025

Diverse

-53,24

18-06-2025 lnstantoverschrijving in euro: Home'Bank Naar: Stad Antwerpen - BE43001940349301 Instant op 17/06 - 21:39:05 Mededeling: ***325/0030/24038*** Persoonlijke info: 0b0ad5656af048b685c02d3c404e9e66 Verrichting 225 - Afschrift 95 - Valuta 17-06-2025

Diverse

-53,00

18-06-2025 lnstantoverschrijving in euro Naar: KELLY PEETERS - BE80001565927277 Instant op 18/06 - 09:34:17 Mededeling: Wero KELLY PEETERS Persoonlijke info: f9f56b0c29ea45d6a167ee840c4f0e01 Verrichting 226 - Afschrift 95 - Valuta 18-06-2025

Diverse

-25,00

20-06-2025 Betaling Bancontact 19/06/25 - 22.46 uur - BURGER KING 1024 ZANDH 2240 - ZANDHOVEN - BEL Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 227 - Afschrift 96 - Valuta 19-06-2025

Diverse

-14,80

21-06-2025 Betaling Bancontact 21/06/25 - 13.19 uur - AD HERENTHOUT 2270 - HERENTHOUT - BEL Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 228 - Afschrift 97 - Valuta 21-06-2025

Diverse

-51,40

22-06-2025 Betaling Bancontact 22/06/25 - 14.37 uur - Kabelshop 1329AK - ALMERE - NLD Je bestelling bij Kabelshop.nl Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 229 - Afschrift 98 - Valuta 22-06-2025

Diverse

-14,90

23-06-2025 Betaling tankbeurt Bancontact 23/06/25 - 18.31 uur - SHELL BOUWEL 2288 - BOUWEL - BEL 8,00 liter Eurosuper aan 1,501 EUR Kaartnummer 5229 62XX XXXX 8438 Verrichting 230 - Afschrift 99 - Valuta 23-06-2025

Diverse

-12,01

Datum

Paaina 4 van 7

106

Omschrijving

Over te draaen

+1.402,96

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

4.5

De kosten en opbrengsten

Een zichtrekening is geen opbrengst- of beleggingsrekening en brengt daarom maar zeer weinig interest op. De cliënt krijgt een rentevergoeding op de tegoeden die hij op de rekening aanhoudt (creditsaldo) en betaalt debetinteresten als de rekening een debetsaldo (negatief saldo) vertoont.

De voorwaarden van de renteberekening zijn afhankelijk van de soort zichtrekening.

Ook de kosten verbonden aan het aanhouden van de rekening hangen af van de soort rekening die gevoerd wordt. Zo kennen de bankiers kortingen toe aan jongeren of bieden een dienstenpakket aan waarbij een vast bedrag betaald wordt voor een reeks financiële diensten. Nog andere formules zijn bij de diverse banken beschikbaar. Europa voorziet een basisbankdienst. Sommige mensen kunnen onmogelijk een zichtrekening krijgen bij een bank. Hun rekening is gesloten geweest en de banken waartoe ze zich richten, weigeren een nieuwe rekening te openen. Dat is erg vervelend: betalingen zijn moeilijk uit te voeren en zelfs het ontvangen van geld is ingewikkeld.

Om te verzekeren dat iedereen minstens één zichtrekening kan hebben, bepaalt de basisbankdienst dat iedere consument die legaal in een lidstaat verblijft recht heeft op deze dienst.

De basisbankdienst is niet noodzakelijk gratis maar wel goedkoop (19,24 EUR in 2024) en het maximum­bedrag wordt jaarlijks aan de index aangepast.

Het verwerken van papieren opdrachten is voor de bankiers ook duur. Er is niet alleen de aanmaak en distributie, maar het eist vooral de inzet van personeel voor de verwerking ervan. Voor het gebruik van cheques en overschrijvingen zijn er volgens de bankiers voldoende alternatieven voorhanden. Wie zijn betaalverrichtingen aan een bankautomaat doet of via zijn eigen computer betaalt meestal geen kosten.

Kleine banken, met een minder uitgebreid netwerk dan de grotere bieden meestal de goedkoopste zichtrekeningen aan.

Batopin, Belgian ATm OPtimization INitiative, is een project van Belfius, BNP Paribas Fortis, ING en KBC. De bedoeling is het aantal geldautomaten onder één beheer te brengen zodat het inkrimpen van geldautomaten gepland zal gebeuren. Nabijgelegen toestellen van verschillende grootbanken kunnen worden vervangen door één: in de hal van een bankkantoor, maar evengoed in een cashwinkeltje of op een parking. Tegen 2025 moeten alle automaten van de grote banken vervangen zijn door nieuwe toestellen onder een neutraal merk.

Het aantal locaties zal met bijna driekwart krimpen tot 650 à 750. ‘Dat moet de kosten onder controle houden, want cash is niet winstgevend’ voor de banken.

Met de nieuwe inplanting garandeert Batopin voor 95 % van de bevolking een geldautomaat op maximaal 5 kilometer. Op de lijst van de eerste 92 nieuwe cashpunten prijken veel stations dankzij een akkoord met de NMBS. In 2023 is er veel kritiek gekomen op dat nieuwe initiatief. In zowat alle gemeenten waar de bankautomaten van de vier grootbanken werden opgedoekt en vervangen door de CASH-punten van Batopin, barstte er kritiek los: veel te weinig locaties, lange wachtrijen, een onveiligheidsgevoel…

Bovendien vonden Test Aankoop en seniorenverenigingen dat er te weinig waren en zij eisten van de regering de bevriezing van de nieuwe ontwikkeling. Ondertussen is er een akkoord bereikt tussen de banksector en de regering. Als gevolg daarvan zal een ruime bereikbaarheid en beschikbaarheid

107

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

van de geldautomaten in België gegarandeerd blijven. De sector engageert zich om 287 bijkomende geldautomaten te plaatsen vergeleken met de oorspronkelijke plannen voor 2025 zoals berekend door de NBB. Er zullen enerzijds geldautomaten worden bijgeplaatst op nieuwe locaties in de provincies, om de afstand tot een geldautomaat zo beperkt mogelijk te houden. Anderzijds zullen (vooral in steden) geldautomaten worden bijgeplaatst op bestaande of nieuwe locaties om de capaciteit te verhogen zodat eventuele wachtrijen aan geldautomaten maximaal vermeden kunnen worden. Er wordt ook verzekerd dat elke gemeente over minstens één automaat zal beschikken (bron: www.febelfin.be; www.tijd.be).

Vier kleinere banken (bv. Argenta) nemen niet deel aan dit project. Samen met hun automaten die ook zouden blijven bestaan, zou dan een 100 % dekking misschien mogelijk zijn.

Bron: De Tijd

1 De bank gebruikt een debet- en een creditrente afhankelijk van de stand van de rekening. Is er een groot verschil tussen die renten?

2 De bank stuurt haar cliënt een document waarop het volgende staat: ‘wij boeken op het credit van uw rekening 5 000 EUR o.g.v.’

Wat betekent dat? Hoe moet de cliënt dat interpreteren en eventueel boeken in zijn boekhouding?

5

De debetkaart

5.1

Definitie

De debetkaart is een elektronische betaalkaart (Bancontact/MisterCash) die je kunt gebruiken om betalingen te doen in de meeste winkels (‘point of sale terminals’, POS) of om geld uit de muur te halen (‘automated teller machines’, ATM).

5.2

Betalingsinstellingen

Bancontact/Mister Cash (BC/MC), gelanceerd door betalingsverwerker Worldline, is in België nog altijd het populairste betaalmiddel. Toch klagen de kleine handelaars al jaren over de dure tarieven van BC/MC. Toen dit betaalsysteem het enkele keren tijdens drukke periodes zoals kerst liet afweten, werd ook de betrouwbaarheid van BC/MC in twijfel getrokken. De vraag naar een tweede of reserve­ systeem nam daardoor toe bij de handelaars. Naast Worldline zijn er in België een aantal kleinere aanbieders van betaalterminals, zoals EMS (European Merchant Services) en CCV. Wordline blijft echter veruit de grootste speler met ongeveer 60 % van de terminals. CCV is goed voor 30 %. Dit dominante marktaandeel schrikt ook nieuwe spelers af.

Zowel Visa als Mastercard ontwikkelen al tientallen jaren elektronische betaalmiddelen waarmee je over de hele wereld kunt betalen. Als er een logo van V PAY op je debetkaart staat, dan heb je er een van Visa. En als er een Maestro-logo op staat, dan heb je een kaart van Mastercard. Maar beide functies bieden dezelfde mogelijkheden. Het Maestro-logo wordt bij nieuwe kaarten vervangen door het Mastercard-logo (5.3).

108

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

5.3

Klassiek betalen via de debetkaart

De klassieke debetkaarten zijn uitgerust met een chip, een microprocessor die de magnetische streep op de plastic kaart vervangt. De chip kan meer gegevens dragen dan de magnetische strip en heeft als grootste verdienste dat frauderen een stuk moeilijker wordt gemaakt. De gebruiker moet voor een betaling met de debetkaart zijn geheime code intoetsen. De chip is dus betrouwbaarder en bovendien moeilijker te kopiëren.

Dankzij de Maestrofunctie kunnen we met een debetkaart ook in andere Europese landen geld opvragen via geldautomaten en betalingen doen in verkooppunten. SEPA (Single Euro Payment Area) zorgde ervoor dat de kost van overschrijvingen en betalingen voor alle gebruikers van de eurozone dezelfde is.

Eind 2021 maakte Mastercard bekend dat het zinnens is om na meer dan dertig jaar de stekker uit de Maestro-betaalkaart te trekken. Volgens Mastercard zijn wereldwijd 400 miljoen Maestro-kaarten in omloop. Omdat e-commerce echter sneller groeit dan fysiek winkelen, acht Mastercard de tijd rijp voor een vernieuwde debetkaart, die online vlotter moet werken. De bedoeling is om vanaf 1 juli 2023 de bekende Maestro-kaarten te vervangen door debetkaarten van Mastercard zelf. Vanaf dan zullen banken en andere kaartuitgevende instanties beginnen met het vervangen van verlopen of verloren Maestro-kaarten.

Bron: De Tijd

Transacties met de debetkaart worden niet meer aanvaard in landen buiten Europa. Er blijven dus nog een beperkt aantal landen over waar je de debetkaart nog wel kunt gebruiken. Een overzicht daarvan vind je op de websites van de banken.

Klanten van BNP Paribas Fortis kregen in 2021 een nieuwe kaart aangeboden: de Visa debetkaart.

Die nieuwe kaart kun je gebruiken voor al je dagelijkse aankopen en zal de gewone debetkaart vervangen. Maar waarom wordt de klassieke betaalkaart vervangen?

Het antwoord kun je vinden in het digitale lesmateriaal.

5.4

Contactloos betalen

Dankzij de technologie voor contactloos betalen kan een debetkaart, mobiele telefoon of tablet op een andere manier communiceren met de betaalautomaat in bijvoorbeeld een winkel. De betaalkaart moet dus niet meer in een apparaat gestoken worden.

De technologie die hierachter zit is NFC (Near Field Communication). Hierbij is in de debetkaart een antenne verwerkt die via radiogolven contact maakt met de betaalterminal. De communicatie tussen de antenne en de betaalterminal kan echter alleen plaatsvinden als de kaart of de mobiele telefoon dicht tegen de betaalautomaat wordt gehouden (‘swipen’). Een geluids- of lichtsignaal geeft dan aan wanneer de betaling is uitgevoerd.

Voor betalingen ter waarde van een bedrag lager dan 25 EUR (verhoogd naar 50 EUR door het coronavirus) moet er geen code worden ingegeven. Op deze manier kan er sneller afgerekend worden. Voor grotere bedragen is er omwille van veiligheidsredenen wel een pincode vereist. De laatste jaren hebben contactloze betalingen enorm aan belang toegenomen.

109

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Contactloos betalen is nog niet overal mogelijk want om contactloos te kunnen betalen is het vereist dat de terminal geactiveerd is voor dergelijke betalingen. Ondertussen zijn bijna alle terminals in staat om contactloze betalingen te ontvangen. Het ‘contactless symbol’ toont de plek op betaalautomaat waar de klant de debetkaart (of mobiele telefoon) dicht bij moet houden (zie onderstaande afbeelding).

Figuur 4 Contactless symbol

Een tweede voorwaarde om contactloos betalen mogelijk te maken is dat ook de debetkaart is aangepast aan de NFC-technologie. Deze aangepaste kaarten zijn herkenbaar door het ‘contactloos’-logo (zie bovenstaande afbeelding). Alle banken hebben deze omschakeling ondertussen gemaakt bij de uitgifte van nieuwe kaarten.

Een logische vraag die rijst in de context van contactloos betalen is de vraag naar de veiligheid van deze methode. Contactloze betalingen worden via hetzelfde netwerk verwerkt als de klassieke betalingen met de debetkaart dus zijn in principe even veilig. Test Aankoop pleitte ervoor om de verhoging tot 50 EUR maar tijdelijk te houden, tot na de coronacrisis. Bij een contactloze betaling moet je immers niet bevestigen dat jij het wel degelijk bent die betaalt, zoals je dat doet wanneer je je pincode ingeeft. Daardoor kan iemand die jouw kaart heeft gesloten of gevonden, ermee betalen zonder dat hij je code kent.

Hoewel de bank verplicht is om het volledige bedrag terug te storten wanneer een consument betwist dat hij een bepaalde contactloze betaling heeft gedaan, is die regel op zich geen afdoende bescherming. Veel consumenten controleren immers hun rekeningafschriften sporadisch of niet en weten dan niet dat ze bedrogen werden.4 Uit een studie van Febelfin blijkt dat in 2024 contactloze kaartbetalingen de favoriete betaalmethode in België is. Meer dan 4 op de 5 Belgen (82%) zegt die betaalmethode al eens te hebben gebruikt. Bij wijze van vergelijking: in 2020 gaf slechts 47 % aan al eens een betaling te hebben uitgevoerd met een contactloze bankkaart.

Contactloze kaartbetalingen blijven populair dankzij hun veiligheid en snelheid. De betaalmethode is nu goed ingeburgerd bij de Belgen. Meer dan drie kwart (77 %) van de Belgen zegt vertrouwd te zijn met contactloze betalingen (tegenover 4 3% vóór de coronacrisis).

Bijna 2 op de 5 Belgen (39%) geeft aan dat, als ze moesten kiezen tussen alle beschikbare betaalmiddelen, ze de voorkeur zouden geven aan contactloos betalen. Die tendens weerspiegelt zich in

4 www.test-aankoop.be

110

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

bijna alle leeftijdscategorieën tot 65 jaar, behalve bij de 16- tot 24-jarigen, die een duidelijke voorkeur hebben voor mobiele betalingen.

6

Mobiel betalen

6.1

Technologie

Zoals eerder aangehaald is contactloos betalen ook mogelijk via een mobiele telefoon of tablet. De voorwaarde is dan wel dat de telefoon of tablet beschikt over de NFC-technologie, zoals het geval is bij o.a. de meeste Android-toestellen. Mobiele telefoons kunnen zelfs de gegevens van meerdere contactloze kaarten bevatten in een virtuele portemonnee. De bedoeling van deze diensten is dat de consument alle rekeningen van alle verschillende banken en kaarten online kan bundelen in één digitale portefeuille. Bij betalingen via de smartphone kan hij via een pincode of app naar zijn porte­ feuille. Daarin kan hij kiezen door welke rekening de betaling uitgevoerd moet worden. Google Pay (het voormalige Google Wallet) is een toepassing van de digitale portefeuille.

Apple Pay, de mobiele betaaldienst van de hardwaregigant Apple, is sinds november 2018 actief in België. De werkwijze is bij Apple Pay en Google Pay in grote lijnen hetzelfde. Je voegt op je smartphone je bank- of kredietkaart toe en vanaf dan kun je betalen in de winkel door je telefoon bij de betaalterminal te houden en te bevestigen met je vingerafdruk of Face ID. Niet elke bank ondersteunt én Apple Pay én Google Pay. De verwachting op langere termijn is dat de mobiele telefoon de debetkaart zelfs steeds meer zal gaan vervangen. Mobiel betalen brengt natuurlijk ook extra veiligheidsrisico’s met zich mee. Een aantal antivirusprogramma’s richt zich daarom specifiek op de beveiliging van smartphones en tablets.

Figuur 5: QR-code

Er bestaan nog tal van alternatieve manieren om via de mobiele telefoon te betalen. Vaak wordt daarbij gebruikgemaakt van QR-codes (zie afbeelding). De klant moet deze QR-code dan scannen via het mobiele toestel en de betaling vervolgens bevestigen via een pincode.

Voor microbetalingen zijn al lang een aantal systemen in gebruik om betalingen per sms uit te voeren.

Zo kan de betaler een sms sturen naar een kort nummer dat te vinden is op de plaats van aankoop.

Hij ontvangt nadien een bevestigings-sms van zijn betaling.

111

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Deze toepassing wordt vaak gebruikt voor de betaling van bustickets en op betaal­parkings. Ook bepaalde websites ondersteunen intussen deze betalingsvorm. Per sms wordt dan een klein bedrag aangerekend.

Er zijn ook nog andere vormen van microbetalingen via de mobiele telefoon. Zo lanceerde PayPal, de specialist in kleine internettransacties, het zogenaamde ‘bumpen’: met behulp van een app kun je geld op iemands rekening zetten door beide telefoons tegen elkaar te tikken.

6.2

Initiatieven

Bancontact, van Wordline, is in België nog steeds de dominante speler voor Belgische betalingen, en daarom ook goed geplaatst om nieuwe initiatieven rond betalingen met de smartphone op de rails te zetten. Zo promoot Worldline sterk de bancontact-app die gebruikmaakt van de QR-code. Tot voor kort was dit soort van betalingen enkel mogelijk bij een beperkt aantal winkels. Bancontact probeert dit evenwel verder uit te rollen. Tal van banken hebben deze toepassing ook geïntegreerd in hun eigen mobiele banktoepassing, zodat het ook mogelijk is om via de app van de bank zelf in sommige winkels te betalen.

PAYCONIQ is nog een andere speler die een deel van de koek probeert te veroveren. Dit betaalplatform is ontwikkeld door ING, in samenwerking met KBC. Deze app richt zich eveneens tot alle consumenten, ongeacht de bank waar ze klant zijn. De app werkt via geolocatie en toont een lijst met zaken. De klant moet de zaak waar hij iets aankoopt selecteren uit die lijst, het te betalen bedrag ingeven en de pincode intikken. De handelaar ziet de transactie dan vervolgens in ‘real time’ verschijnen op zijn eigen toestel. Ondertussen zijn Bancontact Company en Payconiq Belgium gefuseerd tot één bedrijf, ‘Bancontact Payconiq Company’.

Rekeningen en facturen betalen kost elke maand heel wat tijd. Apps zoals Doccle en POM besparen tijd. De basisidee is altijd hetzelfde: deze apps maken facturen betalen zo eenvoudig als een QR-code scannen. Alle gegevens voor de overschrijving, zoals ontvanger, bedrag, gestructureerde mededeling ... worden daarna automatisch ingevuld. Zoomit was de grote vernieuwer op dit vlak (zie verder). De technologie van Zoomit werkt wel alleen bij online banking. Zie ook bij het digitale lesmateriaal.

6.3

De rol van de banken

De meeste banken hebben hun mobiel en onlineplatform aangepast aan de technologische evoluties. Elke bank pakt uit met een eigen naam voor zijn platform. Zo staat mobiel bankieren bij ING bekend onder de naam ‘Smart banking’, bij Belfius heet het ‘Belfius mobile’, bij KBC ‘KBC Mobile’, bij BNP Paribas Fortis ‘Easy Banking’ ...

Elke toepassing van elke bank heeft andere en originele mogelijkheden. Bij sommige toepassingen kunnen de klanten enkel hun zicht- en spaarrekening raadplegen; bij andere kunnen ze ook overschrijvingen doen; de limieten van hun kredietkaart aanpassen; een reisverzekering afsluiten; de stand van hun beleggingsportefeuille raadplegen tot het kopen en verkopen van fondsen … De meeste banken en verzekeraars hebben zelfs apps ontwikkeld die de mogelijkheid geven om een vooraangifte van een brand of een schadegeval met een motor of wagen te doen of met enkele klikken een eenvoudige verzekering of krediet af te sluiten.

112

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

Met de invoering van de PSD2-richtlijn worden ook meer toepassingen gemaakt om verschillende rekeningen bij verschillende banken te raadplegen. KBC Mobile biedt bv. reeds een toepassing aan om zichtrekeningen van andere banken overzichtelijk gebundeld te zien. Je kunt je rekeningsaldo van Argenta, Belfius, BNP Paribas Fortis, ING, KBC Brussels en CBC in één app raadplegen.

Sommige banken bieden zelfs de mogelijkheid om bij aankopen bij een webshop uitstel van betaling te krijgen. De bank schiet het bedrag van de aankoop dan voor op je rekening.

De traditionele banken krijgen almaar meer concurrentie van fintechspelers, mobiele banken en neo­ banken als Aion Bank, Revolut … Ook een aantal traditionele banken lanceerden zuiver digitale ‘deel’banken, zoals Hello bank! van BNP Paribas Fortis. Belfius lanceert nu samen met telecomoperator Proximus de app Banx. Dat nieuwe digitale merk zet sterk in op duurzaam bankieren. Met Rise komt er binnenkort nog een extra speler op de markt. Neobanken onderscheiden zich van traditionele banken doordat ze zich op een bepaalde niche richten. De neobank Wise zet bijvoorbeeld in op klanten die snel transacties met verschillende munteenheden moeten doen. Bij de meeste neobanken open je in een handomdraai een rekening en de meeste bieden ook een gratis zichtrekening aan, vaak met gratis (soms virtuele) debetkaart. Wil je meer gespecialiseerde diensten, zoals een kredietkaart of een verzekering, dan zijn die meestal betalend. Voor een hypothecair krediet zul je meestal nog de traditionele banken moeten contacteren.

7

Online betalen

Veel online betalingen verlopen nog steeds via een kredietkaart, zoals VISA (zie ook ‘Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en ondernemingen: Kredieten aan particulieren’).

Ondernemingen, organisaties die online betalingen willen innen, hebben drie zaken nodig: een website, een betaaldienst en een transactieverwerkende instelling (bank of acquirer). Op de website moet een soort creditapparaat geplaatst worden, dat is de betaaldienst, de tussenpartij, soms gateway genoemd. De bank of acquirer zal de kaart controleren en het geld van de ene rekening naar de andere overmaken. Concreet betekent dat, als de ondernemer de klanten wil laten betalen met VISA, hij een contract moet aangaan met een acquirer die VISA aanbiedt. Een acquirer is dus een financiële instelling die de webwinkel de toestemming geeft betalingen te aanvaarden van een welbepaalde kaart of pc-banking. De betaaldienst moet in staat zijn de nummers en gegevens van de kaart correct door te sturen naar de bank of acquirer. Ook met een dergelijke dienst moet de ondernemer een contract afsluiten.

Zijn deze betalingen veilig?

Het veiligheidsbeleid van bijvoorbeeld VISA is eenvoudig: zij verkopen of verhuren onder geen beding persoonlijke gegevens aan derden. Visaeurope.com gebruikt firewalls en heeft veiligheidsmaatregelen genomen in materiële faciliteiten om te beschermen tegen misbruik, verlies of wijzigingen aangebracht op de website van VISA. In september 2013 lanceerde VISA ‘Verified by VISA’. ‘Verified by VISA’ en ‘MasterCard SecureCode’ zijn gratis diensten aangeboden door VISA en Mastercard om veilig online te shoppen met de kredietkaart. De deelnemende websites hebben bovenvermeld logo op hun website staan. De koper die zijn aankopen via een dergelijke website doet, ontvangt voor zijn aankoop een uniek wachtwoord per sms.

Een wachtwoord onthouden voor die website wordt dan overbodig. Er zijn de voorbije jaren tal van alternatieve betalingsystemen bijgekomen.

113

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

PayPal is een online betaalsysteem. Om online of mobiele betalingen te doen, heeft de koper enkel een e-mailadres nodig, geen rekeningnummer. De klant kan dus winkelen zonder financiële informatie door te geven. De verkoper krijgt het creditcardnummer ook niet te zien. PayPal bevestigt per e-mail elke transactie die op de rekening gebeurt en biedt ook een uitgebreide aankoopbescherming.

Aankopen zijn gedekt tot 1 000 EUR als het gaat om producten die op eBay of Marktplaats worden aangekocht en die vallen onder de ‘PayPal-kopersbescherming’: goederen die betaald zijn maar niet geleverd werden, een goed dat sterk afwijkt van de beschrijving (namaak of beschadigd) mogen door de koper teruggezonden worden.

Zoomit is een gratis dienst om aan internetbankieren te doen waarmee je snel je geldzaken kunt afhandelen. Het is de instelling die de factuur uitschrijft, die beslist om de factuur aan te bieden in Zoomit.

Daarna wordt de factuur naar je rekeningnummer verzonden. Je bepaalt echter zelf of je de factuur ook effectief met Zoomit wenst te betalen en op welk moment. De aangeboden facturen herken je aan het ‘Z’-icoontje. Aan het systeem zijn verschillende voordelen verbonden zoals dat de betaling snel en veilig kan gebeuren en dat je heel wat papier bespaart.

Ondertussen kunnen sommige facturen ook rechtstreeks worden betaald via de toegevoegde QRcode. Veel scholen maken al gebruik van die toepassing om de schoolfacturen eenvoudig te laten betalen.

8

De overschrijving

8.1

Definitie

Een overschrijving is een transactie waarbij een bedrag van de rekening van de overschrijver (schuldenaar) afgeboekt wordt en op een andere rekening (van de schuldeiser) bijgeboekt wordt.

114

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

8.2

Werking

De rekeninghouder vult het document volledig in, ondertekent het en stuurt het op naar de bank.

Via homebanking wordt de handtekening vervangen door de code die de cliënt inbrengt bij elke overschrijving. De rekeningnummers van regelmatig terugkerende schuldeisers kunnen dan zelfs worden opgeslagen. Een overschrijvingsdocument is geen wettig betaalmiddel. Men mag het bijgevolg niet als een papieren document ter betaling aanvaarden. M.a.w. een schuldenaar mag de overschrijving niet ter betaling overhandigen aan een schuldeiser (zie tekst op elk overschrijvingsformulier ‘niet ter betaling aanvaarden’). Overschrijvingen worden uiteraard wel veel gebruikt om betalingen te verrichten via de financiële instellingen die de transacties uitvoeren in opdracht van de titularis. Toch is een overschrijving achteraf een nuttig bewijsmiddel bij geschillen omdat er een mededeling op geschreven mag worden, wat niet mogelijk is bij bijvoorbeeld een cheque.

8.2.1 Europese overschrijving Sinds 1 februari 2014 is de Europese overschrijving verplicht in alle SEPA-landen. De nationale overschrijving bestaat dus niet meer. De meeste overschrijvingen gebeuren nu elektronisch, maar wie dat wenst, kan nog een papieren overschrijvingsautomaat gebruiken of werken via selfbankautomaten.

Zoals eerder vermeld in punt 3.1.3.2, zijn de IBAN- en de BIC-code bij de Europese overschrijving belangrijke begrippen. Het IBAN bestaat dus uit de landencode (twee letters) van het land waar de rekening wordt gehouden (voor België BE), en een controlegetal van twee cijfers, met daarna het nationale rekeningnummer opgesplitst in drie groepjes van vier cijfers. Het IBAN is terug te vinden op rekeninguittreksels, facturen, bankkaarten enzovoort.

Om een correcte Europese overschrijving op te maken, moeten zeker worden vermeld: – het bedrag in euro; – het IBAN van de opdrachtgever; – het IBAN en de naam van de begunstigde.

8.2.2 Internationale overschrijving Een internationale overschrijving is een overschrijving: – in euro naar landen buiten de SEPA-zone; – in een andere munt dan de euro (vreemde valuta) naar alle landen (ook EU-landen).

Het is belangrijk om altijd de munt aan te duiden waarin de betaling moet gebeuren. Daarvoor is het aan te raden om altijd de internationaal overeengekomen ISO-muntcode te gebruiken (bv. EUR, GBP of USD).

Aan een internationale overschrijving zijn hogere kosten verbonden dan aan een Europese overschrijving (een betalingsprovisie die de banken aanrekenen en eventuele extra kosten voor manuele of dringende betalingen).

8.3

De memodatum of gewenste uitvoeringsdatum in de toekomst

De memodatum op het formulier is interessant als de houder de betaling wil laten gebeuren op een andere dag dan de datum van ondertekening. Zo kan de rekeninghouder zijn betalingen organiseren

115

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

voor de toekomst en verliest hij ook geen rente door een ‘te vroege’ betaling. De meeste financiële instellingen bepalen dat de memodatum minstens twee dagen en maximaal één jaar na de opgegeven datum van afgifte moet liggen. Ook elektronisch kan een memodatum of gewenste uitvoerings­ datum in de toekomst worden opgegeven.

8.4

De overschrijving met gestructureerde mededeling (OGM)

Een OGM is een overschrijving waarbij de mededeling in woorden is vervangen door een aantal cijfers dat op een bijzondere wijze gestructureerd is. Het OGM-systeem brengt de mededeling, de reden van betaling, terug tot een numerieke reeks van 12 cijfers die door de computer gecontroleerd worden. Daardoor worden betwistingen en vertragingen vermeden. Een gestructureerde mededeling heeft de volgende vorm: ***012/3456/78939*** (zie het punt 3.3 ‘Het rekeningnummer’ in dit hoofdstuk) De ondernemer bepaalt zelf in functie van de boekhoudkundige verwerking van de invorderingen, welke betekenis of structuur hij aan de eerste tien cijfers geeft. De laatste twee cijfers vormen een controlegetal (modulus 97).

Instellingen en maatschappijen die werken met een uitgebreide klantenadministratie zenden hun klanten speciale stortings-/overschrijvingsformulieren samen met hun factuur. Ze kunnen dus gerust een integrerend deel van de factuur vormen.

De klant gebruikt het kant-en-klare aangehechte document ‘overschrijving of storting’ of voert de betaling elektronisch uit. In dat geval moet hij wel de cijfers overnemen die op zijn mededeling voorkomen.

Figuur 6 Overschrijving met gestructureerde mededeling

Bron: www.sepabelgium.be

116

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

8.5

Instantbetalingen

Wie op een betaling via overschrijving wacht, moet soms wat geduld oefenen (zie memodatum).

Sinds 2017 bestaan echter de zogenoemde instantoverschrijvingen, betalingen die binnen tien seconden van de ene op de andere rekening staan. Dat gebeurt de klok rond en ook in weekends en op feestdagen. Het was een vrijwillig initiatief en bij de meeste banken was het ook niet gratis. De banken hoefden dus niet mee in te stappen. In België deden een aantal banken dat echter al in 2019.

Het Europees Parlement besliste begin februari 2024 dat alle Europese banken instantoverschrijvingen moeten aanbieden, zonder extra kosten. Die betalingen moeten mogelijk zijn binnen hetzelfde land, maar ook naar andere Europese landen. Het aandeel instantbetalingen steeg daardoor in ons land, maar het is zeker nog niet de standaard. Momenteel gaat het om een op de vijf van alle individuele overschrijvingen, zo blijkt uit cijfers van Febelfin, de Belgische federatie voor de bankensector.

De banken zullen die dienst ook vermoedelijk niet standaard naar voren schuiven, maar de instantbetaling enkel doen op verzoek van de klant. Dat heeft te maken met de extra kosten die zo’n betaling ook voor de banken met zich meebrengt.

9

Bijzondere overschrijvingen

9.1

De doorlopende opdracht

9.1.1

Definitie

Doorlopende opdrachten worden tot nader tegenbericht door de cliënt aan de bank gegeven, opdat ze geregeld (elke maand, elk kwartaal, elk jaar of op een vaste datum) een vast bedrag aan eenzelfde begunstigde zouden overmaken.

De doorlopende overschrijvingsopdracht is dus een geschikte betaalwijze voor de be­taling van huur, maandelijkse aflossingen van een lening of alimentatiegelden.

9.1.2 Werking De opdrachtgever kan dus periodiek een bedrag laten overschrijven door creditering van een rekening van de begunstigde.

Hij kan eventueel ook de datum van de laatste vervaldag vastleggen, waarna de bank de doorlopende opdracht automatisch zal annuleren (bv. de laatste afbetaling van een lening).

De cliënt kan de doorlopende opdracht ook altijd wijzigen, voor een bepaalde periode schorsen of zelfs geheel stopzetten. De bank moet daarvan wel tijdig op de hoogte worden gebracht.

9.2

Automatische overschrijving van gedomicilieerde facturen

9.2.1 Definitie Met een domiciliëring vraagt een cliënt voortaan aan zijn leverancier (voorheen de bank) om facturen of vorderingen automatisch te betalen, zelfs als het telkens om een ander bedrag gaat.

Telefoon- en gsmrekeningen kunnen bijvoorbeeld automatisch via domiciliëring worden betaald.

117

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

9.2.2 Werking De cliënt kan de facturen bij de leveranciers domiciliëren en geeft daarvoor eenmaal een domiciliëringsopdracht. De schuldenaar hoeft na domiciliëring dus niets meer te doen voor die betalingen. Hij krijgt wel een factuur toegestuurd ter controle of ‘voor kennisgeving’. Het nadeel van deze opdracht is dat bij vergissingen de betaling al gebeurd is voordat de klant kan reageren. Nu SEPA (Single Euro Payments Area) volledig werd doorgevoerd, moeten cliënten voor rechtzettingen en annuleringen ook niet langer bij de bank, maar bij hun leveranciers aankloppen.

1 Betalen klanten de facturen van hun leveranciers dikwijls niet veel te vroeg? Is er geen andere oplossing om de betaling niet te vergeten en toch net op tijd te zijn?

2 Ondernemingen geven dikwijls cadeaus als beloning voor een domiciliëring. Een krant geeft bijvoorbeeld vaak gedurende een maand een gratis abonnement op voorwaarde dat de klant de factuur domicilieert. Wat zouden de voordelen zijn voor ondernemingen als hun klanten zoveel mogelijk moeten domiciliëren? Zoek dat eens uit.

10

De cheque

Figuur 7 Cheque

Bron: Ballet van Vlaanderen: www.operaballet.be

De oorsprong van de cheque De cheque is van Britse oorsprong. Engelse banken zouden het document ontworpen hebben om het uitgiftemonopolie toegekend aan de Bank van Engeland tegen te gaan.

In plaats van aan hun cliënten bankbiljetten te geven, betaalbaar op hun kas, schreven zij het tegoed van hun cliënten op hun rekening en stelden gelijktijdig carnets met een bepaald aantal blanco formulieren ter beschikking van de cliënten, die zij dan ten voordele van gelijk wie konden invullen. De aldus opgemaakte titels waren betaalbaar op zicht.

118

Hoofdstuk 5 Betalingstechnieken

10.1

Definitie

De cheque is een handelspapier waarbij een persoon, de trekker, aan een andere persoon, een financiële instelling, de opdracht geeft een bepaalde som op zicht te betalen aan de houder van de cheque.

De cheque is dan ook een wettig betaalmiddel.

10.2 Werking De cheque is een wettig betaalmiddel en kan op verschillende manieren worden uitgegeven. De voornaamste zijn: − aan toonder De trekker vult de naam van de begunstigde niet in. De houder van een cheque aan toonder kan hem onmiddellijk innen bij de financiële instelling. Hij kan hem echter ook zonder formaliteiten overdragen aan een nieuwe begunstigde. − aan order (of op naam) De trekker duidt een met naam genoemde begunstigde aan eventueel gevolgd door de clausule ‘aan order’, dat is echter meestal vooraf gedrukt op de cheque. De houder kan deze cheque onmiddellijk innen ofwel overdragen aan een andere begunstigde via endossement: dat is een vermelding aanbrengen op de achterkant van de cheque.

10.3 De bankcheque 10.3.1 Definitie De bankcheque is een cheque waarbij een financiële instelling zowel trekker als betrokkene is van de cheque. Concreet betekent dit dat de financiële instelling het geld eerst van de rekening van de cliënt afneemt en op haar eigen bankrekening plaatst. Op die manier kan de bankier zowel trekker als betrokkene zijn. Hierdoor is de dekking dan ook gewaarborgd. Zoals reeds eerder werd vermeld, wordt de bankcheque gebruikt voor de aankoop van een huis, een wagen ...

10.3.2 Werking De bank maakt op verzoek van de cliënt een bankcheque op. De rekening van die cliënt wordt dadelijk verminderd. Bankcheques worden gebruikt door cliënten die een groot bedrag moeten betalen.

Daarom is er ook geen maximum voorzien.

Herkenningspunten van een bankcheque: − Het is een cheque van de betrokken bank waarop buiten het chequenummer ook een rekeningnummer van de bank voorkomt. − De cheque wordt ondertekend door twee gevolmachtigden van de bank. − Onder de handtekeningen worden hun naamstempels geplaatst.

Tip Kruis uw cheque: zo beperk je het risico bij verlies of diefstal, want de persoon die de cheque in zijn bezit heeft, kan hem enkel laten storten op zijn rekening bij zijn eigen bank.

Als het bedrag in letters verschilt van het bedrag in cijfers, heeft het bedrag in letters altijd voorrang.

119

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

Figuur 1 Spaarboekje Spaarkas van Belgisch-Kongo

Om de belegger te beschermen en de handel in financiële instrumenten te stroomlijnen, is sinds 1 november 2007 de MiFID-richtlijn (Markets in Financial Instruments Directive) van kracht. Deze richtlijn moet de beleggingsmarkt transparanter en efficiënter maken. Ze wil ook de concurrentie tussen de verschillende partijen op de markt verhogen. Dat moet lagere tarieven met zich meebrengen. Bovendien wil de MiFID (zie het punt 3.3 ‘MiFID’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’) nieuwe gedragsregels vastleggen die de belegger zo goed mogelijk beschermen. Daarbij moet rekening gehouden worden met de verschillende soorten klanten van financiële instellingen. Ieder type belegger heeft recht op een aangepast beschermingsniveau. Een particuliere belegger is natuurlijk minder goed geïnformeerd over de details van het beleggen dan een financieel directeur. Om de klant zo goed mogelijk over beleggingen te informeren, maakt de bankier van de financiële instelling op basis van een vragenlijst een risicoprofiel aan.

Daarmee kan de belegger te weten komen welk type beleggingen voor hem het meest geschikt zijn.

123

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

1

Spaarrekening

1.1

Definitie

De spaarrekening (gereglementeerde spaarrekening, depositoboekje, ook nog bekend onder de naam spaarboekje) is ongetwijfeld de meest bekende spaarformule. De cliënt kan spaargelden beleggen tegen een redelijke rentevergoeding en toch gemakkelijk weer over zijn geld beschikken.

1.2

Werking

1.2.1 Valutadatum − Gestorte bedragen brengen interest op ten laatste vanaf de kalenderdag die volgt op de kalenderdag van de storting. − Opgevraagde bedragen houden op interest op te brengen vanaf de kalenderdag van de opvraging.

1.2.2 Rentetarieven De wetgeving regelt in een KB de toekenning van de intresten en verdeelt ze in twee delen:

1.2.2.1 Basisrente De basisrente wordt toegekend als absoluut minimum en volgt de marktrente op korte termijn. De basisrente is vandaag historisch laag en schommelt tussen 0,01 % en 2 % (eind oktober 2024, het minimum bedraagt 0,01 %). Een wijziging van de basisrente gaat onmiddellijk in. Voor een recent overzicht van de basisrente kun je spaargids.be of de rentegids op netto.tijd.be raadplegen.

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

1.2.2.2 Getrouwheidspremie De getrouwheidspremie wordt toegekend voor elke spaarinlage die minstens 12 maanden op de spaarrekening behouden blijft.

Ook de getrouwheidspremies zijn historisch laag en schommelen tussen 0,10 % en 1,80 % (het minimum bedraagt 0,10 %). Een wijziging van de getrouwheidspremie gaat het volgende kalenderjaar in. Ook hierover vind je meer informatie op bovenstaande websites.

1.2.3 Uitbetaling De uitbetaling van de getrouwheidspremie gebeurt nu per kwartaal, namelijk op 1 januari, 1 april, 1 juli en 1 oktober. De uitbetaling van de basisrente gebeurt jaarlijks, meestal begin januari.

124

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

1.3

Voordelen

De spaarrekening biedt een aantal voordelen: − betere rentevergoeding (in vergelijking met de zichtrekening); − fiscale vrijstelling van de roerende voorheffing (tot 2 100 EUR rente per gezin per jaar voor de inkomsten van 2025, aanslagjaar 2026; voor individuele spaarrekeningen is de vrijstelling 1 050 EUR). Boven die maxima is de RV slechts 15 %;

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

− Bij faillissement van de bank heeft de spaarder recht op een dekking tot max. 100 000 EUR door het Depositogarantiestelsel en dit per persoon en per bank.

Deze formule is interessant voor het zogenaamde wachtsparen, d.w.z. beleggingen in afwachting van een belangrijke investering of aanzienlijke uitgave, ofwel voor een belegging, samengesteld als voorzorgsmaatregel.

1.4

Nadelen

De spaarrekening omvat naast de bovenstaande voordelen ook enkele nadelen. Wie bijvoorbeeld een spaarrekening heeft bij een grootbank met een gemiddelde rente van 2 %, rekening houdend met een gemiddelde inflatie van 3 %, behaalt een reële rente van -1 %. Anders gesteld daalt je gemiddelde koopkracht met 1 %. Eventueel nog als extra nadeel dat het systeem van de getrouwheids­premies niet altijd even doorzichtig is met een aantal banken die nu nieuwe regels toepassen: Belfius en KBC hebben de berekening en de timing van de getrouwheidspremie onlangs nog wat moeilijker gemaakt.

Belfius werkt sinds 1 juli 2023 met twee soorten getrouwheidspremies: een premie voor bestaand geld en een (hogere) premie voor nieuwe stortingen. De getrouwheidspremie voor bestaand geld verhoogt pas nadat de nieuwe getrouwheidsperiode begint te lopen (dus nadat het geld al één jaar op de rekening staat). Wie bijvoorbeeld in juni 2023 geld naar een spaarrekening heeft overgeschreven, zal pas in juni 2024 die hogere getrouwheidspremie genieten. KBC werkt vanaf 1 augustus met hetzelfde principe.

Volgens de bankenfederatie Febelfin mogen de banken niet minder dan 0,10 % basisrente en 0,01 % getrouwheidspremie afficheren op de gereglementeerde spaarrekeningen. Dat geeft een minimum van 0,11 % per jaar. Voor het behoud van koopkracht zijn de meeste klassieke spaarrekeningen daarom geen optie meer.

De tegoeden op gereglementeerde spaarboekjes bedroegen midden 2022 voor het eerst meer dan 300 miljard euro, volgens de bronnen van Nationale Bank van België. Tijdens de coronacrisis bleven de Belgen vlijtig sparen, ondanks de aanhoudend lage rente. De stijging van de rentevoeten op de financiële markten die we nu zien, uit zich nog niet in een stijging van de rentevoeten op spaarrekeningen. Toch blijven de tegoeden op spaarrekeningen hoog. De onzekere economische situatie, de hoge energie­prijzen en inflatiecijfers en de grote fluctuaties op de aandelenmarkten doen spaarders toch altijd teruggrijpen naar de veilige haven van de spaarrekeningen. De kans bestaat natuurlijk wel dat mensen binnenkort opnieuw worden geconfronteerd met hogere energiefacturen, duurdere

125

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

brandstoffen bij het tankstation en stijgende prijzen in de supermarkt en daardoor stilaan aan hun spaargeld moeten zitten.

1.5

Online spaarrekeningen en prijsbrekers

Wie zijn spaargeld geen volledig jaar op een spaarrekening kan laten staan, moet enkel kijken naar de basisrente. Er bestaan onlinespaarrekeningen en prijsbrekers op de niet-gereglementeerde spaarmarkt die op dit soort spaarders inspelen. Het verschil met de gereglementeerde spaarboekjes is dat ze geen getrouwheidspremie uitkeren en ze zijn niet vrijgesteld van de roerende voorheffing.

MeDirect is een voorbeeld van een bank die meer rente kan bieden op haar niet-gereglementeerde spaarrekeningen. De bank opereert onder de Maltese vlag en investeert het Belgische spaargeld in leningen aan grote Europese bedrijven en obligaties van banken met een onderpand. De spaarrekeningen vallen echter wel onder de Maltese depositogarantie. De kredietwaardigheid van Malta scoort minder goed dan die van België of Frankrijk. Er bestaat nog geen Europees beschermingsfonds waardoor elke lidstaat dit voor zichzelf moet organiseren.

1 Zoek bij drie banken naar de voorwaarden voor een spaarrekening. Vergelijk hun basisrenten en hun getrouwheidspremies.

2 Maak een eigen spaarpatroon met de spaarsimulator van Wikifin.

3 Als je via de website www.spaargids.be een vergelijking maakt van de beste intrestvoeten op spaarrekeningen, kom je Aionbank tegen. Wie is Aion?

Spaarders stappen sneller over van bank Uit cijfers van Febelfin blijkt dat meer dan 23 000 Belgische spaarders in de eerste negen maanden van 2023 een aanvraag indienden om hun spaarrekening af te sluiten. Dat kan nu makkelijk via de bankoverstapdienst Bankswitching. Die gratis dienst moet het klanten mogelijk maken om zonder veel papierwerk van bank te veranderen.

Hoe werkt de bankoverstapdienst?

Een bankoverstap is heel eenvoudig. U hoeft enkel het volgende te doen: 1. Open online of in een kantoor van uw nieuwe bank een zichtrekening.

2. Vraag bij uw nieuwe bank de bankoverstapdienst aan. Zij bezorgt u een aanvraagformulier. U hoeft het enkel ingevuld en ondertekend terug te bezorgen.

Bron: De Tijd, 20 oktober 2023 en bankswitching.be Einde van fraude met spaarrekeningen Sinds 2014 zijn banken verplicht om bepaalde gegevens van hun klanten en hun rekeningen of contracten één keer per jaar door te geven aan een Centraal Aanspreekpunt (CAP) van de Nationale Bank. Zo kan de fiscus bij problemen nagaan bij welke financiële instelling iemand een rekening of contract heeft. Iedereen kan nu de gegevens die door het CAP werden opgeslagen bij de NBB inkijken.

Zo krijgt het CAP de mogelijkheid de zogenoemde spaarboekfraude aan te pakken. Een belastingplichtige kon voordien aan de 15 % roerende voorheffing boven het jaarlijkse, vrijgestelde bedrag op een spaarboekje ontsnappen, door het spaargeld te verdelen over meerdere rekeningen bij verschillende banken. De fiscus kan dit soort acties nu ontdekken. De banken zijn echter niet verplicht het

126

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

saldo van de rekening meteen mee te delen. De fiscus mag de gegevens namelijk enkel opvragen bij een belastingvordering of een vermoeden van fraude. Sinds 31 maart 2015 moeten ook de contracten tussen de cliënt en de bank worden meegedeeld (bijvoorbeeld een contract van vermogensbeheer). Ook geldtransfers van Belgen naar familie of vrienden in het buitenland moeten gemeld worden. In het omgekeerde geval wordt een Belg die in het buiten­land coupons int, ook gevolgd. Een Nederlandse bank zal dan bijvoorbeeld de Belgische fiscus inlichten over deze inkomsten. Al deze gegevens worden acht jaar bewaard bij het CAP. Elke belastingplichtige is sinds 2015 ook verplicht om alle buitenlandse rekeningen in het centraal register van de Nationale Bank aan te geven. Het doel hiervan is om het vermogen van de Belgen nog beter in kaart te kunnen brengen. Individuele levensverzekeringen, die werden afgesloten bij een verzekeringsmaatschappij, die gevestigd is in het buitenland, moeten niet gemeld worden aan het centraal aanspreekpunt. Het bestaan ervan moet wel vermeld worden in de aangifte van de personenbelasting.

1 Zoek op hoeveel euro’s Belgische klanten aan deposito’s bij banken aanhouden. Hoeveel daarvan staan op spaarrekeningen?

2 Hoeveel procent van hun inkomen sparen de Belgische gezinnen? Zijn wij de grootste spaarders van De Europese Unie? Verklaar.

2

Termijnrekeningen

2.1

Definitie

Een termijnrekening is een spaarinstrument met een hogere rentevergoeding dan een spaarrekening, waarbij de spaarder meer geïnteresseerd is in de opbrengst dan in de beschikbaarheid van de belegde sommen.

2.2

Werking

2.2.1 Rekeningen met vaste termijn Bij deze rekeningen wordt de vervaldag bij de opening ervan vastgesteld. De gebruikelijke termijnen zijn: 14 dagen, 1, 3, 6, 12, 15, 24, 30, 36 of 60 maanden. De verworven rente wordt op een zichtrekening gestort ofwel bij het kapitaal gevoegd volgens de wensen van de cliënt. De roerende voorheffing van 30 % is van toepassing op de volledige rente.

De rente is meestal evenredig met de looptijd d.w.z. hoe langer de termijn, hoe hoger de rente. Als de cliënt op de vervaldag niet over zijn tegoed wil beschikken, wordt de rekening stilzwijgend vernieuwd voor eenzelfde termijn. Op de vervaldag kan de cliënt meestal wel bijstortingen verrichten.

2.2.2 Rekeningen met opzeggingstermijn Deze rekeningen zijn hoogrentende spaarrekeningen waarvoor meestal een minimum­bedrag belegd moet worden voor een minimale periode. Zodra de rekeninghouder meedeelt dat hij zijn geld nodig

127

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

zal hebben, begint de opzegtermijn te lopen en kan hij na verloop van de gekozen periode over zijn tegoed beschikken. De roerende voorheffing is van toepassing over de volledige rente.

3

De kasbon

3.1

Definitie

Kasbons zijn beleggingsinstrumenten die door financiële instellingen doorlopend uitgegeven worden.

Het zijn effecten aan toonder en ze drukken een schuldbekentenis uit van de ontlener tegenover de cliënt. De opbrengst van een kasbon is te vergelijken met de opbrengst van een rekening met vaste termijn. Toch kan die opbrengst sterk veranderen onder invloed van de economische conjunctuur.

In tijden van economische onzekerheid heeft de spaarrekening het meeste succes. Renteverlagingen brengen dan de opbrengst van de kasbon dikwijls in de buurt van de spaarrekening. Daarom schrapten sommige banken de kasbon al uit hun aanbod. Hierover kun je meer informatie vinden in het digitale lesmateriaal.

3.2

Werking

Het effect bestaat uit een ‘virtuele’ mantel en een couponblad (financiële producten zijn gedematerialiseerd in worden niet meer op papier uitgegeven). De looptijd varieert tussen 6 maanden en 120 maanden. De coupons vertegenwoordigen de rente die de eigenaar jaarlijks int bij de financiële instelling. De enkelvoudige interestberekening is hier van toepassing. Op de vervaldag van de kasbon wordt de geleende som terugbetaald in ruil voor de virtuele mantel.

Kasbons worden uitgegeven in kleine coupures. Dat betekent dat een belegger met een bescheiden bedrag zich al een kasbon kan aanschaffen.

Er bestaan echter ook kasbons op 5 jaar die opvraagbaar zijn, hetzij na 2, 3 of 4 jaar en zelfs jaarlijks.

De rente wordt hoger naargelang de effectieve looptijd van de kasbon. Men noemt ze dan ook kasbons of certificaten met progressieve rente.

3.3

De kosten

De roerende voorheffing van 30 % is van toepassing op de uitgekeerde intresten van de kasbon. De kasbon kan door de bank bewaard worden op een effectenrekening (gedematerialiseerde effecten) waarvoor meestal ook een bewaarloon aangerekend wordt. De ‘beurstaks’ en ‘taks voor materiële levering’ zijn afgeschaft voor de uitgifte van alle nieuwe effecten. Deze taksen bleken strijdig te zijn met de Europese regels.

Kasbons werken met enkelvoudige interestberekening. Wat betekent dat? Bereken de couponwaarde van een kasbon van 500 EUR, looptijd 5 jaar, intrest 1,20 %. Is dat een nettorendement?

128

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

4

Kapitalisatiebon

4.1

Definitie

De kapitalisatiebon is een kasbon met een vaste rentevoet en verplichte rentekapitalisatie. Kapitalisatie is de techniek waarbij de interest belegd blijft, zodat hij op zijn beurt interest opbrengt. Men spreekt van interest op interest.

4.2

Werking

De werking van de kapitalisatiebon verschilt van de kasbon doordat de jaarlijkse rente niet uitbetaald wordt. Die jaarlijkse rente wordt herbelegd, vandaar dat men spreekt over interest op interest. De kapitalisatie-interest, de rente die van toepassing is op de gekapitaliseerde coupon, wordt toegekend op de jaarlijks verworven interesten en is meestal lager dan de basisinterestvoet.

Een zuivere kapitalisatiebon heeft dan ook geen couponblad, aangezien de rente pas op het einde van de looptijd wordt uitbetaald. Dan wordt ook de roerende voorheffing ingehouden.

Berekening van de samengestelde interest: n = aantal jaren K0 = beginkapitaal Kn = kapitaal na n jaren i = interestvoet (decimaal geschreven) Opbrengst na één jaar van een kapitaal K0 tegen interest i K1 = K0 + K0 × i = K0 (1 + i) na twee jaar K2 = K0(1 + i) + K0(1 + i) × i = K0 (1 + i)(1 + i) = K0(1 + i)2 na n jaren Kn = K0(1 + i)n

VOORBEELD

Een kapitalisatiebon van 250 EUR op 5 jaar tegen een intrestvoet van 1,35 %.

Hoeveel ontvangt de houder van deze kapitalisatiebon na 5 jaar?

K n = 250 × 1,01355 Kn = 267,34 Merk op dat kasbons en kapitalisatiebons sinds de dematerialisatie eigenlijk geen meerwaarde meer hebben. Termijnrekeningen bieden nu exact dezelfde mogelijkheden.

129

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

5

Schatkistcertificaten

5.1

Definitie

Schatkistcertificaten (Treasury Bills) zijn effecten met een looptijd van maximaal één jaar, uitgegeven door de (Belgische) schatkist. Zij zijn uitgedrukt in euro en vertegenwoordigen ongeveer 5 % van de schuld van de Belgische schatkist (zie ‘Beleggingsinstrumenten: Obligaties’). Schatkistcertificaten zijn gedematerialiseerde effecten: de eigendom blijkt uit de inschrijving in het effectenclearingstelstel van de NBB of in het grootboek van de staatsschuld.

5.2

Werking

De emissie van schatkistcertificaten verloopt via een competitieve aanbesteding tussen de schatkist en een korps van Primary Dealers en Recognized Dealers. Dat zijn gespecialiseerde en geaccrediteerde financiële instellingen die de geldmarkt bijzonder goed kennen (zie ‘Beleggingsinstrumenten: Obligaties’). Schatkistcertificaten zijn in de eerste plaats bestemd voor de professionele investeerder die op zoek is naar een liquide en veilige belegging op korte termijn. Maar ook particulieren kunnen schatkistcertificaten aankopen, maar dan enkel op de secundaire markt.

De competitieve aanbesteding van schatkistcertificaten De aanbestedingen vinden in principe twee maal per maand plaats: in het begin van de maand voor schatkistcertificaten met een looptijd van 3 en 6 maanden, en in het midden van de maand voor schatkistcertificaten met een looptijd van 3 en 12 maanden.

De aanbestedingen gebeuren op basis van rentevoeten, ingediend door de bieders. De offertes moeten minstens 10 miljoen EUR bedragen en moeten in een veelvoud van 1 miljoen EUR uitgedrukt zijn.

De Schatkist stelt een maximumrente vast. Alle offertes onder die rentevoet worden integraal toegewezen. De offertes tegen de maximumrente die door de Schatkist in aanmerking wordt genomen, kunnen toegewezen worden voor een proportioneel verminderd bedrag.

Het bedrag dat betaald dient te worden is het verdisconteerde bedrag van de toegewezen offerte.

VOORBEELD

De betaling gebeurt op discontobasis. Stel dat vier Primary Dealers meedingen naar een aanbesteding van schatkistcertificaten met een looptijd van 3 maanden. Hun offertes zijn weergegeven in onderstaande tabel: Primary dealer

Aangeboden bedrag

Gevraagde rentevoet

A B C D

100 miljoen EUR 100 miljoen EUR 50 miljoen EUR 75 miljoen EUR

0,50 % 0,10 % 1,00 % 1,25 %

Veronderstel dat de Schatkist de maximumrente bepaalt op 0,5 % en 200 miljoen EUR schatkist­ certificaten wenst te ontlenen. Zij zal dus enkel het bod van Primary Dealer A en B honoreren.

130

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

De betaling gebeurt als volgt: Primary Dealer A betaalt een bedrag gelijk aan 99,626 miljoen EUR aan de Schatkist. Na 3 maanden zal de Schatkist A het bedrag van 100 miljoen terug­betalen. Over de beschouwde periode verdient A een bedrag gelijk aan 0,374 miljoen EUR of precies 0,50 % op jaarbasis.

Op analoge wijze betaalt B een bedrag gelijk aan 99,751 miljoen EUR aan de Schatkist, ontvangt na 3 maanden 100 miljoen EUR en realiseert een rendement van 0,10 % op jaarbasis.

De gedetailleerde berekening levert het volgende resultaat:

Primary dealer

Investering

Rentevoet (op jaarbasis)

Rentebedrag op vervaldag (na 3 maanden)

Terugbetaling door de Schatkist

A B

99,626 mio EUR 99,751 mio EUR

0,50 % 0,10 %

0,374 mio EUR 0,249 mio EUR

100 mio EUR 100 mio EUR

5.3

Het houderschap van schatkistcertificaten

Grafiek 1 Schatkistcertificaten, houders in het buitenland

Bron: Nationale Bank van België – Financiële rekeningen

Schatkistcertificaten zijn vooral in trek bij buitenlandse investeerders.

131

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Tabel 1 Schatkistcertificaten, uitstaand bedrag 30 september 2025 Vervaldatum

ISIN Code

Nettobedrag betaald (EUR)

Rente (EUR)

Nominaal bedrag (EUR)

16/10/2025

BE0312806780

3 766 513 866,77

29 486 133,23

3 796 000 000,00

13/11/2025

BE0312803753

6 805 656 674,04

106 343 325,96

6 912 000 000,00

11/12/2025

BE0312807796

5 949 009 823,31

69 990 176,69

6 019 000 000,00

15/01/2026

BE0312808802

3 773 362 943,59

77 637 056,41

3 851 000 000,00

12/02/2026

BE0312809818

3 640 748 926,21

69 251 073,79

3 710 000 000,00

12/03/2026

BE0312810824

3 970 589 510,35

76 410 489,65

4 047 000 000,00

09/04/2026

BE0312811830

2 727 638 367,88

53 361 632,12

2 781 000 000,00

14/05/2026

BE0312812846

2 503 498 232,51

48 501 767,49

2 552 000 000,00

11/06/2025

BE0312813851

2 739 191 796,94

51 808 203,06

2 791 000 000,00

09/07/2026

BE0312814867

2 558 488 051,06

48 511 948,94

2 607 000 000,00

13/08/2026

BE0312815872

2 848 259 168,13

55 740 831,87

2 904 000 000,00

10/09/2026

BE0312816888

1 990 037 047,38

39 962 952,62

2 030 000 000,00

Totaal

43 272 994 408,17

727 005 591,83

44 000 000 000,00

Bron: www.debtagency.be/nl/productctstatistics

6

De verzekeringsbon

6.1

Definitie

De verzekeringsbon is een levensverzekering op naam met een vaste looptijd van 1 tot 8 jaar en een gewaarborgde rente. Aan de bon is in principe altijd een overlijdensdekking verbonden.

Bij de verzekeringsbon moet men altijd drie partijen in het aankoopcontract bepalen: − de verzekeringnemer: de persoon die de bon koopt; − de verzekerde: de persoon wiens overlijden verzekerd is; − de begunstigde: de persoon die de opbrengst van de bon (= kapitaal + interesten) ontvangt op eindvervaldag of bij overlijden van de verzekerde voor de einddatum.

6.2

Kenmerken

− Belegd bedrag: de minimuminlage bedraagt meestal minstens 2 500 EUR en wordt meestal in één keer betaald. − Rendement: de rente wordt vastgelegd voor de hele looptijd van de verzekering.

Er wordt een maximumrente bepaald door de FSMA. De rente op verzekeringsbons is vergelijkbaar met de rente op kasbons en termijnrekeningen. De rente wordt gekapitaliseerd tegen de geafficheerde brutorentevoet. − Overlijdensdekking: het meest voorkomend is de verzekeringsbon met een vaste rente, een looptijd van 8 jaar, een overlijdensdekking van minimaal 130 % van het belegde kapitaal en waarbij

132

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

verzekeringsnemer, verzekerde en begunstigde dezelfde persoon zijn. In dat geval is op de interesten geen roerende voorheffing verschuldigd.

Bij overlijden van de verzekerde voor de einddatum van de bon wordt minimaal 130 % van de inlage uitgekeerd. Als het samengestelde kapitaal (= de inlage verminderd met de instapkosten en vermeerderd met de al verworven interest) van de verzekeringsbon bij overlijden groter is dan 130 % van de inlage, wordt het samengestelde kapitaal op dat ogenblik uitbetaald. − Kosten • instapkosten: van 1 % tot 5 % Om het verlies aan interesten als gevolg van de taksverhoging in 2013 (zie verder) te ondervangen, doet de verzekeringnemer er goed aan lagere instapkosten te onderhandelen.

• premie voor overlijdensdekking, afhankelijk van de leeftijd van de verzekerde • geen beurstaks De regering beslist over de taks op levensverzekeringen die enkele jaren geleden opgetrokken is naar 2 %. De verhoging heeft een belangrijke impact op de netto-intresten van de verzekeringnemer. Hoe lager de jaarlijkse rente, hoe groter de impact is. − Liquiditeit: de verzekeringsbon kan niet worden verhandeld omdat die bon een verzekeringsproduct op naam is. Meestal is de uitgevende verzekeringsmaatschappij wel bereid het gespaarde kapitaal af te kopen, d.i. het oorspronkelijke kapitaal, vermeerderd met de al verworven rente min een forse opvragingsvergoeding.

EEN VERZEKERINGSBON IS EEN TAK 21-PRODUCT. Sinds kort merken de verzekeraars een verhoogde interesse bij particuliere beleggers voor Tak 26. Een tak 26-verzekering is een soort kruising tussen een Tak 21 en een termijnrekening.

Gemeenschappelijk aan de tak 21-verzekering is dat ze een gegarandeerd rendement bieden dat jaarlijks verhoogd kan worden met een winstdeelname. Maar anders dan bij tak 21 is er geen premietaks van 2 % verschuldigd. Gemeenschappelijk aan de termijnrekening is dat de rente altijd onderworpen is aan 30 % roerende voorheffing. Deze tak 26-producten waren vooral populair bij ondernemingen en rechtspersonen die hun cash voor kortere tijd wilden parkeren. Het voordeel van de formule is dat die ondernemingen geen premietaks van 4,4 % betalen en dat ze de roerende voorheffing op de intresten kunnen verrekenen in de vennootschapsbelasting.

7

Staatsbons

Staatsbons zijn vastrentende effecten uitgegeven door de Belgische Staat die specifiek gericht zijn op particulieren. De staatswaarborg biedt zekerheid van intrestbetalingen en de terugbetaling van het kapitaal. Er zijn geen kosten bij de uitgifte van staatsbons. Elk jaar zijn er vier emissies: in maart, juni, september en december.

Wie een staatsbon koopt, leent dus geld uit aan de overheid. Die betaalt je in ruil daarvoor elk jaar een afgesproken intrest, de zogeheten coupon. Op de vervaldag krijg je je geld terug. Doorgaans gaat het om een looptijd van 3, 5, 8 of 10 jaar. In augustus 2023 werd ook een staatsbon met een korte looptijd van 1 jaar uitgegeven. De staatsbon met een looptijd van 1 jaar heeft een brutocoupon van 3,3 %. Het nettorendement na aftrek van 15 procent roerende voorheffing bedraagt 2,81 %.

De bankensector beweert dat de kredieten door het grote succes van de staatsbon nu wel misschien duurder zullen worden. Er zijn miljarden euro’s van de spaarrekeningen naar de staatsbon getransfereerd. Het geld op de spaarrekeningen wordt echter voornamelijk gebruikt om kredieten te verlenen

133

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

(zie hoofdstuk ‘Intermediatiefunctie van banken’). Als er minder geld aanwezig is om verder uit te lenen (het aanbod van geld daalt dus), zal de prijs (lees de rentevoeten op kredieten), vermoedelijk stijgen.

De staatsbon op 1 jaar kwam er deels omdat, volgens de federale regering, de banken te lang gewacht hadden om de rente op spaarrekeningen te verhogen. Deze staatsbon is dus een alternatief op een spaarrekening. De banken zijn niet te spreken over die verlaagde voorheffing op deze staatsbon; normaal bedraagt de roerende voorheffing op een staatsbon 30 %. Op gelijkaardige producten bij banken wordt die 30 % wel aangerekend. Eerder al kwam vanuit de bankenwereld de kritiek dat de overheid zo concurrentievervalsing organiseert. De uitgifte werd een overweldigend succes. Er werd bijna 22 miljard EUR binnengehaald. Zo veel had het agentschap van de schuld zelfs niet verwacht.

Een deel van dat binnengekomen geld zal gebruikt worden om de staatsschuld te herfinancieren en een ander deel zal belegd worden (zie ook het hoofdstuk ‘Sparen voor particulieren’, punt 1.5).

Een jaar later, toen de staatsbon werd terugbetaald, brak een hevige concurrentiestrijd uit tussen de banken. De meeste banken probeerden een deel van het terugbetaalde geld te kanaliseren naar hun eigen productaanbod, zoals de termijnrekeningen en kasbons. De laatste uitgifte van de staatsbon van september 2025 was toch weer een succes. Beleggers zoeken een alternatief voor de blijvend lage rente op spaarrekeningen.

Elke nieuwe emissie wordt begeleid door een reclamecampagne waarin de overheid vooral inspeelt op de veiligheid van deze belegging en de beschikbaarheid van kleine coupures. Voor de verdeling van de staatsbons selecteert de Schatkist een aantal banken en beursvennootschappen, die zich engageren een deel van de staatsbons te plaatsen bij hun cliënteel, tegen een overeengekomen commissieloon.

Op de site van het agentschap van de schuld kun je de resultaten van de uitgiftes vinden. https://www.debtagency.be/nl/productsbestatistics

134

Hoofdstuk 6 Sparen voor particulieren

Grafiek 2 Uitstaand bedrag op 31 juli 2025 31/07/2025

24,56 % 47,88 %

52,12 %

6,00 % 3,48 % 18,08 %

Staatsbons op 1 jaar Staatsbons op 3 jaar Staatsbons op 5 jaar Staatsbons op 8 jaar Staatsbons op 10 jaar Bron: https://www.debtagency.be/nl/productsbestatistics

135

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

1

De kredietkaart

1.1

Definitie

Een kredietkaart is een populaire vorm van een kortlopend consumentenkrediet. De kredietkaart is een kaart waarmee je kunt betalen in een verkooppunt of restaurant in binnen- en buitenland en waarmee je ook geld kunt afhalen uit ‘de muur’. De kredietkaart verschaft de gebruiker ervan een kortlopend en relatief beperkt krediet voor een maximaal bedrag vastgelegd in de krediet­ overeenkomst. Vaak is een kredietkaart, afhankelijk van het type kaart, ook meer dan een gewoon betaal­middel, dankzij de extra diensten die eraan gekoppeld kunnen zijn. Denk bijvoorbeeld aan een reisannulatieverzekering. Het grote voordeel van kredietkaarten is dat ze vrijwel wereldwijd aanvaard worden in hotels, op luchthavens, bij autoverhuurbedrijven... Veel autoverhuurders en hotels verplichten ze zelfs bij huur van een auto of reservering van een kamer.

1.2

Werking

Kredietkaarten hebben een magneetstrook en sinds 1 januari 2005 ook een elektronische chip waardoor het risico op fraude aanzienlijk kleiner is. Een betaling valideren gebeurde voorheen door het plaatsen van een handtekening, nu gebeurt het via een geheime pincode (van vier cijfers zoals de klassieke debetkaart). Enkel wanneer de betaalterminal van de handelaar of restauranthouder nog niet aangepast is (vaak in het buitenland), is nog een handtekening vereist om een transactie uit te voeren.

Voor geldopnames met een kredietkaart zal de pincode altijd gevraagd worden. Dan worden er ook kosten aangerekend.

De precieze invulling van het krediet via de kredietkaart hangt af van de overeenkomst die de cliënt met zijn bank heeft: − de gewone kredietkaart: de kaarthouder beschikt over een gebruikerslimiet (bv. 1 250 EUR per maand). Alle kredietkaartbetalingen verricht gedurende één maand worden gegroepeerd op een uitgavenstaat en in één keer afgerekend. Voor betalingen in het begin van die periode geniet de kaarthouder dus bijna van een maand gratis krediet. − de revolving-kredietkaart: de kaarthouder beschikt over een doorlopend krediet en heeft de mogelijkheid zijn aankopen gespreid terug te betalen. In het contract staat wel hoeveel minimaal betaald moet worden en staat ook de ‘nulstellingstermijn’ vermeld. Een cliënt is namelijk verplicht om na een bepaalde periode terug op nul te staan. Doet hij dat niet, dan kan de bank extra interesten en kosten aanrekenen wegens wanbetaling.

Consumentenkredieten zullen in de toekomst eerder aan een kredietkaart worden gekoppeld dan aan een zichtrekening. Is het kredietbedrag (of ‘de permanente reserve’) hoger dan 1 250 EUR of zijn de opeenvolgende leningen terugbetaalbaar over meer dan 3 maanden, dan valt de houder van de kaart onder de wet van het consumentenkrediet, die beschermt tegen ‘willekeurige interesten’. Voor tarieven: zie verder in dit hoofdstuk.

VOORBEELD

Veronderstellen we dat Pieter gebruikmaakt van een revolving-kredietkaart met een maximumbedrag van 1 250 EUR. Pieter kan dus maandelijks krediet opnemen tot maximaal 1 250 EUR, maar

139

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

hij is wel verplicht om minimaal 10 % van het totaalbedrag (ofwel 125 EUR) af te lossen indien hij dat bedrag overschrijdt.

Veronderstellen we dat Pieter in de eerste maand voor 500 EUR gebruikmaakt van zijn kredietkaart.

In dat geval kan hij het totaalbedrag ineens aflossen, zodat zijn kredietreserve opnieuw helemaal vrijkomt (zoals bij een gewone kredietkaart). Pieter kan er ook voor opteren om enkel het minimumbedrag van 125 EUR af te lossen en de resterende 375 EUR krediet door te sluizen naar volgende maand. Daarop zal hij dan wel een aanzienlijke rente moeten betalen. Bovendien kan hij in de tweede maand nog maximaal 875 EUR opnemen (1 250 EUR min de reeds opgenomen 375 EUR).

De meest gekende kredietkaarten in België zijn Visa en Mastercard. Amerikaanse kredietmaatschappijen geven ook kredietkaarten uit onder de naam American Express en DinersClub-kaart. De prijs van deze T&E-kaarten (Travel and Entertainment) is hoger, maar ze bieden nog extra services aan (vooral rond de gekoppelde levensverzekering).

In navolging van de Amerikaanse kredietkaarten bieden de banken nu zelf ook kaarten aan die in de richting gaan van een grotere differentiatie. De banken proberen zich meer en meer aan te passen aan hun verschillende types van cliënten.

Buiten de ‘krediet’-voordelen van een kredietkaart biedt een Visa-kaart of Mastercard nog een aantal verzekeringsvoordelen. Wil je weten welke? Ga dan naar het digitale lesmateriaal en lees het artikel uit De Tijd: ‘Gebruik uw kredietkaart als verzekeringspolis’.

Bij verlies of diefstal moet de kaarthouder zo snel mogelijk Card Stop verwittigen om de kaart te blokkeren. De houder belt 078 170 170 (24 uur op 24 uur bereikbaar). Het bevestigingsnummer van Card Stop geldt als bewijs van blokkering door de cliënt. Na blokkering kan de kaarthouder alleen nog aansprakelijk worden gesteld bij ‘grove nalatigheid’. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer pas enkele dagen na de diefstal de blokkering wordt aangevraagd. Ook het gebruik van voor de hand liggende codes, zoals de geboortedatum, kan aanleiding geven tot het inroepen van ‘grove nalatigheid’.

De code mag ook nooit samen met de kaart bewaard worden.

140

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Figuur 1 Afrekening kredietkaart

aBelfius

Bank & Verzekeringen

mastercard.

527

I I I I I I I l l Il Il l lllllll l l ll lll lll1 1 1 1 1 111 1

1 /3 A-W1-L9

24191501-5271

Nuttige telefoonnummers

Verrichtingen uitgevoerd met uw kaart:

02 205 85 85

Info over uw krediet en personalia: 02 22212 02

Card Stop:

078170170

Datum afschrift:

Referentie Cliënt: Kaartnummer (1): Kaartnummer (2):

02-06-2025 Uittreksel nummer: 6207526408 Toegekende kaartlimiet: 5398 53)()( XXXX 6459 Toegekende kredietreserve:

160 3 000,00 € 3 000,00 € 2 160,54€

Uw beschikbare reserve op 02-06-2025:

MasterCard Flex New

Uw vorig saldo op 02-05-2025 Waarvan kapitaalbedrag van - 160,39 €

: overzicht van 03-05-2025 tot 02-06-2025

-160,39€

Datum Verrichting

Datum Verrekening

30-04-2025

01-05-2025

Vanchauss 9933 Antwerp

Kontich

BE

18-05-2025

18-05-2025

NETFLIX INTERNATIONAL

Amsterdam

NL

-9,99€

17-05-2025

18-05-2025

ES W39 MERKSEM ANTWER

MERKSEM ANTW

BE

-95,98€

15-05-2025

16-05-2025

VEGRID

GEEL

BE

-197,00€

21-05-2025

22-05-2025

SOFT SOLUTIONS B.V.B.A

HEUSDEN-ZOLDE

BE

-398,00€

23-05-2025

23-05-2025

Norton AP1609143887

Dublin

IE

Verrichtingen met kaart 5398 53XX XXXX 6459

TOTAAL VAN UW VERRICHTINGEN MET MASTERCARD® (*)

-59,99€

-78,50€ - 839,46€

UW TERUGBETALINGEN

12-05-2025 13-05-2025

Uw bijkomende betaling Betaling van mensualiteit via domiciliëring

Uw nieuw saldo op 02-06-2025 Waarvan kapitaalbedrag van - 839,46 €

135,39€ 25,00€ - 839,46€

Volgende afsluitingsdatum van uw verrichtingen met de kaart: 26-06-2025 "'0 V,

� ;;; 0..

0

Belfius Bank NV

Maatschappelijke zetel• Karel Rogierplein 1 1 • 1210 Brussel· Telefoon +32 2 222 1111 • www.belfius.be RPR Brussel BTW BE 0 403.201185 • IBAN BE23 0529 0064 6991 • BIC GKCCBEBB • FSMA nr 19649 A

2107

141

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

2

Kredietlijn op de zichtrekening

2.1

Definitie

Dit is een soepel krediet voor particulieren die onverwacht voor belangrijke uitgaven staan. De zichtrekening van de cliënt mag op elk ogenblik debet staan tot een toegestane kredietlijn (m.a.w. de zichtrekening mag tot een bepaald bedrag in het rood staan). Het krediet wordt meestal enkel toegekend aan cliënten die aan bepaalde voorwaarden voldoen zoals loondomiciliëring, betaalkaarthouder, minimuminkomen enz.

Sinds 1 januari 2004 mag de cliënt deze kredietlimiet niet meer overschrijden bijvoorbeeld voor de betaling van een energiefactuur. De wet op het consumentenkrediet verplicht de banken kredietopeningen die tot een overschrijding van het afgesproken krediet leiden, op te schorten. In enkele uitzonderlijke gevallen mag de klant wel boven de limiet gaan, maar dan moet hij het tekort binnen 45 dagen aanzuiveren.

2.2

Werking

De interesten worden berekend op het per dag opgenomen bedrag en niet op de totale kredietlijn.

Een krediet met veel beweging, namelijk afwisselende debet- en creditstanden, is dus interessant. De debetrenten die de banken hierop aanrekenen zijn vrij hoog. De creditrentes zijn dan weer laag.

Een cliënt heeft bij zijn bank een krediet voor onverwachte uitgaven van 5 000 EUR. Zet telkens de nieuwe stand van zijn zichtrekening in grafiek en arceer de delen waarop de cliënt rente moet betalen.

06/02: CS beginstand van de rekening 500 EUR 10/02: factuur van 800 EUR betaald 13/02: Bancontact gebruikt 100 EUR 15/02: VISA-afrekening 1 000 EUR 18/03: verplaatsingsonkosten ontvangen 500 EUR 23/03: terugbetaling van de belastingen ontvangen 1 200 EUR 27/03: factuur van dakwerken betaald 2 800 EUR 01/04: wedde gestort 2 000 EUR.

3

Consumentenkrediet

3.1

Definitie

Consumptiekrediet of consumentenkrediet is een kredietvorm waarmee de meest uiteenlopende kleine en middelgrote aankopen worden gefinancierd: auto’s, reizen, duurzame consumptiegoederen, enz. Deze kredietvorm wordt door de federale wetgever strikt gemonitord om de consumenten te beschermen tegen overdreven schuldopname.

142

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

3.2

Soorten

3.2.1 Verkoop op afbetaling Een verkoop op afbetaling is een krediettechniek waardoor particulieren een lichamelijk roerend goed (nieuwe of tweedehandswagens, elektrische huishoudtoestellen, televisie enz.) onmiddellijk in hun bezit kunnen nemen mits het betalen van een voorschot en een reeks maandelijkse aflossingen.

De verkopen op afbetaling, waarbij het krediet gekoppeld is aan een product, kunnen gefinancierd worden door de verkopers zelf, maar ook door banken en financiële organismen. De wet bepaalt de omvang van het voorschot (een vast percentage van de aankoopprijs), de minimale en maximale maandelijkse afbetalingstermijnen en een maximaal lastenpercentage (zie het punt 3.4 ‘De afbetaling van het consumentenkrediet’ in dit hoofdstuk).

3.2.2 Lening op afbetaling = krediet op afbetaling De lening op afbetaling (meestal afgekort als LOA) wordt aangeboden door financiële instellingen.

Het is een vorm van krediet waardoor de ontlener buitengewone uitgaven kan dekken: kosten voor familieaangelegenheden, studiekosten van kinderen, medische kosten, herstellingen of inrichting van gebouwen enz. De lening op afbetaling (in de volksmond ‘persoonlijke lening’ of PL) is niet rechtstreeks gekoppeld aan de aanschaf van een roerend goed.

Ook de LOA is bij wet geregeld: minimum- en maximumtermijnen uitgedrukt in maanden, maximumduur, maximaal lastenpercentage.

Renovatie- en ecokrediet zijn een stuk goedkoper Sommige leningen op afbetaling mogen enkel aangewend worden voor een specifiek doel. Wie verbouwplannen heeft, kan zo bij de meeste banken terecht voor een renovatiekrediet. Het tarief ligt dan wat lager dan bij een klassieke LOA. Indien de kredietnemer kan aantonen dat het grootste deel van het ontleende bedrag gebruikt wordt voor groene investeringen, kan meestal nog een iets beter tarief verkregen in de vorm van een energielening of ecokrediet.

Bron: Netto vastgoedgids, oktober 2022

3.2.3 Kredietopeningen De niet-banken proberen traditionele consumentenkredieten te vervangen door kredietopeningen die meestal verbonden zijn aan een zogenaamde private-labelkaart. Daarbij promoten postorderbedrijven, grote winkelketens en niet-bancaire financieringsmaatschappijen vooral de kredietopeningen als een aantrekkelijk financieringsinstrument. De consument kan er verschillende verbruiksgoederen mee financieren. Bij zo’n kredietopening stelt de kredietverlener een kapitaalreserve ter beschikking van de consument. Die kan daaruit putten naargelang zijn noden (en wensen) en het geld op zijn eigen ritme terugbetalen.

Kredietopeningen worden gepromoot door klassieke winkels (Krëfel, MediaMarkt, Fnac, Carrefour, Eldi, Vanden Borre, Makro …) en webshops (La Redoute, 3 Suisses …).

143

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Deze kredietkaarten zijn niet te verwarren met de klassieke kredietkaart. Met de klassieke kredietkaart krijgt de consument uitstel van betaling en wordt het verschuldigde bedrag de volgende maand verrekend. Dat gebeurt zonder intresten terwijl de kredietkaart van een winkelketen het verschuldigde bedrag verrekent met intresten.

3.3

Bescherming van de consument

Omdat kredietbemiddelaars niet altijd een even goede reputatie hebben, legt de wetgever strengere normen op voor de toegang tot dit beroep. Sinds 1 november 2015 is de FSMA bevoegd voor de controle over de beroepskennis van kredietbemiddelaars en komt er een verplicht examen onder toezicht van de Febelfin Academy. Ook personen die in bijberoep hypothecaire of consumentenkredieten aanbieden, vallen onder deze verplichting. Febelfin Academy organiseert opleidingen, examens en levert de nodige attesten af.

De wet beschermt de consument bij een consumentenkredietovereenkomst vanaf de reclame tot de ondertekening van het contract.

3.3.1 De reclame De reclame voor een kredietovereenkomst moet aan voorwaarden voldoen die door de wet zijn bepaald. Dat houdt in dat er melding gemaakt moet worden van de identiteit en adresgegevens van de adverteerder, de vorm van het krediet en de voorwaarden waaraan het aangeboden wordt. Bij vermelding van een interestvoet of een cijfer over de kosten van het krediet moet het jaarlijks kostenpercentage (JKP, zie verder) vermeld worden.

Het is verboden het krediet als gratis aan te prijzen. De reclame moet de voordelen bij contante betaling vermelden. Ook promoties gekoppeld aan het opnemen van een krediet worden verboden. Een korting op een product gekoppeld aan een betaling van dat product met een krediet is met andere woorden niet toegestaan. Ten slotte moet de melding ‘Let op, geld lenen kost ook geld’ in elke reclameboodschap vermeld worden.

3.3.2 Leuren met kredietovereenkomsten Het is verboden aan de woon- en werkplaats van de consument te leuren met kredietovereenkomsten.

Tenzij je zelf schriftelijk een vertegenwoordiger hebt uitgenodigd, mag dus niemand je opbellen, bij je langskomen of je iets toezenden om een kredietovereenkomst voor te stellen.

3.3.3 Het onderzoek van je kredietaanvraag De kredietgever is verplicht informatie te geven over de kredietovereenkomst die de consument heeft aangevraagd en moet hem een krediet verschaffen dat zo goed mogelijk aan zijn persoonlijke situatie is aangepast. Dat houdt ook in dat hij aan de hand van een solvabiliteitsonderzoek moet nagaan of de kredietnemer in staat zal zijn het krediet terug te betalen.

3.3.4 Het sluiten van de overeenkomst De kredietovereenkomst is gesloten vanaf dat de kredietnemer ze ondertekend heeft met de vermelding ‘gelezen en goedgekeurd voor … euro terug te betalen’ (voor verrichtingen op afbetaling) of

144

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

de vermelding ‘gelezen en goedgekeurd voor …op krediet’ (voor kredietopeningen). Alle partijen moeten een exemplaar van het contract ontvangen, waarop de datum van ondertekening en het adres vermeld staan. Er werd een bijkomende maatregel ingevoerd om consumenten niet nog dieper in een schuldenput te steken. Er zal geen nieuw krediet meer toegestaan kunnen worden aan consumenten die een betalingsachterstand hebben van meer dan 1 000 EUR. Een wanbetaler met een schuld van minder dan 1 000 EUR kan nog wel een consumentenkrediet krijgen, maar de kredietgever zal dat uitdrukkelijk gemotiveerd toestaan.

3.3.5 De bedenktijd Nadat de overeenkomst gesloten is, kan de kredietnemer binnen een bedenktijd van veertien dagen van het krediet afzien door de kredietgever een aangetekende brief te sturen. De bedenktijd geldt niet voor verkopen en leningen op afbetalingen en voor bedragen onder de 1 250 EUR.

3.3.6 De bescherming van het privéleven De kredietgever mag in het kader van de kredietovereenkomst enkel gegevens over het privéleven van de kredietnemer gebruiken als die hem ook echt in staat stellen diens financiële toestand in te schatten. De kredietnemer heeft het recht te weten welke gegevens over hem opgenomen zijn en foutieve gegevens te verbeteren.

3.3.7 Controle De FOD (Federale Overheidsdienst) Economie zet ‘mystery shoppers’ in om misbruiken bij het toekennen van consumentenkredieten te onderscheppen.

Schuldsaldoverzekering maakt consumentenkrediet stuk duurder Kredietnemers letten best goed op wanneer ze bij hun consumentenkrediet ook een schuldsaldoverzekering afsluiten. Zo’n verzekering zorgt voor een vervroegde aflossing van het uitstaande krediet bij het overlijden van de kredietnemer. Bij hypothecaire kredieten die op lange termijn lopen (zie ook het punt 4 ‘Hypothecaire leningen’ in dit hoofdstuk) heeft zo’n schuldsaldoverzekering zeker haar nut en zal de bank meestal ook wel verwachten dat de kredietnemer die afsluit.

Bij een consumentenkrediet dat een korte looptijd heeft, is het nut van een dergelijke verzekering minder duidelijk. Bovendien waarschuwt de FSMA ervoor dat de gehanteerde tarieven vaak te hoog liggen. Als kredietnemer is het dan ook aangewezen om het JKP op te vragen, zowel met als zonder de schuldsaldoverzekering. Als je die schuldsaldoverzekering neemt bij de financiële instelling waar je ook je krediet opent, dan moet de premie trouwens vervat zitten in het JKP.

3.4

De afbetaling van het consumentenkrediet

Om de consument te beschermen en de markt transparanter te maken, werd in de wet een eenvormige methode ontwikkeld om de kosten van alle consumentenkredieten te berekenen: het jaarlijkse kostenpercentage (JKP).

Door het JKP wordt een vergelijking tussen de reële kosten van kredieten bij verschillende financiële instellingen mogelijk. Het jaarlijkse kostenpercentage houdt rekening met alle details van het krediet,

145

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

waardoor het onmogenlijk wordt om nog bijkomende kosten te moeten betalen. Inbegrepen in het percentage zijn de snelheid van de terugbetaling van het kapitaal, de betaling van de interesten en de mogelijke kosten die bij het beheer van het krediet komen kijken, zoals de dossierkosten.

Consumentenkredietovereenkomsten moeten ook de totale kosten van het krediet vermelden. Dat maakt het verschil duidelijk tussen het totale terug te betalen bedrag (kapitaal + intresten en kosten) en de ontleende som.

Het kostenpercentage dat opgenomen is (de maxima kunnen elke 6 maanden veranderen) in de overeenkomst kan tijdens de looptijd van het krediet niet veranderen, tenzij het krediet een duur heeft van meer dan vijf jaar of het gaat om een doorlopend krediet dat een veranderlijk kostenpercentage toelaat. Daarover moet de consument echter op voorhand geïnformeerd worden.

De wet bepaalt de maximale kostenpercentages (JKP) per type kredietvorm en -bedrag. De tarieven worden herzien in functie van ontwikkelingen van de geldmarkt.

Het maximale JKP (jaarlijks kostenpercentage) is van toepassing sinds 1 december 2016. De volgende kostenpercentages zijn van toepassing sinds 1 juni 2025.

Tabel 1 Maximale jaarlijkse kostenpercentages Verkoop op afbetaling, lening op afbetaling en alle kredietovereenkomsten, behalve de financieringshuur, waarbij de betalingstermijnen en de termijnbedragen gedurende de looptijd doorgaans gelijk blijven

Financieringshuur

Tot 1 250 EUR

20,50 %

Meer dan 1 250 EUR tot 5 000 EUR Meer dan 5 000 EUR

Kredietbedrag

Kredietopening en alle overige kredietovereenkomsten met uitsluiting van deze bedoeld in voorgaande kolommen van deze tabel Met kaart (*)

Zonder kaart (*)

14,50 %

16,50 %

12,50 %

15,50 %

11,50 %

14,50 %

11,50 %

13,00 %

11,00 %

13,50 %

11,50 %

(*) Het moet gaan om een kaart “met elektronische functies”. Voor de volledige wettige definitie van de kaart, zie bijlage II van het koninklijk besluit van 4 augustus 1992 betreffende de kosten, de percentages, de duur en de terugbetalings­ modaliteiten van het consumentenkrediet.

Bron: https://economie.fgov.be/nl/themas/financiele-diensten/consumentenkrediet/kredietkosten/maximale-tarieven

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

Het hangt dus af van het soort krediet, het kostenpercentage en het ontleende bedrag hoeveel de totale kosten bedragen.

146

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren VOORBEELD

Ontleend bedrag: 10 000 EUR Duur: 48 maanden JKP: 10 % Maandelijkse aflossing: 251,56 EUR Het totale terug te betalen bedrag is 48 × 251,56 EUR = 12 074,88 EUR. De totale kosten van het krediet bedragen dus: Totaal terug te betalen bedrag: 12 074,88 EUR min het ontleende bedrag: – 10 000,00 EUR 2 074,88 EUR Kan de ontlener narekenen of de cijfers die de financiële instelling voorstelt, kloppen?

In het voorbeeld stelt men een maandelijkse aflossing voor van 251,56 EUR. Hoeveel kapitaal betaalt men terug per maand?

10 000/48 = 208,33 EUR Hoeveel interest betaalt men dan per maand?

251,56 – 208,33 = 43,23 EUR Dit is een voorbeeld van een lening terugbetaalbaar via een constante mensualiteit (251,56 EUR) die bovendien bestaat uit een constant kapitaalbestanddeel (208,33 EUR) én een constant intrestbestanddeel (43,23 EUR).

Een autofinanciering van 0 % geeft niet altijd het beeld van de totale kosten van de lening over de volledige termijn. Zo zal een autodealer die een JKP van 0 % aanbiedt, waarschijnlijk minder kortingen geven, minder terugbetalen bij een overname, en soms ook nog vragen een omniumverzekering aan te gaan. Het totaalbedrag van de autolening inclusief administratiekosten enzovoort wordt vermeld in de Europese Standaardinformatie inzake Consumentenkrediet en is verplicht in Europa.

VOORBEELD

Een auto met catalogusprijs van 10 000 EUR moet worden betaald.

De autodealer biedt gedurende 48 maanden 0 % JKP op het geleende bedrag van 10 000 EUR. Dat betekent 208,33 EUR per maand.

Het alternatief is een autofinanciering aan 5 %.

De dealer biedt een korting op de wagen van 10 %, waardoor het geleende bedrag 9 000 EUR en het maandelijks af te lossen bedrag 206,81 EUR wordt.

Als de korting hoger is dan 10 %, loopt het verschil nog meer op en is een aanbod van 0 % JKP helemaal niet meer voordelig.

147

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

1 Hoeveel mag mijn wagen kosten als ik per maand maximaal 500 EUR kan besteden? Maak een simulatie op de websites van verschillende aanbieders van consumentenkredieten.

2 Een meubelzaak biedt aan: een hoeksalon voor 1 200 EUR contant ofwel een voorschot van 180 EUR plus 24 × 49,50 EUR. Hoeveel EUR heb je dan in totaal betaald als je ingaat op dit aanbod?

Hoeveel intrest heb je dan betaald?

3 Je zou nu een auto willen kopen van 12 500 EUR. Zoek op de websites van verschillende banken wie momenteel de voordeligste voorwaarden biedt. Je kiest voor een afbetaling op 5 jaar.

Test je kennis over het onderwerp ‘consumentenkredieten’ via https://www.wikifin.be/nl/quiz-kredieten.

4

Hypothecaire leningen

4.1

Definitie

De hypothecaire lening is een krediet, gewaarborgd door een hypotheek op een onroerend goed, bestemd voor: − aankoop van een bouwgrond; − aankoop of bouw van een woning, appartement; − het verbouwen, isoleren ... van een woning.

Het is een lening op langere termijn (minimaal 10 jaar), waarvoor het aangekochte onroerend goed meestal zelf als waarborg dient.

De terugbetaling van een hypothecaire lening gebeurt door vaste maandelijkse bedragen (mensualiteiten) of met vaste kapitaalaflossingen.

4.2

De aflossingsvormen

4.2.1 Woonkrediet terugbetaalbaar via constante mensualiteiten (maandelijkse vaste afbetalingen) De lener kiest hier bij aanvang van de lening voor vaste maandelijkse aflossingen waarin een gedeelte rente en een gedeelte kapitaalaflossingen inbegrepen zijn. In het begin betaalt de lener zeer weinig kapitaal terug, omdat de mensualiteiten voor het grootste gedeelte uit interesten bestaan. Op het einde van de lening is dat andersom. Bij deze methode heeft de ontlener op het einde van de rit wel heel wat interesten betaald.

148

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Grafiek 1 Kapitalen en interesten

1

2

3

4

5

6

7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Kapitaal Interest

Bron: www.axa.be

4.2.2 Woonkrediet terugbetaalbaar via vaste kapitaalaflossingen De lener kiest ervoor elke maand een vast kapitaalgedeelte af te lossen. Dat gedeelte krijgen we door het ontleende bedrag te delen door het aantal maanden waarover de lening loopt. Daarbij komt dan elke maand een interestbedrag berekend op het uitstaande kapitaalsaldo, dat in het begin veel groter is dan op het einde van de lening. Daardoor betaalt de lener in het begin van de lening dus aanzienlijk meer dan op het einde.

Grafiek 2 Verdeling kapitaal en interesten

Verdeling kapitaal en interesten 12000

12000

10000

10000

8000

8000

6000

6000

4000

4000

2000

2000

Kapitaal Interesten

0

0 Looptijd = 20 jaar Rentevoet = 3,0000 % Vaste maandelijke kapitaalaflossingen

Bron: www.axa.be

149

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

4.2.3 Vergelijking tussen beide aflossingsvormen Vaste mensualiteiten over de hele periode van de lening komen uiteindelijk duurder uit dan terugbetalingen met vaste kapitaalaflossingen. Toch is de methode dikwijls onvermijdelijk voor mensen die in het begin de zwaardere aflossingen niet kunnen betalen. Als de financiële situatie van de ontleners enkele jaren later erg verbetert, doen zij geen voordeel bij vervroegde terugbetalingen.

Vaste kapitaalaflossingen hebben als gevolg dat de lener uiteindelijk minder interesten betaalt op de totale ontleende som. De lener moet wel de hogere terugbetalingen in het begin kunnen overbruggen wat niet altijd evident is voor jonge leners. Verwacht men door bijvoorbeeld een erfenis een versnelde terugbetaling te kunnen doen, dan is deze methode aangewezen omdat de kapitalen zelf sneller terugbetaald worden.

4.2.4 Accordeonlening Sinds 2004 bestaat de formule van de accordeonlening. De hypotheekrente is jaarlijks herzienbaar.

Als de rente stijgt, wordt de termijn van de lening verlengd met enkele maanden of jaren (met een maximum) in plaats van meer te betalen.

4.3

De kosten en voorwaarden

De kredietgever of -bemiddelaar is verplicht gebruik te maken van een standaard kredietinformatieformulier bij iedere aanvraag voor een hypothecair krediet. Hierin staan de inlichtingen over de beoordeling van de financiële toestand van de aanvrager.

De financiële instellingen verbinden meestal een aantal voorwaarden aan het toestaan van een hypothecair krediet zodat zij enige garanties bezitten voor de terugbetalingen. − De aanvrager moet de inkomsten van het gezin meestal bij de bank domiciliëren. − De maandelijkse aflossingen mogen niet meer bedragen dan een bepaald percentage van het netto-inkomen (30 %). − De cliënt sluit best een schuldsaldo- of levensverzekering af die de hypothecaire lening waarborgt (dat is niet meer wettelijk verplicht, maar alle banken eisen het wel). Deze verzekering garandeert bij het overlijden van een partner dat de leningslast voor de overblijvende meelenende partner vermindert of zelfs volledig wegvalt. − De cliënt is verplicht een brandverzekering aan te gaan. − Het krediet gaat gepaard met dossier- en schattingskosten. De lening wordt toegestaan door een financiële instelling die een schatting maakt van het aangekochte goed om haar waarborgen te kunnen inschatten. Daarvoor worden schattingskosten aangerekend.

De hypothecaire lening wordt geregistreerd bij de hypotheekbewaarderen ook beschreven in een notariële akte zodat daarvoor notariskosten aangerekend worden (honorarium).

Als de lening de aankoop van een bestaande woning financiert, moeten registratierechten betaald worden op de waarde van het onroerend goed.

150

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Tarieven De meest gangbare tarieven zijn de vaste hypotheekrenten voor de gehele leenperiode (bv. 13 jaar, 15 jaar, 20 jaar), de vijfjaarlijks herzienbare rente, de variabele rente en de tarieven die tien jaar vastliggen en dan elke vijf jaar herzienbaar zijn (10-5-5).

Door de hogere rentetarieven opteren steeds meer ontleners voor een lange looptijd. Volgens cijfers van de Nationale Bank is het aandeel van de leningen met een looptijd van meer dan 20 jaar toegenomen van 39,5 % in 2021 tot 47,3 % in 2022. Op die manier kunnen ontleners de maandelijkse aflossingslast binnen de perken houden.

Een voorbeeld: wie 200 000 EUR leent op 20 jaar (constante mensualiteiten, aan een rentevoet van 3,6 %) betaalt maandelijks 1 455 EUR. Over de hele looptijd zal er 99 000 EUR rente verschuldigd zijn. Bij een looptijd van 25 jaar (3,7 %) valt de maandelijkse last terug tot 1 200 EUR, maar loopt de totale rentelast wel op tot 132 000 EUR (bron: Netto vastgoedgids, oktober 2023).

De verzekeraar Vivium kondigde eind oktober 2024 aan dat zij opnieuw een woonkrediet op 40 jaar aanbieden.

Voor het eerst sinds de financiële crisis kan weer op 40 jaar geleend worden. Het nieuwe woonkrediet is vooral bedoeld voor jonge kandidaat-kopers of -bouwers, want door de stijging van de vastgoedprijzen is het voor hen niet makkelijk om een eigen woning te kopen. Zo’n lange looptijd helpt om de maandlast te drukken, maar de totale kostprijs van de lening ligt uiteraard wel gevoelig hoger.

De voorbije jaren is lenen ook fors duurder geworden, al gaan de tarieven de laatste maanden weer in dalende lijn.

Rentetarieven in 2022 opnieuw in de lift Door de hoge inflatie kenden de rentevoeten in 2022, na jaren van lage tarieven, een sterke stijging.

Een woningkrediet dat wordt aangaan aan een vaste rente op 20 jaar van pakweg 1,50 %, zou tegen het einde van 2022 al ongeveer 3 % kosten. Op een leenbedrag van bijvoorbeeld 200 000 EUR zou de kredietnemer maandelijks 140 EUR meer moeten ophoesten. In de loop van 2023 gingen de rente­voeten nog wat verder omhoog, waardoor de ontlener – met een veronderstelde rentevoet van 3,50 % – nog eens 50 EUR extra als maandelijkse aflossing moet rekenen.

De quotiteit Met de leningquotiteit wordt aangegeven welk percentage van het aankoopbedrag geleend wordt.

Hoe meer met eigen middelen betaald kan worden, hoe lager de quotiteit van de lening is en bijgevolg hoe lager de rentevoet wordt.

Het hypothecair mandaat Zoals vermeld, moeten bij een hypothecaire lening registratiekosten betaald worden voor de inschrijving bij de hypotheekbewaarder waardoor het onroerend goed het onderpand wordt voor de terugbetaling van de lening.

De bank kan echter ook akkoord gaan met een hypothecair mandaat. Dat is een gunst van de bank die gebaseerd is op een vertrouwensrelatie. De ontlener geeft een volmacht aan de bank om het mandaat om te zetten in een effectieve hypotheek als de vertrouwensrelatie zou geschonden worden.

De bank moet geen voorafgaande ingebrekestelling doen of de omzetting motiveren. De bank gaat over tot de omzetting wanneer de ontlener bijvoorbeeld zijn aflossingen niet meer verricht,

151

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

zijn loon niet meer op de rekening laat storten of wanneer de bank een vermoeden heeft van een verminderde solvabiliteit van de ontlener. Kiest men voor een hypothecair mandaat, dan wordt de hypothecaire lening uitgesplitst in een hypothecaire inschrijving en een hypothecair mandaat.

Belangrijk is wel dat kapitaalaflossingen en intresten onder het stelsel van het hypothecair mandaat geen belastingvoordeel via de woonbonus opleveren. Als ontlener zorg je er dus het best voor dat de hypothecaire inschrijving groot genoeg is om optimaal te kunnen genieten van het fiscaal voordeel.

De Europese Bankenautoriteit (EBA) is evenwel van mening dat leningen met een hypothecair mandaat een significant hoger risico inhouden. In het kader van de nieuwe Basel IV-kapitaalnormen in 2023 zal men dergelijke leningen dan ook beschouwen als leningen zonder waarborg. Dat houdt in dat banken hiervoor extra kapitaal moeten opzijzetten. Het nadelige gevolg voor de woningkoper is dan ook dat de banken in de toekomst nog minder snel geneigd zullen zijn om een hypothecair mandaat als alternatief voor een hypothecaire inschrijving toe te staan (zie ‘De woonbonus in het Vlaams Gewest’ in dit hoofdstuk).

Bron: De Tijd, 17 augustus 2021

Hypothecaire borgstelling Naast de hypothecaire inschrijving of het hypothecair mandaat vragen banken soms bijkomende waarborgen. Om te vermijden dat een kredietaanvraag bij jonge mensen wordt geweigerd, kunnen hun ouders zich mee borg stellen voor een bedrag of een percentage van het geleende kapitaal. De borgstellingsakte geeft aan dat de ouders de lening van hun kind zullen afbetalen als het kind daartoe niet meer in staat is. Men kan de borgstelling ook gebruiken om een hoger kredietbedrag te verkrijgen.

Het bedrag van de borgstelling is wettelijk beperkt tot maximaal het bedrag van de kredietovereenkomst, verhoogd met de intresten. De duur van de borgstelling moet ook in de akte voorkomen.

4.4

Vervroegde aflossing van hypothecaire leningen

Hypothecaire leningen kunnen vervroegd afgelost worden mits het betalen van een zogenaamde wederbeleggingsvergoeding. De wederbelegging is wettelijke beperkt tot 3 maanden intrest op het terugbetaalde gedeelte. En de wederbeleggingsvergoeding mag niet hoger zijn dan 1 % van het vervroegd afgelost kapitaal als het contract nog meer dan een jaar loopt.

Bijvoorbeeld: vervroegd terugbetalen van 25 000 EUR van een lening met een rentevoet van 3,5 %.

De wederbeleggingsvergoeding bedraagt dan: 25 000 × 3,5 % / 4 = 218,75 EUR.

4.5

Herfinanciering van hypothecaire leningen

Onderzoek van consumentenorganisatie Test-Aankoop in 2018 toonde aan dat de totale kosten van herfinanciering in België maar liefst 13 keer zoveel bedragen als in onze buurlanden. De oorzaak ligt deels bij de wederbeleggingsvergoeding die door de banken wordt aangerekend. Vaak is het evenwel de fiscaliteit die voor de zwaarste kostenfactor zorgt, zeker indien de herfinanciering bij een andere bank gebeurt.

152

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Wie in Vlaanderen een woning koopt met energielabel E of F is vanaf 2023 verplicht om die binnen zes jaar energetisch te renoveren tot minstens label D. De nieuwe eigenaar zal, onder bepaalde voorwaarden, wel een beroep kunnen doen op een renteloos renovatiekrediet. Dat kan uitsluitend in combinatie met een hypothecair krediet om de woning aan te kopen. Bij diezelfde bank kun je dan een renovatiekrediet, mét rente, afsluiten. Eenmaal per jaar betaalt het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (Veka) dan de betaalde intresten automatisch terug, zodat het daadwerkelijk om een renteloos krediet gaat. De voorwaarden zullen gaandeweg aangepast worden. Het principe blijft wel dat het bedrag dat renteloos geleend kan worden, toeneemt naarmate de woning energiezuiniger wordt gemaakt.

Bron: Netto Vastgoedgids, oktober 2022

Ten gevolge van de hoge woningprijzen en dito rentevoeten, zijn diverse nieuwe woonvormen in opmars. Een ervan is het zogenaamde hamsterhuren. Het achterliggende idee is dat gegadigden eerst enkele jaren een woning (vaak nieuwbouw) huren en nadien een optie hebben om die woning daadwerkelijk te kopen. Op dat ogenblik kunnen ze een deel van de reeds betaalde huurgelden in mindering brengen van de aankoopprijs.

Bron: Netto Vastgoedgids, oktober 2023

4.6

De woonbonus in het Vlaams Gewest

Sinds 1 juli 2014 is de maatregel van de woonbonus een bevoegdheid van het Vlaams Gewest. De uitgaven (intresten en kapitaalaflossingen) voor de aflossing van een hypothecaire lening genieten van de zogenaamde woonbonus. De bonus is een belastingvermindering van 40 % van de jaarlijkse uitgaven. De belastingvermindering wordt toegekend aan de alleenstaande belastingplichtige en aan elk van de partners (gehuwden, wettelijk samenwonenden en feitelijk samenwonenden).

De jaarlijkse uitgaven zijn begrensd (en meteen ook het belastingvoordeel). Het plafondbedrag hangt af van of de lening werd aangegaan voor een eigen, maar niet-enige woning of voor een eigen, enige woning.

Basisbedrag Als de lening werd aangegaan voor de eigen, maar niet-enige woning is de bovengrens die in rekening kan worden gebracht het zogenaamde basisbedrag van 1 520 EUR. Op dat bedrag zal dan een tarief van 40 % worden toegepast om de concrete belastingvermindering te kunnen berekenen (belastingvermindering bedraagt maximaal 1 520 EUR × 40 % = 608 EUR).

Als een deel van de lening niet gewaarborgd is door een hypothecaire inschrijving (bv. hypothecair mandaat of volmacht), zullen de uitgaven die betrekking hebben op dat deel van de lening niet in aanmerking komen voor het belastingvoordeel.

Verhogingen Als de woning tevens uw enige woning was op het ogenblik dat u de hypothecaire lening aanging, zou u ook kunnen genieten van een verhoging van het basisbedrag met 760 EUR, en dat gedurende 10 jaar te rekenen vanaf het jaar waarin u de lening aanging (belastingvermindering bedraagt maximaal [1 520 EUR + 760 EUR] × 40 % = 912 EUR).

153

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Als u op 1 januari van het jaar volgend op het jaar waarin u de hypothecaire lening bent aangegaan drie of meer kinderen ten laste had, kon u gedurende 10 jaar ook genieten van een bijkomende verhoging van 80 EUR (belastingvermindering bedraagt maximaal [1 520 EUR + 760 EUR + 80 EUR] × 40 % = 944 EUR).

De Vlaamse woonbonus en de samenlevingsvorm Het basisbedrag en de eventuele verhogingen werden toegepast per belastingplichtige. Ook de voorwaarden om van het basisbedrag en van de eventuele verhogingen te genieten werden per belastingplichtige gecontroleerd.

Als een koppel samen een hypothecaire lening aanging, konden beide partners afzonderlijk uitgaven inbrengen ten bedrage van maximaal het basisbedrag en eventuele verhogingen.

VOORBEELD

Een gehuwd koppel zonder kinderen koopt een (eigen) woning aan en gaat daarvoor een lening aan in 2017. De ene partner heeft al een woning, de andere niet. Als beide partners aan alle voorwaarden voldoen, kan de eerste partner enkel uitgaven ten belope van het basisbedrag inbrengen (1 520 EUR) en de tweede partner het basisbedrag + de verhoging voor enige woning (1 520 EUR + 760 EUR = 2 280 EUR).

Bij de aangifte is er wel een onderscheid tussen gehuwden en wettelijk samenwonenden enerzijds en feitelijk samenwonenden anderzijds: Gehuwden en wettelijke samenwonenden die een gemeenschappelijke aangifte indienen en die samen een lening zijn aangegaan waarvoor beiden recht hebben op de geïntegreerde woonbonus, mogen het totale bedrag van de door hen beiden betaalde intresten en kapitaalaflossingen in aanmerking nemen.

Die uitgaven moeten per belastingplichtige beperkt worden in functie van de maximale bedragen (basisbedrag, eventueel verhoogd). Zij kunnen, binnen bepaalde grenzen, de lasten vrij verdelen voor zover zij samen eigenaar zijn van de woning en dit ongeacht ieders eigendomsaandeel.

Feitelijke samenwonenden: de uitgaven komen voor de belastingvermindering in aanmerking ten belope van het eigendomsaandeel dat elke feitelijk samenwonende heeft in de woning.

Uitdoving sinds 2020 De nieuwe Vlaamse regering besliste om de woonbonus sinds 1 januari 2020 te laten uitdoven. Voor de bestaande leningen wijzigt er niets, maar voor de nieuwe leningen vervalt dus het fiscale voordeel.

Dat wordt – deels – gecompenseerd door een verdere verlaging van de registratierechten (zie verder).

Bron: www.vlaanderen.be/nl/bouwen-wonen-en-energie/lenen/geintegreerde-woonbonus

Extra woningleningen dankzij lagere registratierechten In het derde kwartaal van 2018 bereikte het aantal nieuw afgesloten hypothecaire kredieten (exclusief herfinancieringen) een nieuw recordbedrag van 8,5 miljard EUR, een stijging van 18 % ten opzichte van dezelfde periode het jaar voordien. Volgens vastgoedmakelaars werd dat voor een belangrijk deel veroorzaakt door de verlaging van de registratierechten sinds juni 2018. Voordien moesten de kopers van een woning immers 10 % registratierechten betalen op de aankoopsom. Als er sprake was van een bescheiden woning – op basis van het kadastrale inkomen (K.I.) – dan bedroeg dat slechts 5 %. Met de nieuwe regeling werd het tarief vastgelegd op 10 %, wat voor de meeste kopers een aanzienlijke

154

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

besparing inhield. Wie een bescheiden woning aankocht, bleef niet in de kou en kon genieten van een hoger vrijgesteld bedrag. Dat werd voortaan beoordeeld op basis van de aankoopprijs (maximaal 200 000 EUR), wat een betere indicator was dan het achterhaalde begrip K.I. Sinds 2020 daalde het tarief verder van 7 naar 6 %. Als de woning energiezuinig werd gemaakt, zakte het tarief naar 5 %. Het tarief voor de aankoop van een bouwgrond of een investeringspand bleef ongewijzigd op 10 %. In de septemberverklaring van de Vlaamse regering van 2021 werd duidelijk dat het tarief van de registratierechten bij de aankoop van een gezinswoning verder verlaagd wordt tot 3 %. Voor de woningen die energiezuinig worden gemaakt, daalt dat zelfs tot 1 %. Anderzijds stijgt het tarief voor de aankoop van een tweede woning tot 12 %. Bovendien wordt het gunstige stelsel van de meeneembaarheid van de registratierechten, waarbij men eerder betaalde registratierechten kan verrekenen bij de aankoop van een andere woning, geschrapt. Tot eind 2023 gold er wel nog een overgangsmaatregel. Huishoudens die in geldnood komen door de exploderende energieprijzen kunnen twaalf maanden lang alleen de rente op hun woonkredieten betalen. Om die financiële ademruimte te krijgen moet je wel aan een aantal voorwaarden voldoen: sinds 1 januari 2025 is het tarief van de registratierechten in Vlaanderen 2 % voor de aankoop van de enige, eigen woning. Voor andere eigendommen, zoals voor tweede verblijven, blijft het tarief 12 %.

Bron: De Tijd, 26 oktober 2018, 4 oktober 2019, 28 september 2021 en 8 september 2022

Sinds september 2022 kunnen huishoudens die in geldnood komen door de exploderende energieprijzen een aanvraag doen bij hun bank om gedurende twaalf maanden lang alleen de rente op hun woonkredieten te betalen. Om die financiële ademruimte te krijgen, moet je ook wel aan een aantal voorwaarden voldoen. Specialisten wijzen er ook op dat een dergelijke aanvraag mogelijk ongunstige gevolgen heeft voor toekomstige kredietaanvragen. Banken zijn mogelijk meer terughoudend indien in de toekomst een herfinanciering of een nieuwe lening wordt aangevraagd.

Bron: De Tijd, 8 september en 17 september 2022

Particulieren konden in het kader van de coronamaatregelen gedurende maximaal 6 maanden betalingsuitstel vragen op de terugbetaling van hun hypothecaire krediet, zowel voor kapitaal als voor intresten. De intresten van het betalingsuitstel worden achteraf verrekend, waarbij de banken dus die eerste maanden geen terugbetalingen binnen krijgen.

Er golden wel een aantal voorwaarden om hiervoor in aanmerking te komen. Het inkomen van een van de partners moet tijdelijk zijn weggevallen door tijdelijke werkloosheid, door het sluiten van de zaak of door het oplopen van COVID-19. Daarnaast mocht de kredietnemer geen betalingsachterstand hebben opgelopen. Banken hanteren bovendien een bovengrens van 25 000 EUR voor het spaarbedrag van de gezinnen in kwestie.

Voor de verrekening van de intresten wordt wel een onderscheid gemaakt naargelang het netto maand­inkomen. Voor gezinnen met een maandinkomen van meer dan 1 700 EUR zou de maandlast nadien iets toenemen. Voor die groep worden de uitgestelde intresten immers over de resterende looptijd verrekend.

Bron: De Tijd, 19 augustus 2020

155

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

1 Zoek alle kosten op of doe navraag over de kosten als je een huis zou kopen van 125 000 EUR en een leningsakte neemt. Het kadastraal inkomen bedraagt 1 500 EUR en het is je eerste woning waar je onmiddellijk intrekt.

2 Een hypothecaire lening van 100 000 EUR aangegaan voor 10 jaar met vaste rentevoet van 5,85 % wordt terugbetaald met vaste kapitaalaflossingen. Vraag een simulatie van de aflossingen en de interesten aan een bankier en ook een met mensualiteiten. Vergelijk.

3 Voor de aankoop van een huis sloot je in 2018 een lening met een vaste rentevoet af voor een bedrag van 200 000 EUR. De interestvoet bedraagt 3 % en de looptijd is 25 jaar. Maandelijks los je 1 155,71 EUR af aan kapitaal en interesten. In 2021 biedt een concurrerende bank je een vaste rente aan 2 %. De kosten voor de handlichting bedragen 690,59 EUR en de kosten voor de nieuwe lening zijn 4664,79 EUR. Ga je op dit nieuwe voorstel in? Bereken.

Maak zelf een simulatie en vergelijk de tarieven en terugbetalingen voor een hypothecaire lening van 100 000 EUR. Een lening op 20 jaar 5-5-5 en + 2, – 2 % marge.

Afhankelijk van de websites kun je nog interessante vaststellingen doen: – Vergelijk de simulatie met vaste bedragen en met vaste kapitaalaflossingen.

– Hoeveel bedragen de bijkomende kosten (dossier- en schattingskosten …)?

Raadpleeg daarvoor het onlinemateriaal.

4.7

Voorbeelden van woonkredieten

VOORBEELD

Woonkrediet terugbetaalbaar via mensualiteiten, looptijd 20 jaar Ontleend bedrag Duur Lening type Jaarlijkse rentevoet Periodieke rentevoet Soort aflossingen Storting Quotiteit (schatting) Variabiliteit max./min.

Totale kostprijs zonder renteherziening Maximale totale kostprijs Bedrag eerste mensualiteit Hypotheekkosten Dossierkosten Schattingskosten

156

150 000,00 240 maanden Vast 20 jaar 4,45 % 0,3635 % Vaste mensualiteiten maandelijks < 100 % (> 85 %) max. + 0 %, – 0 % 225 080,84 225 080,84 937,84 3 970,00 450,00 148,74

Hoofdstuk 7 Kredieten aan particulieren

Aflossingstabel Ontleend bedrag

150 000,00

Jaarlijkse rentevoet

4,45 %

Duur

240 maanden

Periodieke rentevoet

0,3635 %

Storting

Maandelijks

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13-24 25-36 …

SOM

Saldo

Aflossing

Interesten

Storting

607,41 149 213,40 148 817,95 148 421,07 148 022,74 147 622,97 147 221,74 146 819,06 146 414,91 146 009,29 145 602,19 145 193,62 140 173,35 134 929,66 …

392,59 394,01 395,45 396,88 398,33 399,77 401,23 402,69 404,15 405,62 407,09 408,57 5 020,27 5 243,69 …

150 000,00

545,25 543,82 543,39 540,95 539,51 538,06 536,61 535,15 533,69 532,22 530,74 529,26 6 233,77 6 010,35 …

75 080,84

937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 937,84 11 254,04 11 254,04 …

225 080,84

VOORBEELD

Woonkrediet terugbetaalbaar via vaste kapitaalaflossingen, looptijd 20 jaar Ontleend bedrag Duur Lening type Jaarlijkse rentevoet Periodieke rentevoet Soort aflossingen Storting Quotiteit (schatting) Variabiliteit max./min.

Totale kostprijs zonder renteherziening Bedrag eerste mensualiteit Hypotheekkosten Dossierkosten Schattingskosten

150 000,00 240 maanden Vast 20 jaar 4,45 % 0,3635 % Vaste kapitaalaflossingen maandelijks < 100 % (> 85 %) max. + 0 %, – 0 % 215 702,63 1 170,25 3 970,00 450,00 148,74

157

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Aflossingstabel Ontleend bedrag

150 000,00

Jaarlijkse rentevoet

4,45 %

Product

Type Vast 20 jaar

Periodieke rentevoet

0,3635 %

Duur

240 maanden

Storting

Maandelijks

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13-24 25-36 …

SOM

158

Saldo

Aflossing

Interesten

Storting

149 375,00 148 750,00 148 125,00 147 500,00 146 875,00 146 250,00 145 625,00 145 000,00 144 375,00 143 750,00 143 125,00 142 500,00 135 000,00 127 500,00 …

625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 625,00 7 500,00 7 500,00 …

150 000,00

545,25 542,98 540,71 538,43 536,16 533,89 531,62 529,35 527,08 524,80 522,53 520,26 6 065,91 5 738,76 …

65 702,63

1 170,25 1 167,98 1 165,71 1 163,43 1 161,16 1 158,89 1 156,62 1 154,35 1 152,08 1 149,80 1 147,53 1 145,26 13 565,91 13 238,76 …

215 702,63

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

1

Kaskrediet, straight loan en voorschotten op factuur

Ondernemingen stellen zich voortdurend de vraag hoeveel geldmiddelen ze nodig hebben voor hun bedrijfsvoering. Enerzijds is er geld nodig voor de aanschaf van vaste activa. Die investeringen kunnen worden gefinancierd via investeringskredieten, of er kan een beroep worden gedaan op alternatieve financieringsvormen, zoals leasing. Anderzijds moet de onderneming ook haar dagelijkse operaties financieren. Het gaat dan onder meer om de aankoop van voorraden, financiering van klanten die uitstel van betaling krijgen … Voor de financiering van dit werkkapitaal kunnen ondernemingen gebruik maken van bancaire kredieten zoals een straight loan, kaskrediet … Een alternatief is om de facturen aan te wenden voor financiering via bv. factoring. Via bankgaranties kunnen ondernemingen hun leveranciers ook verzekeren dat ze hun verplichtingen kunnen nakomen. In dit hoofdstuk bespreken we tot slot ook specifieke financieringsvormen, zoals crowdfunding en win-winlening.

1.1

Kaskrediet

Het kaskrediet, ook voorschottenkrediet in rekening-courant genoemd, bestaat hierin dat de kredietnemer gelden van zijn rekening-courant mag opnemen tot een overeengekomen maximumbedrag. De rekening-courant van de kredietnemer mag dus tot een bepaalde grens debet of ‘in het rood’ komen te staan.

Het kaskrediet is een bijzonder soepele kredietvorm. In principe gaat het opnemen ervan met geen enkele formaliteit gepaard, de opnemingen moeten niet worden gerechtvaardigd door bepaalde documenten. Het krediet kan op elk ogenblik binnen de toegestane lijn worden opgenomen.

De kredietnemer mag zijn voorschottenkrediet in rekening-courant opnemen wanneer, in de mate en op de wijze die hem het meest geschikt lijkt. Zo mag hij: gelden opnemen aan de kas, cheques uitschrijven, wissels domiciliëren, overschrijvingsopdrachten geven enz. De rente die varieert volgens de situatie op de financiële markt, wordt berekend op de werkelijk opgenomen bedragen en volgens de duur van de reële opnamen.

Stel het verloop van de rekening-courant grafisch voor en arceer de delen waarop rente betaald moet worden.

Kaskrediet van 25 000 EUR (kredietlijn): – 1 april: rekening van de cliënt vertoont CS 5 000 EUR – 3 april: betaling cheque van 10 000 EUR – 14 april: incassering wissel van 15 000 EUR – 29 april: uitbetaling van lonen 20 000 EUR – 11 mei: betaling van een factuur van 15 000 EUR – 21 mei: incassering cheque van 20 000 EUR – 30 mei: overschrijving van klant ontvangen van 10 000 EUR Enkele mogelijke toepassingen van het kaskrediet: − In sommige periodes kan de behoefte aan liquiditeiten zeer kritiek zijn: bv. rond vervaldagen van wissels, bij betaling van lonen en sociale bijdragen, tijdens promotiecampagnes .. − Kortlopende kredietbehoeften kunnen ontstaan wegens voorraadvorming: in afwachting van verwerking van de voorraad en ontvangst van de verkopen moeten de leveranciers worden betaald.

161

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

− In bepaalde gevallen is de kredietbehoefte van uitzonderlijke, periodieke aard (bv. gekoppeld aan een bepaald seizoen). Om te voorzien in die bestendige behoeften worden bijzondere en aangepaste vormen van kaskrediet gecreëerd (bv. seizoenkrediet).

Besluit Het kaskrediet is een soepele kredietvorm waarbij de opname zich dagelijks kan aanpassen aan de effectieve behoeften. Omdat de rente slechts op de dag aan dag uitstaande debetstand wordt aangerekend, kan de kredietnemer rente besparen.

1.2

Straight loan

Een kaskrediet opgenomen voor een bepaald bedrag, voor een bepaalde periode wordt straight loan genoemd. De rentevoet wordt vooraf afgesproken en is meestal lager dan bij het gewone kaskrediet.

Het bedrag wordt echter ineens opgenomen en de rente wordt betaald over de hele termijn van opname. Op de vervaldag worden hoofdsom en interesten afgerekend. Straight loan is een soepel krediet op korte termijn, dikwijls voor grote bedragen.

1.3

Factuur als kredietinstrument

Op facturen kunnen voorschotten worden gegeven om de behoeften aan liquiditeiten van ondernemers op te lossen. De klanten worden verzocht de facturen eerst uitdrukkelijk aan te nemen. De leveranciers endosseren dan hun verkoopfacturen aan de financiële instelling, die hierop de rekening van de cliënt crediteert voor een bepaald percentage van de factuur. Op de vervaldag betalen de oorspronkelijke klanten van de transactie hun factuur aan de financiële instelling.

Een jonge onderneming heeft behoefte aan meerdere kasmiddelen. De kosten rijzen de pan uit, de facturen lopen op en ze moet aan de klanten meestal een betalingstermijn van 60 dagen geven. Maar er zijn goede vooruitzichten, de onderneming is tenslotte nog zeer jong. Kan deze zaak haar te betalen facturen gebruiken als kredietinstrument?

2

Factoring

2.1

Definitie

Factoring is een moderne vorm van financiële dienstverlening gebaseerd op de overdracht van facturen door de cliënt aan de factor. Via endossement neemt de factor de vorderingen van zijn cliënt over.

De verhouding tussen de cliënt en de factor is van algemene en duurzame aard en maakt het voorwerp uit van een gedetailleerd factoringcontract.

162

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

Figuur 1 Factoring: schematisch

cliënt van de factor crediteur, leverancier

❼ betaling factuur ❹ eventueel voorschot (financiering) ❷ vordering

(endossement factuur)

❶

verkoop: levering goederen

debiteur, klant

factormaatschappij

❸ risicodekking ➎ inning van de vordering op

vervaldag factuur

❻ betaling factuur

2.2

De kostprijs

2.2.1 Het factoringrecht of factorloon: de kostenfactor voor de dienstverlening vanwege de factor Het factoringrecht bedraagt ongeveer 1 % tot 2 % van de factuurbedragen en vormt een vergoeding voor debiteurenopvolging en -administratie, kredietanalyses op nieuwe debiteuren en de vergoeding voor overname van het insolventierisico.

2.2.2 De interesten De interest die de factor aanrekent op het bedrag van de opgenomen financiering benadert de interest toegepast door banken op basis van de normale banktarieven voor een krediet in rekening-courant.

Die kostenfactor is facultatief, namelijk alleen als de leverancier een financiering van zijn facturen (tot max. 80 %) vraagt. Die kosten zijn dus recht evenredig met de nog te lopen termijn van de factuur tot de vervaldag.

2.3

Services

2.3.1 Debiteurenadministratie Regelmatig informeert de factor zijn cliënt over ontvangen betalingen, openstaande posten, afhoudingen en betwistingen.

163

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

2.3.2 Debiteurenopvolging Op basis van de vervaldag van de facturen zal de factor commercieel verantwoorde maningsprocedures inzetten.

2.3.3 100 % risicodekking De factor analyseert de debiteuren en bepaalt een limiet tot waar hij het risico wenst over te nemen.

Het bespaart de cliënt van de factor o.a. de honoraria van advocaten, gerechtskosten, loonkosten van zijn eigen personeel.

2.3.4 Financiering In bijna alle gevallen kunnen de factoren 80 % van de openstaande vorderingen onmiddellijk voorschieten.

2.4

Exportfactoring

De verovering van vreemde markten loopt niet altijd van een leien dakje. Eén probleem is van financieel-administratieve aard: is de klant wel solvabel? Hoe moet een debiteur worden aangemaand? Wat moet er gebeuren bij faillissement? Langere betalingstermijnen kunnen liquiditeitsproblemen opleveren, hoe wordt dat opgevangen? Een exporteur kan een contract sluiten met een factormaatschappij in België waarbij hij zich verbindt om alle facturen op buitenlandse klanten over te dragen aan de factor. De factor verbindt zich ertoe alle geïnde bedragen van de geëndosseerde facturen periodiek over te dragen aan de opdrachtgever.

VOORBEELD

De praktijk De firma Haas bvba produceert containers, met een totale omzet van 100 miljoen, waarvan 10 miljoen export. De buitenlandse omzet wordt vooral gerealiseerd in Noord-Frankrijk. Vrijwel alle debiteuren worden via relaties aangebracht. Op het einde van het jaar beslist de Raad van Bestuur, onder druk van de binnenlandse concurrentie meer te gaan exporteren. Haas neemt contact op met zelfstandige vertegenwoordigers. Het eerste jaar stijgt de exportomzet naar 30 miljoen!

Was dit een succes?

Problemen Kwaliteit van de debiteuren − trage betalers: gemiddelde betalingstermijn is 110 dagen i.p.v. de vooropgestelde 60 dagen. − dubieuze debiteuren: 3 miljoen.

Administratieve problemen − de boekhouding: kan die omzettoename niet opvangen. − wisselopvolging Omdat er meestal met wissels wordt gewerkt, moet er een dubbele opvolging gebeuren: − de acceptatie; − de vervaldag = de betaling.

164

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

Financiële problemen Liquiditeitsspanningen ontstaan door: − de lange betalingstermijnen; − de plotse omzetstijging.

Oplossing Voor elke debiteur wordt een kredietlijn aangevraagd bij de factoringmaatschappij in België. De factor stuurt de aanvraag door naar zijn zustermaatschappij in Frankrijk. Het antwoord wordt via de Belgische factor aan Haas terugbezorgd.

De firma Haas heeft dus alleen de binnenlandse factor als gesprekspartner en de Franse klanten worden benaderd door een Franse factor in de taal en volgens de gewoonten van het land.

Voordelen − Haas heeft geen verliezen meer op zijn debiteuren. − Bovendien controleert de factor de solvabiliteit van zijn klanten. − Haas hoeft de boekhouding niet meer op te volgen. − De buitenlandse klanten betalen op een rekeningnummer in hun eigen land, waardoor de betalingen aanzienlijk sneller gebeuren.

3

Leasing

Voor bedrijven die snel groeien en dynamisch willen inspelen op markttendensen is leasing een soepele financieringsmethode. Juridisch is een leasecontract nauw verwant met een huurovereenkomst: de leasing­gever ‘verhuurt’ een object aan de leasingnemer, die een gebruiksrecht krijgt zonder eigenaar te zijn. De verhuring heeft betrekking op bedrijfsmaterieel of -gebouwen, zodat het economisch gaat om een instrument ter financiering van investeringen.

3.1

Financiële leasing

Bij financiële leasing heeft de cliënt een financieel probleem. Hij gaat de leasing aan met de bedoeling het geleasede goed na de leaseperiode aan te kopen. Leasing is een zogenaamde objectfinanciering, want ze is specifiek gekoppeld aan een roerend of onroerend goed.

Bij financiële leasing is de leasinggever de juridische eigenaar. Het object blijft aldus een onderpand voor de leasinggever voor het geval dat de leasingnemer niet aan zijn betalingsverplichtingen zou voldoen (in tegenstelling tot een verkoop).

De leasingnemer wordt beschouwd als de economische eigenaar. Als ‘eigenaar’ mag de leasingnemer het goed afschrijven in zijn boekhouding (in tegenstelling tot een huurcontract waar hij het als kosten boekt).

165

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Figuur 2 Het mechanisme van leasing

leasingnemer (lessee)

1 keuze van het materieel

6 periodieke betalingen 2 afsluiten leasingovereenkomst

4 levering van het materieel

leasingmaatschappij (lessor)

3 bestelling materieel

leverancier 5 betaling factuur van het materieel

3.1.1 Mogelijkheden na de leaseperiode − het goed aankopen tegen een vooraf gestelde restwaarde die gewoonlijk ongeveer 5 % van de aankoopwaarde bedraagt; − voor onroerende leasing is er meestal geen restwaarde.

3.1.2 Voordelen van financiële leasing − De betrokken partijen kunnen financieel maatwerk afleveren of krijgen. Op soepele wijze kan leasing worden ingeschakeld in het liquiditeitenbeheer van de leasingnemer. − De leasingnemer beschikt over 100 %-financiering. De leasinggever neemt alle kosten voor zijn rekening, inclusief de voorschotten aan de leverancier en de voorfinanciering van de btw. − Tijdens de looptijd van het contract kan ook rekening gehouden worden met de liquiditeitspositie van de leasingnemer door spreiding van de huurtermijnen overeenkomstig de kasstromen van de leasingnemer. − De leasinggever vraagt geen wettelijk verplicht voorschot en de eerste huurprijs wordt pas betaald als het materieel effectief geleverd is. − De leasinggever vraagt meestal ook geen reële zekerheden zoals hypotheek of pand. − De geïnvesteerde bedragen kunnen op de balans worden geactiveerd en afgeschreven. − De restwaarde kost slechts 5 %.

3.2

Operationele leasing (renting)

Startende en snel groeiende ondernemingen hebben soms een tijdelijke behoefte aan een kapitaalgoed.

Leasing geeft hen de mogelijkheid die kapitaalgoederen te gebruiken zonder ze daarom noodzakelijkerwijze aan te kopen. Ook bij een voortdurende behoefte aan nieuwe modellen of nieuwe types

166

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

van bijvoorbeeld wagens of printers kan operationele leasing een oplossing bieden. De leasingnemer betaalt wel een extra premie voor de verplichte onderhoudsservice.

3.2.1 Mogelijkheden na de leaseperiode − huur verlengen tegen verminderde waarde; − het goed terug afstaan aan de leasingmaatschappij.

3.2.2 Voordelen van operationele leasing (renting) − De leasingnemer kan het goed gebruiken zonder zelf een groot economisch risico te lopen. Hij kan het goed immers altijd weer afstaan. − De leasinggever heeft de juridische zekerheid die het eigendomsrecht hem biedt, maar hij loopt een economisch risico. Dat risico kan hij financieel compenseren doordat hij instaat voor de onderhoudsservice, waardoor hij zijn winst kan verhogen. − De leasingnemer heeft een grotere budgettaire houvast omdat alle kosten van onderhoud en verzekering vooraf vastliggen. − De betaalde bedragen worden niet geactiveerd op de balans maar geboekt als bedrijfskosten.

3.2.3 Gevolg Operationele leasing is duurder dan financiële leasing omdat naast een kapitaal- en rentebestanddeel de leasingbedragen ook een vergoeding inhouden voor dienstverlening en hogere risicopremie voor de leasinggever.

3.3

Sale and lease back/sale and rent back

Sale and lease back is een dubbele transactie. De eigenaar van een goed verkoopt een actief en leaset het onmiddellijk terug. Bij de verkoop realiseert de verkoper een meerwaarde omdat de boekwaarde lager ligt dan de verkoopprijs.

De leasinggever geeft hetzelfde goed ‘in huur’ aan de leasingnemer, die het opnieuw kan gebruiken (m.a.w. uiterlijk is er geen verschil waar te nemen). Het goed komt terug op de balans. Deze financieringsvorm is interessant voor ondernemingen die hun liquiditeitspositie willen verbeteren.

Bij sale and rent back kan het goed na de leasingperiode aan de leasingmaatschappij worden afgestaan.

Het goed komt niet meer op de balans en de uitgaven worden als bedrijfskosten geboekt.

4

Investeringskrediet

Het investeringskrediet is een krediet voor ondernemingen op halflange tot lange termijn. Het wordt gebruikt voor de financiering van materiële, immateriële en zelfs financiële activa van de onderneming. Voor de financiering van deze activa krijgt men niet altijd de volle 100 % financiering, ook de btw wordt niet gefinancierd.

De duur van het krediet varieert tussen drie en vijftien jaar. Voor het kopen van computers is de looptijd van het krediet bijvoorbeeld korter dan voor kantoormeubelen of machines. Het krediet

167

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

volgt gewoonlijk de levensduur van het te financieren object. Daarom is de termijn voor onroerende investeringen het langst, bijvoorbeeld 10 tot 20 jaar voor gronden of bedrijfsgebouwen.

De verleende kredieten kunnen ineens opgenomen worden of in schijven volgens de vorderingen van de werkzaamheden. Het totale bedrag ineens opnemen is van toepassing bij de aanschaf van bijvoorbeeld kantoormeubilair of bedrijfsgebouwen en gronden. Het bedrag in schijven opvragen gebeurt bijvoorbeeld bij de bouw van een bedrijfscomplex. Naarmate de werken vorderen worden bedragen overgemaakt aan de opdrachtgever of soms rechtstreeks aan de aannemer. De kredietgever kan er dan zeker van zijn dat de gelden gebruikt worden voor de aangevraagde investering.

De terugbetaling van een investeringskrediet gebeurt vaak met vaste kapitaalaflossingen. Daardoor daalt de maandelijkse, trimestriële of jaarlijkse last geleidelijk aan.

VOORBEELD

Een investeringskrediet van 50 000 EUR op 10 jaar: ieder jaar bedraagt de kapitaalaflossing 5 000 EUR, daarbij komen de interesten op het nog verschuldigde saldo. Hoe langer men dus afbetaalt, hoe kleiner de interestlast wordt, maar de kapitaalaflossing blijft tien jaar hetzelfde.

Verdeling kapitaal en interesten 10000

10000

8000

8000

6000

6000

4000

4000

2000

2000

0

Kapitaal Interesten

0 Looptijd = 10 jaar

Rentevoet = 6,6600 %

Investeringskrediet van 50 000 EUR op 10 jaar aan 6,66 % met vaste kapitaalaflossingen of degressieve terugbetalingen

Zoek op de websites van verschillende banken de tarieven voor een investeringskrediet.

Vergelijk.

168

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

5

Bankgaranties

5.1

Definitie

Een bankgarantie is een door een bank tegenover een derde op zich genomen verplichting tot betaling van een geldbedrag, als de cliënt van de bank zijn verplichtingen tegenover die derde niet nakomt.

5.2

Belang van de bankgaranties

Op dit ogenblik zijn bankgaranties een courante praktijk in de internationale handel: deze kredietvorm is uiteraard goedkoper dan wanneer de bank geld ter beschikking zou stellen (vergelijk met de huurwaarborg).

De exporteur moet nochtans zeer nauwkeurig de voorwaarden van de garanties lezen vooraleer een offerte in te dienen of een commercieel contract af te sluiten waarbij een bankgarantie vereist is.

De buitenlandse invoerder eist meestal dat de bankgarantie op eerste en eenvoudige aanvraag door hem opgeroepen kan worden, soms zonder enige rechtvaardiging en zonder dat hij het bewijs moet leveren dat de uitvoerder op een of andere manier in gebreke is gebleven. Bij deze garantie kan het dus voorkomen dat een bank een zeker bedrag aan de buitenlandse importeur moet betalen, waarbij de rekening van de exporteur onmiddellijk wordt gedebiteerd!

Opmerking Naast deze garanties bestaan nog andere minder voorkomende garanties, bijvoorbeeld op de betaling van douanerechten. Goederen bestemd voor een tentoonstelling blijven gewoonlijk voor een bepaalde duur in het land en moeten dan weer worden uitgevoerd, zo niet zijn er douanerechten te betalen.

De buitenlandse ambtenaren vragen in zo’n geval een douanegarantie om zich te beschermen tegen de mogelijkheid dat de goederen toch ter plekke verkocht zouden worden, zonder dat de douanerechten betaald zouden worden.

Ook brouwerijen gebruiken die garanties in de handel van bier en andere dranken als waarborg voor het terugbezorgen van de lege flessen. Hun afnemers moeten een bank­garantie aangaan voor de goederen die ze in consignatie hebben.

Opeenvolgende stappen in bankgaranties a BID BOND of aanbestedingsgarantie Deze garanties worden meestal door het buitenland gevraagd aan Belgische firma’s die een aanbesteding doen.

Bijvoorbeeld: Het Egyptische ministerie van Openbare Werken schrijft een aanbesteding uit voor de bouw van een tweede Assoean-dam. Een Belgische bouwfirma maakt een offerte, het werk wordt haar toegewezen, maar op het laatste ogenblik stelt de firma vast dat ze de werken niet aankan en weigert ze het contract te tekenen. Dat brengt kosten mee voor het Egyptische ministerie, de aanbestedingsprocedure moet opnieuw worden gestart.

169

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

Om zich tegen die eventualiteit in te dekken vragen de Egyptenaren een BID BOND of aanbestedingsgarantie aan een Belgische bank die de uitvoerende firma kent.

Als de Belgische firma weigert het contract te tekenen ondanks de toewijzing die ze kreeg, heeft de invoerder recht op de aanbestedingsgarantie en debiteert de bank op haar beurt de exporteur (meestal 1 tot 5 % van het contract). b ADVANCE PAYMENT BOND of garantie van voorschotteruggave Wanneer de Belgische firma het contract getekend heeft, kunnen de werken beginnen. De uitvoerder vraagt gewoonlijk voorschotten aan zijn buitenlandse afnemer om het begin van de werken te financieren. Voor de koper ontstaat nu het risico dat de werken toch niet beginnen of in een eerste fase blijven steken.

Om zich daartegen te wapenen, vraagt hij aan de bank van de uitvoerder de terugbetaling van de voorschotten te waarborgen. Het bedrag van die garantie wordt bepaald door de grootte van het voorschot en bedraagt gewoonlijk 5 tot 10 % van het contract. c PERFORMANCE BOND of waarborg van goede uitvoering van het contract Als de Belgische firma een fabriek sleutel-op-de-deur bouwde en na afwerking blijkt dat de techniek niet functioneert of dat de productie niet aan de gestelde kwaliteitscriteria beantwoordt, kan de koper een beroep doen op de PERFORMANCE BOND. Opnieuw gaat het om 5 tot 10 % van het contractbedrag.

6

Crowdfunding

Crowdfunding is een financieringsvorm waarbij een persoon, vereniging of bedrijf geld ophaalt bij het grote publiek. Een project wordt online voorgesteld en investeerders krijgen een beloning in natura of een financiële beloning. Het woord crowdfunding is een samenstelling van de twee woorden crowd (publiek) en funding (financiering). De nadruk ligt al te vaak op het funding-aspect, terwijl de kracht van de formule juist vanuit het crowd-aspect voortkomt.

Crowdfunding gaat verder dan enkel geld ophalen. Sociale media zijn onmisbaar voor crowdfunding en scheppen de mogelijkheid voor ondernemers om een product, merk of identiteit in de markt zetten. Crowdfunding richt zich tot kleinere investeerders die in het project geloven. Ze willen met hun geld meer doen dan het enkel parkeren op vrijwel renteloze spaarboekjes en worden onder meer bereikt via sociale media.

Klassiek wordt een onderscheid gemaakt tussen vier soorten van crowdfunding: − crowdfunding in de vorm van een donatie. Aangezien er sprake is van een schenking, ontvangt de schenker geen vergoeding; − reward based crowdfunding, waarbij de vergoeding van een niet-financiële aard is; − crowdfunding in de vorm van een lening, waarbij het initiële bedrag wordt terugbetaald, samen met een rente (ook wel ‘crowdlending’ genoemd); − crowdfunding in de vorm van kapitaal, waarbij een dividend kan worden uitgekeerd en er eventueel zicht is op een meerwaarde (ook bekend als ‘crowd equity’).

170

Hoofdstuk 8 Kredieten aan ondernemingen

Crowdlending zit in de lift, maar is niet zonder risico’s Een aantal crowdfunding-platformen heeft zich de voorbije jaren toegelegd op crowdlending.

In 2021 kwam er een nieuwe golf van crowdlending-dossiers op de markt. Aangezien de vergoeding (gemiddelde rente van 4,17 %) meestal aantrekkelijk is in het toenmalige renteklimaat, bleek de vraag vaak groter dan het aanbod. Vaak is het zelfs zo dat aanbiedingen van crowdlending op korte termijn zijn uitgeput. Het blijft voor investeerders aangewezen om niet blind in te schrijven op nieuwe dossiers.

Met de groeiende populariteit komen namelijk ook de risico’s naar boven. Dat werd eind 2021 geïllustreerd door de vereffening van de West-Vlaamse onderneming Ferrokonstruct die begin 2021 nog 1,5 miljoen EUR ophaalde via crowdlending.

Bron: De Tijd, 5 januari 2021 en 13 september 2021

Als er een bedrag van meer dan 100 000 EUR wordt opgehaald, dan mochten investeerders vroeger maximaal intekenen tot 1 000 EUR. Volgens de nieuwe wetgeving kan dat individuele investeringsplafond nu wel worden opgetrokken tot 5 000 EUR, indien het totaalbedrag niet meer bedraagt dan 300 000 EUR en indien de operatie verloopt via een platform dat erkend is door de FSMA. Met de nieuwe wetgeving gelden er nieuwe voorwaarden qua prospectusverplichting: – Aanbiedingen < 500 000 EUR: er is geen prospectus of informatienota nodig. Voorwaarde is wel dat de belegger voor maximaal 5 000 EUR kan intekenen – Aanbiedingen tussen 500 000 EUR en 5 000 000 EUR: er is een vrijstelling van prospectus, maar er moet wel een informatienota worden opgesteld. Dat is een beknopt document waarin essentiële informatie over het aanbod is opgenomen – Aanbiedingen > 5 000 000 EUR: een prospectus is wel verplicht.

Uit de meest recente studie van FSMA (augustus 2020) blijkt dat tussen juli 2018 en juni 2020 in totaal 234 informatienota’s werden ingediend bij de FSMA. Deze nota’s hebben betrekking op acht van de elf crowdfundingplatformen die onder toezicht vallen van FSMA: Beebonds, Bolero crowdfunding, Crowdcube Capital Ltd., Ecco Nova, Lita.co, Look&Fin, Spreds en WinWinner. In totaal werd in deze periode 69,2 miljoen EUR opgehaald. Daarvan ging, qua op te halen bedrag, ongeveer 85 % over crowdlending en de overige 15 % over crowd equity. Een deel van de crowdlendingprojecten heeft ook betrekking op win-winleningen (zie punt 7). Hierdoor loopt de gemiddelde looptijd van crowdlending op tot 5,5 jaar met een gemiddelde rentevoet van 4,17 %. Laten we de win-winleningen buiten beschouwing, dan bedraagt de gemiddelde looptijd van crowdlending 3,9 jaar, met een gemiddelde rentevoet van 6,02 %.

De rol van een crowdfundingplatform is daarbij essentieel: het fungeert als tussenpersoon tussen de investeerder en de onderneming met een financieringsbehoefte. Om toch de belangen van investeerders te beschermen, moeten de crowdfundingprojecten getoetst worden aan de verschillende wetgevingen. Het toezicht daarop ligt in handen van de FSMA, de Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (zie verdere bespreking in het hoofdstuk over beursintroductie). De meeste platformen leggen zich toe op één bepaalde vorm van crowdfunding. Zo is het platform Spreds vooral actief in crowd equity, terwijl Bolero crowdfunding zich toelegt op crowdlening.

Fiscale stimulans voor crowdfunding Een deel van het succes van crowdfunding wordt toegeschreven aan het fiscale voordeel van de tax shelter dat door de nieuwe wetgeving ook wordt verleend aan ‘crowd equity’. Concreet houdt dat in

171

Deel II Belangrijkste financiële instrumenten voor particulieren en bedrijven

dat een investeerder een eenmalige belastingaftrek van 30 % van zijn investering (tot een investering van maximaal 100 000 EUR) kan bekomen. Onder strikte voorwaarden kan dat fiscale voordeel zelfs oplopen tot 45 % van het investeringsbedrag.

7

Win-winlening

Via een win-winlening kan een vriend, familielid of kennis gedurende vijf tot tien jaar maximaal 75 000 EUR lenen aan een Vlaams bedrijf. De Vlaamse overheid wil met dit systeem mensen aanzetten tot deelname aan de kredietverstrekking voor kmo’s en zelfstandigen.

Een win-winlening moest initieel voldoen aan de volgende voorwaarden: − een achtergestelde kredietovereenkomst; − een looptijd van vijf tot tien jaar; − onderworpen aan een vaste rente (de rentevoet voor 2025 bedraagt minimaal 2,25 % en maximaal 4,5 %; hierop moet wel 30 % roerende voorheffing worden ingehouden); − een fiscaal voordeel voor de kredietgever: 2,5 % belastingvermindering op het uitstaande saldo; − fiscale recuperatie van 30 % voor de kredietgever als de kredietnemer het bedrag niet kan terug betalen; − de kredietgever kan maximaal 75 000 EUR aan win-winleningen verstrekken; − de kredietnemer kan tot 300 000 EUR opvragen via de win-winlening.

Verschillende terugbetalingsvormen De terugbetalingsvorm van de win-winlening kan variëren: – eenmalige afbetaling op de vervaldatum (een zogenaamde bullet-lening); – degressieve afbetaling (constante kapitaalaflossingen); – constante afbetaling (constante annuïteiten).

8

Vriendenaandeel

Eind 2020 werd het vriendenaandeel ingevoerd als uitbreiding van de win-winlening. Zo wilde de Vlaamse overheid ondernemingen aanmoedigen om hun financiering te verruimen.

Bij het vriendenaandeel zijn enkele duidelijke gelijkenissen met de win-winlening: – de vriendenaandeelhouder mag maximaal 75 000 EUR investeren; – de onderneming mag maximaal 300 000 EUR ophalen via het vriendenaandeel; – de vriendenaandeelhouder krijgt een fiscaal voordeel van 2,5 % op het investeringsbedrag.

Er zijn wel enkele belangrijke verschillen: – het gaat om een aandeel op naam, waardoor de vriendenaandeelhouder mede-eigenaar wordt.

Voor de onderneming is er dus sprake van eigen vermogen en dus niet van vreemd vermogen (aandelen worden uitgebreid besproken in het hoofdstuk ‘Aandelen’); – bij een aandeel is er per definitie geen sprake van een beperkte looptijd en is ook de vergoeding onzeker; – het fiscale voordeel van 2,5 % is beperkt tot 5 jaar; – er is geen waarborg onder de vorm van een eenmalige fiscale recuperatie.

Door de beperkte voordelen die het vriendenaandeel inhoudt voor de investeerder, vermoeden veel waarnemers dat het vriendenaandeel niet het succes van de win-winlening zal herhalen.

172

Deel III Beleggings­ instrumenten

Hoofdstuk 9 Obligaties

Hoofdstuk 9 Obligaties

Wanneer een onderneming geld nodig heeft, kan ze: − het kapitaal verhogen door de uitgifte van bijkomende aandelen; − een kredietopname doen bij haar bank(en); − kortlopende schuldtitels uitgeven onder de vorm van thesauriebewijzen (commercial paper) op de geldmarkt; − geld ontlenen op de kapitaalmarkt door de uitgifte van een obligatielening.

Wanneer een overheid­geld nodig heeft, kan ze: − bijkomende belastingen heffen; − kortlopend geld ontlenen op de geldmarkt door de uitgifte van schatkistcertificaten of Belgian Treasury Bills; − geld ontlenen op middellange en lange termijn door de uitgifte van lineaire obligaties, Staatsbons of Euro Medium Term Notes.

Beleggers die investeren in obligaties, maken een keuze tussen het type debiteur (onderneming of overheid) en maken een afweging van het risico en het rendement van de obligatie­lening. De verhandeling gebeurt ofwel onderhands, via de beurs of via financiële instellingen die als tussenpersoon fungeren en daarvoor een commissie ontvangen.

1

Kenmerken en risico’s

1.1

Kenmerken

1.1.1

Definitie

Een obligatie is een bewijs van schuldvordering van de obligatiehouder ten overstaan van de ontlener (emittent of debiteur).

In ruil verbindt de ontlener zich ertoe: − de vooraf overeengekomen rente te betalen; − ten laatste op de eindvervaldag het bedrag van de schuld terug te betalen.

Sinds 1 januari 2008 kunnen emittenten enkel nog obligaties uitgeven in de vorm van effecten op naam of gedematerialiseerde effecten. Bij de emissie is de volgende informatie van een obligatielening beschikbaar: − de identiteit van de emittent − het totale bedrag en de emissiemunt van de lening; − het nominaal bedrag van een effect (of coupure); − de rentevoet; − de datum van de rentebetalingen (coupondatum); − de looptijd; − de terugbetalingsdatum.

Uiterlijk op de eindvervaldag zal de debiteur het ontleende bedrag terugbetalen.

177

Deel III Beleggingsinstrumenten

Voorheen werden obligaties vaak op papier (gematerialiseerd) of aan toonder uitgegeven. Een effect bestond dan uit een mantel en een couponblad. De mantel vertegenwoordigde de eigendomstitel van het uitgeleende bedrag. Het couponblad bevatte een aantal coupons die de jaarlijkse brutorente vertegenwoordigden en die de obligatiehouder kon afknippen en incasseren bij een financiële instelling.

Op de eindvervaldag werd het uitgeleende bedrag terugbetaald tegen afgifte van de mantel.

Het is nog niet zo lang geleden dat mensen een bankkluis huurden voor hun effecten en zich af en toe met een schaar naar de bank begaven om de vervallen coupons af te knippen en te incasseren. Smalend sprak men vaak van de ‘couponnetjestrein’: Belgische spaarders die met hun obligatiecoupons richting Luxemburg spoorden en daar hun coupons inden en de roerende voorheffing zo ontdoken.

Sinds 1 januari 2008 is de omzetting van effecten aan toonder ingevolge de wet op de dematerialisatie (Wet van 14 december 2005 op de afschaffing van de effecten aan toonder) in voege. De dematerialisatiewet verbiedt sinds de aanvang van 2008 de fysieke aflevering van effecten aan toonder. De wet beoogt een grotere veiligheid maar vooral een betere controle op het misbruik van effecten aan toonder ingevolge de anonimiteit.

De overgangsfase waarbij obligaties nog in gematerialiseerde vorm in omloop zijn, is inmiddels zo goed als voorbij. Eerst werden beleggers via uitgebreide informatiecampagnes aangespoord om hun effecten aan toonder spontaan en gratis om te zetten, naar keuze van de rechthebbende, in effecten op naam of in gedematerialiseerde effecten. In een tweede fase (vanaf 2012) moesten beleggers een taks betalen wanneer zij hun papieren effecten alsnog wensten te dematerialiseren. De laatste fase ging in vanaf 2015. Effecten aan toonder die dan nog in omloop zijn en waarvan de houder onbekend is, worden tegen opbod verkocht door de uitgever. De opbrengst van de verkoop wordt, na aftrek van de kosten, neergelegd bij de Deposito- en Consignatiekas, een afdeling van de FOD Financiën. Sinds 1 januari 2016 kunnen de houders van papieren effecten de tegenwaarde ervan enkel recupereren via de Deposito- en Consignatiekas, maar wel tegen betaling van een boete van 10 % per jaar vertraging.

Vanaf 1 januari 2026 zullen alle papieren effecten definitief hun waarde hebben verloren.

1.1.2 Uitgifte De uitgifte van een omvangrijke obligatielening verloopt meestal via een bankconsortium of uitgiftesyndicaat dat met de emittent onderhandelt over de uitgiftevoorwaarden. De betrokken banken verbinden zich ertoe een betekenisvol bedrag te plaatsen bij beleggers via intekening (d.i. de ‘primaire markt’). Nadien treden zij op als markthouders: zij afficheren aan- en verkoopkoersen en ze treden op als tussenpersoon bij de aan- en verkopen van de obligaties door beleggers op de beurs (d.i. de ‘secundaire markt’).

Meestal worden er van dezelfde obligatielening verschillende coupures uitgegeven, d.w.z. obligaties met een verschillend nominaal bedrag, bv. coupures van 1 000 EUR, 2 500 EUR, 5 000 EUR. Alle coupures samen vormen het bedrag van de uitgifte (emissie). Bij intekening op een nieuwe obligatielening via een financiële instelling betaalt de obligatiehouder de emissieprijs aan die financiële instelling en wordt de belegging op zijn effectenrekening geregistreerd. Jaarlijks wordt de netto-intrest gecrediteerd op de spaarrekening van de obligatiehouder. Dit wordt wel eens omschreven als ‘coupons knippen zonder schaar’. Het gevolg is wel dat men de roerende voorheffing niet kan ontduiken.

178

Hoofdstuk 9 Obligaties

Obligaties kunnen worden uitgegeven door: − een financiële instelling: de Europese Investeringsbank, KBC, ING ... − een overheid: de federale overheid, de Vlaamse Gemeenschap … − een commerciële of industriële onderneming

Een onderneming kan om verschillende redenen (bedrijfs)obligaties uitgeven: − ze verwateren de waarde van de aandelen niet, in tegenstelling tot de emissie van nieuwe aandelen (zie het punt 4 ‘De creatie van bijkomende aandelen bij een kapitaalverhoging’ in ‘Beleggingsinstrumenten: Aandelen’); − ze vormen een alternatief voor langlopende bankleningen; − ze bereiken een grotere groep investeerders omdat obligaties beschouwd worden als minder risicovol en volatiel dan aandelen.

Volgens de nationaliteit kunnen obligaties worden ingedeeld in:

1.1.2.1 Binnenlandse obligaties Dit zijn obligaties die enkel in het thuisland van de emittent worden uitgegeven.

VOORBEELD

General Motors geeft een obligatielening uit in USD in de Verenigde Staten.

1.1.2.2 Buitenlandse obligaties Dit zijn leningen geplaatst in een ander land dan het land van de emittent en in de munt van dat land.

VOORBEELD

De nv Bekaert geeft een lening uit in Britse pond in het Verenigd Koninkrijk.

1.1.2.3 Euro-obligaties (‘Eurobonds’) Euro-obligaties worden uitgegeven door grote internationale bedrijven, overheden, instellingen of banken in de kapitaalmarkten van twee of meer Europese landen tegelijk. Het voorvoegsel ‘euro-’ duidt enkel op de plaats van de uitgifte van de obligaties (nl. Europa) en niet op de nationaliteit van de emittent of de munteenheid van de emissie. Eurobonds zijn niet onderworpen aan de voorschriften en de fiscale wetten van een bepaald land. Dit betekent dat voor de couponuitbetalingen de regels gelden van het land waar men de coupons int.

Bv. Nissan geeft een eurobond uit in USD op de Europese markt.

De figuren hierna verwijzen naar drie obligaties, uitgegeven in 2023 of 2024, maar met verschillende eigenschappen. We vertrekken telkens vanuit de obligatie van Colruyt in EUR, en we vergelijken dan iedere keer met de obligatie van Lufthansa in EUR, en die van T-Mobile in USD. De obligatie van Colruyt wordt beschouwd als een groene obligatie (zie verder), wat niet het geval is voor de andere uitgiftes. Alle obligaties zijn beschikbaar in kleine coupures van 1 000 EUR (weliswaar met een minimum van 2 000 EUR bij T-Mobile).

179

Deel III Beleggingsinstrumenten

De emissie van Colruyt heeft een vaste looptijd, met vervaldatum in februari 2028. Zo kunnen we de resterende looptijd berekenen (eind 2024 was dit bij Colruyt 3 jaar en 3 maanden). In het geval van Lufthansa en T-Mobile is de vervaldatum respectievelijk september 2028 en oktober 2029.

De coupon is de nominale bruto jaarrente. De coupon keert men ofwel jaarlijks (bv. de emissie van Colruyt en van Lufthansa) of halfjaarlijks uit (bv. de emissie van T-Mobile). Alle emissies hebben een vaste rente gedurende de hele looptijd van de lening.

De emissieprijs van de obligatie van Colruyt bedraagt 101,875 %. Voor de belegger is natuurlijk vooral de (aankoop)prijs relevant en het daarmee gepaard gaande rendement van de obligatie. De YTM (Yield to Maturity) is het bruto rendement als men de obligatie bijhoudt tot de eindvervaldag en wordt dus berekend op de huidige aankoopprijs. Voor de emissie van Colruyt bedraagt de huidige aankoopprijs 103,83 %. Aangezien de obligatie boven pari noteert, vertaalt dat zich in een rendement (3,008 %) dat lager is dan de coupon (4,25 %).

Een gelijkaardig verhaal zien we bij de obligatie van Lufthansa. De emissieprijs bedroeg weliswaar slechts 99,609 %, maar intussen noteert de obligatie ook boven pari aan 100,827 %. Het rendement (3,389 %) ligt hier dus ook lager dan de coupon (3,625 %).

Bij T-Mobile zien we een ander verhaal. De emissieprijs is, zoals bij Lufthansa, licht onder pari (99,794 %). De huidige aankoopprijs is ditmaal nog steeds onder pari (97,462 %), en zelfs lager dan de emissieprijs. Hiervoor kunnen diverse verklaringen mogelijk zijn, zoals een verminderd appetijt bij beleggers voor deze debiteur. Het gevolg is dan ook dat beleggers de obligatie op de kop kunnen tikken aan een rendement (4,787 %) dat hoger ligt dan de (halfjaarlijkse) coupon (4,2 %).

De rating gebeurt op verzoek (en op kosten) van de emittent. De code NR staat voor ‘Not Rated’. Dat is het geval bij Colruyt. Hierbij vormt de afwezigheid van een rating wellicht geen groot probleem, omdat het beursgenoteerde bedrijf goed gekend is bij veel beleggers. Opvallend zijn de relatief zwakke S&P-ratings van andere obligatie-emissies. Met een BBB– krijgt de uitgifte van Lufthansa net het label ‘aanvaardbare kwaliteit’ van het ratingbureau Standard & Poor’s. De emissie van T-Mobile scoort licht beter (BBB).

Een belangrijke waarborg voor de belegger is de zogenaamde rang van achterstelling. Geen van de emissies is evenwel achtergesteld.

De noteringsplaats heeft meestal betrekking op een beurs. Aan de hand van de ISIN-code is het mogelijk om de noteringsplaats terug te vinden. In het geval van Euronext is dit Euronext Brussel en bij Lufthansa en T-Mobile is dit de beurs van Frankfurt. Soms kunnen obligaties alleen rechtstreeks tussen twee partijen (Over The Counter) worden verhandeld.

Ter illustratie geven we hierna de technische fiches van de uitgifte van Colruyt, Lufthansa en T-Mobile weer.

180

Hoofdstuk 9 Obligaties

Figuur 1 Technische fiche Colruyt (bron: www.oblis.be)

181

Deel III Beleggingsinstrumenten

Figuur 2 Technische fiche Lufthansa (bron: www.oblis.be)

182

Hoofdstuk 9 Obligaties

Figuur 3 Technische fiche T-Mobile (bron: www.oblis.be)

Ook in België werden de laatste jaren succesvol bedrijfsobligaties uitgegeven door niet-financiële instellingen. Steeds meer Belgische ondernemingen integreren de obligatiemarkt in hun financieringsstrategie. Dat is in het voordeel van de belegger die zijn spaarkapitaal wil diversifiëren in Belgische obligaties. De appetijt van de beleggers heeft vooral te maken met de relatief hoge nominale rente. Bekende bedrijven die recent naar de obligatiemarkt trokken, zijn onder meer Vandemoortele, Deceuninck, Tessenderlo, Ghelamco, Elia en AB InBev. Met 46 miljard dollar was de obligatielening van AB InBev de op één na grootste obligatielening ooit. Met deze obligatielening financierde bier­ gigant AB Inbev gedeeltelijk de overname van de Zuid-Afrikaanse brouwer SABMiller.

Groene obligaties zijn obligaties waarvan men de opbrengst moet gebruiken voor de financiering van milieuvriendelijke uitgaven.

Ook in België worden groene obligaties uitgegeven. De waterzuiveraar Aquafin was in 2015 de eerste.

Later volgde onder meer de Belgische staat. De opbrengst werd vooral gebruikt voor de financiering van de werkingskosten en investeringen van de NMBS en Infrabel.

Maar ook meer en meer ‘vervuilende bedrijven’ brengen groene obligaties uit, zoals Royal Schiphol Group in 2020. Is dat niet contradictorisch aangezien de luchtvaart zeer vervuilend is? Volgens experten kunnen ook deze bedrijven groene obligaties uitgeven, op voorwaarde dat ze het opgehaalde geld

183

Deel III Beleggingsinstrumenten

investeren in duurzame projecten. De 750 miljoen EUR die Schiphol ophaalde, wordt gebruikt om duurzame gebouwen en milieuvriendelijk transport op de luchthaven te organiseren. Zo voldoet deze emissie aan de definitie van ‘groene obligatie’. Ook de Belgische overheid deed in september 2022 een belangrijke emissie van 4,5 miljard EUR aan groene obligaties. Eind 2023 trok Proximus de aandacht van institutionele beleggers met de uitgifte van een groene obligatie ter waarde van 700 miljoen EUR. Daarmee kan het telecombedrijf een deel van de uitrol van het glasvezelnetwerk financieren.

Maar wat gebeurt er als men de duurzame doelstellingen toch niet behaalt? Dan stijgt bij sommige duurzame obligaties de coupon, zoals meestal voorzien is in de prospectus.

Het rendement van groene obligaties is gemiddeld wel iets lager dan dat van vergelijkbare klassieke obligaties.

Soms gaat het bij bedrijfsobligaties om een relatief beperkte emissie. De inschrijvingen van de intekenaars kunnen dan niet volledig uitgevoerd worden. Een bijkomend nadeel daarbij is het gebrek aan liquiditeit op de secundaire markt. In bepaalde gevallen beschikken noch de lening, noch de onderneming over een rating, wat voor de belegger een risico inhoudt om de kredietwaardigheid correct in te schatten. Bedrijfsobligaties zijn dus niet zonder risico. Daarom is het raadzaam dat de belegger zich grondig informeert over de mogelijke risicofactoren.

1.1.3 Emissieprijs van een obligatie Bij de uitgifte betaalt de belegger de uitgifteprijs. Meestal is die gelijk aan de nominale waarde van de obligatie, d.w.z. tegen 100 % of ‘a pari’. Dat houdt in dat men voor een obligatie van bv. 1 000 EUR ook effectief 1 000 EUR moet betalen.

In functie van de marktsituatie kan de emittent de uitgifteprijs lichtjes onder pari vastleggen (bv. à 99,50 % of 995 EUR) of lichtjes boven pari (bv. à 101 % of 1 010 EUR). Een emissie beneden pari doet het rendement licht boven de nominale rentevoet uitstijgen. Bij een emissie boven pari daalt het rendement licht beneden de nominale rentevoet.

1.1.4 Waarborgen ten voordele van de obligatiehouders Een obligatielening is, zoals vermeld, een schuld van de emittent tegenover de obligatiehouder.

Dikwijls worden er waarborgen gegeven om de obligatiehouder te beschermen tegen eventueel onvermogen van de emittent om de interesten en de geleende som op de eindvervaldag terug te betalen.

De waarborg kan gegeven worden door een overheid (federale overheid, Vlaamse Gemeenschap …) of door de moedermaatschappij. Die hebben een grotere bekendheid, aanzien en kredietwaardigheid en nemen de zogenaamde ‘dienst van de lening’ (intrestbetalingen en de aflossing van de schuld) op zich als de emittent in gebreke zou blijven. Sommige obligatie-emissies zijn ‘asset backed’ waarbij men specifieke activa blokkeert als garantie voor de terugbetaling van de obligatielening.

Soms wordt een hypotheek gevestigd op een onroerend goed van de ontlener. Daardoor worden de obligatiehouders bevoorrecht ten opzichte van de gewone schuldeisers: in geval van faillissement worden zij eerst terugbetaald met de opbrengst van de verkoop van het onroerend goed. De gewone schuldeisers komen op de tweede plaats en worden eventueel slechts gedeeltelijk of zelfs niet terugbetaald.

184

Hoofdstuk 9 Obligaties

Bij een ‘achtergestelde obligatie’ worden de houders in geval van faillissement ‘achteruit’ gesteld. Ze worden pas vergoed nadat alle andere schulden zijn afgelost en net voor de eigenaars van de onderneming: de aandeelhouders. Vooral financiële instellingen geven regelmatig achtergestelde obligaties uit, omdat ze die mogen meetellen voor de berekening van de Risk Assets Ratio of McDonough Ratio (zie ook ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’). Deze ratio werd ontwikkeld tijdens de Basel II-conferentie door het Basel Committee on Banking Supervision.

Het risico als houder van een achtergestelde obligatie is natuurlijk groter dan wanneer men een gewone obligatie bezit. Als vergoeding voor dat risico moet de emittent een hogere rentevergoeding betalen.

1.1.5 Looptijd en terugbetalingsprijs Obligaties worden typisch uitgegeven voor een langere termijn: vanaf 5 jaar. Meestal liggen de terugbetalingsprijs en het tijdstip van terugbetaling van een obligatie vast. De clausules in de obligatielening stipuleren het tijdstip van de aflossing: volledig op de eindvervaldag of via tussentijdse schijven.

Het initiatief tot aflossing kan uitgaan van de emittent of van de belegger zelf. Dit komt uitgebreid aan bod in ‘Obligaties: Terugbetalingswijzen van obligaties’.

In uitzonderlijke gevallen zijn de terugbetalingsprijs of het tijdstip van terugbetaling niet met zekerheid vooraf gekend. Dit is het geval bij respectievelijk ‘reverse convertibles’ en converteerbare obligaties (zie het punt 2.2 ‘Hybride obligatieleningen’ in dit hoofdstuk).

In een economisch klimaat dat gedomineerd wordt door lage interestvoeten, stellen we vast dat de investeerders zich steeds meer tot alternatieven wenden om relatief hoge rendementen te halen. Een van de mogelijkheden bestaat erin te beleggen in eeuwigdurende obligaties. Zowel financiële instellingen als industriële ondernemingen geven eeuwigdurende obligaties uit. Het eeuwigdurend karakter van dergelijke leningen is relatief aangezien de emittent meestal beschikt over de mogelijkheid om de obligatie vervroegd terug te betalen.

Eeuwigdurende obligaties of perpetuals staan op hetzelfde niveau als aandelen Een eeuwigdurende obligatie of perpetual bond neemt de vorm aan van een lening, maar dan zonder een vervaldag. Omdat de perpetual bond eeuwigdurend van aard is, is het toegelaten om deze lening als eigen vermogen te behandelen. Dat vormt een aanzienlijk pluspunt voor bedrijven die zulke obligaties uitgeven: de uitgifte versterkt het eigen vermogen, maar veroorzaakt geen winstverwatering. Er is wel sprake van winstverwatering in het geval van een kapitaalverhoging waarbij nieuwe aandelen worden uitgegeven want de winst moet dan over meer aandelen verdeeld worden. Daarnaast kan in dat geval de koers van het aandeel tijdelijk onder druk komen te staan.

De uitgever van de obligatie kan bij grote verliezen bovendien de rentebetaling overslaan. Dat vormt een voordeel voor de emittent, maar een nadeel voor de belegger. Verder is de eeuwig­durende aard relatief omdat de meeste uitgiften een call-optie hebben. Zo kan de lening bijvoorbeeld na vijf jaar terugbetaald worden aan 100 %.

Door het hoge risicogehalte van perpetual bonds plaatsen de MIFID-regels de eeuwigdurende obligaties in de hoogste risicoklasse en zijn ze dus even riskant als aandelen. De eeuwigdurende obligatie heeft met andere woorden meer kenmerken van een aandeel dan van een obligatie. Dat verklaart ook de sterke correlatie tussen de koers van een aandeel met de koers van een eeuwig­durende obligatie van dezelfde uitgever. De eeuwigdurende lening moet kortom gelijkgesteld worden met een aandeel.

185

Deel III Beleggingsinstrumenten

Wat echter positief is, is dat de eeuwigdurende obligatie een zeer aanlokkelijke coupon betaalt. Die coupon ligt veel hoger dan het dividend en het inroepen van de call door de emittent kan op korte termijn resulteren in een interessante uitstap (met meerwaarde).

1.2

Risico’s

1.2.1 De kwaliteit van de emittent of debiteurenrisico Onder kwaliteit van een emittent verstaan we de beoordeling van de kredietwaardigheid van de debiteur: zal hij zonder problemen de rentebetalingen en de terugbetaling van de lening op eindvervaldag kunnen voldoen? Als de emittent niet kredietwaardig blijkt, loopt de belegger het risico geld te verliezen. Dat noemen we het ‘debiteurenrisico’.

Enkele gespecialiseerde instellingen (‘rating agencies’) gaan die solvabiliteit na. Zij geven een waardering (of rating) voor de kredietwaardigheid van de debiteur. Bij de bepaling van een rating van een onderneming wordt uitgegaan van het jaarverslag van de onderneming, het ondernemingsrisico, de situatie in de sector en in het uitgifteland van de debiteur, eventuele waarborgen …

Bij de bepaling van de rating van landen houden de kredietbeoordelaars rekening met macro-economische gegevens zoals de schuldgraad, het begrotingssaldo, het saldo op de betalings­balans ...

De rating is een cijfer of een letter die de kwaliteit van de emissie aanduidt op het moment van de toekenning van de rating. Tijdens de looptijd van de lening kan de rating veranderen: zowel een ‘upgrading’ als een ‘downgrading’ van de ‘credit rating’ komt voor.

De meest gekende ratingbureaus zijn Standard & Poor’s en Moody’s. Meer duiding over de Standard & Poor’s rating kun je vinden in bijlage 4.

186

Hoofdstuk 9 Obligaties

Tabel 1 Kredietwaardigheidsratings Standard & Poor’s

Verklaring

Moody’s

Groep 1 AAA

Uitzonderlijke kwaliteit

AA+ AA

Aaa Aa1

Uitstekende kwaliteit

Aa2

AA–

Aa3

A+

A1

A

Goede kwaliteit

A–

A3

BBB+ BBB

A2 Baa1

Aanvaardbare kwaliteit

BBB–

Baa2 Baa3

Groep 2 (‘junk bonds’) BB+ BB

Ba1 Labiel

Ba2

BB–

Ba3

B+

B1

B

Zwak

B2

B–

B3

CCC+

Caa

CCC

Zeer zwak

Ca

C

De interestbetalingen zijn gestaakt

C

D

Alle betalingen zijn gestaakt

D

CCC–

Alleen obligaties die tot groep 1 behoren, zijn voldoende veilige beleggingen. Belgische banken hanteren hoge kwaliteitsnormen: actief commercialiseren van nieuwe obligaties doen zij hoofdzakelijk voor uitgiften met minstens de rating ‘goede kwaliteit’. Obligaties met een lagere kredietwaardigheid zijn in België meestal alleen verkrijgbaar via aankoop op de secundaire markt.

Obligaties van groep 2 hebben een lagere solvabiliteitsgraad, bv. leningen van ontwikkelingslanden of ondernemingen in moeilijkheden. Men noemt ze ook rommelobligaties (of ‘junk bonds’). Deze emittenten moeten een hogere rente betalen als vergoeding voor het debiteurenrisico.

Bemerk ook de disclaimer op de website van Standard & Poor’s.

187

Deel III Beleggingsinstrumenten

Rating: een opinie, geen advies S&P Global Ratings Disclaimers The analyses, including ratings, of S&P Global Ratings and its affiliates (together, S&P Global Ratings) are statements of opinion as of the date they are expressed and not statements of fact or recommendations to purchase, hold, or sell any securities or make any investment decisions. S&P Global Ratings assumes no obligation to update any information following publication. Users of ratings or other analyses should not rely on them in making any investment decision. S&P Global Ratings’ opinions and analyses do not address the suitability of any security. S&P Global Ratings does not act as a fiduciary or an investment advisor except where registered as such. While S&P Global Ratings has obtained information from sources it believes to be reliable, it does not perform an audit and undertakes no duty of due diligence or independent verification of any information it receives. Ratings and other opinions may be changed, suspended, or withdrawn at any time.1 Niet enkel individuele obligaties kunnen een rating krijgen, ook debiteuren op zich krijgen een waardering. In de nasleep van de financieel-economische crisis en de staatsschuldencrisis werd de creditrating van heel wat landen verlaagd. Standard & Poor’s verlaagde de AAA-status van de Verenigde Staten naar AA+. In het eurogebied was de ravage nog groter, vooral in de zogenaamde PIIGS-landen (Portugal, Italië, Ierland, Griekenland en Spanje). In de eurozone hebben enkel Duitsland, Luxemburg en Nederland (opnieuw sinds 25 november 2015) nog de AAA-rating.

Uit de tabel blijkt dat de langetermijnoverheidsschuld van Griekenland het statuut heeft van junk bonds. De kredietwaardigheid van Cypriotische overheidsobligaties (BBB) is nog net aanvaardbaar.

Regelmatig herziet Standard en Poor’s de rating en biedt het drie vormen van vooruitzicht (‘outlook’) over de nabije toekomst: stabiel, positief of negatief.

1 www.standardandpoors.com

188

Hoofdstuk 9 Obligaties

Tabel 2 Ratings (S&P en Moody’s) van Europese landen Land België Bulgarije Cyprus Denemarken Duitsland Estland Finland Frankrijk Griekenland Hongarije Ierland Italië Kroatië Letland Litouwen Luxemburg Malta Nederland Oostenrijk Polen Portugal Roemenië Slovakije Slovenië Spanje Tsjechië Zweden

Rating S&P

Rating Moody's

AA BBB+ BBB AAA AAA A+ AA+ A+ BBB BBBAA BBB+ AA A AAA AA+ AAA AA+ AA+ BBBA+ AAA+ AAAAA

Aa3 Baa1 AAaa Aaa A1 Aa1 Aa3 Baa3 Baa2 Aa3 Baa3 A3 A3 A2 Aaa A2 Aaa Aa1 A2 A3 Baa3 A3 A3 A3 Aa3 Aaa

Bron: countryeconomy/ratings, geraadpleegd op 12 december 2025

Ratingbureaus hebben in het verleden veel kritiek gekregen, onder meer om hun rol in het ontstaan van de kredietcrisis (zie ook ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

De ratingbureaus waren zeer gul geweest met positieve ratings voor rommelpapier. Het is immers de uitgever van het papier die betaalt voor de rating, en die verkiest natuurlijk een goede rating. Dat belangenconflict heeft geleid tot zware boetes voor de grootste ratingbureaus, S&P en Moody’s.

Na de crisis werd de hoop gevestigd op nieuwe spelers om de kwaliteit van het ratingproces te verbeteren.

Dat heeft niet gewerkt. Integendeel, door de nieuwkomers ogen de kredietratings weer zonniger dan ooit.

De zakenkrant Wall Street Journal voerde hierover een onderzoek uit, waarbij 30 000 ratings in de periode 2008-2019 werden geanalyseerd. Opvallend is dat ratings van de kleine bureaus zelfs rooskleuriger zijn dan die van de drie marktleiders. De verschillen zijn soms enorm: hetzelfde papier kan de allerhoogste AAA-rating krijgen bij de ene en een rommeletiket bij de andere.2 2 De Tijd, 9 augustus 2019

189

Deel III Beleggingsinstrumenten

1.2.2 De secundaire markt en het liquiditeitsrisico Onder liquiditeit of verhandelbaarheid van obligaties verstaan we de mogelijkheid op elk moment, tegen een juiste prijs, de obligaties in voldoende grote pakketten te kunnen verkopen (en kopen) op de zogenaamde secundaire markt.

Deze liquiditeit is geen vaststaande garantie. De belegger kan wel letten op enkele indicatoren: − de omvang van de lening: hoe groter het totale uitgegeven bedrag, hoe vlotter de verhandelbaarheid meestal verloopt; − de emissiedatum: recent uitgegeven obligaties zijn meestal vlotter verhandelbaar dan oude leningen; − het aantal marktmakers: hoe meer financiële instellingen ‘markt maken’ hoe groter de kans op liquiditeit. Marktmakers hebben immers de verplichting op zich genomen altijd koop- en verkoopprijzen op te geven waartegen zij obligaties willen verhandelen met tegenpartijen; − de aanwezigheid van een markthouder. In de secundaire markt voor Belgische overheidseffecten is het Rentenfonds marktmaker. Het Rentenfonds staat in voor de liquiditeit van de secundaire markt van de overheidseffecten, hoofdzakelijk ten gunste van personen die niet handelen in het kader van een beroepsactiviteit. Het Rentenfonds doet dat enerzijds door zelf in te grijpen op de fixingmarkt, anderzijds door zich te verzekeren van de medewerking van ‘liquidity providers’ op de doorlopende handel op een manier die de belangen van de kleine beleggers beschermt.

Ter illustratie vergelijken we twee obligatie-emissies. Beide obligaties hebben dezelfde emittent, AB Inbev, en zijn beide in EUR. Ze zijn wel op een verschillende datum uitgegeven, respectievelijk in september 2016 en april 2015. De vervaldatums zijn respectievelijk maart 2028 en april 2030. Daarom worden beide obligaties op het moment van de raadpleging (25 oktober 2023) beschouwd als obligaties met een resterende looptijd van ongeveer 4,5 en 6,5 jaar. De initiële looptijd van de obligaties is dus niet meer relevant.

Het betreft in beide gevallen obligaties met een vaste coupon die jaarlijks wordt uitgekeerd. Voor de eerste obligatie bedraagt die coupon 2 %, en voor de tweede obligatie is dat slechts 1,5 %. Het grote verschil qua coupon wordt wel deels gecompenseerd door de aankoopprijs op de secundaire markt.

Op 25 oktober 2023 is het mogelijk om de eerste obligatie aan te kopen tegen 93,306 %. Dat levert een rendement op van 3,73 %. Wie de obligatie tegen die prijs aankoopt, realiseert dus een rendement dat een stuk hoger ligt dan de couponrente.

Voor de tweede obligatie is de aankooprijs nog een stuk meer onder pari (86,807 %), wat natuurlijk te maken heeft met de lagere couponrente (1,5 %). Dankzij de dermate lage aankoopprijs kan een belegger hier een rendement realiseren van 3,837 %.

190

Hoofdstuk 9 Obligaties

Tabel 3 Obligaties AB Inbev Emissie Valuta

EUR

GBP

Emissiedatum

29/03/2016

20/04/2015

Omvang uitgifte

3 000 M

1 250 M

Aankoopprijs

93,306 %

86,807 %

Terugbetalingsprijs

100 %

100 %

Vervaldatum

17/03/2028

18/04/2030

Wisselkoers bij emissie

Coupon Type

vast

vast

Frequentie

jaarlijks

jaarlijks

Huidige coupon

2%

1,5 %

Eerstvolgende coupon Prijs Rendement

3,73 %

3,837 %

Rating

A-

A-

Isin-code

BE6285455497

BE6276040431

Bron:

1.2.3 Het renterisico Bij een obligatie met een vaste nominale rente ligt de rentevergoeding vast voor de hele looptijd van de obligatie. Toch draagt zelfs een obligatie met een vaste nominale rente een renterisico omdat de belegger onzeker is over de herbeleggingsrente van de geïnde coupons en vooral omdat de obligatiekoers schommelt bij rentebewegingen.

Wie een obligatielening wil verkopen voor de eindvervaldag vindt meestal een tegenpartij op de secundaire markt. Die tegenpartij heeft echter altijd de keuze tussen het kopen van die aangeboden bestaande obligatie of het intekenen op een emissie van een nieuwe obligatielening.

Bij een stijging van de marktrente daalt de koers van de oude obligatielening op de secundaire markt tot het rendement van de bestaande obligatie gelijk is aan het rendement van een nieuwe emissie. Een tegenpartij is immers slechts geïnteresseerd in de oude obligatie als ze aangekocht wordt tegen een lagere koers.

Bij een rentedaling daarentegen vindt de obligatiehouder op de secundaire markt gemakkelijk een tegenpartij die geïnteresseerd is in de relatief hoge rentevergoeding van de oude obligatie. Daardoor stijgt de koers die ervoor betaald wordt.

191

Deel III Beleggingsinstrumenten

Merk op dat obligaties met een lange resterende looptijd sterker reageren op rentebewegingen dan obligaties met een kortlopende resttijd.

Een veelgebruikte maatstaf om de rentegevoeligheid van een obligatie te meten, is de zogenaamde ‘duration’ of duurtijd van een obligatie. De berekening van de duurtijd lichten we toe in onderstaande kader.

Duurtijd of ‘duration’ van een obligatie: een belangrijk kengetal van een obligatie De duurtijd of ‘duration’ van een obligatie is een veelgebruikt concept om de prijsgevoeligheid van een obligatie te bereken wanneer de marktrente wijzigt.

De duurtijd van een obligatie wordt net zoals de looptijd ervan in jaren uitgedrukt. Toch zijn het totaal verschillende kengetallen. Als de looptijd 10 jaar is, zal de duurtijd bijvoorbeeld 8,23 jaar zijn.

Om de duurtijd van een obligatie te berekenen, worden alle cashflows (jaarlijkse coupon­betalingen; terugbetaling van de hoofdsom op eindvervaldag) die gedurende de levensloop van de obligatie uitgekeerd worden, in kaart gebracht.

Daarna wordt elke cashflow geactualiseerd, m.a.w. uitgedrukt in euro aan de huidige wisselkoers.

Elke geactualiseerde cashflow wordt vervolgens gedeeld door de marktprijs van de obligatie vandaag.

Die marktprijsprijs is de koers vermenigvuldigd met de nominale waarde. Elke geactualiseerde cashflow wordt met andere woorden omgezet in een fractie of een percentage van de marktprijs. Ten slotte wordt elke fractie vermenigvuldigd (gewogen) met het aantal jaren tot die cashflow effectief wordt geïnd. Dan worden alle termen opgeteld. De uitkomst is de duurtijd van de obligatie.

De rentegevoeligheid van een obligatie is evenredig met de duurtijd van die obligatie. Hoe langer de duurtijd, hoe gevoeliger de waarde (prijs) van een obligatie aan renteschommelingen is.

De nulcouponobligaties of zero bonds (zie eerder) zijn echter een speciaal geval. Bij zero bonds zijn er geen couponbetalingen tijdens de looptijd. Het volledige ‘gewicht’ ligt dus op de eindvervaldag.

Daarom is de duurtijd van nulcouponobligaties precies gelijk aan de looptijd. Bijgevolg is de rentegevoeligheid bij zero bonds het grootst.

VOORBEELD

Op 8 november 2020 kocht iemand een obligatie met vervaldag 31 december 2024. De eerste datum is de ‘settlement date’, de tweede de ‘maturity date’. De coupon bedraagt 8 %, wat zorgt voor een rendement van 7,2 %. De coupon is jaarlijks. Voor de berekeningen wordt gewerkt met maanden van 30 dagen en een jaar dat gelijk is aan 360 dagen.

De berekening van de duurtijd kun je heel gemakkelijk uitvoeren met Excel. De financiële formule is ‘Duration’ en de parameters zijn respectievelijk: − − − − − −

192

settlement date; maturity date; coupon; rendement; frequentie van de coupon (‘1’ betekent jaarlijks); standaard (‘o’ betekent dat voor de berekeningen gewerkt wordt met maanden van 30 dagen en een jaar dat gelijk is aan 360 dagen);

Hoofdstuk 9 Obligaties

Als we deze parameters toepassen volgens het bovenstaande voorbeeld, wordt dat: = DURATION(DATE(2020;11;8);DATE(2024;12;31);8%;7,2%;1;0) = 3,47 jaar De looptijd is nog iets meer dan 4 jaar; de duurtijd is 3,47 jaar.

Via de duration zijn we in staat om het renterisico van een bepaalde obligatie in te schatten. Zoals eerder vermeld, zal een obligatiekoers dalen indien het rendement dat beleggers verwachten voor die obligatie toeneemt. Dat effect neemt toe naarmate de resterende looptijd langer is.

Een rentecurve of rendementscurve (‘yield curve’) is een grafiek die de verhouding weergeeft tussen het rendement en de looptijd van een lening. In een normale economische toestand is het rendement voor een lening met een lange looptijd hoger dan die van een gelijkaardige lening met een korte looptijd. Men spreekt in dit geval over een stijgende rentecurve (de rente stijgt met de looptijd). De logica hierachter is dat beleggers een hoger rendement eisen naarmate ze hun geld voor een langere periode uitlenen.

In bepaalde gevallen kan er ook sprake zijn van een vlakke rentecurve, waarbij de rentevoeten op korte en lange termijn gelijk zijn aan elkaar. Bij een inverse rentecurve zijn de rentevoeten op korte termijn zelfs hoger dan die op lange termijn. In het verleden was zo’n inverse rentecurve meerdere keren de voorbode van een recessie. De verklaring hiervoor is dat de centrale banken bij recessiegevaar geneigd zijn de rentevoeten verder te verlagen. Beleggers anticiperen hierop door hun geld op lange termijn te beleggen, en stellen zich dan tevreden met een lage rentevoet (zelfs als die lager is dan de rentvoet op korte termijn).

In de zomer van 2019 daalde de rente op tien jaar in de VS onder de tweejaarsrente. Op basis van ervaringen uit het verleden zou men dus kunnen wijzen op een nakende recessie. Volgens een aantal economen is deze bewering voorbarig, aangezien de rentecurve momenteel vertekend is door het monetaire beleid van de Fed. Hun aankopen van obligaties op de secundaire markt houden de langetermijnrente immers kunstmatig laag.

VOORBEELD

Veronderstel dat we twee obligaties bekijken die beide aan pari noteren en een coupon bieden van 4 %. De eerste obligatie biedt een resterende looptijd van 4 jaar, terwijl dat bij de tweede obligatie nog 8 jaar bedraagt.

Via de Excel-formule kunnen we de duration berekenen voor beide obligaties: die bedragen respectievelijk 3,78 en 7. Aan de hand hiervan hebben we een idee van hoeveel de obligatiekoers kan dalen indien de rente toeneemt.

Veronderstellen we dat het vereiste rendement voor beide obligaties toeneemt van 4 % tot 5 %. In dat geval kunnen we veronderstellen dat de koers van de eerste obligatie bij benadering daalt met 3,78 %. Bij de tweede obligatie die een hogere duration heeft, zal de koers zelfs met 7 % afnemen.

Dat illustreert dat deze tweede obligatie een hoger renterisico heeft.

193

Deel III Beleggingsinstrumenten

1.2.4 Beleggingsstrategie In een periode van een verwachte rentedaling moet de belegger bewust kiezen voor langlopende obligatieleningen: − de huidige ‘hoge’ rente wordt vastgelegd voor een langere periode; − de kans op kapitaalmeerwaarde bij een tussentijdse verkoop is groot.

In een periode van een verwachte rentestijging moet de belegger bewust kiezen voor kort-lopende obligatieleningen: − het geld is vlugger terug beschikbaar en hij kan herbeleggen aan de dan geldende hogere rente; − de koersdaling bij een kortlopende obligatie zal veel kleiner zijn dan bij een langlopende obligatie.

1.2.5 Het wisselkoersrisico Obligaties uitgegeven in vreemde munt hebben een wisselkoersrisico. Bij elke couponbetaling en bij de terugbetaling van de hoofdsom kan de omwisseling naar de euro zowel positief (bij een appreciatie van de vreemde munt t.o.v. de euro) als negatief uitvallen. Vooral de evolutie van de bilaterale pariteit tussen de emissiedatum (of aankoopdatum) en de vervaldag is van groot belang.

In de tabel hierna wordt geïllustreerd hoe een obligatie in vreemde valuta met een hoge rente uiteindelijk toch minder opbrengt dan een obligatie in euro met een lagere rente indien de vreemde munt daalt gedurende de looptijd van de obligatie.

VOORBEELD

In 2025 hebben we twee obligatieleningen gekocht met volgende kenmerken: Obligatie A: – in EUR – interest 3,5 % – looptijd 2025-2030 – waarde obligatie 1 000 EUR Obligatie B: – in USD (US Dollar) – interest 6 % – looptijd 2025-2030 – waarde obligatie 1 200 USD Aan de wisselkoers van 0,833 was 1 200 USD = 1 000 EUR. Stel dat de wisselkoers van de USD daalt ten opzichte van de euro.

194

Hoofdstuk 9 Obligaties

1 Rentevergoeding Jaar

Wisselkoers USD in EUR

Rente A 3,5 % in EUR

Rente B 6 % in USD

Rente B in EUR

2025

0,833

2026

0,80

35

72

57,6

2027

0,80

35

72

57,6

2028

0,75

35

72

54,0

2029

0,75

35

72

54,0

2030

0,70

35

72

50,4

Totaal rente

175

273,6

2 Terugbetaling in kapitaal Kapitaal B in 2030: 1 200 USD ∙ 0,70 wisselkoers = 840,00 EUR 3 Totale waarde in 2030, uitgedrukt in EUR Kapitaal

Rente

Waarde op vervaldag

A

1 000,00

+

175,00

= 1 175,00 EUR

B

840,00

+

273,60

= 1 113,60 EUR

4 Besluit Voor obligatie B zijn het interestpercentage en de interestbedragen omgerekend in euro hoger, maar we boeken een sterk verlies op de terugbetalingsprijs (kapitaal) door de muntontwaarding van de US Dollar. Omgerekend in euro is de belegging in de obligatie US Dollar geen goede belegging.

2

Soorten obligaties

2.1

Volgens de aard van de rentevergoeding

2.1.1 Obligaties met vaste rentevoet: de vastrentende obligaties Dit zijn obligatieleningen waarbij de rentevoet vast is voor de hele periode: de obligatiehouder ontvangt periodiek ((half)jaarlijks ...) een vaste rente.

2.1.2 Obligaties met variabele rentevoet Dit zijn obligaties waarbij de rentevoet bijvoorbeeld om de 3 of 6 maanden herzien wordt in functie van de rentevoet op de internationale geldmarkt. De rente wordt ook 3- of 6-maandelijks betaald. De variabele rente is typisch een kortetermijnrente. In feite hebben we hier dus te maken met een aaneenschakeling van kortetermijnbeleggingen. Bij deze obligaties weet de belegger nooit vooraf hoeveel rente zijn obligatie in totaliteit zal opbrengen. De uiteindelijke winst of het uiteindelijke verlies ten opzichte van een vaste rentevoet hangt af van de evolutie van het rentepeil en van de rentestructuur.

195

Deel III Beleggingsinstrumenten

In de situatie waarin de rentestructuur of rentecurve normaal is, is het percentage van de korte rente lager dan dat van de lange rente. Uitzonderlijk hebben we te maken met een inverse rentestructuur.

Aangezien de rente 3- of 6-maandelijks aangepast wordt aan de geldmarktrente is de koers van de obligatie weinig rentegevoelig: de koers keert na verloop van elke interestperiode terug naar pari. Het koersrisico wordt zo aanzienlijk verminderd.

2.1.3 Step-up- en scharnierleningen Bij deze obligaties wordt de looptijd opgesplitst in twee of meer periodes. Voor elke deelperiode wordt de rentevoet vooraf vastgelegd. De belegger kan op de tussentijdse vervaldag terugbetaling a pari van het kapitaal vragen.

Bij de step-up is de rentevoet progressief: voor de eerste periode is hij het laagst, voor de laatste het hoogst. Dikwijls is de rente voor de eerste periode lager dan de marktrente, maar is de rente voor de laatste periodes hoger dan de marktrente op datum van uitgifte, wat commercieel aantrekkelijk oogt.

Bij de scharnierlening is de rente voor elke deelperiode afgestemd op het verloop van de rentecurve op emissiedatum. Bij een stijgende rentecurve zullen de rentevoeten toenemen per deelperiode. Bij een dalende rentecurve – wat eerder uitzonderlijk is – zullen de rentevoeten afnemen per deelperiode.

2.1.4 Nulcouponobligaties De nulcouponobligatie (of zero bond) wordt sterk onder pari uitgegeven, keert geen jaarlijkse rente uit en wordt aan nominale waarde terugbetaald. In feite wordt de rente in één keer, nl. op de eindvervaldag, uitbetaald via een gekapitaliseerde rente. Een zero bond is vergelijkbaar met een kapitalisatiebon: voor een zero bond is de terugbetalingsprijs 100 %; voor een kapitalisatiebon is de uitgifteprijs 100 %.

VOORBEELD

Een lening uitgegeven tegen 48 % van haar nominale waarde en die over 8 jaar terugbetaalbaar is tegen 100 % van die nominale waarde.

2.2

Hybride obligatieleningen

2.2.1 Converteerbare bedrijfsobligaties (‘Convertibles’) Een converteerbare bedrijfsobligatie is een obligatie waarbij de obligatiehouder het recht heeft gedurende een bepaalde periode de obligatie om te zetten in aandelen van de emittent, tegen vooraf vastgelegde voorwaarden.

Die omzetting gebeurt tegen een bij uitgifte gekende prijs, de conversieprijs, of in een bepaalde verhouding, de conversieverhouding. De conversieverhouding is het aantal aandelen dat de houder zal krijgen bij conversie van een obligatiecoupure.

De vennootschap die converteerbare obligaties emitteert, beoogt meestal een latere kapitaalverhoging. Ondertussen betaalt zij een lagere coupon op de vreemde middelen dan de rente verschuldigd op vergelijkbare gewone obligaties.

196

Hoofdstuk 9 Obligaties

Een converteerbare obligatie combineert dus de kenmerken van aandelen en obligaties in één effect.

Enerzijds betaalt een converteerbare obligatie net als een klassieke obligatie een, zij het lagere, coupon.

Deze lagere coupon wordt evenwel gecompenseerd door het recht dat de obligatiehouder bezit (te vergelijken met een call-optie) om de obligatie om te zetten in het onderliggende aandeel.

Als het betrokken aandeel stijgt, dan zal ook de koers van de converteerbare obligatie stijgen. Het recht (call-optie) wordt dan immers meer waard. De convertible draagt dus evengoed het stijgingspotentieel van een aandeel. Als het onderliggende aandeel fors daalt, dan zal ook de koers van de converteerbare obligatie dalen, want de call-optie zal in dat geval bijna waardeloos worden. De convertible krijgt op dat moment het karakter van een gewone obligatie waarbij de rentefactor primeert.

Merk op dat bij conversie obligaties worden omgezet in aandelen: de onderneming realiseert dus een toename van het eigen vermogen en een afname van de langlopende schulden, maar verkrijgt geen additionele middelen.

De koper van converteerbare obligaties speculeert op de stijging van de aandelenkoers van het bedrijf in kwestie, zo niet behoudt hij de nominale waarde van de obligatie tot op vervaldag. Wanneer de aandelenkoers stijgt, zal de belegger de obligaties omzetten in aandelen en hierop een meerwaarde kunnen realiseren. Daartegenover vormt de lage rente echter een mogelijk nadeel.

Converteerbare obligaties zijn bedrijfsobligaties die een lage coupon combineren met een aandelenoptie. Ze hebben daardoor een aantrekkelijk risico-rendementsprofiel: een onbeperkt opwaarts potentieel dankzij het optiegedeelte, gekoppeld aan een beperkt neerwaarts risico dankzij het obligatiegedeelte.

Cruciaal voor beleggers is de mate waarin converteerbare obligaties de aandelenmarkt volgen. Dit blijkt zowel in de eurozone als in de VSA het geval.

De volgingsgraad van converteerbare obligaties ten opzichte van aandelen is de mate waarin zij de stijgingen in aandelenmarkten meepikken of de dalingen volgen. Positief is dat de volgingsgraad toeneemt naarmate aandelenkoersen stijgen en afneemt naarmate de koersen dalen.

2.2.2 Obligaties met warrant Een obligatielening met warrant is een gewone obligatielening waaraan een recht (warrant) voor de obligatiehouder is gehecht om tegen een vooraf bepaalde prijs en tijdens een vooraf bepaalde periode in te tekenen op een hoeveelheid aandelen van de onderneming.

Deze obligatievorm bestaat uit twee beleggingsinstrumenten: − de obligatie, meestal met een lagere rente; − de warrant.

Een emittent geeft obligaties met warrant uit omdat hij erop rekent dat, op termijn, de warrants omgezet worden in nieuwe aandelen. Daarmee verwerft hij additionele middelen onder de vorm van een verhoging van het eigen vermogen. Na de uitoefening van de warrant blijft de obligatie in omloop tot de eindvervaldag. Voor de belegger is de uitoefening een opportuniteit als de koers van het onderliggende aandeel is gestegen boven de uitoefenprijs.

197

Deel III Beleggingsinstrumenten

2.2.3 Omgekeerd converteerbare ‘obligaties’ (‘reverse convertibles’) Dit is een ‘obligatie’ waarbij de emittent op de eindvervaldag de keuze heeft tussen de terugbetaling tegen 100 % in contanten of onder vorm van een vooraf bepaald aantal aandelen van een beursgenoteerde onderneming.

Deze leningen hebben een korte looptijd en een hoge coupon en worden meestal uitgegeven door een financiële instelling. De hoge coupon vergoedt een specifiek risico voor de belegger op vervaldag, namelijk dat de beurskoers van het aandeel in kwestie lager is dan de impliciete koers, de conversiekoers bij emissie van de obligatie.

Op de eindvervaldag zal de emittent uiteraard kiezen voor de voor hem meest voordelige situatie: − Als de beurskoers van het aandeel op de eindvervaldag gestegen is tot boven de conversiekoers zal de emittent de ontleende som gewoon terugbetalen in contanten tegen100 % van de nominale waarde. − Als de beurskoers van het aandeel op de eindvervaldag gedaald is tot onder de conversiekoers zal de emittent van zijn keuzemogelijkheid gebruikmaken: hij zal de aandelen aankopen tegen de lagere koers en ze leveren aan de obligatiehouders tegen de conversiekoers ter aflossing van de geleende som. De belegger loopt m.a.w. theoretisch een risico van 100 %.

Technisch gezien komt het product neer op de combinatie van een gewone obligatie en de verkoop van een put-optie op aandelen door de belegger aan de emittent. De belegger die de put-optie verkoopt, verbindt zich ertoe de aandelen te kopen op de vervaldag tegen de conversiekoers als de koper van de put-optie (= de emittent van de obligatie) hem dat vraagt. In ruil ontvangt de belegger een optiepremie onder de vorm van een hogere coupon.

VOORBEELD

Stel dat de coupure van de reverse convertible 2 500 EUR is, de looptijd 2 jaar, de couponrente 10 %, de aandelenkoers bij uitgifte 25 EUR (= de conversiekoers). Op de vervaldag kan de emittent kiezen voor aflossing a pari in contanten of levering van 100 aandelen.

Aan het einde van het eerste jaar wordt een couponrente van 10 % betaald.

Aan het einde van het tweede jaar betaalt de emittent een couponrente van 10 % en lost hij de lening af.

Als de aandelenkoers boven de aanvangskoers ligt, bv. 30 EUR, zal de emittent kiezen voor de aflossing in contanten en ontvangt de belegger 2 500 EUR. Als daarentegen de aandelenkoers onder de conversiekoers ligt, bv. 20 EUR, zal de emittent de lening aflossen door de aandelen te leveren, die hem dan 100 × 20 EUR = 2 000 EUR kosten bij aankoop.

Ook voor de belegger zijn de aandelen maar 2 000 EUR waard of 20 % minder dan de belegde nominale waarde van 2 500 EUR. Een argeloze obligatiebelegger die intekent op een omgekeerd converteerbare ‘obligatie’ omwille van het hoge couponrendement, is zich wellicht niet altijd bewust van het risico dat hiermee gepaard gaat. Een obligatie is voor heel wat beleggers synoniem voor een risicoloze belegging. Een reverse convertible is echter een zeer speculatief beleggingsproduct! De obligatiehouder loopt immers 100 % markt­risico op het onderliggende aandeel. Als de koers van het aandeel 50 % zakt tegen de eindvervaldag, is de koper van de reverse convertible meteen ruwweg de helft van zijn investering kwijt …

198

Hoofdstuk 9 Obligaties

De benaming ‘obligatie’ is hier op zijn minst misleidend te noemen. Banken die dergelijke ‘obligaties’ op de markt brengen, moeten een door de FSMA goedgekeurde uitgifte­prospectus bezorgen aan de belegger. In die prospectus moet volgens de richtlijnen van de FSMA op de eerste bladzijde in grote letters worden verwezen naar de risico’s verbonden aan de ‘obligatie’.

2.3

Gestructureerde obligaties

Gestructureerde obligaties (ook bekend als ‘structured notes’) hebben de voorbije jaren aan populariteit gewonnen. Dit type obligaties bestaat in zeer uiteenlopende vormen, maar ze hebben telkens wel een aantal kenmerken gemeenschappelijk. Zo worden ze steeds uitgegeven door financiële instellingen.

In het normale geval wordt de terugbetaling van de nominale waarde (exclusief kosten) gegarandeerd.

De hoogte van de periodieke coupon en een eventuele extra coupon op vervaldatum wordt dan weer afhankelijk gesteld van bepaalde gebeurtenissen. Vaak zijn dit complexe berekeningen, waarbij wordt gekeken naar de evolutie van de rentecurve of van een bepaalde aandelenindex. In sommige gevallen is er ook een vervroegde terugbetaling door de emittent mogelijk (zie ook het punt 3.2 ‘Obligaties met mogelijke terugbetaling op een tussentijdse vervaldag’ in dit hoofdstuk).

VOORBEELD

In 2021 konden beleggers intekenen op ‘BNP Paribas Fortis Funding (LU) Eurozone Exporters Note 2026/2’. Via deze gestructureerde obligatie, met een looptijd van vijf jaar, konden beleggers inspelen op een stijging van de onderliggende ‘Solactive Eurozone Exporters Efficient-index’. Deze aandelenindex geeft de beursprestaties weer van een dertigtal Europese ondernemingen die het grootste deel van hun inkomsten buiten de eurozone realiseren. Bij deze gestructureerde obligatie is de kapitaalgarantie op de vervaldatum wel beperkt tot 90 %, zonder mogelijkheid van vervroegde terugbetaling door de emittent.

3

Terugbetalingswijzen van obligaties

3.1

Obligaties met terugbetaling op eindvervaldag

Deze obligaties worden uitgegeven voor een bepaalde looptijd. Het volledige kapitaal wordt in één keer op de eindvervaldag terugbetaald.

3.2

Obligaties met mogelijke terugbetaling op een tussentijdse vervaldag

Voor obligaties met een lange looptijd zijn er dikwijls gehele of gedeeltelijke ‘tussentijdse’ terugbetalingen mogelijk. − Obligaties met een ‘put-clausule’ Hierbij heeft de obligatiehouder het recht op een bepaalde datum een vervroegde terugbetaling te vragen. De belegger kan daardoor inspelen op de gewijzigde rente-evolutie (nl. hogere rente) of beschikken over zijn kapitaal voor een andere investering.

Dat voordeel voor de intekenaar wordt meestal gecompenseerd door een lagere rentevoet.

199

Deel III Beleggingsinstrumenten

− Obligaties met een ‘call-clausule’ Bij een call-clausule heeft de emittent het recht een vervroegde terugbetaling te doen.

De emittent wil de mogelijkheid openhouden om in te spelen op de gewijzigde rente-evolutie (nl. lagere rente).

Dat voordeel voor de emittent gaat meestal gepaard met een iets hogere rentevoet.

3.3

Obligaties met aflossingsplan

Om te vermijden dat hij zijn uitstaande obligatieschuld op vervaldag in één keer moet terugbetalen, kan de emittent bij de uitgifte vastleggen om vanaf een bepaalde datum jaarlijks (op de coupondatum) een gedeelte van het kapitaal terug te betalen via een aflossingsplan. Dit is gemakkelijk uit te werken indien het gaat om een privéplaatsing, bijvoorbeeld wanneer een onderneming een obligatielening plaatst bij een financiële instelling of bij een bankconsortium.

Wanneer de obligatie is geplaatst bij het brede publiek, wordt door lottrekking bepaald welke nummers van de uitgegeven obligaties worden terugbetaald. Ook hier is de opvolging gemakkelijker geworden omwille van de dematerialisatie.

3.4

Terugkoop van obligaties op de beurs

Veel obligatieleningen worden na emissie verhandeld op de secundaire markt. De oorspronkelijke emittent kan steeds een (gedeeltelijke) vervroegde aflossing realiseren door obligaties in te kopen op de beurs.

4

Overheidsobligaties

4.1

Lineaire obligaties (OLO’s)

OLO’s zijn het belangrijkste instrument van de Belgische staatsschuld. Het is de afkorting van ‘Obligation Linéaire (FR) – Lineaire Obligatie (NL)’. Zij worden uitgegeven in schijven die samen een emissielijn of kortweg lijn vormen. Door de opeenvolgende schijven samen te voegen, verkrijgt de OLO-lijn een afdoende omvang en liquiditeit.

Een OLO-lijn bestaat uit een aantal periodieke uitgiften (schijven) waarvan alle elementen (rentevoet, terugbetalingsprijs en vervaldatum) gelijk zijn. Bij elke emissie van een nieuwe schijf is de intekenprijs (en dus ook het rendement) verschillend en hangt af van de rente-evolutie en de resterende looptijd van die schijf tot de vervaldag.

De intekenprijs is bovendien ook verschillend voor elke intekenaar. Er wordt namelijk een echte veiling georganiseerd tussen een beperkt aantal financiële instellingen: wie het meest biedt, komt eerst aan de beurt. Intekenen kan dus alleen door een kleine groep van financiële instellingen die behoren tot het zogenaamde korps van Primary en Recognized Dealers in Schatkistwaarden. Particulieren kunnen OLO’s alleen aankopen via de secundaire markt. OLO’s zijn niet materieel leverbaar en moeten dus verplicht op een effectenrekening worden aangehouden.

200

Hoofdstuk 9 Obligaties

Primary dealers en recognized dealers Primary dealers in OLO’s en schatkistcertificaten Barclays Bank PLC, Londen BNP Paribas Fortis nv, Brussel Citigroup Global Markets Limited, Londen Crédit Agricole CIB, Parijs HSBC France, Parijs ING Bank nv, Amsterdam JP Morgan Securities PLC, Londen KBC Bank nv, Brussel Morgan Stanley & Co Int. PLC, Londen Natixis, Parijs NatWest Markets, Londen Nomura International PLC, Londen Société Générale, Parijs Recognized dealers in OLO’s en schatkistcertificaten ABN AMRO Bank nv, Amsterdam Belfius Bank nv, Brussel Commerzbank AG, Frankfurt Goldman Sachs International Bank, Londen Coöperatieve Rabobank U.A., Utrecht Scotiabank Europe PLC, Londen

Hoe verloopt een aanbesteding?

De aanbestedingen gebeuren op basis van de prijzen, ingediend door de bieders. De offertes moeten minstens 10 miljoen EUR bedragen en een veelvoud zijn van 1 miljoen EUR. De Schatkist stelt een minimumprijs vast. Alle offertes hoger dan deze minimumprijs worden voor het volledige bedrag aanvaard. De offertes ingediend tegen de door de Schatkist in aanmerking genomen minimumprijs, kunnen proportioneel verminderd worden.

TIJDSLIJN T: dag van de aanbesteding offertes met mededinging T–5: Offerteaanvraag In principe wordt de offerteaanvraag bekendgemaakt op de maandag die voorafgaat aan de aanbesteding, na 17 uur, via de bladzijden van de Schatkist. Hierin worden de lijnen aangekondigd die aanbesteed zullen worden (gewoonlijk twee of drie).

T–1: Aankondiging van de vork Op de vrijdagochtend voor de dag van de aanbesteding kondigt de Schatkist de vork aan van het bedrag waarbinnen de offertes met mededinging toegewezen zullen worden.

T: Aanbesteding offertes met mededinging Op de dag zelf (T) moeten de offertes met mededinging ingediend worden vanaf 11.30 uur tot uiterlijk 12 uur ‘s middags. De resultaten van de aanbesteding worden gewoonlijk enkele minuten na de sluitingstijd voor het indienen van de offertes bekendgemaakt.

201

Deel III Beleggingsinstrumenten

T+3: Gewone inschrijvingen buiten mededinging De deelname aan de gewone inschrijvingen buiten mededinging is een voorrecht dat toegekend wordt aan de Primary Dealers. Gewone inschrijvingen buiten mededinging vinden plaats vanaf 11.30 uur tot uiterlijk 12 uur ‘s middags. De gewone inschrijvingen buiten mededinging gebeuren tegen de gewogen gemiddelde prijs van de aanbesteding.

T+5: Speciale inschrijvingen buiten mededinging De speciale inschrijvingen buiten mededinging (ook een voorrecht voor de Primary Dealers en steeds tegen de gewogen gemiddelde prijs) kunnen ook onder bepaalde voorwaarden ingediend worden vanaf 11.30 uur tot uiterlijk 12 uur ’s middags.

Vereffening De vereffening van de offertes met mededinging (OLO aanbesteding) vindt plaats op de tweede Target openingsdag volgend op de aanbesteding (T+2) via het Securities Settlement System van de Nationale Bank van België (NBB SSS).

De vereffening van de gewone en de speciale inschrijvingen buiten mededinging gebeurt op de dag van de indiening ervan (de gewone op T+3 en de speciale op T+5).

Datum

Vereffening

OLO aanbesteding

T

T+2

Gewone Inschrijvingen buiten mededinging

T+3

T+3

Speciale Inschrijvingen buiten mededinging

T+5

T+5

Marktconventies: het bedrag dat betaald moet worden is de aangeboden prijs verhoogd met de verlopen interesten die berekend worden op een basis van ‘actual/actual’.

Terugbetaling op de eindvervaldag: de terugbetaling gebeurt via het effectenclearingstelsel van de Nationale Bank van België die optreedt als ‘paying agent’.

Ter illustratie bespreken we de resultaten van de aanbesteding van OLO’s van 24/07/2023. De bedragen zijn in miljoenen EUR. Tabel 4 Resultaten van de aanbesteding van 24/7/2023

Date

OLO Nr

Maturity Date

Coupon

ISIN Code

24/07/2023

202

Amount Offered

Amount Amount Accepted exercised (not (competitive) competitive)

Total accepted

5 442

3 200

0

3 200

OLO97

22/06/2033

3,00 %

BE0000357666

2 514

1 323

0

1 323

OLO98

22/06/2054

3,30 %

BE0000358672

1 454

953

0

953

OLO93

22/06/2071

0,65 %

BE0000353624

1 474

924

0

924

Hoofdstuk 9 Obligaties

Date

Weighted Average Price

Weighted Average Yield

24/07/2023

Bid to cover

Lo/Hi Bid

Stop Price % at stop

Rewarded Bidders

1,70

Range min

Range Max

2 700

3 200

Out­ standing after auction

99,792

3,024

1,90

99,46/99,85

99,76

28,00

11

11 861,0

97,564

3,429

1,53

97,16/97,64

97,46

100,00

12

7 591,0

40,922

2,983

1,60

40,20/41,10

40,75

100,00

10

5 535,0

Bron: https://www.debtagency.be/sites/default/files/content/download/files/xx_adjuolo.pdf, geraadpleegd op 14 augustus 2023.

Er werden drie tranches van bestaande OLO-lijnen geveild. Zo werd het volume in omloop van elk van die lineaire obligaties t.o.v. het reeds uitstaande volume (zie kolom ‘outstanding after auction’) verder verhoogd. De nominale rente werd telkens bepaald bij de veiling van de eerste tranche en lag dus vast op de datum van deze aanbesteding.

Merk op dat de eindvervaldagen van de OLO’s sterk verschillen maar dat de jaarlijkse coupondata steeds op ‘vaste’ momenten zijn geprikt: in dit geval 22 juni. Op die manier bespeelt de Schatkist het hele spectrum van looptijden en bevordert ze de transparantie in de markt.

In de tabel vind je informatie over het totale aangeboden bedrag op datum van de veiling en het bedrag dat effectief werd aanvaard door de Schatkist. Op 24 juli 2023 werd voor 5 442 miljoen EUR geboden; waarvan bijna 60 % werd toegewezen via offertes met mededinging (de zogenaamde competitieve ronde), namelijk 3 200 miljoen EUR. Dat bedrag werd nadien (T+3) nog verhoogd via inschrijvingen buiten mededinging (de zogenaamde niet-competitieve ronde).

Interessant is de prijsvork (zie kolom Lo/Hi Bid) waarbinnen de Primary Dealers en Recognized Dealers hun bod uitbrachten. De vork is telkens bijzonder smal, wat betekent dat de deelnemers vrij concurrentiële biedingen indienden. Voor de OLO-tranche met vervaldag 22 juni 2033 liep de prijsvork van 99,46 % voor de laagst biedende tot 99,85 % voor de hoogst biedende.

De tabel rapporteert ook telkens de stopprijs die de Schatkist heeft vastgelegd. Inschrijvers die minder boden dan die stopprijs visten achter het net.

Voor de Schatkist zijn de belangrijkste kengetallen het totale bedrag dat werd ontleend (‘Total Accepted’) en de kostprijs ervan (‘Weighted Average Yield’). De Schatkist ontleende met de veiling van 24 juli 2023 aan 3,024 % tot 2033, aan 3,429 % tot 2054 en aan 2,983 % tot 2071. Merk op dat het telkens over een beperkt aantal (tiental) Primary Dealers en Recognized Dealers gaat dat deelnam aan de competitieve veiling.

Het uitstaande bedrag van de verschillende OLO-lijnen is weergegeven in de tabel hieronder.

De meeste OLO’s zijn splitsbaar: de coupon (strip) is dan apart verhandelbaar van de ‘mantel’. Deze strips hebben een specifieke vervaldag en zijn voor de belegger in feite niets anders dan een zero bond.

203

Belgian OLO bonds Deel III Beleggingsinstrumenten Date : 03/10/2025

Value : 07/10/2025 Tabel 5 date Lineaire obligaties, uitstaand bedrag van de OLO’s (per 3/10/2025) Isin Code

Maturity

Denomination

Price

Yield

BE0000324336

28/03/2026

OLO64 2011/2026

101.16

1.97

BE0000337460

22/06/2026

OLO77 2016/2026

99.29

2.01

BE0000341504

22/06/2027

OLO81 2017/2027

97.90

2.06

BE0000351602

22/10/2027

OLO91 2020/2027

95.84

2.10

BE0000291972

28/03/2028

OLO31 1998/2028

107.92

2.17

BE0000345547

22/06/2028

OLO85 2018/2028

96.35

2.20

BE0000347568

22/06/2029

OLO87 2019/2029

94.81

2.38

BE0000362716

22/10/2029

OLO102 2024/2029

101.01

2.44

BE0000349580

22/06/2030

OLO89 2020/2030

89.30

2.54

BE0000365743

22/10/2030

OLO105 2025/2030

99.96

2.61

BE0000335449

22/06/2031

OLO75 2015/2031

91.18

2.69

BE0000352618

22/10/2031

OLO92 2021/2031

84.99

2.73

BE0000326356

28/03/2032

OLO66 2012/2032

106.96

2.81

BE0000354630

22/06/2032

OLO94 2022/2032

84.91

2.85

BE0000346552

22/04/2033

OLO86 2018/2033

88.97

2.90

BE0000357666

22/06/2033

OLO97 2023/2033

100.27

2.96

BE0000333428

22/06/2034

OLO73 2014/2034

99.34

3.09

BE0000360694

22/10/2034

OLO100 2024/2034

97.68

3.15

BE0000304130

28/03/2035

OLO44 2004/2035

114.82

3.16

BE0000363722

22/06/2035

OLO103 2025/2035

98.89

3.23

BE0000344532

22/06/2037

OLO84 2017/2037

81.15

3.43

BE0000336454

22/06/2038

OLO76 2015/2038

83.54

3.53

BE0000356650

22/04/2039

OLO96 2022/2039

91.31

3.57

BE0000350596

22/06/2040

OLO90 2020/2040

63.14

3.69

BE0000320292

28/03/2041

OLO60 2010/2041

106.47

3.69

BE0000364738

22/06/2042

OLO104 2025/2042

95.80

3.79

BE0000359688

22/06/2043

OLO99 2023/2043

95.23

3.82

BE0000331406

22/06/2045

OLO71 2013/2045

98.27

3.88

BE0000338476

22/06/2047

OLO78 2016/2047

65.96

3.97

BE0000348574

22/06/2050

OLO88 2019/2050

63.67

4.06

BE0000355645

22/06/2053

OLO95 2022/2053

55.53

4.12

BE0000358672

22/06/2054

OLO98 2023/2054

86.05

4.14

BE0000361700

22/06/2055

OLO101 2024/2055

88.68

4.17

Bron: https://www.debtagency.be/nl/productolostatistics, geraadpleegd op 5 oktober 2025.

Aangezien de debiteur hier steeds dezelfde is (de Schatkist), is de prijs op de secundaire markt voor een OLO enkel nog afhankelijk van de couponrente en de restlooptijd. De rentecurve is momenteel vrij plat. Dit betekent dat de rendementen niet veel hoger zijn bij langere looptijden.

204

Hoofdstuk 9 Obligaties

Tabel 6 Rendement van Belgische overheidsleningen op de secundaire markt Resterende looptijd

Yield

1 jaar

2,03

2 jaar

2,1

3 jaar

2,22

4 jaar

2,39

5 jaar

2,56

6 jaar

2,71

7 jaar

2,84

8 jaar

2,98

9 jaar

3,11

10 jaar

3,23

11 jaar

3,34

12 jaar

3,44

13 jaar

3,52

14 jaar

3,6

15 jaar

3,68

16 jaar

3,75

17 jaar

3,81

18 jaar

3,87

19 jaar

3,93

20 jaar

3,98

21 jaar

4,02

22 jaar

4,06

23 jaar

4,09

24 jaar

4,11

25 jaar

4,13

26 jaar

4,15

27 jaar

4,15

28 jaar

4,16

29 jaar

4,15

30 jaar

4,14

Bron: https://stat.nbb.be/Index.aspx?DataSetCode=IRTRCERT&lang=nl, geraadpleegd op 5 oktober 2025.

Aanvankelijk werden OLO’s quasi uitsluitend geplaatst bij Belgische instellingen. Vrij snel is het houderschap van OLO’s ongeveer gelijk verdeeld tussen België en het buitenland. Dit is een belangrijke indicatie voor het vertrouwen van buitenlandse beleggers in Belgisch staatspapier. Sinds 2014 schommelt het aandeel van het buitenlands houderschap rond 60 %. De laatste jaren nam het licht toe tot ongeveer 62 % medio 2025.

205

Deel III Beleggingsinstrumenten

Grafiek 1 Houderschap OLO’s: verdeling België t.o.v. het buitenland

Bron: https://www.debtagency.be/nl/productolostatistics, geraadpleegd op 5 oktober 2025.

OLO’s zijn veruit het belangrijkste instrument voor de financiering van de Belgische overheidsschuld.

De tabel met de samenstelling van de verschillende componenten van de officiële schuld illustreert dit duidelijk. In 2022 bedroeg de totale nettoschuld (dit is de brutoschuld verminderd met de financiële activa) meer dan 500 miljard EUR. De belangrijkste ‘producten’ zijn de OLO’s, de Staatsbons en de Schatkistcertificaten.

Bron: www.debtagency.be

22 juli 2019 was een historische dag voor de Belgische Schatkist. Voor de eerste maal werden er OLO’s met een looptijd van tien jaar primair verkocht aan een negatief rendement.

Op de secundaire markt, waar vroeger uitgegeven obligaties worden verhandeld, daalde het rendement van tienjarig Belgisch overheidspapier al op 3 juli onder nul. Maar de Schatkist profiteerde pas van negatieve rentes wanneer zij effectief nieuwe obligaties uitgaf.

Die negatieve rente natuurlijk was toen een meevaller voor de regering. De rentelasten van de Schatkist zijn zo een stuk lager dan initieel verwacht bij de opmaak van de begroting. Ondertussen zijn de intrestvoeten dus hard gestegen. De overheid bracht in juli 2023 een OLO uit met een looptijd van 10 jaar en een coupon van 3 %. Ook de uitgifte van de staatsbon op één jaar (zie deel II) met een bruto-coupon van 3,3 %, geeft aan dat de Schatkist zich nu veel duurder moet bevoorraden.

206

Hoofdstuk 9 Obligaties

5

Rendement van een obligatie

Onder rendement van een obligatie verstaan we de verhouding tussen de opbrengst van een investering en het geïnvesteerde bedrag.

5.1

Couponrendement

Dit is de nominale rente die de emittent betaalt aan de belegger.

Sommige beleggers staren zich nogal eens blind op de couponrente. Die rente zegt echter weinig over de werkelijke opbrengst van een obligatie. Het is slechts één element van de werkelijke opbrengst.

5.2

Koersrendement

Dit is de jaarlijkse couponopbrengst in verhouding tot de werkelijke aankoop- of intekenprijs. _____________ ​​ × 100 Koersrendement = ​​ nominale rentevoet

aankoopprijs

Stel een obligatie met een nominale waarde van 10 000 EUR en een nominale rente van 9 %, die je aankoopt tegen een koers van 98 %.

Het koersrendement = 9/98 % × 100 = 9,18 %.

Het koersrendement houdt geen rekening met de terugbetalingsprijs op de eindvervaldag of met de resterende looptijd.

5.3

Actuarieel rendement

Het actuarieel rendement is veel accurater omdat het meerdere factoren in rekening brengt: − − − −

de aankoopprijs, de renteopbrengsten én het moment waarop de interesten betaald worden, de terugbetalingsprijs, de resterende looptijd.

Het actuariële rendement wordt berekend via de methode van de samengestelde interest. Het is de discontovoet die ervoor zorgt dat de actuele waarde van alle toekomstige ontvangsten precies gelijk is aan de aankoopprijs.

Het is dit rendement dat dagelijks gepubliceerd wordt in gespecialiseerde kranten (voor de obligaties die op de beurs genoteerd staan).

207

Deel III Beleggingsinstrumenten

De formule voor de berekening van het actuariële rendement van een obligatie ziet eruit als volgt: n C V _________ P + C(1 – m) = ​∑​ ​​​ ​​ _________ ​​ i+m–1 ​​ + ​​ (1 + r)n+m–1 i=1 (1 + r)

waarbij: P = aankoopprijs, kosten inbegrepen (verlopen interesten niet meegerekend) C = coupon n = resterende looptijd in volledige jaren m = resterende periode tot de eerstvolgende coupon; m ∈ [0,1] V = bedrag van de terugbetaling op de eindvervaldag r = actuarieel rendement (in %)

Het actuariële rendement kan ook via een benaderende formule worden berekend. Veronderstel dat we een obligatie bekijken met een resterende looptijd van 4 jaar. De obligatie biedt een coupon van 4 %, maar de obligatie wordt op de secundaire obligatiemarkt wel verhandeld aan 101 (%).

Dat betekent dus dat wie de obligatie nu aankoopt, daarvoor 101 % betaalt en 4 jaar later daarvoor slechts 100 % terugkrijgt. Dat betekent dus dat de obligatiebelegger 1 % op zijn inleg verliest over een periode van 4 jaar, ofwel een jaarlijks verlies van 0,25 %.

De benaderende formule van actuarieel rendement vertrekt vanuit de couponrente en houdt rekening met het jaarlijkse verlies omdat de obligatie boven pari wordt verhandeld. In het voorbeeld betekent dat dat de belegger mag rekenen op een actuarieel rendement van bij benadering 3,75 % (de jaarlijkse couponrente van 4 % min het jaarlijkse verlies van 0,25 % wegens boven pari). Indien we via bovenstaande Excel-formule het werkelijke actuariële rendement berekenen, bekomen we 3,73 %. Het berekende rendement via de vereenvoudigde formule is dus een goede benadering van het werkelijke actuariële rendement. Let op: hoe langer de resterende looptijd, hoe groter de afwijking tussen het geschatte rendement en het werkelijke rendement.

5.4

Brutorente tegenover nettorente

De couponrente is een brutorente, d.i. de rente voor belastingen op de roerende inkomsten. De nettorente is de opbrengst na belastingen op de roerende inkomsten. Veel landen houden ‘aan de bron’ – bij de uitkering van de interest – een voorheffing in die later ver-rekend wordt met de belastingen die verschuldigd zijn op het globale belastbaar inkomen.

In België bedraagt het tarief van de roerende voorheffing sinds 1 januari 2017 30 %. De roerende voorheffing is ‘bevrijdend’ voor de natuurlijke personen, d.w.z. dat de nettorente niet meer moet worden aangegeven in de Belgische personenbelasting.

De Europese Unie streeft naar een harmonisatie van de belasting op spaarinkomsten.

208

Hoofdstuk 9 Obligaties

5.5

Kosten en taksen in België op obligaties

Het rendement vermindert ook met de aangerekende taksen (verschuldigd aan de staat) en kosten (verschuldigd aan de beursautoriteit en financiële tussenpersoon).

Bij de aankopen en verkopen op de secundaire markt is een beurstaks verschuldigd van 0,12 %, met een maximum van 1 300 EUR. Transacties in OLO’s zijn vrijgesteld van deze taks op beursverrichtingen.

1 Geef de relevante kengetallen van een obligatie die een belegger moet beoordelen wanneer hij een aankoop overweegt.

2 Welke elementen maken een obligatie aantrekkelijk als belegging?

3 Vergelijk debiteurenrisico, liquiditeitsrisico, muntrisico en renterisico van een staatsbon en een euro-obligatie.

4 Welke obligaties zijn gerelateerd aan een aandelenrisico? Leg uit.

5 Op welke manieren kan een emittent een obligatie vervroegd terugbetalen?

Waarom zou een emittent dat willen doen?

Raadpleeg voor interessante sites die je kunnen helpen het antwoord te vinden het digitale lesmateriaal.

209

Deel III Beleggingsinstrumenten

Tabel 7 Officiële schuld en netto te financieren saldo van de Schatkist (miljoenen EUR) Frequentie Periode Item Brutoschuld Brutoschuld

Schuld in euro (sinds 1999, uitsluitend in Belgische frank tot einde 1998) Schuld in euro (sinds 1999, uitsluitend in Belgische frank tot einde 1998)

Schuld op meer dan één jaar Schuld op meer dan één jaar

waarvan OLO’s waarvan Klassieke leningen waarvan Staatsbons

Schuld op ten hoogste één jaar Schuld op ten hoogste één jaar

waarvan Schatkistcertificaten waarvan Schatkistbons waarvan Tegoeden van de particulieren bij het BPC

Schuld in vreemde valuta’s Schuld in vreemde valuta’s

Schuld op meer dan één jaar Schuld op meer dan één jaar

in deviezen ‘euro-zone’ (tot einde 1998) in overige deviezen in overige deviezen

CHF USD JPY

Schuld op ten hoogste één jaar Schuld op ten hoogste één jaar

in deviezen ‘euro-zone’ (tot einde 1998) in overige deviezen in overige deviezen

Financiële activa Nettoschuld Netto te financieren saldo (-) Bron: NBB.Stat, geraadpleegd op 5 oktober 2025.

210

AUD

Hoofdstuk 9 Obligaties

Jaarlijks 2021

2022

2023

2024

452 477

470 073

504 793

518 681

452 477

470 073

504 793

518 681

408 575

422 155

465 966

459 228

390 078

40 3879

425 548

440 223

0

0

0

0

77

173

22 493

652

43 902

47 918

38 827

59 453

30 095

33 743

20 143

37 428

0

2 061

0

1 596

0

1

1

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

12 941

10 289

17 921

9 854

439 536

459 785

486 872

508 827

-22 476

-20 081

-27 398

-22 136

211

Hoofdstuk 10 aandelen

Hoofdstuk 10 Aandelen

We behandelen alleen de doorsnee beursgenoteerde aandelen.

Aandelen zijn eigendomsbewijzen van een vennootschap. Een persoon die een eigendomsbewijs bezit, noemen we een aandeelhouder (een obligatiehouder bezit een schuldbewijs). De waarde van een aandeel hoort op lange termijn de fundamentele waarde van het bedrijf min of meer te benaderen.

1

De vorm

Sinds 2008 worden in België alleen nog gedematerialiseerde effecten uitgegeven. Voordien werden effecten voornamelijk in materiële vorm uitgegeven. Zo bestond een aandeel uit: − de mantel, het bewijs van mede-eigendom; − het couponblad met een reeks genummerde coupons.

Doordat aandelen nu niet meer fysiek in handen van de eigenaar komen, maar enkel nog elektronisch op een effectenrekening bestaan, heeft het uitzicht geen belang meer. Materiële aandelen van ondernemingen die inmiddels niet meer bestaan zijn collector’s items geworden. Er is een beurs waar je ze eenmaal per jaar kunt kopen en verkopen als ze enkel nog verzamelwaarde hebben (bv. spoorwegaandelen uit vervlogen tijden). Een aandeel van de Oost-Indische Compagnie heeft een bijzonder hoge verzamelwaarde omdat het een van de oudste is.

Op sommige beurzen (Nasdaq) was de materiële levering nooit mogelijk. Dat was ook het geval voor de beruchte aandelen van Lernout & Hauspie. De gedupeerde aandeelhouders hadden ze anders misschien nog aan verzamelaars kunnen verkopen.

Aandelen die alleen bestaan op elektronische rekeningen heten gedematerialiseerde aandelen. Het aandelenbezit blijkt dan uit een vermelding in gecomputeriseerde effectenbestanden. In bijna alle landen zijn effecten nu gedematerialiseerd.

Naast het grote voordeel dat ze niet gestolen kunnen worden, biedt dematerialisatie nog andere voordelen. De dividenden kunnen automatisch, en dus direct nadat ze uitbetaalbaar zijn, op de rekening van de eigenaar worden gezet. Wordt een aandeel in 4 gesplitst na een stocksplit (zie het punt 6 ‘Stock-split’ in dit hoofdstuk), opgeslorpt door een ander, verandert een aandeel van naam na een fusie ... dat kan allemaal veilig en automatisch zonder hinder voor de aandeelhouder.

Sinds 1 januari 2008 moeten aandelen en andere effecten verplicht op effectenrekeningen geplaatst worden. Aandelen die men al vóór 2008 materieel in bezit had, konden nog tot 2013 op een rekening geplaatst worden. Sindsdien volgen er zware boetes.

1.1

Aandelen aan toonder

In de periode voor de dematerialisatie waren de meeste aandelen van het type aandelen aan toonder.

Aandelen aan toonder, dus zonder naam van de eigenaar, waren kwetsbaar omdat ze gestolen konden worden. Men kon ze doorgeven zonder een spoor na te laten. Degene die ze bezat, was de eigenaar.

Vroeger bewaarde men deze aandelen graag in een kluis, omdat men zo aan erfenisrechten kon ontsnappen. Maar sinds 2004 zijn deze erfenisrechten vooral in rechte lijn in Vlaanderen erg verlaagd.

215

Deel III Beleggingsinstrumenten

Een goede financiële planning kan dan via enkele opeenvolgende schenkingen voor zeer redelijke erfenisrechten zorgen, zonder dat mensen daarvan moeten wakker liggen.

Tarieven in de erfbelasting in Vlaanderen Tarieven op roerende en onroerende goederen in rechte lijn (voor elk kind): tot 50 000 EUR 3% van 50 000 – 250 000 EUR 9% boven 250 000 EUR 27 % Als een alleenstaande vader met 2 kinderen sterft en een roerend vermogen van 500 000 EUR en een woning van 400 000 EUR nalaat, dan vallen de kinderen dus nooit in de categorie van 27 %!

Elk kind betaalt voor het roerend gedeelte: 3 % op de eerste 50 000 EUR 9 % op de volgende 200 000 EUR. Voor het onroerend gedeelte: 3 % op de eerste 50 000 EUR 9 % op de volgende 150 000 EUR.

1.2

Aandelen op naam

Bij aandelen op naam blijkt de eigendomstitel uit een inschrijving in het aandelenregister van de onderneming. Als men ze verkoopt, is er een inschrijving in het register van de aandeelhouders.

Omwille van dat papierwerk zijn ze moeilijker overdraagbaar. De banken aanvaarden ze meestal niet als onderpand.

Het voordeel van aandelen op naam is dat de onderneming alle persberichten en ook de (half )jaarlijkse verslagen over het bedrijf kan doorsturen. De aandeelhouders krijgen automatisch een uitnodiging voor de algemene vergadering.

Men kan zelfs zover gaan het dividend ineens op de rekening van de eigenaar te storten. SOLVAC is een aandeel op naam.

2

Soorten aandelen

2.1

Volgestorte en niet-volgestorte aandelen

Wanneer een aandeel volledig betaald is (in speciën of in natura), is het volgestort. Voor de niet-volgestorte categorie kan de emittent (de uitgever van deze waardepapieren) altijd vragen de aandelen te volstorten. Het is dan ook vanzelfsprekend dat die aandelen op naam zijn.

Het creëren van niet-volgestorte aandelen gebeurt dikwijls als ‘gifpil’ om een vijandige overnamepoging (= anoniem een meerderheidspositie proberen te krijgen om zo eigenaar te worden van een bedrijf) te beletten. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de overnamepoging van De Benedetti op de Generale Maatschappij (februari 1988). De Benedetti had vele aandelen en plande een vijandige overname. De Generale Maatschappij verdubbelde het kapitaal en zette de aandelen uit bij ‘bevriende partijen’ die maar voor 1/4 moesten volstorten, zodat de Benedetti geen meerderheid kon halen. Die aandeelhouders kregen dan uiteraard maar 1/4 dividend!

216

Hoofdstuk 10 Aandelen

2.2

Preferente of bevoorrechte aandelen

Ze bestaan vooral in Amerika bij openbare nutsbedrijven (bv. metro, elektriciteit, telefonie). Ze geven recht op een gewaarborgde minimumopbrengst. De vennootschap is niet verplicht dit preferente dividend uit te keren. Niet-betaalde dividenden kunnen eventueel in latere jaren worden uitbetaald.

Dan zijn het cumulatief preferente aandelen.

Aan preferente aandelen is meestal geen stemrecht verbonden. Hoewel het in wezen om een permanente kapitaalverstrekking gaat, vinden we er ook kenmerken van de obligatielening. Zo zijn preferente aandelen meestal vervroegd terugbetaalbaar op initiatief van de vennootschap.

Bij de IPO van Porsche AG in september 2022 (zie ook verder) werd het kapitaal voor de helft toegewezen aan preferente aandelen die niet stemgerechtigd zijn. Alleen deze preferente aandelen werden naar de beurs gebracht. De aandelen die wel stemgerechtigd zijn, kwamen voor 25 procent + 1 in handen van de oprichtersfamilies van Porsche, die op die manier een belangrijke invloed op Porsche AG behielden.

2.3

Oprichtersaandelen

Oprichtersaandelen worden toegekend aan de oprichters van een vennootschap in ruil voor hun medewerking of hun technische inbreng. Oprichtersaandelen staan meestal tegenover de inbreng van een immaterieel actief bv. kennis, octrooi ... Ze geven recht op een gedeelte van de winst. Ze maken geen deel uit van het maatschappelijk kapitaal. Hetzelfde geldt voor genotsaandelen die aan een inbreng in natura beantwoorden.

3

De creatie van nieuwe aandelen bij een beursgang

Als een niet-beursgenoteerd bedrijf veel kapitaal nodig heeft om bijvoorbeeld een nieuwe productielijn op te starten of de nodige overnames in het buitenland te financieren, dan kan het vers kapitaal ophalen op de beurs door de emissie van nieuwe aandelen. Maar opgelet, daar komt zeer veel bij kijken, het is duur en het bedrijf krijgt ook extra controles.

Zo’n eerste beursnotering noemt men een IPO (= initial public offering). Een gespecialiseerde zakenbank zal het bedrijf begeleiden bij de beursgang. Het belangrijkste is een correcte prijs op het bedrijfsaandeel te plakken. Als de prijs te hoog is, wordt er niet voldoende op ingeschreven; als de prijs te laag is, haalt het bedrijf minder kapitaal op. Belangrijk is ook het beursklimaat. In de periode 1998-1999 met zijn historisch hoge aandelenkoersen waren er zeer vele beursintroducties, maar in de jaren 2002 en 2009 met hun erg lage koersen waren er vrijwel geen.

Maar historisch gezien kloppen we niet de 200 beursintroducties die er in 1928 in Brussel waren.

Brussel had toen een monopolie op alle trammaatschappijen in de wereld. Ze was de toonaangevende beurs van het Europese continent, omdat België de eerste geïndustrialiseerde economie van het continent was.

De voorbije jaren was er wereldwijd weinig IPO-activiteit, en dat was in België niet anders. Er was wel het bijzondere verhaal van de afsplitsing van baggerbedrijf DEME van het aandeel CFE. Concreet verkregen aandeelhouders van CFE voortaan ook een aandeel van DEME. Deze alternatieve beurs­ introductie zorgt ervoor dat beleggers voortaan rechtstreeks kunnen investeren in DEME.

217

Deel III Beleggingsinstrumenten

In 2023 kwam de IPO-trein internationaal langzaam opnieuw op gang. België hinkt echter achterop.

De Brusselse beurs heeft eerder te kampen met ‘delistings’: bedrijven die hun notering willen schrappen (zie ook punt 4.6 ‘Delisting’ in ‘De beurs: Werking van de beurs’).

Eindelijk een nieuwe IPO op Euronext Brussel In de zomer van 2025 zorgde EnergyVision na enkele jaren opnieuw voor nieuwe ‘echte’ beursintroductie op Euronext Brussel. Het bedrijf dat zich specialiseert in o.m. de installatie van zonnepanelen en laadpalen gaf 4,45 miljoen nieuwe aandelen uit aan een koers van 9,5 EUR, goed voor een opgehaald kapitaal van ongeveer 42 miljoen EUR. Aangezien de grote meerderheid van de aandelen nog steeds in vaste handen is, vertegenwoordigen de verhandelbare aandelen iets meer dan 5 % van het totaal (de zogenaamde ‘free float’). Door de beperkte verhandelbaarheid kunnen al eens hevige koersschommelingen optreden. Bij de vorming van de eerste beurskoers was er zelfs een sterke stijging van 26 %. In de weken erna verloor het aandeel evenwel een groot deel van die initiële koerswinst.

Club Brugge dan toch niet naar de beurs Er waren hoge verwachtingen voor de beursintroductie van Club Brugge. De meerderheidsaandeelhouders Bart Verhaeghe en Vincent Mannaert wilden een deel van hun aandelen te gelde maken.

De club zelf had op korte termijn geen behoefte aan extra financiële middelen, zodat er geen nieuwe aandelen zouden worden uitgegeven. Institutionele beleggers hadden vragen bij de prijszetting en bij de motivatie om naar de beurs te gaan. Toen bleek dat velen terughoudend waren om in te schrijven, werd het plan (voorlopig) afgeblazen.

De beursintroductie van Snapchat Een van de blikvangers onder de beursintroducties van 2017 was ongetwijfeld die van Snap, het bedrijf achter de populaire app Snapchat. Snap is een van de zogenaamde ‘unicorns’, technologische start-ups die na korte tijd al worden gewaardeerd aan meer dan 1 miljard EUR. De IPO van Snapchat in het voorjaar van 2017 was sterk gehypet. Na de introductie van 17 dollar (wat een marktwaarde van bijna 14 miljard dollar vertegenwoordigde) ging de koers initieel snel hoger tot bijna 30 dollar. De maanden nadien viel de koers zwaar terug, omdat de (te) hoge verwachtingen qua nieuwe gebruikers nog niet konden worden ingelost. In de tweede helft van 2017 zakte de koers zelfs opnieuw terug tot onder de introductieprijs.

Nieuw IPO-record in de maak Eind 2020 werd bekend dat de Chinese Ant Group meer dan 34 miljard USD wil ophalen via een beursgang in Shanghai en Hongkong. De mobiele betalingsdochter van Alibaba zou daarmee de grootste IPO ooit worden, en dus zelfs het record van het Saoedische Aramco in 2019 overtreffen. Op het laatste moment werd de IPO echter tegengehouden door gewijzigde regelgeving van de Chinese overheid.

‘911’ MILJOEN AANDELEN VAN PORSCHE In september 2022 sprak de IPO van Porsche wellicht tot de verbeelding van veel autoliefhebbers.

Porsche was tot dat moment volledig in handen van de Volkswagen-groep. Die besloot een kwart van zijn aandelen naar de beurs te brengen. Met de opbrengst kon Volkswagen verder investeren in de elektrificatie van zijn wagenpark.

218

Hoofdstuk 10 Aandelen

Het kapitaal van Porsche werd verdeeld onder 911 miljoen aandelen (waarvan de helft preferent), een knipoog naar het iconische automodel. Het aandeel werd, onder veel interesse, naar de beurs gebracht tegen een koers van 82,5 euro. Dat waardeerde Porsche op iets meer dan 75 miljard euro.

Bij een zogenaamde ‘direct listing’ geeft een bedrijf geen nieuwe aandelen uit. Enkel de bestaande aandeelhouders bieden op de eerste beursdag hun aandelen aan het publiek aan. De onderneming heeft bij zo’n ‘direct listing’ dus niet de mogelijkheid extra kapitaal op te halen, wat bij een klassieke IPO wel het geval is.

Wel is het voordeel dat er geen zakenbanken nodig zijn om de beursgang te regelen, wat het voor de onderneming een pak goedkoper maakt om een beursnotering aan te vragen. Die afwezigheid van de banken kan er wel toe leiden dat er de eerste dagen van de introductie sterke koersschommelingen zijn.

Het zijn immers volledig de vraag en het aanbod van de beleggers die de prijs zullen bepalen. Bij een klassieke IPO zullen de banken daarentegen proberen de koers te stabiliseren.

Voor een bedrijf als Spotify wogen de voordelen duidelijk zwaarder door dan de nadelen. Spotify was de eerste grote case van een direct listing. In tegenstelling tot wat velen verwachtten, trok het bedrijf hiermee naar NYSE. Dat bood inspiratie voor de opvolger Slack.

Bron: De Tijd, 4 mei 2019

4

De creatie van bijkomende aandelen bij een kapitaalverhoging

Wanneer een beursgenoteerd bedrijf veel financiële middelen wil ophalen op de markt, kan het dat doen door een lening uit te schrijven (bedrijfsobligatie) of door extra aandelen op de markt te brengen (kapitaalverhoging).

Als het bedrijf nieuwe aandelen uitgeeft, houdt dat een nadeel in voor de bestaande aandeelhouders. Als er bijvoorbeeld in december wordt beslist 20 % meer aandelen op de markt te brengen, wil dit zeggen dat er bij de winstuitkering in mei het jaar daarop eenzelfde winst verdeeld moet worden over 20 % meer aandelen. Er is dus minder winst per aandeel. Men zal die winst dikwijls uitkeren evenredig verdeeld met de maanden dat een aandeel deel uitmaakte van het bedrijf, in dit voorbeeld 1/12 (pro rata temporis).

In elk geval is er winstverwatering en verlies aan macht. Als compensatie beschermt de wetgever de bestaande aandeelhouders door een inschrijvingsrecht te koppelen aan de coupon van dat jaar.

Dat geeft het recht als eerste het aandeel tegen de vastgelegde prijs te kunnen kopen. Naargelang de grootte van de kapitaalverhoging moeten er natuurlijk meer of minder coupons in het bezit zijn van de houder. De volgende opdracht geeft meer duidelijkheid.

1 Hoeveel dividendbewijzen zou men in ons voorbeeld van een kapitaalverhoging van 20 % in theorie kunnen vastleggen voor de ruil? per 20 coupons: het recht om 1 aandeel te kopen of per 5 coupons: het recht om 1 aandeel te kopen.

219

Deel III Beleggingsinstrumenten

2 Een bedrijf, vertegenwoordigd door 1 000 000 aandelen, wil 10 miljoen EUR ophalen. Het aandeel noteert op dat moment 100 EUR. Dit wil zeggen dat men 100 000 nieuwe aandelen nodig heeft. Als er al 1 000 000 aandelen zijn, hoeveel coupons heeft men dan nodig als recht om 1 nieuw aandeel te mogen kopen?

1 000 000 ​​ =10 coupons.

De berekening is dan ​​ _______ 100 000 Wat als de bestaande aandeelhouder zijn recht niet wil uitoefenen? Hij kan die rechten (claims) verhandelen op de beurs en er een zekere geldwaarde voor krijgen, afhankelijk van het gegeerd zijn van het aandeel. Dat heeft natuurlijk alleen maar zin als de vraag naar nieuwe aandelen groter is dan het aanbod. Als de inschrijvingsperiode voor de bestaande aandeelhouders voorbij is, worden de niet-verhandelde claims onder de vorm van scrips aangeboden aan eventueel andere kandidaten, zodat het bedrijf toch het voorziene kapitaal kan ophalen. De opbrengst van die verkoop wordt gedurende 5 jaar ter beschikking gehouden van de aandeelhouders die geen gebruikgemaakt hebben van hun voorkeurrecht (tip: minstens om de 5 jaar onder de matras van grootmoeder kijken).

Hoe groter het verschil tussen inschrijvingsprijs en beurskoers, hoe hoger de waarde van een inschrijvingsrecht en de kansen op succes van een emissie (wegens de lagere inschrijvingsprijs). De onderneming moet dan meer nieuwe aandelen uitgeven om het beoogde bedrag aan vers geld te bekomen. Stel je hebt 1 inschrijvingsrecht per bestaand aandeel om er 1 nieuw te kunnen kopen. De inschrijvingsprijs is 50 EUR en de beurskoers is 52 EUR, dan is elk inschrijvingsrecht 2 EUR waard.

Soms gebeurt ook het omgekeerde van een kapitaalverhoging. Ondernemingen die een overschot aan cash hebben kunnen een deel van het kapitaal terugbetalen aan de aandeelhouders. In dit geval spreken we van een kapitaalvermindering. Dit heeft als voordeel dat er op dit bedrag geen roerende voorheffing moet worden betaald (in tegenstelling tot bij een dividend). Een bekend voorbeeld is Telenet dat meerdere malen een kapitaalvermindering doorvoerde.

Een alternatief is dat de cash gebruikt wordt door de onderneming om haar eigen aandelen in te kopen op de beurs. Deze aandelen kunnen dan nadien vernietigd worden. Dat biedt als voordeel voor de aandeelhouder dat de winst dan voortaan over minder aandelen moet worden verdeeld. Op die manier stijgt dus de winst per aandeel. Apple, maar ook Kinepolis en Colruyt zijn slechts enkele voorbeelden van ondernemingen die gebruikmaakten van de lage aandelenkoersen om eigen aandelen in te kopen. Soms wordt een inkoop van eigen aandelen ook gezien als een voorbode van een delisting.

5

Winstuitkering

5.1

Dividend

Een bedrijf keert zijn jaarwinst niet volledig uit aan de aandeelhouders. Het reserveert een deel om bijvoorbeeld een nieuwe productielijn uit te bouwen, om de overname van een ander bedrijf mee te financieren of om extra voorraden aan te leggen. Dat deel noemen we de reserves.

Bedrijven (nv’s) zijn wettelijk verplicht een wettelijke reserve aan te leggen. Voor zover die wettelijke reserve nog geen 10 % van hun kapitaal bedraagt, moeten ze minstens 5 % van hun jaarlijkse winst hiervoor opzij leggen.

220

Hoofdstuk 10 Aandelen

Verder wordt er op het einde van het boekjaar nog geld opzij gehouden om eventuele extra vergoedingen voor zaakvoerders, bestuurders en ander personeel te betalen. Dat zijn tantièmes.

Het dividend is het deel (in absolute waarde) van de winst dat uitgekeerd wordt aan de aandeelhouders. Dat deel wordt vastgelegd op de jaarlijkse algemene vergadering. Als men het dividendbedrag per aandeel uitdrukt in verhouding tot de koers van het aandeel, dan heeft men een relatieve waardemeter, het dividendrendement genoemd.

Normaal blijven die dividendbewijzen in België 30 jaar geldig. Dit wil zeggen dat men na enkele jaren vergetelheid nog altijd recht heeft op het dividend.

Een dividend bedraagt gemiddeld 2 tot 3 % van de beurswaarde (koers) en is niet vast tegenover de meestal vaste uitkering van kasbons of obligaties.

Van het brutodividend wordt sinds 1 januari 2017 30 % roerende voorheffing (RV) afgehouden aan de bron. Beleggers hebben sinds 1 januari 2018 wel de mogelijkheid om voor de eerste 640 EUR aan dividendinkomsten de betaalde roerende voorheffing te recupereren via hun belastingaangifte (eerste maal in de aangifte personenbelasting 2019). Voor het inkomstenjaar 2025 is dit opgetrokken tot 859 EUR (zie ook het punt 10 ‘Fiscaliteit en kosten van aandelen’ in dit hoofdstuk). De meest recente fiscale cijfers te raadplegen via de volgende QR-code.

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

Er zijn ook jaren waarin de onderneming geen winst maakt en er dus geen dividend uitgekeerd wordt.

Op de algemene vergadering kan er worden gestemd om hiervoor een eerder aangelegde reserve aan te spreken en alsnog een klein dividend uit te keren. Nog een variant in slechte tijden zijn de preferente aandelen die in geval van een beperkte winst als enige een dividend krijgen.

Een deel van de winst in vette jaren kan worden uitgekeerd als extra dividend. Dat wordt dan besproken op de algemene vergadering.

5.2

Een alternatieve vorm van winstuitkering: stockdividend en keuzedividend

Bij een stockdividend wordt de winst uitgekeerd in de vorm van nieuwe aandelen. De algemene vergadering der aandeelhouders heeft hierover gestemd. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door een snelgroeiende onderneming die genoodzaakt is haar winsten terug te investeren en dus geen of bijna geen dividend kan uitkeren aan haar aandeelhouders en toch enig voordeel aan haar aandeelhouders wil toekennen.

Het voordeel voor de onderneming is eigenlijk vrij evident. Het geld blijft in de onderneming. Voor de aandeelhouder is het een kapitaalverhoging waaraan hij verplicht is deel te nemen.

221

Deel III Beleggingsinstrumenten

Bij een keuzedividend heeft de houder de keuze tussen een dividenduitkering of nieuwe aandelen. Dat is natuurlijk wel wat waard in een periode dat de koersen snel zakken!

Stel dat de uitkering van de lopende winst bijvoorbeeld 2 % bedraagt van de koers, dan heeft men 50 coupons van één bepaald jaar nodig om 1 nieuw aandeel in de plaats te krijgen (50 aandelencoupons × 2 % = 100 %).

Het jaar daarna zijn er vooral bij het stockdividend natuurlijk meer aandelen dan tevoren en treedt er dus ook een kleine winstverwatering (meer aandelen waarover de jaarwinst gedeeld moet worden) op.

In tegenstelling tot het stockdividend is er bij het keuzedividend geen verplichting, terwijl er ook vers geld toevloeit, omdat de sommen voorzien voor het uitkeren van dividenden gedeeltelijk gebruikt kunnen worden om het kapitaal te verhogen.

Waaraan geven jonge ondernemingen de voorkeur: een dividenduitkering, een keuzedividend of een stockdividend?

Een jonge onderneming kan ten eerste niet veel dividend uitkeren, aangezien er in het begin vooral veel kosten worden gemaakt. Ze geeft dus duidelijk de voorkeur aan een stockdividend omdat de winst in de onderneming blijft.

6

Stock-split

Stock-split komt regelmatig voor als zogenaamde ‘zware’ aandelen (bv. een aandeel van 2 500 EUR) worden gesplitst. Het is de bedoeling die aandelen gemakkelijk verhandelbaar te houden voor een breed beleggerspubliek. Het bedrijf UCB heeft bv. het aandeel door 100 gedeeld toen de koers ongeveer 5 000 EUR bedroeg. Wat betreft het aandeel Lotus Bakeries wordt al lang gespeculeerd over een mogelijke stock split, maar voorlopig heeft het bedrijf steeds de boot afgehouden.

De marktkapitalisatie (beurskoers × aantal aandelen) blijft gelijk, maar de liquiditeit stijgt: oude situatie (koers: 5 000)

= nieuwe situatie (koers: 50)

koers ​​ aantal aandelen × koers = aantal aandelen × 100 × ​​ _____ 100 5 000 bv. 12 500 × 5 000 = 1 250 000 × ​​ _____ ​​ 100

Fractioneel beleggen biedt mogelijke oplossing voor hoge aandelenkoersen Aandelen met een hoge koers kunnen soms moeilijker worden aangekocht door kleine beleggers. Een stock-split kan daarvoor een oplossing bieden, omdat het dan voor veel beleggers plots wel haalbaar wordt om een aandeel op de kop te tikken. Er bestaat evenwel een andere mogelijkheid in de vorm van fractioneel beleggen, een fenomeen dat uit de VS is komen overwaaien. In België is het vooral beursmakelaar Bux die daarin een voortrekkersrol speelt. Een aantal andere makelaars blijven voorlopig terughoudend. Er komen immers heel wat factoren bij kijken: wat gebeurt er met het stemrecht e.d.m.?

222

Hoofdstuk 10 Aandelen

7

Rechten van een aandeelhouder

De belangrijkste rechten van een aandeelhouder zijn: − − − − −

stemrecht op de algemene vergadering (AV); recht op uitleg over bepaalde punten van de agenda van de algemene vergadering; recht op deelname in de jaarlijkse winst van de onderneming; recht op deelneming in het overblijvende vermogen bij de ontbinding van de vennootschap; een wettelijk voorkeurrecht tot inschrijving bij een kapitaalverhoging.

Datum, uur en plaats en de agendapunten van de algemene vergadering worden gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad, in een nationaal dagblad en/of op de website van de onderneming.

Belgische bedrijven kunnen sinds 1 mei 2019 dubbel stemrecht invoeren als twee derde van de aandeelhouders daar de toestemming voor geeft. Aangezien het dubbel stemrecht meestal gekoppeld is aan een bepaalde minimumtermijn waarop men de aandelen in bezit heeft, wordt het ook het loyauteitsstemrecht genoemd.

Bij Tessenderlo werd op de algemene vergadering van juli 2019 het dubbel stemrecht goedgekeurd voor aandelen op naam die meer dan twee jaar in bezit zijn. Hierdoor kon de referent-aandeelhouder, Luc Tack, zijn greep op de onderneming nog versterken.

Dergelijke maatregelen vallen in slechte aarde bij een aantal institutionele beleggers. Zij zijn immers minder geneigd aandelen op naam bij te houden en vinden dat de maatregel vooral de hoofdaandeelhouders versterkt.

223

Deel III Beleggingsinstrumenten

Figuur 1 Uitnodiging buitengewone algemene vergadering

Probeer via de site van Euronext de datum en de agenda van de algemene vergadering van het bedrijf Melexis te achterhalen. In het digitale lesmateriaal vind je meer informatie.

Bij de obligaties spraken we over convertible en reverse convertible en ook over obligaties met ongedekte warrant. De bestaande aandeelhouder krijgt hier niet het voorkeurrecht om die aandelen te verwerven. (Tegenwoordig spreekt men al over mandatory obligaties die zeker worden omgezet in aandelen: de automatisch converteerbare obligaties.)

Ga eens na welke aandelen op die manier op de markt kwamen en of de algemene vergadering van de aandeelhouders erop gereageerd heeft.

Zoek hiervoor op de sites van de grote bedrijven. Ook via de site van Trends vind je bedrijfs­informatie.

Voor extra informatie, zoals over de Trends Top, is een login/pswd vereist.

224

Hoofdstuk 10 Aandelen

8

Waardemeters voor aandelen

8.1

De koers

De koers van een aandeel kan dagelijks schommelen, op de ene beursmarkt al meer dan op de andere.

Over het algemeen koopt een belegger een aandeel van een onderneming als hij gelooft in die onderneming, maar het kan ook zijn dat hij in eerste instantie gelooft in de gunstige evolutie van een bepaalde sector (bv. farmaceutica, chemie, staal, banken ...).

Een belegger die aandelen verkoopt, realiseert een koerswinst of een koersverlies. De gerealiseerde meerwaarde wordt in België niet belast, maar de gerealiseerde minwaarde is ook nergens recupereerbaar: deze vrijstelling van belasting op meerwaarde wordt wel door velen in vraag gesteld en is mogelijk niet houdbaar op lange termijn.

We kunnen niet met zekerheid bepalen in welke omstandigheden een aandeel altijd stijgt of daalt.

Honderden analisten probeerden al zo’n model te maken. Als dat mogelijk was, zou er toch minstens één model van de honderden modellen over de hele wereld gedurende lange tijd de evolutie van een aandeel moeten kunnen voorspellen.

Zo’n model kan gedurende enkele jaren standhouden en dan gebeurt het onberekenbare. Dat kan dan ook uit alle hoeken komen. Natuurlijk spelen economische factoren een rol, maar ook politieke, sociale en louter psychologische.

Kun je even teruggaan in de tijd en zien wat er vroeger voor grote koersschommelingen zorgde? a In eerste instantie de economische conjunctuur. Wat dacht je van de aandelenkoersen in een hoogconjunctuur? Staan die meestal hoog of eerder laag? Alles wat goed is voor het bedrijf is ook goed voor de koers en bij een hoogconjunctuur staan de koersen gemiddeld hoger dan in een laagconjunctuur. b Wat dacht je van de koers, nadat het bedrijf een winstwaarschuwing publiceerde? De koers daalt dan natuurlijk. Ook andere algemene economische indicatoren zoals inflatie, consumentenvertrouwen, producentenvertrouwen en werkloosheid beïnvloeden de koersen. De meeste van die indicatoren kun je regelmatig lezen in financiële kranten of tijdschriften. Toch blijft het voor de leek koffiedik kijken. Als iedereen overtuigd is van betere tijden, zit dat al in de koers en zijn er eigenlijk minder koopjes. Het is dus de kunst om voor de anderen de verbeterende of juist verslechterende toestand te kennen.

Soms kunnen shorters ook voor negatieve koersdruk zorgen. ‘Short gaan’ betekent dat iemand het aandeel verkoopt zonder het zelf in bezit te hebben (en het voorlopig te lenen van iemand anders).

Een shorter speculeert meestal op slecht nieuws, in de hoop dat de koers daalt en hij het aandeel goedkoper kan terugkopen. Hij neemt echter ook een groot risico: als hij het bij het foute eind heeft, moet hij de aandelen immers terugkopen aan een (mogelijk veel) hogere koers. c Politieke maatregelen die ongunstig zijn voor sommige sectoren, zoals extra milieutaksen voor vervuilende industrie, werken koersverlagend voor die industrie. Politiek kan men natuurlijk ook het bedrijfsleven een hart onder de riem willen steken en bijvoorbeeld de vennootschapsbelasting verlagen (zoals de Belgische regering heeft doorgevoerd). De energiecrisis ten gevolge van de oorlog in

225

Deel III Beleggingsinstrumenten

Oekraïne heeft ook een enorme impact op de aandelenmarkten. Veel bedrijven hebben te kampen met hoge energiekosten terwijl andere hun winsten juist kunnen verhogen. d Brexit heeft ook een ingrijpende impact gehad op de aandelenmarkten. De onzekerheid over de gevolgen van de Brexit kan lange tijd wegen op de aandelenkoersen, vooral voor ondernemingen die sterk afhankelijk zijn van de Britse consumentenmarkt. e Ook de Amerikaanse presidentverkiezingen werden nauwlettend gevolgd door beleggers.

Onmiddellijk na de (her)verkiezing van president Trump ging de Amerikaanse S&P 500-index enkele procenten hoger, in het vooruitzicht van belastingverlagingen en minder regulering.

Andere maatregelen worden dan weer minder geapprecieerd door de aandelenmarkten. f Slecht sociaal nieuws kan de bedrijven ook schade berokkenen. Denken we maar aan de reactie op het nieuws van de onderbetaalde kinderarbeid in de lagelonenlanden, waaraan enkele bekende sportschoenfabrikanten zich bezondigden. g Uiteraard speelt het rendement van andere beleggingen een grote rol. In het bijzonder van minder risicovol waardepapier zoals staatsobligaties. Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig waren de rentes op die effecten zo hoog dat niemand geïnteresseerd was in aandelen. Omgekeerd hebben de bedrijven bij een lage rente dan weer meer financiële armslag en dat weerspiegelt zich ook in de koers. h Louter economisch speelt natuurlijk de wet van vraag en aanbod een rol. Die laat zich dan weer beïnvloeden door de hierboven beschreven macro-economische situatie en de politieke en sociale context. Ook het lagerentebeleid van de ECB was lange tijd een ondersteunende factor voor de aandelenkoersen. i

Bovenstaande factoren kunnen analisten nog redelijk inschatten als ze koop- of verkoop­adviezen geven, maar de psychologische impact (behavioral finance) kunnen ze onmogelijk in een formule zetten. Het soms onbegrijpelijke gedrag van beleggers maakt dat er aan aandelen altijd een risico verbonden is. Denken we maar aan de ongelooflijke internethype van de jaren 1998-2000 maar ook aan de daaropvolgende schrik voor TMT-aandelen (technologie, media, telecommunicatie), nadat ze soms 90 % van hun waarde hadden verloren.

j

Een samenloop van omstandigheden kan een enorm effect hebben op beurzen of individuele aandelen. Nemen we de crisis van 2008-2009: wat begon als een vastgoedcrisis in de VS mondde uit in een wereldwijde financiële crisis, daarna een beurzencrisis gevolgd door een recessie. Een onwaarschijnlijk scenario, dat uiteindelijk toch plaatsvond. De crisis werd vergeleken met alle vorige crisissen, maar de oorzaken en uitdagingen waren toch net anders. In 2007 bestonden namelijk nieuwigheden als hedgefondsen, CDO’s (collateralised debt obligations) en CDS’s (credit default swaps) die allemaal een rol speelden in het drama.

De opgelegde IFRS-boekhouding bepaalde bovendien dat bedrijven alle activa aan marktprijzen moesten waarderen, wat voor banken een verplichte afboeking betekende omdat de marktwaarde van deze nieuwe producten ineens massaal gewantrouwd werd. Het daaropvolgende wantrouwen tussen de banken onderling, de paniek van fondsbeheerders en van de particulieren die hun geld van de banken gingen halen, deed de rest. De bankaandelen crashten, over de hele wereld. De kredietschaarste maakte dat ook andere bedrijven meegesleurd werden.

226

Hoofdstuk 10 Aandelen

Elk nieuws over een sector of een specifiek bedrijf kan een koers doen dalen of juist doen omhoogveren. We zaten in de eerste helft van 2002 met de vreselijke boekhoudschandalen, te beginnen bij de Amerikaanse energiereus ENRON en spijtig genoeg gevolgd door vele andere (Telecom: WorldCom, Tyco; Farma: Merck enz.). Anderzijds kan het nieuws dat er een nieuw vaccin komt tegen aids of kanker de koers van een farmaceuticabedrijf in enkele dagen tijd doen vermenigvuldigen, de droom van elke belegger!

Vroeger moesten bedrijven elk kwartaal een kort overzicht van de activiteiten geven. Die informatie is natuurlijk van groot belang voor de koers en het verwachte dividend. Het risico is wel dat het aandeel van een beursgenoteerde onderneming werd afgestraft omdat één kwartaal wat minder goed was.

Bovendien brengt deze rapportering telkens heel wat werk met zich mee voor de beursgenoteerde ondernemingen. In 2014 werd deze verplichte kwartaalrapportering dan ook opnieuw afgeschaft. Veel bedrijven geven niettemin vrijwillig om de 3 maanden nog altijd een update.

Algemeen kan men stellen dat de aandelenkoers in principe rekening houdt met alle publieke informatie op dat moment. Op het moment van een dividenduitkering (of kapitaalvermindering) zal de aandelenkoers meestal zakken met het bedrag van de uitkering. Beleggers beseffen dan namelijk dat het aandeel ‘ex coupon’ is en willen dan ook minder voor het aandeel betalen dan voor de ex-coupondatum, toen het aandeel nog recht gaf op een dividend.

Via een aantal websites (zoals www.tijd.be of www.euronext.com) kun je de koersen van de meeste aandelen bekijken. Ook ander beursnieuws kun je er lezen voordat de ochtendkrant verschijnt. Er is wel een groot verschil in overzichtelijkheid en detailinformatie naargelang de website die je kiest.

8.2

Dividendrendement

Het dividendrendement is de verhouding tussen het dividend en de koers van het aandeel. Als de koers daalt, stijgt het dividendrendement en omgekeerd.

Het is belangrijk om ook het verloop van de dividenduitkeringen in het verleden te kennen. Indien het dividend al vele jaren stabiel is of is toegenomen, dan is de kans ook groter dat dit ook in de toekomst het geval zal zijn. dividend per aandeel DIV. RENDEMENT = ​​ ________________ ​​ × 100 koers Samen met het dividendrendement is het best ook de pay-out ratio te bekijken. De pay-out ratio geeft weer welk deel (percentage) van de winst daadwerkelijk werd uitgekeerd aan de aandeelhouders. nettowinst uitgekeerd dividend ________________ PAY-OUT RATIO = ​​ ​​ × 100

nettowinst Indien een hoge pay-out ratio wordt aangehouden, dan bestaat het risico dat de aandeelhouder zich tevreden moet stellen met een lager dividend indien de winst zou terugvallen.

Rendementsaandelen kennen een hoge pay-out ratio, een groot deel van de winst wordt jaarlijks via het dividend aan de aandeelhouders uitgekeerd (bv. nutsbedrijven zoals Engie).

227

Deel III Beleggingsinstrumenten

Groeiaandelen, aandelen van snel groeiende bedrijven, hebben een lage pay-out ratio, omdat de winst zoveel mogelijk wordt geïnvesteerd in de toekomstige groei van het bedrijf (bv. biotechbedrijven zoals ArgenX).

Sommige beleggers zijn toch bereid aandelen te kopen van bedrijven die al jaren geen winst maken, omdat ze menen dat na jaren verlies maar ook saneren, de economische horizon van het bedrijf in kwestie stilaan opklaart. Dat kan eventueel leiden tot het opnieuw uitkeren van een dividend, maar vooral ook aanleiding geven tot mooie koersstijgingen.

Reageren alle aandelen hetzelfde op schommelingen van de marktrente?

Het zijn vooral de rendementswaarden die erg gevoelig zijn voor de schommelingen van de rentevoeten. Bij een lage rentestand bieden ze immers een interessant alternatief voor obligaties en kasbons.

Die aandelen hebben bij een dalende rente de neiging om te stijgen. Als de rente echter opnieuw stijgt, reageert de koers van de nutsbedrijven daar dan weer negatief op. Ze worden vooral gekocht omdat het rendement meestal hoog en regelmatig is, maar de koers zelf varieert minder dan die van technologieaandelen of cyclische aandelen.

8.3

Koers-winstverhouding

Koers-winstverhouding of de ‘price-earnings’ ratio is de verhouding tussen de koers van het aandeel en de netto courante winst van het voorbije boekjaar of de geschatte winst van het volgende boekjaar.

Het is één van de meest aangehaalde waardemeters. koers K-W = ​​ __________________________

​​ netto courante winst per aandeel De berekening van de koers-winst gaat meestal uit van de courante winst: de winst die het bedrijf maakt zonder uitzonderlijke opbrengsten of verliezen in aanmerking te nemen.

Om met een betrouwbaar winstcijfer voor de dag te komen, kan een gemiddelde van de courante winsten van de afgelopen jaren worden genomen. Beleggers kijken vaak ook naar de koers-winstverhouding op basis van de verwachte winst per aandeel.

Een alternatief voor de koers-winstverhouding is de verhouding ‘ondernemingswaarde-operationele kasstroom’ (of de enterprise value – ebitda). Deze vergelijking houdt ook rekening met de schuldpositie van de onderneming en geeft dus een beter beeld aan de belegger.

Een koers-winstverhouding fluctueert van jaar tot jaar afhankelijk van wat de sector presteert, maar ook afhankelijk van wat er zich op wereldvlak afspeelt.

Is een lage koers-winst te verkiezen boven een hoge koers-winst?

Een koers-winst van 20 betekent dat de belegger bereid is twintig maal de courante winst te betalen voor het verwerven van het aandeel. Bij een koers-winst van 8 is hij slechts bereid acht maal de courante winst te betalen.

228

Hoofdstuk 10 Aandelen

In regel geldt dat hoe lager de koers-winst van een aandeel, hoe interessanter het aandeel, als we twee vergelijkbare bedrijven uit dezelfde sector nemen. Toch blijven de meningen zeer verdeeld over wanneer de koers-winstverhouding een aanwijzing is van over- of onderwaardering. Een van de gemakkelijkste evaluatiemethodes is nog altijd de koers-winst van de betrokken onderneming te vergelijken met die van de andere bedrijven uit de sector en met de totale koers-winstverhouding van de beurs van het land van herkomst, maar alleen als vergelijking!

In principe is een aandeel met lage koers-winstverhouding en met goede winstvooruitzichten interessant. Maar er zijn vele minder zichtbare beïnvloedingsfactoren (bv. een mogelijke saneringsronde) en op de beurs is de logica soms ver te zoeken.

Ondanks het feit dat een aandeel maandenlang met een goedkope koers-winstverhouding prijkt, kan de markt dat gegeven simpelweg negeren en zal de koers van het aandeel niet stijgen.

8.4

De return

Op de beurs wordt er minder gesproken van het dividendrendement van een aandeel, maar meer van de return ervan. koers aandeel op T1 – koers aandeel op T0 + dividend ________________________________________ RETURN = ​​ ​​ koers aandeel op T0 waarbij het tijdstip T1 een later tijdstip is dan T0.

We spreken van een positieve return als de opbrengst van een aandeel op het einde van het jaar hoger is.

We spreken slechts van een negatieve return als de koers van een aandeel op het einde van het jaar lager staat en dat niet gecompenseerd werd door het dividend. Bv. als de koers van een aandeel zakt van 1 000 naar 999 en het dividend 2 is, is er een positieve return.

Een aandeel stond precies een jaar geleden 1 000 EUR en nu 1 200 EUR. Het bracht dat jaar een dividend voort van 2 EUR. We krijgen dan de volgende return: 1 200 – 1 000 + 2 = _____ ​​ _______________ ​​ ​​ 202 ​​ = + 20,2 %

1 000 1 000 Ook een omgekeerde koersbeweging kan en dan is de berekening: 1 000 – 1 200 + 2 = _____ ​​ _______________ ​​ ​​ –198 ​​= – 16,5 %

1 200 1 200 Bekijken we de evolutie van de koersindex van de aandelenkorf Bel-20 sinds begin 2000 tot november 2025, dan zien we een stijging van iets meer dan 50 %. De (bruto)returnindex (koersevolutie + uitgekeerde en terug belegde brutodividenden) daarentegen kende in diezelfde periode een toename van 250 %. Als je bijvoorbeeld aandelen zou vergelijken met vastgoed voor het rendement, dan is het dus aangewezen ook de uitgekeerde dividenden erbij te rekenen.

229

Deel III Beleggingsinstrumenten

Grafiek 1 Vergelijking Bel20 (koersindex) – Bel20 GR (brutoreturnindex) sinds 2000

8.5

Boekwaarde en intrinsieke waarde van een aandeel

De boekwaarde van een aandeel is het eigen vermogen gedeeld door het aantal aandelen. Het eigen vermogen (EV ) is samengesteld uit: − − − − − −

kapitaal; reserves; herwaarderingsmeerwaarden; uitgiftepremies; kapitaalsubsidies; overgedragen resultaat.

EV ​​ BW = _____________ ​​ aantal aandelen De boekwaarde van een aandeel is beperkt relevant bij het analyseren van een aandeel. Toch loont het soms de moeite de boekwaarde te onderzoeken.

De intrinsieke waarde van een aandeel is de werkelijke geschatte waarde van het aandeel in de veronderstelling dat de onderneming alles zou verkopen (reële waarde van de activa – schulden = reëel eigen vermogen). reëel EV ​​ IW = _____________ ​​ aantal aandelen Het verschil tussen intrinsieke waarde en de boekwaarde kan dus zeer groot zijn. Volledig afgeschreven activa hebben bijvoorbeeld nog een aanzienlijke waarde en die noemen we de reële waarde. In de teller van de intrinsieke waarde komen dus reële waarden en niet de boekwaarden voor.

De belegger kan best altijd rekening houden met de intrinsieke waarde en veel minder met de boekwaarde.

230

Hoofdstuk 10 Aandelen

9

Beleggingsoverwegingen voor de particuliere beleggers

Voor een particulier is het belangrijk dat hij begrijpt welk soort aandelen hij bezit om het risico in te schatten, zeker als hij zelf aan ‘stock picking’ (specifieke aandelen kopen) gaat doen.

9.1

Beleggingsstrategie naargelang de grootte van de bedrijven

9.1.1

Blue chips

Het zijn aandelen van zeer grote bedrijven met een hoge beurskapitalisatie. De koers van blue chips heeft een sterke invloed op de index. Internationaal denken we aan IBM, Microsoft, American Express (allemaal terug te vinden in de DJI - Dow Jones Industrial). In België denken we dan aan AB Inbev, KBC, UCB e.a. De term blue chip is afkomstig van het pokerspel, waar de blauwe plaatjes de hoogste waarde vertegenwoordigen.

9.1.2 Small caps Dat zijn in tegenstelling tot de blue chips juist kleine waarden die al te vaak ondergewaardeerd blijven. Door hun beperkte verhandelbaarheid komen ze minder in het vizier van institutionele beleggers, en worden ze minder opgevolgd door beursanalisten. Dat kan wel kansen bieden voor particuliere beleggers.

9.2

Beleggingsstrategie naargelang de sector

9.2.1 Cyclische aandelen Deze aandelen surfen comfortabel op de golven van de conjunctuur. In periodes van economische groei leveren ze fikse winsten op. Daarna vertraagt hun ritme, om gelijke tred te houden met de economie. Tot die aandelen behoren de waarden van de chemische sector, de petrochemie, de bouwsector en de staalnijverheid, maar ook auto’s, transport en vrije tijd.

9.2.2 Rentegevoelige aandelen Ze zijn zoals de naam het al zegt gevoelig voor schommelende rentes. Daarbij denken we automatisch aan banken, verzekeringen, holdings en vastgoed. Ook bedrijven met een hoge schuldpositie zijn rentegevoelig. Bij een plotse stijging van het rentepeil, zoals in 2022, komen hun aandelenkoersen onder druk.

9.2.3 Groeiaandelen Dit zijn aandelen uit meestal jongere sectoren die een grotere groei kennen dan die uit de ‘oude economie’ en daarmee bedoelen we bv. media, halfgeleiders, software, telecom, farmaceutica en biotechnologie. De risico’s zijn wel beduidend hoger.

231

Deel III Beleggingsinstrumenten

9.2.4 Defensieve aandelen Het zijn aandelen die het minst schommelen met de conjunctuur, doordat ze op de markt zitten van de primaire behoeften. We denken aan voeding, drank en tabak, cosmetica, grootdistributie en nutsbedrijven (energie, water).

Op het internet vind je een bonte indeling van allerlei indices.

1 Zie je het nut in van sectorindices bij de vergelijking van een specifiek bedrijf met andere bedrijven uit dezelfde sector?

2 Onderzoek eens het belang van het bedrijf Arcelor-Mittal in de staalsector.

3 Vergelijk de evolutie van het aandeel Arcelor-Mittal met de evolutie van de sectorindex.

10

Fiscaliteit en kosten van aandelen

Wie in aandelen belegt, moet rekening houden met een aantal kosten en taksen. Ruwweg kunnen er daarbij drie belangrijke momenten onderscheiden worden: het moment van aankoop, het moment van dividenduitkering en het moment van verkoop.

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

Via een beursorder kan men een aandeel kopen. Dat kan gebeuren via het bankkantoor. Goedkopere alternatieven bestaan er in de vorm van online makelaars (ook brokers genoemd). In dit geval moet het order wel elektronisch worden doorgegeven. Een beursmakelaar rekent als vergoeding voor zijn diensten een makelaarsloon aan. Dat tarief is afhankelijk van de grootte van het aankoopbedrag en kan sterk variëren tussen de makelaars onderling. De goedkoopste makelaars rekenen voor een aankoop kleiner dan 2 500 EUR gemiddeld een minimumtarief van 6 EUR, terwijl dat bij grootbanken kan oplopen tot meer dan 20 EUR. Daarnaast is er ook de beurstaks verschuldigd. Dat tarief is in 2012 opgetrokken tot 0,25 % op het aankoopbedrag. In 2015 werd beslist om dat tarief verder te verhogen naar 0,27 %. Daarbij werd een plafond gehanteerd van 800 EUR per transactie. Eind 2016 werd beslist het plafond te verdubbelen naar 1 600 EUR. Tijdens het zomerakkoord van 2017 besliste de regering dat de beurstaks vanaf 1 januari 2018 opnieuw zou toenemen, tot 0,35 %. Het maximum van 1 600 EUR blijft wel behouden. In het verleden konden beleggers via buitenlandse makelaars de beurstaks vermijden, maar dit achterpoortje werd in 2017 door de regering gesloten.

Bij de verkoop van een aandeel moet een belegger opnieuw het makelaarsloon betalen aan degene die het order uitvoert. Daarnaast is er opnieuw een beurstaks van 0,35 % verschuldigd. Op de meerwaarde die een belegger eventueel realiseert, is er in de meeste gevallen geen belasting verschuldigd, in de veronderstelling dat dit past in het ‘beheer als een goede huisvader’. Wel is er vanaf 2026 een meerwaardebelasting ingevoerd (zie ook kaderstuk). De speculatietaks die in 2016 werd ingevoerd, is intussen opnieuw geschrapt en vervangen door een effectentaks.

232

Hoofdstuk 10 Aandelen

Meerwaardebelasting: politieke discussie Het thema van een meerwaardebelasting steekt regelmatig de kop op. Bij de regeringsonderhandeling van 2024 was het al een belangrijk punt van discussie tussen rechtse en linkse politieke partijen. In 2025 werd dan het zogenaamde zomerakkoord bereikt over een aantal fiscale maatregelen, waaronder de meerwaardebelasting die in principe vanaf 1 januari 2026 in werking zou treden.

In de praktijk betreft het vier types producten die onder de maatregel zouden vallen: financiële activa (waaronder aandelen, obligaties, fondsen en ETF’s), verzekeringscontracten, cryptoactiva en valuta.

Enkele producten zijn specifieke vrijgesteld, zoals pensioenspaarproducten.

Concreet zou een belasting van 10 % op de gerealiseerde meerwaarde gelden, met een vrijstelling van 10 000 EUR (die, als ze gedurende vijf jaar niet wordt gebruikt, kan oplopen tot 15 000 EUR). Om toekomstige eventuele meerwaarden te bepalen zou de koers op 31 december 2025 als vertrekpunt worden genomen.

Niet elke aandeelhouder wordt evenwel gelijk behandeld. Er wordt immers een uitzondering voorzien voor aandeelhouders met een zogenaamd ‘aanmerkelijk belang’ van 20 % in een onderneming. Hier geldt dan een oplopend tarief, waarbij het tarief van 10 % pas wordt bereikt bij een meerwaarde vanaf 10 miljoen EUR. Bovendien geldt hier een vrijstelling van 1 miljoen EUR (weliswaar over vijf jaar bekeken).

Aangezien de details lange tijd niet bekend waren, verkregen de banken uitstel om hun informaticasystemen aan te passen. De taks zelf zou wel geïnd worden vanaf 1 januari. Daarbij zouden de cliënten de keuze krijgen tussen een opt-in of een opt-out.

Standaard zou de opt-in worden gehanteerd, waardoor de bank (of verzekeraar) de taks aan de bron moet inhouden. Voor de belastingplichtige biedt dit het voordeel dat hij het niet zelf moet vermelden in de belastingaangifte, tenzij hij de vrijstelling wil aanvragen natuurlijk.

In het geval van de opt-out moet de bank zelf geen taks innen, aangezien de belastingplichtige zelf instaat voor de aangifte, waarbij dan de netto-aangifte moet worden ingediend, wat in de praktijk complex zou kunnen blijken. Dat zal normaliter alvast het geval zijn voor rekeningen bij buitenlandse banken. Voor sommige beleggers bleek dit in 2025 ook alvast een reden om geld vanuit het buitenland te repatriëren Bij de begrotingsonderhandelingen, en de ermee gepaard gaande politieke crisis in november 2025 kwam alles opnieuw op tafel en werd uiteindelijk de knoop doorgehakt dat de meerwaardebelasting vanaf 2026 wordt ingevoerd.

Van speculatietaks naar effectentaks naar geen taks naar ... een vernieuwde effectentaks De speculatietaks kwam tot stand in het kader van de taxshift. Dat betekent dat belastingen op loon moesten verschuiven naar taksen op verbruik (zoals btw), milieuheffingen en belastingen op inkomen uit vermogen. De speculatietaks kaderde in dit inkomen uit vermogen.

De speculatietaks hield in dat beleggers vanaf 2016 een belasting van 33 % moesten betalen op de meerwaarden van beursgenoteerde aandelen, als die werd gerealiseerd bij een verkoop binnen de 6 maanden na de aankoop. De taks bleek evenwel geen succes, aangezien veel beleggers hun verkoop van aandelen uitstelden, waardoor de opbrengsten van de beurstaks aanzienlijk terugvielen. Het was dan ook niet verwonderlijk dat de taks eind 2016 opnieuw geschrapt werd.

In de regering werd een compromis gezocht om alsnog vermogens voldoende te belasten. In het zomer­ akkoord van 2017 mondde dat uit in de taks op effectenrekeningen (effectentaks). Vermogens boven 500 000 EUR werden voortaan jaarlijks belast aan een tarief van 0,15 %. Er liepen evenwel nog een aantal juridische procedures tegen deze taks, die door sommigen als discriminerend werd beschouwd. Ook de Raad van State uitte eerder enkele twijfels. Heel wat beleggers hoopten dan ook al dat de effectentaks hetzelfde lot zou wachten als haar voorganger.

233

Deel III Beleggingsinstrumenten

De effectentaks in haar oorspronkelijke vorm werd dan ook geschrapt door het Grondwettelijk Hof in oktober 2019. Eind 2020 werkte de nieuwe regering-De Croo een nieuwe effectentaks uit. Voortaan zullen de effectenrekeningen met een waarde van meer dan 1 000 000 EUR belast worden aan een tarief van 0,15 %. Er zijn enkele belangrijke verschillen met de voorgaande regeling: voortaan worden alle financiële instrumenten geviseerd, met uitzondering van aandelen op naam. De nieuwe regeling geldt bovendien niet alleen voor natuurlijk personen, maar ook voor rechtspersonen. Het aantal titularissen is daarbij niet van belang. Als een effectenrekening van 1,5 miljoen EUR twee titularissen heeft, is de taks verschuldigd, hoewel elk van de titularissen maar 750 000 EUR bezit.

In principe is de belastbare waarde de gemiddelde waarde op vier data: 31 december, 31 maart, 30 juni en 30 september. Aangezien de vernieuwde taks pas op 26 februari 2021 in werking trad, werden in 2021 maar drie data in aanmerking genomen (vanaf 31 maart). De taks wordt moeilijk te omzeilen, aangezien de wet specifieke antimisbruikbepalingen bevat. Zo wordt bijvoorbeeld de splitsing van een rekening in meerdere rekeningen beschouwd als een vermoeden van ontwijking. Zo’n splitsing wordt dus beschouwd alsof ze niet heeft plaatsgevonden. Bij dezelfde begrotingsonderhandelingen in november 2025 werd beslist de effectentaks te verdubbelen tot 0,30 %.

Bron: De Tijd, 16 oktober 2021; De Tijd, 1 februari 2022 en De Tijd, 24 november 2025

Taks van toepassing op Tak23 De taks viseert indirect ook Tak23-beleggingen. Met name de verzekeraars worden belast op het vermogen dat op hun effectenrekening staat. De vraag is of die verzekeraars de taks zullen doorrekenen aan hun klanten. Op die manier zou de effectentaks indirect ook veel kleine beleggers kunnen treffen.

Eens men het aandeel in bezit heeft, zijn er in principe geen verdere kosten meer verbonden aan het aandeel. Er zijn wel een aantal banken die een jaarlijkse vergoeding vragen voor het beheer van de beursrekening. Dit wordt dan vaak berekend als een percentage op het bedrag per lijn. Indien het aandeel een dividend oplevert, dan is hierop in principe een roerende voorheffing van 30 % verschuldigd. Beleggers hebben wel de mogelijkheid om voor de eerste 859 EUR aan dividendinkomsten de betaalde roerende voorheffing te recupereren via hun belastingaangifte (zie ook punt 5.1 ‘Dividend’ in dit hoofdstuk).

VOORBEELD

Een belegger koopt 200 aandelen van Proximus aan een koers van 8 EUR via een goedkope online makelaar. Aangezien het aankoopbedrag (1 600 EUR) kleiner is dan 2 500 EUR betaalt hij een verlaagd tarief van 6 EUR aan makelaarsloon. Daarnaast moet hij 5,60 EUR beurstaks betalen (0,35 % op zijn aankoopbedrag van 1 600 EUR). In totaal zal er dus 1 611,6 EUR van zijn rekening worden ingehouden. Als de belegger een bruto dividend van 1,20 EUR per aandeel ontvangt, dan heeft de belegger recht op 240 EUR. Er wordt aan de bron wel 72 EUR ingehouden, zodat hij netto 168 EUR op zijn rekening ontvangt. Als het totaal aan dividenden dat de belegger ontvangt evenwel onder het plafond van 859 EUR blijft (zie hierboven), kan hij de roerende voorheffing van 72 EUR voortaan wel recupereren via de belastingaangifte.

234

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

1

Kenmerken van beleggingsfondsen

1.1

Inleiding

Bij de keuze uit beleggingsproducten zijn de fondsen niet meer weg te denken, hoewel de opgang slechts dateert van de jaren negentig van de vorige eeuw. In België en in de meeste Europese landen is de markt van de fondsen veel groter geworden dan die van aandelen, kasbons en obligaties.

1.2

Omschrijving

Een beleggingsfonds is een gemeenschappelijke spaarpot waarin een groot aantal beleggers geld steekt.

Elk fonds legt bij de aanvang een beleggingsstrategie vast (soort beleggings­producten, procentuele spreiding). Binnen dat kader kan de fondsenbeheerder zelfstandig zijn selectie van beleggingsproducten kiezen, alsook de timing van aan- en verkopen bepalen. Die keuzes kunnen meevallen, maar ook tegenvallen. De belegger heeft hier totaal geen vat op.

De fondsenbeheerder spreidt zijn beleggingen en beperkt hierdoor het beleggingsrisico van de portefeuille. Met een beperkt kapitaal kan de belegger genieten van de diversificatie­mogelijkheden eigen aan een groot vermogen.

Een fondsenbeheerder is een professional, die een beroep kan doen op de studiedienst van zijn financiële instelling en op de contacten met conjunctuuranalisten, financiële markten en financiële analisten van bedrijven. Hij kan ook veel vlugger inspelen op gewijzigde marktsituaties dan een particuliere belegger.

In ruil voor zijn inbreng ontvangt de belegger deelbewijzen in de gezamenlijke belegging. Zo’n deelbewijs is dus niets anders dan een fractie van de grote portefeuille, een mini­portefeuille.

Omdat een beleggingsfonds middelen aantrekt van vele beleggers met het oog op een gezamenlijke belegging spreken we van een collectieve belegging. Het wordt op de markt gebracht door een beleggingsmaatschappij, ‘Instelling voor Collectieve Belegging’ (of ICB) genaamd, die vaak aanleunt bij een financiële instelling. Die financiële instelling staat in voor het beheer van de activa van het fonds, voor de verkoop en de terugkoop van de deelbewijzen. De ICB moet een aparte vennootschap zijn.

De belegger betaalt aan die beleggingsmaatschappij een vergoeding voor de toetreding, een vergoeding voor het beheer en eventueel een vergoeding bij uittreding.

Beleggingsfondsen zijn door de financiële instellingen voor een deel uit eigenbelang ontwikkeld.

Korte termijnbeleggingen, beleggingen in individuele aandelen en obligaties zijn vrij arbeidsintensief en gaan gepaard met vrij hoge personeelskosten, terwijl ze beduidend minder commissies genereren dan de commissies uit beleggingsfondsen.­

1.3

Inventariswaarde

Elke aandeelhouder in een gemeenschappelijk fonds wil natuurlijk graag op de hoogte blijven van de waarde van zijn belegging of dus van de waarde van zijn deelbewijs. Daartoe berekent de beleggingsmaatschappij de inventariswaarde per deelbewijs: totaal vermogen van het fonds inventariswaarde per deelbewijs = ____________________ ​​ ​​

aantal deelbewijzen in omloop 237

Deel III Beleggingsinstrumenten

De inventariswaarde is afhankelijk van de koersevolutie van de obligaties, aandelen … die zich in de gemeenschappelijke portefeuille bevinden. De inventariswaarde van de deelbewijzen van fondsen wordt ofwel dagelijks ofwel wekelijks, tweewekelijks... berekend en gepubliceerd in de financiële pers en op de websites van de uitgevende financiële instellingen.

1.4

Liquiditeit, kosten en taksen

De meeste deelbewijzen van fondsen kunnen dagelijks worden gekocht en verkocht. Ze zijn vlot verhandelbaar. De prijs die de belegger hiervoor betaalt of ontvangt, is gebaseerd op de inventariswaarde, verhoogd met de instapkosten of respectievelijk verlaagd met de uitstapkosten. Het tarief van de instap- en uitstapkosten verschilt van fonds tot fonds. In de (netto) inventariswaarde zijn jaarlijks de beheersvergoeding alsook de kosten bij aan- en verkoop van beleggingsproducten in de portefeuille verrekend. Naast de eenmalige kosten zoals aankoopkosten of verkoopkosten, rekenen de fondsen ook een aantal terugkerende kosten/lopende kosten aan zoals beheerskosten, transactiekosten en administratieve kosten. De fondsbeheerder moet die kosten uitdrukkelijk vermelden op het prospectus of op de informatiefiche van het fonds.

1.5

Informatie voor de belegger

Bij een nieuwe uitgifte moet elke ICB een prospectus voorleggen met alle nodige gegevens, zodat de belegger een verantwoord oordeel kan vormen over de voorgestelde belegging, de risico’s en de beleggingsstrategie.

Naargelang de soorten beleggingsproducten in portefeuille kunnen de fondsen in verschillende risicoklassen worden ingedeeld: van laag naar hoog risico, dit betekent dat de koers weinig tot zeer sterk kan fluctueren.

In principe moet de beleggingsadviseur nagaan welke risico’s de belegger bereid is te nemen in functie van zijn inkomen, vermogen, voorziene uitgaven en gewenst rendement en, niet in het minst, zijn kennis van financiële markten en producten: d.i. de opmaak van het ‘risicoprofiel’ van de cliënt. De risicobereidheid (of risicograad) van de cliënt kan gaan van (zeer) laag naar (zeer) hoog.

De beleggingsadviseur moet de risicoklasse van een voorgestelde belegging (in fondsen) in overeenstemming brengen met de risicograad van de cliënt en die risicoklasse ook uitleggen aan zijn cliënt.

Voor de verdere follow-up kan de belegger de jaarverslagen gebruiken met daarin de samenstelling van de portefeuille, een overzicht van de aan- en verkopen in de portefeuille, het aantal deelbewijzen in omloop en de evolutie van de inventariswaarde.

De rol van de FSMA in beleggingsfondsen De FSMA houdt toezicht op de beheersvennootschappen van instellingen voor collectieve belegging.

Die beheervennootschappen van ICB’s moeten een vergunning krijgen van de FSMA om hun activiteiten uit te oefenen.

De FSMA ziet er ook op toe dat elke fonds een Key Investor Information Document (KIID) of essentiële-informatiedocument (EID) publiceert. Dat is een document waarin de verschillende kenmerken van het fonds worden vermeld. Het moet vóór elke belegging aan de financiële consument worden overgemaakt. In het KID worden onder meer de beleggingsstrategie van het fonds toegelicht,

238

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

alsook zijn doelstellingen, risico’s, kosten, risicoprofiel, enz. Via inspecties op het terrein controleert de FSMA of de cliënten wel degelijk een KID overhandigd krijgen.

Bovendien moet voor elk fonds een prospectus worden voorgelegd aan en goedgekeurd door de FSMA met gedetailleerde juridische informatie over dat fonds.

De FSMA controleert ook de halfjaar- of jaarrekeningen van de fondsen. Zij analyseert de informatie in deze rekeningen en gaat na of de geldende beleggingsregels en -limieten zijn nageleefd. Zo waakt de FSMA onder meer over de liquiditeit van de beleggingen in portefeuille.

Bron: https://www.fsma.be/nl/beleggingsfonds

Er komt voortdurend heel wat nieuwe wetgeving op ons af.

Naast MiFID II zitten we ondertussen ook al aan UCITS IV en is er vorig jaar een PRIIP-verordening gestemd. Waarvoor staan deze afkortingen en wat zal er wijzigen m.b.t. beleggingsfondsen?

Stel je hebt maandelijks maar een klein bedrag ter beschikking. Kun je dan toch beleggen in fondsen, net zoals je een maandelijks bedrag op een rekening zet?

2

Aard en soorten beleggingsfondsen

2.1

Instellingen voor collectieve beleggingen

De term ‘Instelling voor collectieve beleggingen’ (ICB) is een verzamelnaam voor verschillende vormen van fondsen. Juridisch is de beleggingsmaatschappij een vennootschap. Wie mee wil beleggen, moet dus intekenen op aandelen van de beleggingsmaatschappij, ‘deelbewijzen’ genaamd.

De belangrijkste kenmerken van een ICB hebben te maken met het open of gesloten karakter (bevek of bevak); de looptijd en het beleid t.a.v. de winstuitkering (kapitalisatie versus distributie).

Op basis van de looptijd kunnen we ICB’s opsplitsen in fondsen met een vaste vervaldag en fondsen met een onbepaalde looptijd. Verder maakt men het onderscheid tussen kapitalisatiefondsen en distributiefondsen. Een kapitalisatiefonds herinvesteert de ontvangen intresten, dividenden, gerealiseerde meerwaarden ... terwijl een distributiefonds periodiek (meestal jaarlijks) de gerealiseerde opbrengst uit de vorige periode uitkeert.

Hierna focussen we op het verschil tussen beleggingsfondsen met veranderlijk kapitaal (beveks) en beleggingsfondsen met vast kapitaal (bevaks).

2.1.1 Beveks Een Bevek is een beleggingsvennootschap met veranderlijk kapitaal. Het werd ingevoerd in België in navolging van de succesvolle Luxemburgse Sicav (Société d’investissement à capital variable). De overheid zag dat heel wat kapitaal richting Luxemburgse Sicavs wegvloeide en creëerde daarom het vehikel van de Bevek. Een Bevek is een open fonds. Dit betekent dat de beleggingsvennootschap op elk ogenblik haar kapitaal kan verhogen door de uitgifte van nieuwe deelbewijzen of kan verlagen door bestaande deelbewijzen terug in te kopen. De prijs is telkens de inventariswaarde plus transactiekosten.

239

Deel III Beleggingsinstrumenten

Door hun specifiek statuut betalen die vennootschappen geen belasting op hun (beleggings)winsten, opgebracht door de inkomsten uit de portefeuille. Dat houdt natuurlijk een voordeel in voor de belegger-aandeelhouder. Zoals reeds vermeld, kan die winst worden uitgekeerd aan de aandeelhouders (distributiebevek) ofwel worden toegevoegd aan het vermogen van het fonds (kapitalisatiebevek).

Tot enkele jaren geleden was de beleggingswinst uit een kapitalisatiefonds vrij van belastingen.

Gaandeweg zijn een aantal specifieke fondsen echter onderworpen aan de zogenaamde ‘Reynderstaks’.

De overheid viseert de fondsen die geheel of gedeeltelijk beleggen in obligaties, termijndeposito’s of cash. Van dergelijke fondsen bestaat een groot gedeelte van het gekapitaliseerd resultaat uit interesten.

Daarom moet de belegger 30 % roerende voorheffing betalen op het gedeelte van de meerwaarde dat voorkomt uit vastrentende producten in het fonds. Dit is ondertussen al voor alle fondsen waarvan meer dan 10 % in vastrentende producten belegd is. Op de meerwaarde van het vastrentende gedeelte moet dus 30 % voorheffing worden betaald. Voor andere types kapitalisatiefondsen (aandelenfondsen, pensioenspaarfondsen, dynamische fondsen …) blijft de belastingvrijstelling op de gerealiseerde meerwaarde. Het is dus bij gemengde fondsen belangrijk dat de uitgevende financiële instelling goed bijhoudt welke meerwaarde uit het vastrentende gedeelte komt en welke meerwaarde uit het ‘zuivere’ aandelengedeelte.

2.1.2 Bevaks Een Bevak is een beleggingsvennootschap met vast kapitaal. Het is de Belgische tegenpool van de Luxemburgse Sicaf (Société d’investissement à capital fixe). Een Bevak is een gesloten fonds. Bij de lancering geeft de beleggingsvennootschap een aantal deelbewijzen uit. Na de emissieperiode kunnen beleggers alleen op de beurs deelbewijzen kopen of verkopen. De fondsen noteren op de beurs, waar een tegenpartij gezocht moet worden: zij zijn dus minder vlot verhandelbaar. Tot voor enkele jaren ging het meestal om vastgoedbevaks. Die hebben sinds enkele jaren een nieuw statuut; nl. dat van gereglementeerde vastgoedvennootschap (zie 2.2.4 in dit hoofdstuk, het punt D). De keuze voor een gesloten fonds is ingegeven door de beperkte liquiditeit van het onderliggende actief.

2.2

Soorten beleggingsfondsen

De portefeuille van een fonds kan in allerlei vormen belegd zijn. De belangrijkste fondsen zijn:

2.2.1 Obligatiefondsen Obligatiefondsen beleggen overwegend in vastrentende waarden met een lange looptijd. Zij investeren in (inter)nationale obligaties uitgegeven door bedrijven en overheden. Obligatiefondsen worden genoteerd in één bepaalde munt: de euro, de US dollar, het Britse pond … De inventariswaarde van een obligatiefonds is onder meer afhankelijk van het rentepeil, de wisselkoers van de verschillende obligaties in portefeuille, de economische verwachtingen en de creditrating van de verschillende emittenten.

Bij kapitalisatiefondsen worden de couponinkomsten en de gerealiseerde meer- of minwaarden bij de verkoop van obligaties opnieuw geïnvesteerd. Bij distributiefondsen is er een jaarlijkse winstuitkering.

Het gerealiseerde totale rendement over een bepaalde periode van een obligatiefonds kan behoorlijk schommelen. Hoe langer de gemiddelde restlooptijd van de obligaties in het fonds, hoe groter de koersdaling wanneer de marktrente stijgt en, omgekeerd, hoe groter de koershausse bij een daling van de marktrente (zie ook renterisico en duration bij het punt 1.2.3 ‘Renterisico’ in ‘Beleggingsinstrumenten: Obligaties’). Een andere factor die het gerealiseerde rendement bepaalt, is de spreiding: hoe meer de

240

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

beleggingen gespreid worden, hoe groter de kans dat het goede resultaat van de ene waarde het minder goede resultaat van de andere waarde compenseert. Tenslotte stelt men vast dat het beleggingsresultaat van obligatiefondsen veel minder schommelt dan dat van aandelenfondsen.

In tegenstelling tot obligaties hebben obligatiefondsen geen vaste vervaldatum en bijgevolg ook geen gegarandeerde terugbetaling. Voor de belegger betekent dat een extra renterisico, aangezien in een klimaat van stijgende rentes de koersen van de obligaties in een fonds dalen. Bij sommige fondsen probeert men dat risico te verminderen. door enkel obligaties op te nemen die telkens een gelijkaardige looptijd hebben. Op die manier creëert men een vaste vervaldatum.

Beleggers die het obligatiefonds aanhouden tot de vervaldag,kunnen op die manier alsnog gemakkelijker inschatten wat hun totale opbrengst zal zijn.

2.2.2 Thesauriefondsen Thesauriefondsen beleggen hoofdzakelijk in instrumenten op korte (max. 12 maanden) of halflange termijn (18 tot 30 maanden), zoals termijnrekeningen, obligaties met een korte restlooptijd, kortlopende schuldbewijzen (bv. schatkistcertificaten) ... Het rendement stemt overeen met de rente op korte termijn en ligt dus normaal gezien lager dan het rendement op obligatiefondsen.

2.2.3 Aandelenfondsen De samenstelling van aandelenfondsen is heel divers. Aandelen kunnen zich richten op een bepaalde sector (bv. farmaceutica, alternatieve energie, verzekeringen …), op een bepaalde regio (eurolanden, Centraal-Europa, BRICS-landen, Emerging markets …) of nog op een bepaald segment (blue chips, mid-caps, kmo’s, startende ondernemingen …).

Beleggen in aandelen is beleggen in risicokapitaal. Het beleggingsresultaat van een aandelenfonds wordt vooral bepaald door de koersevolutie van de aandelen in portefeuille. Een goed doordachte spreiding van de risico’s over verschillende beurzen en ondernemingen is een must om de koersschommelingen te beperken. Uiteraard hangen de koersen van aandelenfondsen nauw samen met het algemene beursklimaat.

2.2.4 Vastgoedfondsen: van vastgoedbevaks naar gereglementeerde vastgoedvennootschappen (GVV) Vastgoedfondsen beleggen hun activa in vastgoed, ofwel rechtstreeks (door aankoop van een of meerdere onroerende goederen) ofwel onrechtstreeks (door aankoop van vastgoedcertificaten).

Vastgoedvennootschappen beleggen rechtstreeks in vastgoed en beheren residentieel vastgoed, studentenresidenties, kantoren, winkelpanden en opslagruimtes. De laatste jaren zijn er ook meer vastgoedvennootschappen die een deel van hun portefeuille beleggen in serviceflats en zorgvastgoed.

Hun rendement hangt af van de kwaliteit van het onroerend goed in portefeuille, de ligging, de bezettingsgraad, de huurprijzen ...

Oorspronkelijk hadden bijna alle vastgoedvennootschappen het statuut van bevak. In de nasleep van de financiële crisis stelde de Europese Commissie echter in 2009 een nieuwe richtlijn op om sommige alternatieve beleggingsfondsen (en daar zouden ook de vastgoedbevaks onder vallen) beter te controleren en tot meer transparantie te verplichten. Een strikte toepassing van die richtlijn zou de Belgische vastgoedbevaks met heel wat verplichtingen en bijkomende kosten opzadelen. Als gevolg daarvan kwam er bij Koninklijk Besluit van 12 mei 2014 een nieuw statuut van gereglementeerde

241

Deel III Beleggingsinstrumenten

vastgoedvennootschap of GVV. Met deze wet wilde de Belgische wetgever de vastgoedsector dezelfde mogelijkheden bieden als die in het buitenland. In de meeste EU-lidstaten zijn vastgoedbedrijven meestal niet georganiseerd als een beleggingsfonds maar als een ‘Real Estate Investment Trust’ (REIT).

Ondertussen hebben alle Belgische vastgoedbevaks het statuut van GVV aangenomen.

GVV’s en vastgoedbevaks zijn fundamenteel verschillend, maar in de praktijk veranderde er niet zo veel. De GVV heeft geen beleggingsbeleid, maar ontwikkelt een bedrijfsstrategie. Die strategie moet ertoe strekken haar onroerende goederen in principe voor een lange termijn in bezit te houden. Enkele voorbeelden van GVV’s zijn Home Invest Belgium, Xior Student Housing NV, Montea, Aedifica …

Net zoals vastgoedbevaks vallen de GVV’s onder toezicht van de FSMA met specifieke regels op het vlak van de maximale schuldgraad (maximaal 65 %), risicodiversificatie en uitkeringsverplichting.

Ze moeten beursgenoteerd zijn en minimaal 30 % van de aandelen moeten beursgenoteerd zijn. Als ze aan alle voorwaarden voldoen, betalen GVV’s geen vennootschapsbelasting. Ze hadden eerder een defensief imago. GVV’s zijn verplicht om 80 % van de winst uit te keren aan de aandeelhouders. Dat maakt van deze vastgoedvennootschappen dividendwaarden bij uitstek.

Koersen van GVV zwaar onder druk door hogere rente De forse toename van de rente sinds 2022 leidde tot een aanzienlijke koersdaling bij de meeste GVV’s: tussen begin 2022 en half 2023 daalden die met gemiddeld 40 %. Vooral de vastgoedvennootschappen die sterk afhankelijk zijn van schuldfinanciering, kregen zware klappen. Beleggers waren vaak niet meer bereid om meer te betalen dan de intrinsieke waarde, aangezien bv. de hogere coupons van obligaties voortaan een valabel alternatief boden voor het dividend van de GVV’s.

Vastgoedfondsen kunnen ook opteren voor een meer liquide belegging in vastgoed via vastgoedcertificaten. Een vastgoedcertificaat is een effect dat een schuldvordering vertegenwoordigt in een vennootschap die een onroerend goed financiert en beheert. Een vastgoedcertificaat geeft aan de houder ervan recht op een evenredig deel van de huurinkomsten van het gebouw en op een evenredig deel van de opbrengst wanneer het gebouw verkocht wordt.

2.2.5 Gemengde fondsen Gemengde fondsen beleggen zowel in aandelen, obligaties als liquiditeiten. Naargelang het risicoprofiel van de belegger (of risicoappetijt) kan er een mengeling zijn van bv. 60 % aandelen en 40 % obligaties, 50 % aandelen en 50 % obligaties...

2.2.6 Dakfondsen of paraplufondsen Zij beleggen op hun beurt in meerdere andere fondsen en realiseren op die manier een extra spreiding.

2.3

Fondsen met (gedeeltelijke) kapitaalbescherming

Fondsen met kapitaalbescherming zijn fondsen met een vaste looptijd en gegarandeerde terugbetaling van 100 % of bijvoorbeeld 90 % van het kapitaal op eindvervaldag, gecombineerd met de mogelijkheid om te delen in de meerwaarde als een beursindex of korf van aandelen gestegen is op de eindvervaldag.

242

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

De kapitaalbescherming is een belangrijke beveiliging en laat ook de voorzichtige beleggers toe in meer volatiele waarden te beleggen. Kort na de financieel-economische crisis opteerden veel particuliere beleggers voor fondsen met kapitaalbescherming.

De kapitaalbescherming wordt technisch opgebouwd door een deel van het verzamelde geld te beleggen in een nulcouponobligatie op een termijnrekening met dezelfde looptijd als het fonds.

De tweede verbintenis – een meerwaarde als gevolg van de stijging van de referentie-index – kan worden gerealiseerd door met het saldo van de inlage een optie aan te kopen op de referentie-index.

Stel dat de fondsbeheerder 783,5 EUR nodig heeft om de kapitaalbescherming op te bouwen op vervaldag (na 5 jaar) dan zal hij 216,5 EUR aanwenden om op de beurs te beleggen. Door gebruik te maken van afgeleide producten zoals opties kunnen de vastgelegde winsten eventueel vastgeklikt worden.

Als de referentie-index gestegen is op de vervaldag, dan zorgt de uitoefening van de call-optie voor een meerwaarde die aan de belegger wordt uitgekeerd. Hoe hoger de stijging van de referentie-index, hoe hoger de meerwaarde.

Als de referentie-index gedaald is op de vervaldag, dan is de optie waardeloos. De belegger verliest 216,5 EUR (en de rente hierop). Hij ontvangt enkel het belegde kapitaal (1 000 EUR) terug. Hij heeft dan zijn kapitaal voor 5 jaar belegd zonder enig rendement te boeken. Meer nog, hij lijdt zelfs verlies (toetredings- en andere kosten).

Let op: de kapitaalbescherming is alleen voorzien op de eindvervaldag. Tussentijds zijn die fondsen wel onderhevig aan koersschommelingen, afhankelijk van de inventariswaarde van het onderliggend actief.

Fondsen met kapitaalbescherming worden de laatste jaren nog weinig aangeboden. De lage rentes van enkele jaren geleden maakten het mechanisme van de kapitaalbescherming weinig interessant.

Ook het feit dat deze fondsen sinds 2013 onder de Reynderstaks (meerwaardetaks) vallen, speelde een rol bij het kleinere aanbod. Via gestructureerde obligaties kan bovendien hetzelfde mechanisme aangeboden worden. Deze obligaties vertegenwoordigen dan een schuldinstrument waarbij de jaarlijkse coupon kan afhangen van de evolutie op de financiële markten.

2.4

Duurzame fondsen

Duurzame of ethische fondsen (in België spreekt men van DMVI-fondsen (Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Investeren)) zijn fondsen die behalve traditionele beleggingsdoelstellingen ook een maatschappelijk, ecologisch en sociaal karakter nastreven. Ze hebben oog en respect voor mens en milieu en investeren alleen in landen of ondernemingen die binnen hun sector verantwoord omgaan met sociale, ecologische en maatschappelijke thema’s. Internationaal spreekt men van de ‘ESG criteria’: Environmental, Social & Governance criteria. In 2000 stelden de Verenigde Naties een Global Compact op, tien principes die verband houden met mensenrechten, arbeidsrechten, het milieu en corruptie.

Toch is het voor de belegger niet altijd zo gemakkelijk te ontcijferen wat duurzaam nu precies betekent. Er zijn al verschillende generaties duurzame fondsen; de groei van duurzaamheidslabels swingt de pan uit, en elk fonds heeft een eigen definitie van duurzaamheid.

243

Deel III Beleggingsinstrumenten

We hebben in deel I al het grote belang vermeld van nieuwe Europese regels zoals de Sustainable Finance Disclosure Regulation (SFDR). Die zijn erop gericht beleggers beter te informeren en ervoor te zorgen dat ze makkelijker duurzame keuzes kunnen maken.

De SFDR schrijft ook voor dat fondsen voortaan moeten aangeven hoe ver ze gaan in duurzaam beleggen. Concreet moet in de documenten van een beleggingsproduct staan in welke mate de beheerder duurzaamheid toepast in het product. Het onderscheid staat omschreven in de verschillende artikels van de SFDR-richtlijn.

Een fonds kan niet zomaar claimen duurzaam te zijn.

– Artikel 6: ‘gewone’ fondsen waar duurzaamheid geen deel uitmaakt van het investeringsproces.

– Artikel 8: fondsen met bepaalde duurzame kenmerken zoals de integratie van ESG-analyse. Dit is de meerderheid van de duurzame fondsen.

– Artikel 9: fondsen met duurzame ontwikkeling als doelstelling, bijvoorbeeld investeringen in bedrijven die een verminderde koolstofuitstoot nastreven, en fondsen die beleggen in bedrijven waarvan de producten en diensten positief bijdragen aan ecologische en sociale uitdagingen.

Ook Febelfin heeft in 2019 – samen met stakeholders binnen en buiten de financiële sector – een minimale kwaliteitsnorm uitgewerkt, het label Kwaliteitsnorm Towards Sustainability. Die norm sluit schadelijke activiteiten uit, moedigt bedrijven aan om duurzaam te ondernemen en zet hen aan om daarover correct te rapporteren. De beleggingen worden ook gescreend op prestaties op gebied van sociaal beleid en goed bestuur.

Wie duurzaam wil beleggen, moet dus zijn huiswerk goed maken, als hij zeker wil zijn dat zijn geld alleen gaat naar bedrijven of activiteiten die stroken met zijn persoonlijke overtuigingen over mens, milieu en maatschappij.

Sommige banken zoals Triodos Bank bieden uitsluitend duurzame fondsen aan. Ook bij de traditionele banken zit de verkoop van duurzame fondsen in een stroomversnelling. Dat heeft o.a. te maken met de Sustainable Finance Disclosure Regulation (SFDR). Die Europese verordening heeft als doel om meer transparantie te bieden over hoe financiële partijen duurzaamheidsrisico’s en -kansen opnemen in hun beleggingsbeslissingen. Bovendien vereist sinds 2 augustus 2022 de MiFID-regelgeving dat, wanneer de financiële instelling beleggingsadvies geeft, of een beleggingsportefeuille beheert, ze rekening moet houden met de belegger zijn visie op mens en maatschappij. Banken, verzekeraars of tussenpersonen moeten dus voortaan, naast het opstellen van het risicoprofiel, ook naar de duurzaamheidsvoorkeuren van de belegger of nieuwe klant vragen. Hoe meer duurzame fondsen een bank dus in haar aanbod heeft, hoe meer de klant geholpen kan worden.

3

Prestaties van beleggingsfondsen

Bij het samenstellen van een fondsenportefeuille moet de belegger altijd rekening houden met de verhouding tussen opbrengst en risico van elk fonds (net zoals bij andere beleggingsproducten). Met risico bedoelen we de mate waarin het beleggingsresultaat van jaar tot jaar kan schommelen. Het is onmogelijk risico en rendement los van elkaar te zien. Wie een hoger rendement beoogt, moet grotere risico’s nemen. Wie wil beleggen zonder risico, zal tevreden moeten zijn met een lager rendement.

Zo geven aandelenbeleggingen – als ze over voldoende waarden gespreid zijn – over een langere periode een betere return dan obligatiebeleggingen. Maar de koersschommelingen en tijdelijke koerswinst of koersverlies van aandelen (en dus ook van aandelenfondsen) zijn ook beduidend groter dan die van obligaties (en dus ook van obligatiefondsen).

244

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

Rendement is het allerbelangrijkste voor een beleggingsfonds. Bij het evalueren van het rendement zijn de volgende aspecten relevant: − Er is een verschil tussen bruto- en nettorendement. Fondshuizen tonen vaak rendementen vóór aftrek van de kosten, die door de beleggers gedragen moeten worden. Vergelijk rendementen dus altijd na aftrek van de kosten, op basis van het nettorendement. − Rendement is een relatief begrip. Vergelijk dus altijd de prestaties van een fonds met die van andere (gelijkaardige) fondsen. − Alleen de prestaties op lange termijn zijn echt van belang. Elk fonds kan op korte termijn een mindere periode doormaken: bekijk dus de prestaties van een fonds over een bepaalde looptijd (bv. prestaties over 3, 5 of 10 jaar). − Een sterk fonds is consistent. Weet dat één goed jaar mindere of middelmatige prestaties van andere periodes kan verbergen. Een fonds dat goed scoort op gebied van consistentie geeft echter meer vertrouwen voor sterke prestaties in de toekomst. Vergelijk dus de jaarprestaties van een fonds met die van de benchmark of gelijkaardige fondsen. Kijk hierbij ook naar periodes die de kalenderjaren overlappen, bv. 1 februari tot 31 januari i.p.v. 1 januari tot 31 december. − Schakel de geluksfactor uit. Probeer te achterhalen of de prestaties van een fonds het resultaat zijn van een meevaller of van een weldoordachte strategie. Je moet immers weten hoe herhaalbaar de behaalde prestaties naar de toekomst toe zijn. − De relevantie van het track record is het onderzoeken waard. Wordt het fonds nog op dezelfde manier en door hetzelfde team beheerd als bij de realisatie van het bovengemiddelde track record?

Die informatie is noodzakelijk om in te schatten of de sterke resultaten herhaalbaar zijn of niet. − Geen rendement zonder risico. Het is belangrijk om bij de analyse van de prestaties van een beleggingsfonds niet alleen oog te hebben voor het rendement, maar ook voor de risico’s die eraan zijn verbonden. Houd dus ook altijd rekening met risicoaspecten.

Morningstar ontwikkelde een Analyst Rating die de verwachtingen voor beleggingsfondsen schetst.

Rendement, of performance, weegt bij deze rating echter niet echt door: rendement geeft namelijk alleen informatie over verleden prestaties en biedt geen garanties voor de toekomst. Morningstar focust eerder op het beheerteam, het beleggingsproces, het fondshuis en de kosten; factoren die wel invloed uitoefenen op toekomstige resultaten. Ook screent Morningstar de door haar geanalyseerde fondsen op basis van duurzaamheid.

MIDDEN 2025 LANCEERDE DE FSMA EEN KOSTENVERGELIJKER VOOR FONDSEN Deze nieuwe onlinetool maakt het mogelijk om voor een beleggingsfonds de impact van de kosten op het verwachte rendement te berekenen en die te vergelijken met andere fondsen. Voor particuliere beleggers is dat een handige tool wanneer ze in een fonds willen stappen en zich een idee willen vormen van de value for money van een fonds.

Particuliere beleggers beschikken momenteel al onder andere over een KID/EID (key information document of essentiële-informatiedocumenten) maar de beoordeling van die kosten ligt doorgaans moeilijk voor hen. Vandaar dat de FSMA in het kader van haar opdracht inzake de bescherming en educatie van financiële consumenten deze kostenvergelijker lanceerde. Simuleren kan op: https://www.fsma.be/nl/kostenvergelijker-voor-de-fondsen-0

245

Deel III Beleggingsinstrumenten

4

‘Exchange traded funds’ (trackers)

Een ‘exchange traded fund’, beter gekend als tracker, is een handig beleggingsinstrument dat via de beurs verhandeld wordt, en dat het midden houdt tussen een aandeel en een beleggingsfonds: het koppelt immers de spreiding van een fonds aan de lage transactiekosten en de goede verhandelbaarheid van een aandeel.

Trackers bestaan in diverse vormen. De bekendste zijn wellicht degene die een bepaalde aandelenindex kopiëren. Een aandelenindex, zoals de Bel-20-index of MSCI World-index, meet de beweging van een korf aandelen gedurende een bepaalde periode. Een tracker op de MSCI World zal dus de samenstelling van deze populaire wereldindex in de mate van het mogelijke dupliceren, om dezelfde prestaties te kunnen leveren. Een tracker volgt m.a.w. de ontwikkeling van een index op de voet. Meer over dergelijke indexen vind je in ‘De beurs: Beursindexen’.

Naast de trackers op aandelenindexen bestaan er ook trackers op indexen van obligaties, vastgoed, grondstoffen … Zulke trackers bieden beleggers dus de mogelijkheid om in te spelen op bepaalde prijsevoluties (bv. een stijging van de zilverprijs), zonder het onderliggende product zelf te moeten aankopen.

De mogelijkheid om indirect in een index te beleggen bestaat natuurlijk al veel langer, onder de vorm van passieve beleggingsfondsen. Net zoals bij deze fondsen bestaan er trackers in kapitalisatie- of in distributievorm. Trackers bieden evenwel een aantal voordelen t.o.v. dergelijke vergelijkbare fondsen.

Bij klassieke fondsen wordt namelijk enkel op het einde van de beursdag een waarde bepaald (en vaak met vertraging bekendgemaakt). EFT’s daarentegen kunnen de hele beursdag worden verhandeld.

Een ander, niet te onderschatten, voordeel van trackers zijn de kosten die een stuk lager liggen dan de beheerskosten van vergelijkbare passieve fondsen. Bij de verhandeling van trackers moet er – zoals bij aandelen – wel rekening worden gehouden met transactiekosten onder de vorm van een makelaarsloon. Daar staat dan weer tegenover dat bij de aankoop van beleggingsfondsen vaak instapkosten aangerekend worden.

Er is een belangrijk onderscheid tussen synthetische en fysische trackers. In beide gevallen tracht de tracker de prestaties van een index zo nauwkeurig mogelijk te benaderen. In het geval van een fysische tracker gebeurt dat door bv. de aandelen van de index in kwestie zelf aan te houden. Bij een synthetische tracker daarentegen wordt belegd in afgeleide producten (derivaten) die de prestatie moeten waarborgen. In dit geval is er wel sprake van een tegenpartijrisico (de mogelijkheid dat deze partij haar verplichtingen niet kan nakomen).

Om diverse redenen is het mogelijk dat de prestaties van een bepaalde tracker toch niet helemaal overeenstemmen met die van de onderliggende index. Zo is er bij synthetische trackers het eerder vermelde tegenpartijrisico, waardoor de beoogde prestaties niet altijd bereikt worden. Ook is het niet altijd haalbaar om een bepaalde index helemaal te kopiëren, waardoor er kleine afwijkingen t.o.v. de index kunnen ontstaan. Tot slot worden trackers op de beurs verhandeld, waardoor het spel van vraag en aanbod speelt.

Ook daardoor kan de koers (de marktprijs) al eens verschillen van de onderliggende waarde.

Begin januari 2024 heeft de Amerikaanse beursregulator SEC het licht op groen gezet voor de commerciële lancering van bitcoin-ETF’s in de VS. De SEC was lang erg sceptisch over bitcointrackers wegens het speculatieve en ondoorzichtige karakter van de bitcoin- en cryptomarkten. Een federale rechtbank oordeelde echter dat de motivering onvoldoende was om de goedkeuring ervan te

246

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

weigeren. Elf beurshuizen hadden al een bitcointracker klaar staan en waren aan het wachten op de uiteindelijke goedkeuring. In anticipatie op de beslissing van de SEC was de prijs van de bitcoin de maanden voor de goedkeuring fors opgelopen. De bitcoin-ETF biedt een aantal voordelen tegenover een rechtstreekse belegging in bitcoins. Er zijn de vele verhalen van vroege bitcoinbeleggers die niet meer aan hun cryptomunt raken omdat ze hun paswoord zijn verloren, of omdat hun paswoord is gestolen. En wie het geluk had mooie cryptowinsten te realiseren in de voorbije jaren, zag die winsten almaar vaker geblokkeerd door hun bank toen ze die winst probeerden te verzilveren. Dat gebeurt in het kader van de strengere regelgeving rond witwassen en de financiering van criminaliteit. Belgen kunnen die Amerikaanse bitcointrackers niet kopen, maar kunnen al sinds jaren een aantal bitcointrackers die beschikbaar zijn in Europa kopen. De vraag is wel of de institutionele beleggers veel interesse zullen hebben in de nieuwe trackers.

5

Collectieve en individuele pensioenbeleggingen

De structuur van het Belgisch pensioensysteem kwam reeds aan bod in het overzicht van het financiële landschap (zie ‘Wetgevend en institutioneel kader: Belangrijkste spelers op de financiële markten in België’). Naast het wettelijk pensioen van werknemers, zelfstandigen en ambtenaren (de eerste pijler) voorziet ons pensioenstelsel in een tweede pijler (collectieve pensioenvoorzieningen via pensioenfondsen en groepsverzekeringen) en een derde pijler, het individuele pensioensparen.

In dit deel bespreken we meer uitgebreid de groepsverzekeringen en de bedrijfspensioenfondsen en het individuele pensioensparen als specifieke beleggings­instrumenten. Het succes van deze tweede en derde pijler heeft vooreerst te maken met het lage wettelijk pensioen waarop werknemers en zelfstandigen aanspraak kunnen maken.

Een tweede reden is de gunstige fiscale behandeling van dergelijke spaarvormen. Mits voldaan wordt aan de fiscale wetgeving zijn de premies of stortingen om het bijkomend pensioen op te bouwen aftrekbaar van de belastbare inkomsten. Ook de latere uitkeringen genieten van een fiscaal gunstregime.

5.1

Groepsverzekeringen en bedrijfspensioenfondsen

Veel Belgische bedrijven bieden hun personeel een groepsverzekering aan. Die verzekering biedt de werknemer naast uitkeringen bij overlijden of bij pensionering ook eventueel een verzekering aan tegen kosten voor geneeskundige verzorging en invaliditeitsrisico.

De drie betrokken partijen zijn werkgever, werknemer en verzekeraar. De werkgever gaat de groepsverzekering aan bij een verzekeringsmaatschappij ten gunste van zijn personeel. De verzekering is een collectief verzorgingsplan dat wordt vermeld in een groepsverzekeringsreglement. Er worden ook individuele verzekeringscontracten opgesteld op naam van ieder aangesloten personeelslid. Afspraken worden gemaakt tussen de werkgever en de werknemers over het respectieve aandeel in de te betalen premie (bv. werkgeversbijdrage 4 % van het brutoloon; werknemersbijdrage 1 % van het brutoloon).

De uitkering gebeurt of onder de vorm van een kapitaal of een maandelijkse rente. Bij pensionering van de werknemer spreekt men van een extralegaal pensioen. Bij overlijden van de verzekerde genieten de nabestaanden van een extralegaal overlevingspensioen. Zo kunnen de nabestaanden het hoofd bieden aan de veranderde inkomenssituatie.

De formule via bedrijfspensioenfondsen is analoog wat het uiteindelijke opzet betreft. Net zoals bij de groepsverzekeringen worden de bijdragen van werkgevers en werknemers zo goed mogelijk belegd, m.a.w.

247

Deel III Beleggingsinstrumenten

er wordt enkel een middelenverbintenis aangegaan met de begunstigde, i.c. de werknemer. Kenmerkend voor een groepsverzekering is dat het een resultaats­verbintenis betreft. Als de verzekeringsmaatschappij dus niet in staat blijkt om de verplichtingen te honoreren, is de werkgever verplicht het verschil bij te passen.

5.2

De derde pensioenpijler: individueel pensioensparen

5.2.1 Het wettelijk pensioensparen Belangrijk te vermelden is dat iedereen kan deelnemen aan deze derde pensioenpijler ongeacht het statuut als werknemer, zelfstandige of ambtenaar. In 1987 werd het pensioen­sparen ingevoerd, een spaarformule die elke inwoner de kans biedt om op een fiscaal gunstige manier een aanvullend pensioen op te bouwen bovenop het wettelijke pensioen. De overheid heeft dat stelsel ingevoerd om het individu een grotere verantwoordelijkheid te geven bij de pensioenvorming en om het beleggen in risicodragend kapitaal van de aandelenmarkt te ondersteunen.

Principes en voorwaarden van het pensioensparen: − Je moet een natuurlijk persoon zijn en in België wonen. − Je moet minstens 18 jaar zijn en je mag de leeftijd van 64 jaar niet overschreden hebben. − Je moet over belastbare beroepsinkomsten beschikken. Als je geen belastingen betaalt, omdat je inkomen te laag is bijvoorbeeld, heb je geen recht op het fiscale voordeel. − Je moet een pensioenspaarcontract onderschrijven van ten minste 10 jaar, waarbinnen minstens 5 jaarlijkse stortingen moeten plaatsvinden. Iedere storting moet minstens 5 jaar behouden blijven.

Je kunt dus bijvoorbeeld niet beginnen op je zestigste.

Het wettelijk pensioensparen wordt fiscaal sterk aangemoedigd. Elk jaar kan er tot een bepaald bedrag een belastingvoordeel worden verkregen. De exacte bedragen vind je achter deze QR-code.

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

Het pensioenkapitaal wordt opgebouwd volgens twee alternatieve methodes: een pensioenspaarfonds of een pensioenspaarverzekering. Voor een pensioenspaarfonds kun je terecht bij kredietinstellingen of beursvennootschappen. Verzekeringsmaatschappijen bieden pensioenspaarverzekeringen aan. Het verschil ligt in de soort van verbintenis die ze aangaan: de optie pensioenspaarfonds met een middelenverbintenis of de optie pensioenspaarverzekering met een resultaatsverbintenis.

A Pensioenspaarfonds (tak 23) Financiële instellingen en beursvennootschappen werken met een middelenverbintenis: de belofte om de beste middelen aan te wenden bij het beleggen van de gelden die terechtkomen op een collectieve spaarrekening. De belegger is dus een spaarder die gelden stort in het erkende pensioenfonds en zo gedematerialiseerde deelbewijzen ontvangt van dat fonds. Het pensioenspaarfonds moet ook de wettelijk voorgeschreven beleggingsvormen respecteren. Het eindkapitaal van de collectieve spaarrekening is afhankelijk van het beleggingsresultaat van de beheerder en is dus niet precies voorspelbaar.

248

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

Vergelijking rendement pensioenspaarfondsen Deze tabel geeft de top-10 pensioenspaarfondsen, gerangschikt op basis van het rendement over een 10-jaarsperiode.

Tabel 1 Rendement pensioenspaarfondsen Bank

Naam van de rekening

Aankoopkosten

Rend. % 3 j.

Rend. % 5 j.

Rend. % 10 j.

VDK

Pension Fund

2%

3,32 %

5,72 %

4,49 %

Argenta

Pension Fund

0%

2,97 %

5,55 %

5,32 %

Belfius

Pension Fund High Equities

3%

4,23 %

4,91 %

4,77 %

KBC

Pricos Responsible Investing

2%

2,51 %

4,30 %

4,40 %

ING

Star Fund Balanced

3%

2,57 %

4,23 %

4,16 %

BNP Paribas

B Pension Sustainable Balanced

3%

1,91 %

3,45 %

4,15 %

Belfius

Pension fund balanced plus

0%

2,27 %

3,17 %

3,31 %

Belfius

Pension Fund Low Equities

3%

0,63 %

1,78 %

2,30 %

Argenta

Pension Fund Defensive

0%

–0,33 %

1,76 %

2,74 %

BNP Paribas

B Pension Sustainable Balanced

3%

–0,32 %

1,65 %

3,00 %

KBC

Pricos Defensive Responsible Investing

2%

–0,83 %

1,04 %

2,01 %

BNP Paribas

B Pension Sustainable Stability

3%

–1,72 %

0,27 %

1,76 %

Bron: https://www.bankshopper.be/vergelijk-pensioenspaarfondsen/, geraadpleegd op 27 oktober 2025

B Pensioenspaarverzekering (tak 21) Verzekeringsmaatschappijen werken met een resultaatsverbintenis: de polis garandeert een kapitaal berekend in functie van de gedane stortingen. De belegger is hier een verzekeringsnemer die de premies stort voor een verzekering, de verzekerde vormt het risico en de begunstigde ontvangt de opbrengst op de vervaldag of bij overlijden van de verzekerde. Deze partijen moeten dezelfde persoon zijn. Het pensioenkapitaal via deze formule is gewaarborgd. De verzekeringsmaatschappijen kapitaliseren de bijdragen tegen de technische rentevoet, d.i. de maximumrentevoet die op lange termijn gewaarborgd is. Daarnaast keert de verzekeringsmaatschappij ook een aandeel uit van haar winsten. Dat winstaandeel is niet gegarandeerd en afhankelijk van haar beleggingsresultaten.

5.2.2 Financieel langetermijnsparen De fiscale wetgeving stimuleert het langetermijnsparen ongeacht de vorm: investeren in een (eerste) woonhuis gefinancierd via een hypothecaire lening of financieel langetermijn­sparen. Financieel langetermijnsparen kan via tak 21, tak 23 of een combinatie van beide. Het belastingvoordeel is een belangrijke reden waarom veel mensen kiezen voor langetermijnsparen. Zo kun je jaarlijks een bepaald bedrag storten en dat inbrengen in je belastingaangifte. Voor 2025 bedraagt het maximale aftrekbare bedrag 2 530 EUR, met een belastingvermindering van 30 %, wat neerkomt op een maximaal belastingvoordeel van 759 EUR per jaar.

249

Deel III Beleggingsinstrumenten

Scan deze QR-code voor de meest recente cijfers.

De meest bekende vorm van ‘langetermijn­sparen’ in België is het verwerven van een woonhuis. Wie hiervoor een hypothecaire lening afsluit, kan de kapitaalaflossingen (gedeeltelijk) als fiscaal aftrekbare besteding valori­seren. Vandaar dat langetermijn­sparen vaak maar een fiscaal voordeel oplevert wanneer je je hypothecaire lening hebt afbetaald. De premies die je betaalt behoren immers tot dezelfde fiscale korf als de afbetalingen voor je hypothecair krediet.

De regering-De Wever besliste evenwel dat deze aftrek geschrapt zou worden (bron: De Tijd, 12 februari 2025).

Financieel langetermijnsparen kan via een tak 21-spaarverzekering waarbij je van een minimaal gegarandeerde rentevoet en eventueel een jaarlijkse winstdeelneming geniet of via een overlijdensverzekering, zoals een schuldsaldoverzekering. In beide gevallen kun je dat een fiscaal voordeel opleveren onder de vorm van een belastingvermindering van 30 %. Het contract moet minstens 10 jaar lopen, maar je mag verder storten nadat je 64 jaar geworden bent (tot 74 jaar). Op 75-jarige leeftijd moet het kapitaal opgevraagd worden. Net zoals bij het pensioensparen zijn de fiscaal aftrekbare bedragen na je 64ste gelimiteerd tot datgene je enkele jaren daarvoor gestort had.

1 Vergelijk debiteurenrisico, renterisico en koersvolatiliteit van een aandelenfonds met kapitaal­ bescherming met een obligatiefonds zonder kapitaalbescherming.

2 Welke invloed heeft de kapitaalbescherming op de risicoklasse van een fonds?

3 Vergelijk over een beleggingsperiode van 10 jaar de kosten voor een toetreding tot een obligatiefonds zonder vervaldag met de kosten voor een intekening op een obligatie met een looptijd van 5 jaar en van 12 jaar.

Het digitale lesmateriaal bevat interessante links waarmee je een antwoord op deze vragen kunt vinden.

Ook zelfstandigen kunnen in de tweede pijler sparen voor hun pensioen via fondsen. Zij kunnen een VAPZ en/of een IPT af te sluiten. Waarvoor staan die afkortingen en kun je kort de gelijkenissen en de verschillen tussen beide producten geven?

6

Beleggingsfondsen en fiscaliteit

We maken een onderscheid tussen de fiscaliteit bij de emissie van beleggingsfondsen, op de aankoopen verkoopoperaties van beleggingsfondsen en de fiscaliteit in verband met de gerealiseerde opbrengsten uit die beleggingsfondsen.

Taks op beursoperaties (TOB) of beurstaks De huidige regeling in België is als volgt: de uitgifte van deelbewijzen van beleggingsfondsen is vrijgesteld van beurstaks. Transacties op de secundaire markt zijn soms onderhevig aan de taks op beursoperaties of beurstaks.

250

Hoofdstuk 11 Beleggingsfondsen

Tabel 2 Fiscale behandeling van fondsen

Kapitalisatiefondsen

Beurstaks bij aankoop, als beursgenoteerd, 0,35 %

1,32 % (maximaal 4 000 EUR)

Beurstaks bij verkoop, ook als niet-beursgenoteerd

1,32 % (maximaal 4 000 EUR) Trackers geregistreerd in België en kapitalisatie AK 0 % VK 1,32 % (maximaal 4 000 EUR) Trackers geregistreerd in België en distributie AK 0,12 % (maximaal 1 300 EUR) VK 0,12 % (maximaal 1 300 EUR)

Personenbelastingen op gerealiseerde opbrengsten uit beleggingsfondsen De individuele belegger in distributiefondsen betaalt roerende voorheffing op de uitgekeerde dividenden. Bij kapitalisatiefondsen is de gerealiseerde meerwaarde belastingvrij tenzij het fonds belegt in obligaties, termijndeposito’s … Voor deze obligatiefondsen is een belasting van 30 % verschuldigd op de meerwaarde die voortvloeit uit de vastrentende effecten.

251

Deel IV De beurs

Deel IV De beurs

Een boek over bank en beurs moet niet alleen de nationale beurs bespreken, maar ook de belangrijkste internationale beurzen mogen erin aan bod komen. We lichten de samenwerking van Euronext toe, waarbij het accent ligt op de werking van de Brusselse beurs.

De controle op de beurzen is actueler dan ooit. In dit deel bespreken we alleen de controlerende instanties over Euronext en de Amerikaanse beurzen. De functies van de FSMA bespraken we al in het deel ‘Wetgevend en institutioneel kader’.

Indexen zijn zowat de snelste waardemeters om te zien of een specifieke beurs of sector goed presteert of niet. De samenstelling van deze indexen verloopt niet altijd volgens vaste regels. We leggen heel gedetailleerd uit hoe de Bel-20 wordt gewogen en samengesteld.

254

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

1

Wat is een beurs?

De effectenbeurzen zijn georganiseerde en gereglementeerde markten die vroeger binnen een beursgebouw opereerden, maar die nu volledig elektronisch (schermenhandel) werken. Sinds 1996 noteren alle verrichtingen op de Brusselse effectenmarkt met het NTS (New Trading System).

De gespecialiseerde beleggingsondernemingen verwerken er de aankoop- en de verkooporders in opdracht van derden of voor eigen rekening. Het centraliseren van alle orders doet een markt ontstaan, waar de prijs van een effect functie is van vraag en aanbod.

2

Aandelenbeurzen en hun nut

Aandelenbeurzen zijn nuttig in menig opzicht: − De belangrijkste functie van de beurs is een instrument te zijn waar ondernemingen risicokapitaal bij het brede publiek kunnen aantrekken. Als een bedrijf rechtstreeks geld ophaalt door aandelen voor de eerste keer (IPO = Initial Public Offering) aan te bieden of door later nog nieuwe aandelen aan te bieden bij een volgende kapitaalverhoging, noemen we dat de primaire markt.

Als bedrijven dat in een economisch gunstig klimaat doen, kunnen ze een hoge koers vragen en veel kapitaal ophalen. Dat komt dan het bedrijf volledig ten goede. Bij een beursbaisse zien de ondernemingen zich vaak genoodzaakt om een IPO uit te stellen. Bij lage beurskoersen moeten bedrijven immers veel nieuwe aandelen uitgeven om het beoogde kapitaal op te halen. Dit zou kunnen leiden tot een winstverwatering van de aandelen. − Aandeelhouders kunnen er hun aandelen kwijt op een markt, die door vele trans­acties tussen de kopers en verkopers hopelijk zeer liquide is, zodat de handel van grote volumes geen onoverkomelijke koersschommelingen tot gevolg hebben. Aandelen die in die context verhandeld worden, noemen we de secundaire markt. Een goede koers komt dan rechtstreeks de verkoper ten goede en niet meer het bedrijf. Indirect heeft een bedrijf soms wel belang bij een hoge koers, bv. als het krediet vraagt en het krijgt door zijn hoge koers betere voorwaarden of als er een potentiële overnemer is die dan natuurlijk ook die hoge koers betaalt voor álle aandelen. − Beleggers vinden er een brede waaier van beleggingsmogelijkheden. − De notering op een of meer beurzen geeft een onderneming bekendheid, die de weg opent voor latere kapitaalverhogingen, waarop een breed beleggerspubliek kan ingaan. − Beursintroducties van bijvoorbeeld familiale bedrijven, gaan echter dikwijls gepaard met een kapitaalverhoging. Zo komen er bijkomende aandelen in omloop. Via de beurs proberen die bedrijven extra werkkapitaal op te halen om bijvoorbeeld nieuwe projecten te realiseren. − Daartegenover staat dat een beursgenoteerde onderneming veel meer inlichtingen over zichzelf moet publiceren en dat ze permanent onderworpen is aan de beoordeling van de beleggersmarkt.

De controle over de onderneming kan eventueel door beursaankopen of door een openbaar overnamebod in ongewenste handen overgaan. Transparantie over wie eigenaar is van belangrijke pakketten (bv. vanaf 5 %) is steeds meer vereist.

257

Deel IV De beurs

3

Euronext

3.1

De bewogen geschiedenis van Euronext

Euronext ontstond in 2000 uit een fusie tussen Brussels Exchanges (BXS), de Parijse beurs en de beurs van Amsterdam. Oorspronkelijk stonden er 1 800 aandelen genoteerd. Nadien vonden ook de Portugese beurs en de Londense derivatenbeurs Liffe aansluiting bij Euronext. Een volgende belangrijke mijlpaal kwam er voor de beurs in 2006 en 2007. Door de overname door New York Stock Exchange (NYSE) ontstond de grootste effectenbeurs ter wereld. In eerste instantie leek de nieuwe beurs, die zich meteen als wereldspeler profileerde, vooral voordelen te bieden voor beleggers en ondernemingen. Voortaan zou het mogelijk zijn om goedkoper wereldwijd aandelen te verhandelen, en zouden Europese bedrijven meer aandacht krijgen van Amerikaanse investeerders. De overname bleek na enkele jaren echter geen onverdeeld succes. Zo voelden veel beurshandelaars in België zich enigszins verwaarloosd door de structuren van de grote pan-Atlantische beurs. Bovendien had de beurs zelf ook te kampen met toenemende concurrentie van alternatieve handelsplatformen (zie ook eerstvolgende kadertekst).

Om zich tegen hun nieuwe concurrenten te wapenen, gingen de klassieke beurzen op zoek naar een verdere schaalvergroting. Na de fusie tussen NYSE en Euronext lag een volgende fusie met Deutsche Börse op tafel. Maar dit voorstel stuitte op een weigering van de Europese Commissie die vreesde voor een te sterke machtsconcentratie van de fusiebeurs. Na de mislukking van een grote Europese beurs kwam een andere, minder bekende speler op de proppen. De grondstoffenbeurs ICE lanceerde een bod op NYSE Euronext, wat in juni 2013 werd goedgekeurd door de Europese Commissie.

ICE was vooral geïnteresseerd in de Londense derivatenbeurs LIFFE en bleek weinig interesse te tonen voor de andere Europese activiteiten. Een beursintroductie van Euronext (‘de beurs die naar de beurs gaat’) bleek al gauw een geschikte uitweg. Het gevolg was dat Euronext, na enkele omzwervingen, opnieuw op eigen benen kwam te staan.

De beursintroductie vond uiteindelijk plaats in juni 2014. Voordien hadden een aantal institutionele spelers uit de thuislanden van Euronext al een participatie van 33 % genomen in de beurs. Deze referentieaandeelhouders uit België, Frankrijk, Nederland en Portugal engageerden zich om hun aandelen in Euronext minstens 3 jaar aan te houden. De grootste individuele aandeelhouder was Euroclear, met een belang van 8 %. In België had de Belgische overheid, via de holding FPIM, een participatie van 4 %. BNP Paribas Fortis was dan weer goed voor een participatie van 1,5 %. Intussen zijn deze machtsverhoudingen gewijzigd (zie verder).

De beursintroductie stelde evenwel enigszins teleur. Vooral de kleine beleggers hadden maar een beperkte interesse in het aandeel Euronext: ze tekenden maar in voor 3 % van de aandelen, terwijl er eigenlijk 10 %voor hen gereserveerd was. Niettemin slaagde ICE erin om meer dan 60 % van de aandelen van Euronext naar de beurs te brengen.

Intussen zet Euronext zelf vaart achter zijn expansie. Na de overname van de beurs van Dublin begin 2018 trachtte de beursuitbater eind 2018 ook de enige onafhankelijke Scandinavische effectenmarkt in te lijven. De beurs van Oslo had in de Nasdaq OMX Group (actief in Stockholm, Helsinki, Kopenhagen en Reykjavik) al een andere kandidaat-overnemer.

258

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

Na een biedstrijd met Nasdaq was het toch Euronext dat er in mei 2019 in slaagde de buit binnen te halen, voor een overnameprijs van ongeveer 700 miljoen EUR. In 2020 zette Euronext nog een extra stap met de overname van de Milanese Borsa Italiana. Ook hier moest Euronext een hoge prijs betalen om een concurrent-overnemer (in dit geval de Zwitserse beurs) te overtroeven. Euronext voerde hiervoor begin 2021 een kapitaalverhoging door van maar liefst 1,8 miljard EUR. Daardoor wijzigde het aandeelhouderschap aanzienlijk. Enkele partijen, zoals Euroclear en BNP Paribas, stapten (deels) uit en werden vervangen door onder andere enkele Franse en Italiaanse banken. Ook nadien waren er nog enkele verschuivingen in het aandeelhouderschap.

Eind 2023 had de Belgische overheidsholding nog altijd een belang van meer dan 3 % in de vernieuwde beursgroep. Alle Belgische aandeelhouders bezitten samen iets meer dan een tiende van Euronext (cijfers uit het jaarverslag van 2023).

Grafiek 1 Aandeelhoudersstructuur Euronext (2023) Rest van de wereld, 10,5 % Verenigde Staten, 27,2 %

Rest van Europa, 5,1 % Nederland, 4,3 % Italië, 9,3 %

Verenigd Koninkrijk, 15,2 %

België, 10,2 % Frankrijk, 18,2 % Bron: Euronext.

Door deze overnames is ook het profiel van Euronext de voorbije jaren sterk veranderd. Het merendeel van de inkomsten wordt nu zelfs behaald in Italië. Dankzij de integratie van de Italiaanse activiteiten ligt de klemtoon van Euronext ook meer en meer op een aantal nieuwe activiteiten. De verhandeling van effecten (‘trading’ ) is nog altijd goed voor het grootste deel van de opbrengsten.

Voortaan maakt ook de zogenaamde ‘fixed income’ -handel hier een aanzienlijk deel van uit (aangezien Milaan in die handel een leidende rol speelt). Ook de zogenaamde ‘post trade’ -activiteiten, zoals de bewaargeving (‘custody’) en de rol als centrale tegenpartij (‘clearing’) en clearing van effecten, winnen door de integratie van de Milanese beurs aan belang. In 2024 nam Euronext bovendien de beslissing om de clearing volledig in eigen handen te nemen.

259

Deel IV De beurs

Grafiek 2 Aanwezigheid Euronext per land (2023)

Bron: Euronext.

Grafiek 3 Verdeling opbrengsten Euronext per activiteit (2023) Others 0,1 % NTI 3,2 % Technology Solutions 7,5 % Custody & Settlement 16,9 %

Listing 15,0 %

Crash trading 18,0 %

Clearing 8,2 % Advanced data services 15,2 % Investor services 0,8 %

Derivatives trading 3,7 % Fixed income trading 7,3 % FX trading 1,7 % Power trading 2,5 %

Bron: Euronext.

De klassieke beurzen hebben sinds enkele jaren te kampen met toegenomen concurrentie. Dit heeft onder meer te maken met de strengere regels inzake transparantie, die bepalen dat de klant van een optimale orderuitvoering (‘best execution’, zie ook MiFID) verzekerd moet worden. Ook is er de voorbije jaren een toename merkbaar van de buitenbeurshandel (ook wel ‘over the counter’, of OTC,

260

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

genoemd). Dit betekent dat grote orders rechtstreeks tussen twee partijen worden verhandeld, vaak met bemiddeling van een gespecialiseerde beursmakelaar.

Volgens cijfers van De Tijd was de buitenbeurshandel in de eerste jaarhelft van 2014 goed voor de helft van het verhandeld volume van de Bel-20-aandelen. Daarnaast zouden klassieke beurzen zoals Euronext ook verder marktaandeel hebben verloren aan alternatieve handelsplatformen, opgericht door (vaak Angelsaksische) financiële spelers. In België speelt onder meer Bolero beursorders door naar het platform Equiduct. Euronext zelf zou in België nog goed zijn voor 30 % van de handel in de Bel-20-aandelen, terwijl de alternatieve platformen 20 % voor hun rekening nemen.

Volgens een artikel van de Amerikaanse zakenkrant Wall Street Journal is maar liefst 85 % van de handel op een gemiddelde Wall Street-dag het resultaat van machines, modellen of het volgen van een of andere index.

Het betreft de zogenaamde kwantitatieve hefboomfondsen, de ‘quants’, die louter op basis van computermodellen in de plaats van op basis van research bestaan. Het marktaandeel van deze quant is verdubbeld tegenover 2013. Quants spelen dus een steeds grotere rol in de koersvorming. Sommige waarnemers vrezen dat hun groeiende aandeel in de koersvorming op cruciale momenten kan leiden tot extra volatiliteit op de aandelenmarkten.1

3.2

Organisatie en controle van de beurs

De beurs wordt geleid door een Raad van Bestuur en een directiecomité.

Het directiecomité staat in voor het algemene bestuur van de beurs. Het beslist over de toelating van een aandeel of kapitaalverhoging tot de markt. Het directiecomité heeft ook het schorsingsrecht voor de genoteerde effecten. Het mag een aandeel of een obligatie voor maximaal twee dagen schorsen als de goede werking van de markt of de bescherming van de beleggers in het gedrang komt. Aan dat maximum van twee dagen kan alleen worden gesleuteld in bijzondere gevallen.

Ook kan het directiecomité als sanctie een effect schrappen, maar het moet dan wel rekening houden met de goede werking van de markt en de bescherming van de beleggers. Als een emittent in de fout gaat en niet langer de voorwaarden vervult om opgenomen te worden op de koerslijst, kan het directiecomité de sanctie bekendmaken op kosten van de overtreder.

Vooral voor de wettelijk verboden handel met voorkennis (insider trading) en de procedures voor de prospectus bij een nieuwe beursintroductie of een kapitaalverhoging is het directiecomité bevoegd.

Ook bij het voeren van een verplichte informatiecampagne naar de belegger over de risico’s verbonden aan transacties op Euronext Brussel derivatenmarkt, de markt voor afgeleide producten (derivatives) is er toezicht van het directiecomité.

Wat de informatieverspreiding aangaat, hebben de emittenten de volle verantwoordelijkheid voor het meedelen van koersgevoelige, occasionele informatie. Het directiecomité krijgt wel de bevoegdheid om in te grijpen als ze niet op een ordentelijke wijze verspreid werd.

1 De Tijd, 29 december 2018

261

Deel IV De beurs

4

De deelmarkten van de Brusselse beurs

4.1

De configuratie van de gereglementeerde Brusselse effectenbeurs

Alle aandelen van Euronext Brussel zijn op één lijst terug te vinden, ‘Eurolist’. De aandelen worden ingedeeld in drie compartimenten naargelang hun beurswaarde en deze indeling is in principe één jaar geldig.

Segment A: voor bedrijven met een beurswaarde van meer dan 1 miljard EUR, bv. UCB. Segment B: voor bedrijven met een beurswaarde van 150 miljoen tot 1 miljard EUR, bv. Van de Velde.

Segment C: voor bedrijven met een beurswaarde van minder dan 150 miljoen EUR, bv. Miko.

De indeling in continu- en fixingmarkt blijft bestaan want ze drukt de verhandelbaarheid uit. In het eerste geval wordt er continu een koers gevormd volgens de wetten van vraag en aanbod. In het tweede geval wordt er slechts twee keer per dag een koers gevormd (dubbele fixing).

4.2

De configuratie van de niet-gereglementeerde markt op de Brusselse beurs

Bedrijven die nog niet klaar zijn voor een Eurolist-notering maar die voorlopig toch een koersindicatie wensen, kunnen opteren voor de niet-gereglementeerde markt. Op die niet-gereglementeerde markt moeten ondernemingen aan heel wat minder eisen voldoen wat betreft informatie- en transparantieplicht (zie ook Figuur I). Op de Brusselse beurs kan dat op Euronext ACCESS en Euronext GROWTH, de nieuwe benamingen van de beurssegmenten sinds 19 juni 2017.

In 2022 telde de hoofdmarkt van Euronext in totaal 957 emittenten, met een gemiddelde markt­ kapitalisatie van 240 miljoen EUR. Voor Euronext Growth bedroeg het 522 emittenten met een gemiddelde marktkapitalisatie van 85 miljoen EUR. Tot slot bedraagt dat voor Euronext respectievelijk 184 en 31 miljoen EUR. Euronext ACCESS, vroeger gekend als de Vrije Markt, is dus het kleine broertje. Het is een markt die weinig gereguleerd is en waarop kleinere bedrijven zoals kmo’s kunnen noteren. Zoals vroeger bij de Vrije Markt dient Euronext ACCESS als toegangspoort voor ondernemingen die een rudimentaire toegang tot de beurs willen. Hier gelden immers niet dezelfde verplichtingen – zoals de toepassing van IFRS – als voor de gereguleerde Euronext-markten. De voorganger van Euronext Access, de Vrije Markt, was niet echt een succesverhaal. Een aantal bedrijven ging zelfs failliet, zodat beleggers hun volledige inleg kwijtspeelden. Door de negatieve berichtgeving was de handel op de Vrije Markt dan ook grotendeels opgedroogd. Met de bijsturing van o.m. de noteringsvoorwaarden én de nieuwe benaming, hoopt Euronext dit segment nieuw leven in te blazen.

Nieuwe notering op Access Brussel Heel af en toe is er sprake van een nieuwe notering in het Access-segment van Euronext Brussel. In juli 2025 was er een ‘direct listing’ (zie ook verder) van de aandelen van ADEC Innovations. Volgens het Nederlandse bedrijf biedt dit de mogelijkheid om in de toekomst groeikapitaal op te halen voor

262

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

overnames en partnerships. Volgens De Tijd was er een maand later evenwel nog steeds geen koersvorming gebeurd. Dit illustreert eens te meer de beperkte verhandelbaarheid op dit segment van de beurs.

Binnen Euronext ACCESS wordt een nieuw segment gecreëerd met de naam Euronext ACCESS+.

Hiervoor gelden specifieke noteringscriteria. Ook hier geldt geen verplichting om IFRS toe te passen, maar is er wel een minimumhistoriek van twee jaar financiële cijfers vereist en de onderneming moet beschikken over een minimale free float (zie verder) van 1 miljoen EUR. De opzet is dat dit segment kan dienen als opstap naar andere, meer gereguleerde Euronext-markten.

Figuur 1 Schema Euronext

Bron: Euronext: www.euronext.com/en/listings/euronext-access

Euronext kende vroeger ook Alternext, een markt voor snelgroeiende small en mid cap ondernemingen. Alternext is intussen omgevormd in Euronext GROWTH, met noteringsregels die op maat zijn gemaakt van de specifieke behoeften van middelgrote ondernemingen. Er bestaan drie manieren om een notering op Euronext GROWTH aan te vragen: 1 Een publiek aanbod, zoals bij een klassieke IPO. Dit staat ook open voor particuliere beleggers.

2 Een private plaatsing, voorbehouden voor institutionele en gekwalificeerde beleggers, met ophaling van kapitaal.

3 Een rechtstreekse notering, zonder ophaling van kapitaal.

263

Deel IV De beurs

Belangrijk is dat de ondernemingen die een notering op Euronext ACCESS(+) of GROWTH ambiëren, steeds moeten beschikken over een listing sponsor. Dat is een adviseur, geaccrediteerd door Euronext, die de onderneming ondersteunt bij de voorbereiding van de notering, maar eveneens tijdens de notering. Het achterliggende doel is dat deze listing sponsor er mee op toekijkt dat de onderneming haar wettelijke verplichtingen nakomt.2 Een buitenbeentje op Euronext is de zogenaamde Expert market, vroeger ook bekend onder benaming Openbare veiling. Die expertenmarkt biedt beleggers de mogelijkheid om op een wekelijkse fixing elke dinsdagmiddag toch te handelen in niet-beursgenoteerde effecten. In de praktijk bestaat het leeuwendeel van de activiteit op de Expert Market uit handel in aandelen van drie multinationale bedrijven (Etex, Aliaxis en Sibelco) die gecontroleerd worden door dezelfde familie (Emsens). Het geeft beleggers de mogelijkheid om alsnog aandelen te verwerven in deze niet-genoteerde ondernemingen. De handel is evenwel erg illiquide en bovendien niet eenvoudig toegankelijk voor particuliere beleggers. Slechts weinig brokers laten de handel immers toe, bovendien tegen een verhoogd tarief.

Bron: De Tijd, 4 april 2022

4.3

Criteria om op de continumarkt genoteerd te worden

Het belangrijkste criterium op basis waarvan effecten worden ingedeeld over de verschillende segmenten, is de liquiditeit van het genoteerde effect. Met liquiditeit bedoelen we de verhandelbaarheid.

Het is evident dat een effect waarvan er slechts een beperkt aantal opgenomen is op de beursmarkt minder vlot wordt verhandeld. Bijgevolg kunnen ook minder koersen tot stand komen.

Op basis van de liquiditeit wordt het effect op de continumarkt (meest liquide) of op de fixingmarkt (minder liquide) genoteerd. Zo is de omzet voor België voor meer dan 90 % te danken aan de continumarkt en slechts voor de overige % aan de verkoop op de fixing.

In dat verband moeten we ook de term free float uitleggen. De free float is het percentage vrij verhandelbare aandelen. Het andere deel is dikwijls nog in handen van de oprichters en hun familie.

Een bedrijf dat slechts een kleine free float heeft, is niet zo interessant voor grote beleggers of buitenlandse beleggers, omdat de liquiditeit daardoor kleiner is. Transacties hebben dan een grote impact op de beurskoers. Een onderneming waarvan bijvoorbeeld nog 60 % in handen is van de overheid kan maximaal een free float van 40 % hebben.

4.4

Euronext verhandelingsuren

Het tijdstip van notering van een effect op de Brusselse effectenmarkt is op de continumarkt: 9.00 uur tot 17.30 uur + verhandelen door professionals nog mogelijk tot 17.40 uur en op de dubbele fixingmarkt: om 11.30 uur en om 16.30 uur.

De uren werden zowel vervroegd als verlaat omwille van gelijkvormigheid binnen de belangrijkste Europese landen. Wegens het tijdverschil sluiten de Amerikaanse beurzen 6 uur later dan bij ons.

Sommige beleggers proberen uit dat tijdsverschil munt te slaan.

2 Euronext

264

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

Ultrasnel beleggen dankzij de nabijheid van zendmasten Flash trading, of flitshandel, verwijst naar de activiteit van gespecialiseerde beleggers. Deze ‘high frequency traders’, die werden beschreven in het boek Flash boys van Michael Lewis, proberen in een ‘flits van een seconde’ andere beleggers voor te zijn. Via wiskundige algoritmes sporen ze het orderboek af, en trachten ze voordeel te halen uit andere beursorders door razendsnel te kopen en te verkopen. Volgens kenners gaat het verschil met andere beleggers om microseconden, en is het dus belangrijk voor deze handelaars om de allersnelste verbinding te hebben, zodat sommigen zelfs de nabijheid van een zendmast opzoeken.

Volgens De Tijd zou tot 40 % van de handel op de Europese aandelenbeurzen toe te schrijven zijn aan high frequency trading. De traders zelf argumenteren dat flitshandel bijdraagt tot de liquiditeit op de markt: als er meer transacties zijn, wordt het gemakkelijker om te kopen en te verkopen. Er gaan echter ook meer kritische stemmen op, die stellen dat de flitshandelaars al te vaak de koersen manipuleren, en dat meer controle aangewezen is. In Europa zou dit door MiFID II geregeld moeten worden. High frequency traders zullen hier hun algoritmes moeten voorleggen aan de toezichthouder, in België dus de FSMA.

4.5

Beursorders op Euronext

Een aantal gegevens zijn essentieel voor de goede uitvoering van een beursorder: de naam van het aandeel, het type order (aan- of verkooporder) en het aantal effecten. In tweede instantie moet een geldigheidslimiet worden opgegeven. Het order kan bv. slechts de lopende dag zelf geldig blijven of tot een bepaalde datum. Tot slot bevat een geldig order ook informatie over de prijsvoorwaarden. De bekendste types zijn de zogenaamde ‘marktorders’ of de ‘orders tegen gelimiteerde koers’ (ook wel limietorder genoemd). In het eerste geval geeft men de tussenpersoon opdracht om de aandelen te kopen of te verkopen aan de beste voorwaarden die op dat moment beschikbaar zijn. In het geval van een limietorder kan een bepaalde maximumprijs bij aankoop en een minimumprijs bij de verkoop worden vooropgesteld. Het aandeel zal dus pas aangekocht of verkocht worden indien de vooropgestelde prijs bereikt wordt. Vooral bij aandelen waarin minder wordt verhandeld en de koersen gemakkelijk schommelen, is een limietorder het meest aangewezen.

Onderstaand voorbeeld kan een en ander verduidelijken. Hierbij worden, voor de eenvoud, enkel de twee beste orders weergegeven in het orderboek.

De biedprijs is de prijs waaraan iemand het aandeel wil kopen, de laatprijs de prijs waaraan iemand het aandeel wil verkopen.

VOORBEELD

Laatste koers: 50,15 EUR. Aantal

Biedprijs

Laatprijs

Aantal

80

50,15

50,20

150

120

50,05

50,25

100

Stel dat een belegger een marktorder geeft voor de aankoop van 50 stuks. In dat geval wordt het order onmiddellijk uitgevoerd: de belegger koopt dus onmiddellijk 50 aandelen aan de beste laatprijs (50,20 EUR) van dat moment.

265

Deel IV De beurs

Het nieuwe orderboek ziet er dan zo uit, met laatste koers van 50,20 EUR. Aantal

Biedprijs

Laatprijs

Aantal

80

50,15

50,20

100

120

50,05

50,25

100

Stel dat hij een limietorder opgeeft met een maximumprijs van 50,10 EUR. Het order zal nu niet onmiddellijk worden uitgevoerd. Het wordt opgenomen in het orderboek, maar het zal pas worden uitgevoerd nadat het eerste order van 50,15 EUR uit het orderboek is verdwenen.

4.6

Aantal

Biedprijs

Laatprijs

Aantal

80

50,15

50,20

150

50

50,10

50,25

100

Delisting

Een definitieve schrapping, ook ‘ delisting’ genaamd, kan een optie zijn voor aandelen die niet veel verhandeld worden. In het licht van wat we als nut van een koersnotering bespraken – een correcte prijsnotering – is dat bij te weinig handelsvolume dus niet meer waar. De beursnotering levert dan geen toegevoegde waarde meer als financieringsinstrument. De koers is permanent ondergewaardeerd als er te weinig handel is en de publieke koers heeft in plaats van een positieve functie veeleer een negatieve impact. Overigens moet een notering op Euronext worden betaald en kost dat het bedrijf veel geld.

De voorbije jaren waren er meerdere ondernemingen die een schrapping van hun notering op Euronext Brussel aankondigden. Vaak lag de oorzaak bij een overnamebod door een (buitenlandse) speler. De twee bekendste voorbeelden waren de opslorping van Real Dolmen door Gfi Informatique en van beurslieveling Ablynx door Sanofi. Soms was er ook sprake van de familiale referentieaandeelhouders die de aandelen terugkochten (zoals bij Sioen in 2020) of een privéfonds dat een bod lanceert op alle aandelen (zoals bij Resilux in 2022). In 2023 was het vooral de beursexit van Telenet die de aandacht trok. Ook de hoofdaandeelhouder van gastankerbedrijf Exmar probeerde alle minderheidsaandeelhouders uit te kopen, maar het bod werd door veel beleggers als te karig bestempeld, waardoor Exmar (voorlopig) op de beurs blijft. In 2025 was het Smartphoto dat door de referentieaandeelhouders, Marc Coucke en Philippe Vlerick, van de beurs werd gehaald.

MDx Health kiest voor Nasdaq Soms kiest een bedrijf ook om de Belgische beurs in te ruilen voor een buitenlandse beurs. Dat was het geval voor het Waalse medtechbedrijf MDxHealth dat er in oktober 2023 voor opteerde om de notering op Euronext Brussel te schrappen, en voortaan enkel nog te noteren op de Amerikaanse beurs Nasdaq (zie ook 5.2). Daarvoor moest de onderneming wel een zogenaamde omgekeerde aandelensplitsing doorvoeren: per 10 aandelen ontvingen de aandeelhouders 1 nieuw aandeel.

Op die manier kon MDxHealth (dat op het ogenblik van de bekendmaking werd verhandeld voor 0,265 USD) tegemoetkomen aan de vereiste van Nasdaq dat een aandeel niet gedurende langere tijd onder 1 dollar noteert.

266

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

5

Buitenlandse beurzen

5.1

NYSE

De New York Stock Exchange is de belangrijkste aandelenmarkt. De oorsprong van de NYSE gaat terug tot 1792 toen makelaars een overeenkomst sloten tot 1 gemeenschappelijke commissie voor de verhandeling van effecten. Op de NYSE verloopt de handel van 9.30 uur tot 16.00 uur lokale tijd. In 1998 voerde de NYSE na goedkeuring door de SEC een nieuwe regeling in voor het stilleggen van de handel bij extreme volatiliteit. De handel wordt stilgelegd als de Dow Jones-index een bepaald aantal punten stijgt. Hoe hoger de stijging, hoe langer de handel wordt stilgelegd.

De eerstelijnscontrole op zowel Nasdaq als NYSE gebeurt door de beursautoriteiten zelf, maar beide staan onder het waakzame toezicht van de SEC (Security & Exchange Commission). Alle handel verloopt via de bekende beursvloer van NYSE. Elk genoteerd aandeel krijgt een ‘specialist’ toegewezen die de veilingprocedure beheert en op een van de handelsposten (trading posts) in de zaal gevestigd is. Bijgevolg loopt de stroom koop- en verkoop­orders voor een bepaald aandeel naar één centraal punt.

5.2

Nasdaq

5.2.1 Wat is Nasdaq?

Het is de beurs van de Amerikaanse technologiebedrijven. Nasdaq staat voor ‘National Association of Securities Dealers Automated Quotation’. Het gaat hier om een autonome Amerikaanse beurs, net als de New York Stock Exchange (NYSE). In 1971 ging Nasdaq van start als de eerste elektronische beurs ter wereld. Vandaag is Nasdaq de grootste beurs ter wereld, wat het aantal genoteerde bedrijven betreft. De meeste beursintroducties (IPO’s) in de VS gebeuren via Nasdaq. De laatste jaren kreeg Nasdaq wel meer concurrentie van NYSE, aangezien een aantal notoire (tech-)bedrijven zoals Twitter en Spotify voor hun IPO voor deze laatste kozen.

5.2.2 De werking van Nasdaq Het toegepaste systeem is prijsgedreven (‘price-driven’): de aandelen worden niet recht­streeks van de verkoper gekocht, maar via een tussenpersoon, de ‘market maker’. Hij is degene die de transactie verricht. De verkoper kan dus alleen met die tussenpersoon onderhandelen. De market makers geven de ‘bid’- en ‘ask’-koersen van de verhandelde aandelen weer.

De ‘bid’-koers (of biedprijs) is de koers waartegen zij bereid zijn te kopen, de ‘ask’-koers (of laatprijs) is de koers waartegen ze bereid zijn te verkopen. Het verschil tussen beide koersen is de ‘spread’. Die marge is de commissie voor de market maker. Een aandeel dat op Nasdaq genoteerd staat, wordt door minstens twee market makers verhandeld, maar tien is de norm.

Omdat market makers verplicht voortdurend koop- en verkoopkoersen noteren, is de liquiditeit gegarandeerd.

267

Deel IV De beurs

5.2.3 Concurrentie tussen de beurzen Er heerst een hevige concurrentie tussen NYSE en Nasdaq om beursintroducties van de zogenaamde ‘unicorns’ (technologiebedrijven met een waarde van 1 miljard dollar) binnen te halen. In het verleden was dit vooral het domein van Nasdaq. De technische problemen bij de beursgang van Facebook hebben de reputatie van Nasdaq evenwel geschaad. Bovendien heeft NYSE een aantal van zijn regels versoepeld, met het oog op de zogenaamde techbedrijven die meestal nog geen historiek van positieve resultaten kunnen voorleggen. Ook een ‘direct listing’ (zie ‘direct listing’ bij het punt 3 ‘De creatie van nieuwe aandelen bij een beursgang’ in ‘Beleggingsinstrumenten: Aandelen’) behoort nu tot de mogelijkheden bij NYSE. Het gevolg is dat NYSE in de voorbije jaren al enkele trofeeën, zoals Snap, Alibaba en recent Slack, kon binnenhalen. Een zeer grote vis in 2019 was de introductie van Uber, terwijl concurrent Lyft dan weer opteerde voor een Nasdaq-notering.

Zoek via de site van Nasdaq Belgische bedrijven die op Nasdaq noteren. De Belgische bedrijven die op Euronext én Nasdaq noteren vind je via de site van Euronext. Het digitale lesmateriaal kan daarbij helpen.

5.3

Andere Europese beurzen: fusies en samenwerkingen

Deutsche Börse Duitsland kent zeven regionale aandelenmarkten en is daardoor bijzonder verscheiden, wat zorgt voor een versnipperd beurstoezicht. Deutsche Börse was in het verleden al betrokken bij tal van fusieplannen met andere Europese beurzen (zie verder).

Droom van een eengemaakte Europese beurs Af en toe leeft de droom van een eengemaakte Europese beurs opnieuw op. Tijdens een toespraak in de Bundestag, het Duitse parlement, pleitte bondskanselier Friedrich Merz eind 2025 opnieuw voor een geïntegreerde Europese kapitaalmarkt. Een eengemaakte pan-Europese beurs zou hierin een belangrijke rol kunnen spelen. Inclusief het VK zou de totale marktkapitalisatie 20 000 miljard EUR bedragen. Op die manier zou het een belangrijke concurrent kunnen worden voor de Amerikaanse beurzen Nasdaq en NYSE, met respectievelijk 30 000 en 25 000 miljard EUR marktkapitalisatie.

Bron: De Tijd, 17 oktober 2025

London Stock Exchange (LSE) LSE is de gereglementeerde beursmarkt van het Verenigd Koninkrijk. In Londen maakt de derivatenmarkt (LIFFE hoorde trouwens bij Euronext en nu bij ICE) geen wezenlijk onderdeel uit van de aandelenmarkt, meteen het grootste verschil met de meeste Europese beurzen. Begin 2006 stonden zowel Euronext als Deutsche Börse te trappelen voor een fusie met LSE. Beide werden afgefloten. In juni 2006 stond de volgende kandidaat klaar: Nasdaq, die op dat moment al 25,1 % bezat van LSE. Ook dat ging niet door.

Begin 2016 werd een volgende stap gezet in de consolidatie van de Europese beurzen. Deutsche Börse en LSE kwamen tot de overeenkomst om hun activiteiten te fuseren. In de nieuwe pan-Europese beurzengroep zouden de aandeelhouders van Deutsche Börse 54,4 % van de aandelen in handen krijgen.

Het leek er even op dat de brexit roet in het eten zou gooien, maar niettemin keurden de aandeelhouders van beide groepen de fusie alsnog goed. Een belangrijke hinderpaal was – zoals in het verleden ook al het geval was – echter nog wel de goedkeuring door de Europese Commissie. Die eiste dat LSE afstand zou doen van zijn meerderheidsbelang in het Italiaanse MTS, een elektronisch tradingplatform voor

268

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

Europese overheidsobligaties. Dat was volgens de Londenaars een ‘disproportionele’ eis. De plannen van een grote Europese beurs dus gedwarsboomd stuitten dus opnieuw op een ‘njet’ van de Europese concurrentieautoriteiten. Het falen van de Brits-Duitse beurzenfusie had overigens ook een impact op Euronext. Die had immers gehoopt om clearinghuis LCH over te nemen van de Londense beurs, maar moest die plannen opnieuw opbergen.

Intussen timmert LSE zelf verder aan de groei, met een aantal overnames, zoals die van Refinitiv (een Amerikaanse dochter van dataleverancier Reuters). In september 2019 deed de Hongkong Stock Exchange (HKEX) nog een poging om LSE in te lijven, met een bod van 29,6 miljard pond. Dat bod werd nadien ingetrokken, toen bleek dat het management van LSE zich hiertegen verzette.

Overige Europese beurzen De beurs van Madrid kwam in 2020, na een biedingsstrijd, onder de koepel van de Zwitserse beurs SIX. In de noordelijke regio werken verschillende beurzen samen onder ‘OMX Nordic Exchange’ (met o.a. de beurzen van Kopenhagen, Stockholm, Helsinki, Tallinn, Riga, Vilnius, Oslo en IJsland). Sinds de overname door Nasdaq gaan ze door het leven onder de benaming ‘Nasdaq Nordic’. De Wiener Börse sloot samenwerkingsakkoorden af met heel wat Oost-Europese beurzen.

Een belangrijk voordeel van de handel op één markt is de grotere liquiditeit van de aandelen. Sinds 2007 verplicht Europa de banken en beurshuizen om altijd de beste prijs voor hun klanten te garanderen, waar de aandelen ook noteren. Aandelen zoals Ahold Delhaize of AB Inbev noteren op meerdere markten.

Voor een beurshuis is het moeilijk om dan de ‘beste prijs’ te garanderen. Als de handel op één plaats geconcentreerd wordt, valt die moeilijkheid weg.

De toekomst zal dus ongetwijfeld nog verdere fusies en samenwerkingen brengen. Maar de droom van een geïntegreerde pan-Europese beurzengroep die de belangrijkste finan­ciële centra zou overkoepelen, wordt waarschijnlijk geen werkelijkheid meer.

6

Controle op de beurzen

6.1

De tussenpersonen en de Europese richtlijnen

In tegenstelling tot de verschillende deelmarkten van de geldmarkt is de beurs volledig toegankelijk voor iedereen, ook voor kleine beleggers. De toegang gebeurt indirect via beleggingsondernemingen zoals banken, effectenbanken en beursvennootschappen.

Om te kunnen komen tot een Europese eenheidsmarkt van de roerende waarden heeft de Europese Unie twee richtlijnen uitgevaardigd. Ze werden opgenomen in de Belgische wetgeving. Daardoor kwam er een einde aan het monopolie van de Belgische tussenpersonen (beursvennootschappen) op de beurs van Brussel.

De eerste Europese richtlijn bepaalt de minimale regels voor het eigen kapitaal en de risicodekking van de activiteiten van de beleggingsondernemingen (wisselagenten, spaarbanken, vermogensbeheerders …) die actief zijn in de Europese Unie.

269

Deel IV De beurs

De tweede richtlijn harmoniseert de toegangs- en werkingsvoorwaarden van de beleggingsondernemingen, opdat zij op een eenvormige manier worden nageleefd in alle lidstaten van de Europese Unie.

Het principe is eenvoudig: de toelating verleend door één lidstaat, ook aan een niet-Europese beleggingsonderneming, geldt voor alle lidstaten. De prudentiële controle van de betreffende beleggingsonderneming valt ook onder de uitsluitende bevoegdheid van de lidstaat die de vergunning verleende.

Nieuwe beleggingsondernemingen, ook gespecialiseerde ondernemingen die uitsluitend voor professionelen werken, moeten zich aanmelden bij de Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA) om een dossier samen te stellen (zie ook het punt 4.2.2 ‘De Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten (FSMA)’ in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’).

6.2

Controle op Euronext Brussel

Zoals al besproken in ‘Wetgevend en institutioneel kader: De controlerende instellingen: naar een verscherpte controle’ is de FSMA bevoegd voor ‘het toezicht op de finan­ciële markten en genoteerde ondernemingen’. Dit heeft onder meer betrekking op toezicht op de naleving van de bekendmaking van kennisgevingsdrempels of het toepassen van regels omtrent marktmisbruik. Zo zijn er een aantal preventieve maatregelen waardoor personen met een leidinggevende verantwoordelijkheid in bepaalde gevallen verplicht zijn om melding te maken van hun aandelentransacties. Deze informatie wordt dan bekendgemaakt via de website van de FSMA. Eind september 2017 werd door FSMA het klokkenluidersstatuut ingevoerd: een contactpunt waar mensen uit de financiële sector mogelijke inbreuken kunnen melden.

De FSMA grijpt wel regelmatig in met bv. het stilleggen van de handel bij koersgevoelige informatie of het opleggen van een administratieve sanctie. In totaal waren er 541 interventies in 2017.3 In geval van overtreding van de regels wordt er vaak overgegaan tot een minnelijke schikking. Zo verklaarde Francesco Fornieri zich in 2022 bereid om een bedrag van 100 000 EUR te betalen.

Als leidinggevende van het beursgenoteerde Mithra Pharmaceuticals had hij nagelaten een aantal verkooptransacties tijdig en correct te melden. De FSMA oordeelde dat er sprake was van marktmisbruik. De publicatie van deze minnelijke schikking blijft gedurende drie maanden beschikbaar op de website van FSMA.

De FSMA stelt kritische vragen bij SPAC Het letterwoord SPAC, wat verwijst naar Special Purpose Acquisition Company, maakte vooral in de Verenigde Staten furore in het beursjaar 2020. Een SPAC kan men beschouwen als een lege beursschelp, waarmee nadien overnames kunnen gebeuren. Beleggers die inschrijven op de IPO van zo’n SPAC weten dus niet op voorhand waarin hun inleg precies zal worden geïnvesteerd. Net die onzekerheid zette de FSMA aan tot het stellen van kritische vragen bij deze blanco-chequebedrijven, zoals men de SPAC ook noemt. Volgens de FSMA-voorzitter, Jean-Paul Servais, zouden ze dan ook best voorbehouden blijven voor professionele beleggers.

3 De Tijd, 8 juni 2018

270

Hoofdstuk 12 Werking van de beurs

6.3

Controle op de andere Euronext-beurzen

Het volgende schema geeft de namen van de controlecommissies van Euronext: Tabel 1 Controlecommissies van Euronext AFM (Autoriteit Financiële Markten)

CMVM Commissão do Mercado de Valores Mobiliários)

AMF (Autorité des Marchés Financiers)

Amsterdam

Lissabon

Parijs

6.4

Controle op de Amerikaanse beurs

De Securities and Exchange Commission (SEC), de Amerikaanse beurswaakhond controleert naast de beursgenoteerde bedrijven nu ook de auditorbedrijven. Als gevolg van de Enron-affaire voelde de SEC zich nagenoeg verplicht om ook een vorm van toezicht voor auditors van boekhoudingen in te richten. Het controleorgaan moet de beleggers vertrouwen geven in Amerikaanse bedrijven na alle schandalen die aan het begin van de eenentwintigste eeuw de pers haalden (WorldCom, Andersen, Xerox, Tyco, Merck ...). Die raad zal toezien op het reilen en zeilen van auditors en sancties nemen bij ‘slecht gedrag’. De raad mag onder meer boetes opleggen.

SEC toont haar tanden Dat moest de veelbesproken Elon Musk ondervinden in september 2018. De stichter en CEO van Tesla had in een aantal tweets gemeld dat hij werkte aan een privatisering van Tesla, en het bedrijf dus van de beurs wilde halen. Deze beweringen, die achteraf weinig onderbouwd bleken, leidden tot forse koersschommelingen van Tesla op de beurs. De SEC spande kort nadien een rechtszaak aan tegen Musk wegens verspreiding van misleidende informatie. In een minnelijke schikking nadien werd overeengekomen dat er een boete van 20 miljoen dollar moest worden betaald, en dat Musk zijn functie als voorzitter van de raad van bestuur moest opgeven. Ook bij het overnamebod op Twitter (later hernoemd als X) botste het tussen de SEC en Elon Musk.

271

Hoofdstuk 13 Beursindexen

Hoofdstuk 13 Beursindexen

1

Wat is het nut van een beursindex?

Voordat we de verschillende beursindexen bespreken, is het misschien nuttig eerst de reden van bestaan van beursindexen te verklaren. Een beursindex is net als de gewone index van de consumptieprijzen een ‘snelle’ waardemeter. In tegenstelling tot de consumptie-index, die de duurte van consumptie meet, meet een beursindex dag na dag – en de Bel-20 zelfs elke 15 seconden – de beursevolutie. Je kunt in één oogopslag de beweging van een markt (bv. Duitsland) of marktsegment (bv. de Europese energiesector) bekijken. Een stijgend cijfer betekent dat de beurs die dag gestegen is, een dalend cijfer dat ze gedaald is. Deze index is ook mooi meegenomen om vergelijkingen over een langere periode te doen. Bv. de Bel-20 op 01-01-2024 en de Bel-20 twee, drie of zelfs tien jaar geleden.

Jaarlijks vraagt men aan experts eind december of ze de stand van de Bel-20 willen voorspellen voor het volgende jaar.

2

De samenstelling van een beursindex

Hoe wordt een index samengesteld? Men neemt de belangrijkste beursgenoteerde bedrijven en maakt daarmee een representatieve weging. De koers van het belangrijkste aandeel weegt zwaarder in de berekening dan de koers van een kleiner. Het is interessant om te zien hoe de crisissen van de voorbije jaren de weging van de financiële aandelen gewijzigd hebben.

Eigenlijk meet de index een representatief staal van het bedrijfsleven, dat dan de toon aangeeft om de dagelijkse berekening te maken van wat de beurs die dag presteerde. Niet elke index is gewogen. Bv. de Dow Jones (VS) is de gewone optelling van de koersen van de 30 industriële aandelen; deze worden dus niet gewogen. Daarom wordt de S&P500 meer gebruikt.

Hoe bepaalt men welke bedrijven in de index komen en welke bedrijven niet? Er kunnen diverse factoren een rol spelen zoals de marktkapitalisatie, de free float en de verhandelbaarheid. We bespreken dat aan de hand van de Bel-20.

3

Indexen van NYSE Euronext

3.1

Bel-20

Tabel 1 Bel-20-weging (op 30 juni 2025)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Aandeel

Ticker

Weging

AB Inbev Ackermans Van Haaren Aedifica Ageas ArgenX Azelis Cofinimmo D'Ieteren Group Elia Group GBL KBC

ABI ACKB AED AGS ARGX AZE COFB DIE ELI GBLB KBC

12,05 % 4,44 % 2,98 % 8,18 % 9,99 % 2,03 % 2,79 % 3,72 % 3,83 % 5,22 % 12,00 %

275

Deel IV De beurs

12 13 14 15 16 17 18 19 20

Aandeel

Ticker

Weging

Lotus Bakeries Melexis Montea Sofina Solvay Syensqo UCB Umicore WDP

LOTB MELE MONT SOF SOLB SYENS UCB UMI WDP

3,16% 1,38% 1,29% 3,64% 1,92% 4,57% 11,09% 2,19% 3,55% 100,00 %

Bron: Euronext

De Bel-20 is een index die aan de hand van maximaal de 20 grootste, beursgenoteerde Belgische aandelen, de dagelijkse evolutie meet van de Belgische aandelenmarkt. Een bedrijf kan ten hoogste 12 % van de Bel-20 uitmaken. Op de jaarlijkse herzieningsdatum wordt een mogelijk ‘te zwaar’ bedrijf op 12 % afgetopt, maar door dagelijkse koersschommelingen kunnen bedrijven soms boven die 12 % uitkomen.

De aftopping heeft het meeste impact op AB Inbev. Zonder beperking zou het gewicht van AB Inbev oplopen tot ongeveer de helft van de Bel-20. Dat zou de index natuurlijk al te afhankelijk maken van de koersevolutie van een enkel aandeel.

Door de jaren heen waren er veel aanpassingen aan de samenstelling van de Bel-20. In 2023 traden Barco en Melexis opnieuw toe tot de index (nadat ze er eerder al deel van hadden uitgemaakt).

Daarvoor moesten VGP en Colruyt plaats ruimen. Dat laatste was opvallend, aangezien Colruyt al sinds 1993 tot de Bel-20 behoorde. In maart 2024 namen Lotus Bakeries en Euronav de plaats in van Proximus en Aperam in. Enkele dagen later moest Euronav de index opnieuw verlaten, omdat het bedrijf niet meer voldeed aan de minimumvoorwaarden qua free float. Daardoor kreeg Azelis vrij onverwacht alsnog een zitje in de Bel-20. In 2025 nam het vastgoedgehalte van de Bel-20 nog wat toe met de intrede van een vierde gereglementeerde vastgoedvennootschap (GVV), Montea, ter vervanging van Galapagos, waarvan de aandelenkoers de voorbije jaren aanzienlijk was teruggevallen.

Duurzame variant van Bel-20 In februari 2023 lanceerde Euronext Brussel een nieuwe index: BEL ESG. Zoals reeds besproken bij 2.5 Duurzame fondsen verwijst ESG naar ‘Environmental, Social and Governance’. Net zoals bij de Be-20 worden 20 aandelen geselecteerd die goed scoren qua duurzaamheid. Euronext selecteert de bedrijven uit de Bel-20 en uit de Bel mid-index, om voldoende verhandelbaarheid te garanderen.

De methodologie is gebaseerd op Morningstar Sustainalytics. Onmiddellijk kwam er kritiek uit de hoek van tal van bedrijven die niet geselecteerd werden. Zij vonden dat de criteria te arbitrair zijn.

Bedrijven die goed scoren op basis van de ene duurzaamheidscriteria doen dat niet noodzakelijk ook volgens andere duurzaamheidscriteria.

Bron: De Tijd, 15 februari 2023

276

Hoofdstuk 13 Beursindexen

ArgenX overtroeft AB Inbev in Bel20 De Bel-20-index wordt, zoals vermeld, slechts één keer per jaar herschikt. Op dat ogenblik wordt dan het aantal aandelen dat wordt opgenomen in de index opnieuw bepaald volgens de vermelde criteria.

Daarbij wordt het aantal aandelen wel afgetopt, zodat geen enkel aandeel een groter gewicht dan 12 % heeft. Tussen de herschikkingen in kan het gewicht echter wijzigen. Aandelen waarvan de koers sterk gestegen is (zoals ArgenX), zullen dan immers zwaarder doorwegen in de Bel-20. Aandelen waarvan de koers is achtergebleven (zoals AB Inbev), zien hun impact op de index verminderen. Het gevolg is dat ArgenX, dat een stevige koersrit achter de rug had, halfweg 2023 zwaarder doorweegt in de Bel-20-index dan het klassieke zwaargewicht AB Inbev. Bij een volgende herschikking wordt het aantal aandelen in de Bel-20 echter weer aangepast, zodat het gewicht op dat moment opnieuw niet meer boven 12 % uitkomt.

Bel-20 nog wel Belgisch?

In de zomer van 2018 heeft Euronext de voorwaarden om deel uit te maken van de Bel-20-index verstrengd. Ondernemingen die in de index opgenomen willen worden, moeten hun hoofdzetel In België hebben. Degene die reeds deel uitmaken van de index mogen enkel blijven indien aan de personeelsvoorwaarde is voldaan: een bepaald minimumpercentage van de personeelsleden moet in België zijn tewerkgesteld. Vroeger lag dat op 10 %, maar dat wordt nu opgetrokken naar 15 %. Dit is dus een probleem gebleken voor het lidmaatschap van Engie, waarvoor slechts 11 % van de personeelsleden in België tewerkgesteld is. Ook ING moest hierdoor de index verlaten. De Bel-20-index kleurt hierdoor opnieuw wat meer Belgisch.

De historiek van de beleggersbarometer geeft een goed beeld van de evolutie van de grote Belgische bedrijven en de Belgische economie. In 2007 bereikte de index nog een piek van 4 728 punten.

Daarna ging het erg bergaf, met een dieptepunt van 1 527 punten in maart 2009. Zoals de grafiek laat zien, herstelde de index zich geleidelijk. Begin 2020 bereikte de Bel-20 zelfs opnieuw meer dan 4 000 punten. De coronacrisis gooide echter roet in het eten. Op enkele weken tijd donderde de Bel-20 naar beneden tot een dieptepunt in maart, iets boven 2 500. In de zomer kon de index herstellen tot 3 500. De tweede coronagolf stuurde de Bel-20 echter opnieuw naar lagere niveaus, maar positieve berichten over de coronavaccins en het economische herstel konden het tij op de beurs keren, zodat de Bel-20-index in de loop van 2021 opnieuw duidelijk boven 4 000 punten postvatte, en zo het precoronapeil achter zich liet. In 2022 en 2023 kreeg de index echter opnieuw rake klappen ten gevolge van de Oekraïne-oorlog en de daarmee gepaard gaande energiecrisis. Sinds 2024 zit de index opnieuw in de lift. Half augustus 2025 kon eindelijk het record van 2007 opnieuw verbeterd worden.

Twee maanden later overschreed de index zelfs de kaap van 5 000 punten.

277

Deel IV De beurs

Grafiek 1 Historiek van de Bel-20 sinds 1991

Bron: De Tijd

Zitten de beste aandelen in de BEL-20?

Sommigen denken ten onrechte dat het de ‘beste’ bedrijven zijn die in de Bel-20 zitten. Dat is fout. Als het mogelijk was met zekerheid de ‘beste’ aandelen te kopen, zou niemand nog andere aandelen kopen.

Sinds het ontstaan van de Bel-20 is aan de werking ervan een en ander veranderd. Om van de index een goede weergave te maken van de werkelijke handel op de beurs, wordt naast de beurs­kapitalisatie ook rekening gehouden met de zogenaamde free float en de velocity.

Een opmerking: de Bel-20 is een koersindex, wat wil zeggen dat hij geen rekening houdt met de uitbetaalde dividenden, maar alleen met de koersevolutie. Daarnaast bestaat er ook een returnindex, met name de ‘Bel-20 GR’. In deze index wordt ervan uitgegaan dat de uitgekeerde dividenden telkens herbelegd worden in de index.

278

Hoofdstuk 13 Beursindexen

Het dertigjarige bestaan van de Bel-20-index In 2021 vierde de Bel-20-index zijn dertigjarige bestaan. Volgens berekeningen van Euronext was er reden tot feestvieren. Wie in 1991 in de index had geïnvesteerd, zou een jaarlijkse return (koersstijging + dividendrendement) van bijna 8 % hebben behaald; in de veronderstelling dat de uitgekeerde dividenden telkens herbelegd zouden zijn in de index.

De bedrijven met de grootste beurskapitalisatie komen in de Bel-20. De beurskapitalisatie krijgen we door het totale aantal aandelen te vermenigvuldigen met hun respectievelijke beurskoersen, m.a.w.: beurskapitalisatie = aantal aandelen × koers

3.2

De berekening van de Bel-20

Sinds 1 maart 2005 is de Bel-20 onderworpen aan grondig nieuwe regels omtrent de samenstelling van deze beursgraadmeter. Euronext bepaalde de regels in een complex softwareprogramma, de ‘compiler’ genoemd, dat om de 15 seconden de waarde van de Bel-20 berekent. Het directiecomité van Euronext, samen met enkele onafhankelijke supervisors, controleert de werking ervan.

Voor de berekening van de Bel-20 worden de marktkapitalisatie en de free float gebruikt in een complexe methode waarvan we alleen de grote lijnen weergeven in het volgende kadertje.

In tegenstelling tot wat de term ‘Bel-20’ doet vermoeden, bestaat de index niet uit precies 20 aandelen. Minimaal zijn het er 10 en maximaal staan er 20 bedrijven in de Bel-20.

Niet-Bel-20’ers komen in aanmerking voor een zitje in de Bel-20 als hun vrij verhandelbare beurswaarde 300 000 keer de Bel-20 bedraagt. Bedrijven die al in de Bel-20 zitten, moeten slechts de kaap van 200 000 keer de Bel-20 halen. In de Bel-20 blijven is dus gemakkelijker dan erin te geraken.

Als er meer dan 20 gegadigden zijn, moet de 18/22-regel toegepast worden, die erop neerkomt dat niet-Bel-20’ers automatisch in de index komen als ze bij de top 18 horen en dat bestaande Bel-20’ers eruit gaan als ze niet tot de top 22 behoren. Dus bedrijven die voldoen aan de criteria komen er niet altijd meer in en anderen worden er uitgewipt hoewel ze aan de criteria voldoen. Uiteindelijk mogen er maximaal slechts 20 bedrijven in!

We geven hierna een overzicht van de factoren die mee bepalen of een aandeel kan deelnemen aan de Bel-20: De free float (ff) is het percentage vrij verhandelbare aandelen en daarom worden bepaalde soorten aandelen uitgesloten, zoals oprichtersaandelen, aandelen in handen van de staat of van een andere controlegroep. De free float wordt afgerond naar de eerstvolgende 5 %. Een free float van bv. 16 % wordt 20 %, een free float van 27 % wordt 30 % enz.

Bel-20-leden moeten een free float hebben van minstens 15 %.

De free float velocity of vrij verhandelbare omloopsnelheid wordt berekend op basis van de volgende verhouding:

279

Deel IV De beurs

aantal aandelen dat die dag verhandeld werd __________________________________ ​​ ​​

aantal vrij verhandelbare aandelen van dat bedrijf op die dag

Van deze breuk wordt de som genomen van de twaalf voorgaande maanden.

Nieuwe kandidaten moeten een free float velocity van minimaal 35 % hebben om in de index te komen; bestaande leden moesten op hun beurt minimaal 25 % behalen om in de index te blijven. In 2024 versoepelde Euronext echter die regels, en werden de minima verlaagd tot respectievelijk 25 % (voor de nieuwkomers) en 15 % (voor de bestaande Bel-20-leden).

De maximumweging van een bedrijf in de index is 12 %! Als deze weging uitkomt op bv. 479,61 aandelen, dan wordt dat 480 aandelen, afgerond op het volgende gehele getal. De som van deze gewogen prijzen wordt elke 15 seconde herberekend en bekend- gemaakt als Bel-20. Als er geen prijs is van een bepaald aandeel, dan neemt men gewoon de laatst genoteerde prijs van dat aandeel om toch een indexberekening te kunnen maken.

Er gebeurt slechts één keer per jaar een herziening van de Bel-20, namelijk de derde vrijdag van maart. Ook zijn er kwartaalactualisaties op de derde vrijdag van juni, september en december. Deze kwartaalactualisaties dienen voor snelle in- en uittredingen, uitsluiting van de laagstgeklasseerden als er meer dan 20 leden zijn, terugdringen van het gewicht van een lid tot 12 %, actualisatie van het aantal aandelen van een lid. De reservelijst komt op deze manier te vervallen.

De korfindex (basket index) is vervangen door een index gebaseerd op het volledig aantal genoteerde aandelen in combinatie met een ‘free float’-factor en een ‘capping’-factor.

De criteria om in de Bel-20 te stappen liggen veel hoger dan die om erin te blijven. Een nieuw Bel-20bedrijf zal dus betere cijfers moeten bewijzen om een ander Bel-20-bedrijf eruit te gooien.

VOORBEELD

De aandelenkoers van onderneming L bedraagt 50 EUR. Er zijn 80 miljoen aandelen in omloop, waarvan de helft vrij verhandelbaar is. Elke dag wordt voor ongeveer 2 miljoen EUR in dit aandeel verhandeld (veronderstel voor de eenvoud dat er 250 handelsdagen per jaar zijn). Komt onderneming L in aanmerking voor een Bel-20-zitje als we veronderstellen dat de Bel-20-index op 4000 punten staat?

Berekenen we eerst de vrij verhandelbare (free float) marktkapitalisatie. Voor L bedraagt die 2 miljard EUR, aangezien de marktkapitalisatie gelijk is aan 4 miljard EUR (80 miljoen aandelen tegen 50 EUR) en de free float 50 % bedraagt. Dat is duidelijk boven de grens van 300 000 keer de Bel-20 (300 000 * 4 000 = 1,2 miljard EUR).

Bekijken we vervolgens de vrij verhandelbare omloopsnelheid (free float velocity). Daarvoor vergelijken we het op jaarbasis verhandelde bedrag van 500 miljoen EUR (2 miljoen EUR * 250 dagen) met de vrij verhandelbare marktkapitalisatie van 2 miljard EUR. Die bedraagt dus 25 %. Slechts een vierde van de vrij verhandelbare aandelen wordt dus op jaarbasis verhandeld. Dat is net voldoende, aangezien minimaal 25 procent vereist wordt om tot de Bel-20 toe te treden.

Is er een verschil tussen velocity en liquiditeit?

Het volgende voorbeeld toont het verschil aan tussen velocity en liquiditeit.

280

Hoofdstuk 13 Beursindexen

Aandeel X heeft 100 000 aandelen in omloop en daarvan worden er dagelijks 1 000 verhandeld. Dat is 1 %.

Aandeel Y heeft 1 000 000 aandelen in omloop en daarvan worden er dagelijks 10 000 verhandeld.

Dat is ook 1 %, maar de invloed van dat aandeel op de beurs is wel groter.

De liquiditeit is in het 2de geval groter, de velocity niet. De verklaring daarvoor is dat velocity maar een relatief oordeel geeft.

De Bel-20 is een speciale index omdat er wordt gewerkt met ‘vaste’ gewichten. Het aantal aandelen van bv. Ageas dat mag meedoen, wordt berekend en vastgelegd en dat getal blijft vast tot de volgende indexherschikking.

Dat is niet zo voor alle indexen. Sommige laten de weging van het bedrijf schommelen naargelang hoeveel het op die beurs verhandeld wordt. Ze wegen dus continu het aantal af.

Waarom vinden bedrijven een positie in de BEL-20 zo belangrijk?

Bedrijven vinden een positie in de Bel-20 uiterst belangrijk om meerdere redenen.

– Bepaalde beleggingsproducten (bv. ‘passieve fondsen’ en ‘trackers’ zie het punt 4 ‘Exchange traded funds (trackers)’ in ‘Beleggingsinstrumenten: Beleggingsfondsen’) beleggen volgens de samenstelling van een index. Hoe meer het aandeel verhandeld wordt, des te beter voor de koers en dus ook voor het bedrijf.

– Grote bedrijven zijn interessanter voor grote investeerders wegens de liquiditeit. Buitenlandse en grote investeerders zoeken waarden die ze indien nodig altijd ook weer kunnen verkopen tegen een redelijke marktprijs. De Bel-20 levert die grote bedrijven.

Sinds 2002 publiceren Belgische bedrijven meer niet-verplichte gegevens dan vroeger. Ze verstrekken meer sectorale of geografische informatie, gegevens per aandeel of zeggen iets over de vooruitzichten voor het komende jaar. Dat blijkt uit een studie van de FSMA over communiqués van de jaarresultaten.

In de jaarlijkse communiqués moeten beursgenoteerde bedrijven ten minste 7 boekhoudkundige gegevens opnemen: omzet, bedrijfsresultaat, financieel resultaat, resultaat uit de gewone bedrijfsuitvoering, uitzonderlijk resultaat en resultaat vóór en na belasting.

Bestaat er ook een koers-winst voor een index?

Ja, in juni 2002 noteerde de Bel-20 een koers-winstverhouding van 13,06.

In het najaar van 2008 bedroeg de koers-winst van de zwaar bestrafte Bel-20 nog maar 8,08 omwille van de drie banken (Fortis, KBC en Dexia) die zwaar doorwogen op deze index. Eind november 2015 bedroeg de koers-winst van de herstelde Bel-20 opnieuw 15,9. Eind 2021 was de koers-winst van de Bel-20 volgens cijfers van Euronext zelfs opnieuw opgelopen tot 17,5, maar in de zomer van 2022 viel die terug tot minder dan 14. In november 2024 noteert de Bel-20 opnieuw met een koerswinst van iets meer dan 17.

Zo kunnen we vergelijkingen doen over de jaren heen en zien of de beurs toen historisch duur of goedkoop was. De koers-winst van een index wordt ook gebruikt om de beurzen over de grenzen heen met elkaar te vergelijken.

De koers-winst van de Bel-20 is niet de som van koers-winstcijfers van elk aandeel uit de Bel-20, maar wel een gewogen koers-winst waarin de koers-winst van het grootste bedrijf zwaarder weegt dan die van het kleinste bedrijf uit de Bel-20.

281

Deel IV De beurs

3.3

Andere NYSE Euronext-indexen

Andere belangrijke beursindexen van Euronext-landen naast de Bel-20 zijn: Tabel 2 Wijziging Euronext-indexen

BEL20 AEX CAC40 PSI 20 ISEQ 20 FTSE MIB OBX

Stand 1/11/2025

Procentuele wijziging t.o.v. 1/1/2025

4 963,34 955,86 8174,2 8 266,08 1 946,35 41 758,11 1 554,06

15,71 % 7,74 % 10,56 % 28,91 % 16,16 % -1,30 % 16,86 %

Bron: Google finance, Euronext

Grafiek 2 Euronext-indexen (Bel20 versus AEX en CAC40) (1 jaar)

Bron: Yahoo Finance

Zoek online de dagelijkse stand van deze indexen op.

282

België Nederland Frankrijk Portugal Dublin Milaan Oslo

Hoofdstuk 13 Beursindexen

4

Andere indexen

4.1

Europese indexen

Tabel 3 Wijziging overige Europese indexen

DAX FTSE 100 IBEX 35 OMXS 30 EURO STOXX 50

Stand 17/10/2025

Procentuele wijziging t.o.v. 1/1/2025

23 830,99 9 354,57 15 601,10 2 701,40 5 607,39

19,01 % 13,25 % 33,61 % 7,68 % 14,02 %

Duitsland Verenigd Koninkrijk Spanje Zweden Europa

Bron: Google Finance

4.2

Niet-Europese indexen

De NIKKEI225 is de belangrijkste beursindex van Japan De S&P500, Dow Jones en Nasdaq Composite zijn Amerikaanse indexen. − De S&P500-index (Standard & Poors-index) bevat momenteel uitsluitend Amerikaanse aandelen van de 500 grootste bedrijven in de VS. Deze index geeft daarom een goed beeld van de gemiddelde prestaties van de Amerikaanse aandelen. De S&P500-index wordt weergegeven door de middelste curve in de onderstaande grafiek. − De DJ industrial (Dow Jones) is de oudste Amerikaanse index en is samengesteld uit dertig topaandelen die op de NYSE noteren. Hij bestaat al meer dan 100 jaar en geeft de toon van de marktevolutie aan. Het is een niet gewogen index. Elk aandeel telt even zwaar mee, waardoor de index de beursrealiteit niet altijd even goed reflecteert. In onderstaande grafiek wordt deze index weergegeven door de onderste curve. − De Nasdaq Composite Index bestaat sinds de oprichting van Nasdaq in 1971. Hij bevat alle aandelen die op Nasdaq genoteerd zijn. Aangezien enkele grote beurskleppers zoals Apple en Google hier deel van uitmaken, krijgt de Nasdaq Composite Index steeds meer aandacht van beleggers. De bovenste curve in onderstaande grafiek geeft de Nasdaq Composite Index weer.

283

Deel IV De beurs

Grafiek 3 Amerikaanse indexen (1 jaar)

Bron: Yahoo Finance

Tabel 4 Wijziging Amerikaanse indexen

Stand 17/10/2025 Dow Jones industrial Nasdaq Composite S&P 500

46 190,61 22 679,98 6 664,01

Procentuele wijziging t.o.v. 1/1/2025 8,57 % 17,45 % 13,30 %

VS VS VS

Bron: Google finance

Tabel 5 Wijziging Aziatische indexen

Stand 17/10/2025 Nikkei 225 Hang Seng SSE Composite Sensex Bron: Google finance

284

49 185,50 25 929,91 3 863,89 84 405,54

Procentuele wijziging t.o.v. 1/1/2025 25,13 % 31,63 % 18,43 % 7,51 %

Japan Hong Kong China India

Hoofdstuk 13 Beursindexen

4.3

MSCI world-index

De Morgan Stanley Capital International index bevat ongeveer 1 500 aandelen van over de hele wereld.

Bestaat er maar 1 MSCI-index of is het een cluster van indices? Zoek het antwoord met behulp van het digitale lesmateriaal.

5

De bull en de bear markt

Wanneer een markt alsmaar een stijgende trend (hausse) kent, spreekt men van een ‘ bull market’.

Van een markt die door de ‘bulls’ (stieren) gedreven wordt, menen de professionals dat het optimisme onverwoestbaar is en dat het nog beter kan. Zoals alles ups en downs heeft, slaat een stijgende markt vroeg of laat om naar een dalende markt, een ‘baisse’. We spreken dan van ‘een bear market’.

De beren denken dat de duikvlucht nog langer duurt. Bij een daling van 20 % spreken we van een ‘crash’.

Crashes …

De ergste crash in de beursgeschiedenis is die van 19 oktober 1987, toen de Dow Jones industrial average-index maar liefst 508 punten in 1 zitting verloor. Omdat de grote financiële crash in 1929 ook in oktober plaatsvond, zijn sommige beleggers zelfs bijgelovig geworden over de maand oktober.

Er is nog een ander gezegde ‘Sell in May and go away’, dat sommige jaren maar al te waar is maar andere jaren dan weer niet. Als de beleggers dit massaal volgen, dan krijg je natuurlijk een ‘self-fulfilling prophecy’. Sommigen vullen dit gezegde trouwens aan met ‘but remember to come back in September’. Met de beurscrash van september 2011 was dit misschien een goed idee geweest.

Ook na historische gebeurtenissen, zoals Pearl Harbour of de aanslag op de Twin Towers, reageren de financiële markten hevig. Gelukkig herpakken ze zich. De vraag is op dat moment: ‘Wanneer juist?’

Er wordt weleens grappig en gevat gezegd dat voor beleggers in een berenmarkt net hetzelfde advies geldt als voor wandelaars in Canada die een beer tegenkomen: ‘Ga liggen en doe alsof je dood bent.’

Net voor het uitbreken van de financiële crisis bereikte de Bel-20 haar hoogtepunt net boven 4 700 punten. Nadien volgde er een sterke correctie met periodes van sterke volatiliteit. Oktober 2008 kende zelfs dagschommelingen voor de meeste indexen van 2 % tot zelfs 10 %!

Specifiek voor de Bel-20, die pas sinds 1991 bestaat, waren oktober 2008 en september 2011 de slechtste maanden ooit: de index verloor 21 tot 25 %! Sinds eind 2011 boekte de Bel-20-index een opmerkelijk herstel: ten opzichte van het niveau eind november 2011 stond de Bel-20 drie jaar later opnieuw bijna 70 % hoger. Anno 2015 zette het herstel van de voorbije jaren zich verder door. Tussen 2015 en 2016 schommelde de Belgische index tussen 3 100 en 3 900 punten, maar nieuwe records waren pas weggelegd voor eind 2017 en begin 2018 toen de Bel-20 voor het eerst in bijna tien jaar opnieuw duidelijk boven 4 100 punten steeg. Later in 2018 viel de index geleidelijk terug tot zelfs niveaus onder 3 500 punten en sindsdien schommelde de index geruime tijd tussen 3 500 en 4 000 punten, om in 2021 opnieuw boven 4 000 punten te noteren. In de loop van 2022 vatte de index echter opnieuw grotendeels post tussen 3 500 en 4 000 punten, en in het najaar van 2023 daalde de

285

Deel IV De beurs

index zelfs opnieuw een tijd onder 3 500 punten. In de loop van 2024 kon de Bel-20 wel opnieuw door de grens van 4 000 breken en in 2025 moest zelfs de grens van 5 000 eraan geloven.

286

Bijlagen

Bijlagen

1 Gevolgen van het GTM voor de bank inzake beslissingsprocessen onder haar toezicht

Bron: NBB

289

Bijlagen

2 Europese architectuur van het prudentieel toezicht

290

Bijlagen

3 Standard & Poor’s rating schema

3.1

Tabel 1: Long-Term Issue Credit Ratings

Category

Definition

AAA

An obligation rated ‘AAA’ has the highest rating assigned by Standard & Poor’s. The obligor’s capacity to meet its financial commitment on the obligation is extremely strong.

AA

An obligation rated ‘AA’ differs from the highest-rated obligations only to a small degree. The obligor’s capacity to meet its financial commitment on the obligation is very strong.

A

An obligation rated ‘A’ is somewhat more susceptible to the adverse effects of changes in circumstances and economic conditions than obligations in higher-rated categories. However, the obligor’s capacity to meet its financial commitment on the obligation is still strong.

BBB

An obligation rated ‘BBB’ exhibits adequate protection parameters. However, adverse economic conditions or changing circumstances are more likely to lead to a weakened capacity of the obligor to meet its financial commitment on the obligation.

BB; B; CCC; CC; and C

Obligations rated ‘BB’, ‘B’, ‘CCC’, ‘CC’, and ‘C’ are regarded as having significant speculative characteristics. ‘BB’ indicates the least degree of speculation and ‘C’ the highest. While such obligations will likely have some quality and protective characteristics, these may be outweighed by large uncertainties or major exposures to adverse conditions.

BB

An obligation rated ‘BB’ is less vulnerable to nonpayment than other speculative issues. However, it faces major ongoing uncertainties or exposure to adverse business, financial, or economic conditions which could lead to the obligor’s inadequate capacity to meet its financial commitment on the obligation.

B

An obligation rated ‘B’ is more vulnerable to nonpayment than obligations rated ‘BB’, but the obligor currently has the capacity to meet its financial commitment on the obligation. Adverse business, financial, or economic conditions will likely impair the obligor’s capacity or willingness to meet its financial commitment on the obligation.

CCC

An obligation rated ‘CCC’ is currently vulnerable to nonpayment, and is dependent upon favorable business, financial, and economic conditions for the obligor to meet its financial commitment on the obligation. In the event of adverse business, financial, or economic conditions, the obligor is not likely to have the capacity to meet its financial commitment on the obligation.

CC

An obligation rated ‘CC’ is currently highly vulnerable to nonpayment. The ‘CC’ rating is used when a default has not yet occurred, but Standard & Poor’s expects default to be a virtual certainty, regardless of the anticipated time to default.

C

An obligation rated ‘C’ is currently highly vulnerable to nonpayment,and the obligation is expected to have lower relative seniority or lower ultimate recovery compared to obligations that are rated higher.

D

An obligation rated ‘D’ is in default or in breach of an imputed promise. For non-hybrid capital instruments, the ‘D’ rating category is used when payments on an obligation are not made on the date due, unless Standard & Poor’s believes that such payments will be made within five business days in the absence of a stated grace period or within the earlier of the stated grace period or 30 calendar days. The ‘D’ rating also will be used upon the filing of a bankruptcy petition or the taking of similar action and where default on an obligation is a virtual certainty, for example due to automatic stay provisions. An obligation’s rating is lowered to ‘D’ if it is subject to a distressed exchange offer.

NR

This indicates that no rating has been requested, or that there is insufficient information on which to base a rating, or that Standard & Poor’s does not rate a particular obligation as a matter of policy.

*The ratings from ‘AA’ to ‘CCC’ may be modified by the addition of a plus (+) or minus (-) sign to show relative standing within the major rating categories.

291

Bijlagen

3.2

Tabel 2: Short-Term Issue Credit Ratings

Category

Definition

A-1

A short-term obligation rated 'A-1' is rated in the highest category by Standard & Poor's. The obligor's capacity to meet its financial commitment on the obligation is strong. Within this category, certain obligations are designated with a plus sign (+). This indicates that the obligor's capacity to meet its financial commitment on these obligations is extremely strong.

A-2

A short-term obligation rated ‘A-2’ is somewhat more susceptible to the adverse effects of changes in circumstances and economic conditions than obligations in higher rating categories. However, the obligor’s capacity to meet its financial commitment on the obligation is satisfactory.

A-3

A short-term obligation rated ‘A-3’ exhibits adequate protection parameters. However, adverse economic conditions or changing circumstances are more likely to lead to a weakened capacity of the obligor to meet its financial commitment on the obligation.

B

A short-term obligation rated ‘B’ is regarded as vulnerable and has significant speculative characteristics.

The obligor currently has the capacity to meet its financial commitments; however, it faces major ongoing uncertainties which could lead to the obligor’s inadequate capacity to meet its financial commitments.

C

A short-term obligation rated ‘C’ is currently vulnerable to nonpayment and is dependent upon favorable business, financial, and economic conditions for the obligor to meet its financial commitment on the obligation.

D

A short-term obligation rated 'D' is in default or in breach of an imputed promise. For non-hybrid capital instruments, the 'D' rating category is used when payments on an obligation are not made on the date due, unless Standard & Poor's believes that such payments will be made within any stated grace period.

However, any stated grace period longer than five business days will be treated as five business days. The 'D' rating also will be used upon the filing of a bankruptcy petition or the taking of a similar action and where default on an obligation is a virtual certainty, for example due to automatic stay provisions. An obligation's rating is lowered to 'D' if it is subject to a distressed exchange offer.

Bron: Standard & Poor’s: http://img.en25.com/Web/StandardPoorsRatings/RatingsDirect_Commentary_1695715_Sep-132016_15_16.pdf, geconsulteerd op 27 oktober 2016.

292

Bibliografie

Bibliografie

Belgische Vereniging van Banken, De structuur van het Belgische financiewezen vandaag, Studienamiddag voor leraren economische wetenschappen, Antwerpen.

Coeckelberg, D. A. J., 2021, ‘Do not f*ck but fund the crowd’, Praktijkboek voor crowdfunding, Lannoo Campus.

De Beckker, K., Dombrechts, M., Heremans, D. en Vanneste, J., 2016, Geld en financie­wezen. België in de eurozone, Uitgeverij De Boeck, Antwerpen.

De Ruijter, S. en Van Doorslaer, J., Beleggingsleer, Van In, 2021.

Febelfin, – Diverse Jaarverslagen – De banken in 2012, individuele gegevens – Facts & figures 2011-2012 FSMA-rapport, Markt voor crowdfunding juli 2018-juni 2020, oktober 2020 Van Hulle, C., 2018, Bank- en Financiewezen, Acco, Leuven.

295

Bibliografie

europa.eu trends.knack.be www.americanexpress.com www.assuralia.be www.axa.be www.belfius.be www.beschermingsfonds.be www.bloomberg.com www.bnpparisbasfortis.be www.ceps.eu www.citibank.be www.crelan.be www.debtagency.be www.demorgen.be www.deredactie.be www.destandaard.be www.deutschebank.be www.ecb.int www.ethias.be www.euronext.com www.europa-nu.nl www.febelfin.be www.finance.yahoo.com www.fsma.be www.ing.be www.nbb.be www.nyx.com www.oblis.be www.ombudsfin.be www.sepabelgium.be www.standardandpoors.com www.tijd.be www.upc-bvk.be

296

Register

Register

A aandelenfonds 241 aan order 119 aan toonder 119, 128 aanvullend eigen vermogen 82 accordeonlening 150 achtergestelde obligatie 185 activeren van het betaalverkeer 28 actuarieel rendement 207 advance payment bond 170 adviseur 28 afgeleide producten 261 AFM 34 AI 52 algemene vergadering 216, 221, 223 a pari 184 app 111 ask-koers 267 asset backed 184 ATM 108 auditfunctie 87 Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten 34, 64, 69, 79 AV 223

B baisse 285 balanstotaal 39 bank 18, 39 bankcheque 119 bankconsortium 178 bankgarantie 169 bank of acquirer 113 bankrichtlijn, derde 33 bankrichtlijn, eerste 33 bankrichtlijn, laatste 33 bankrichtlijn, tweede 33 banktoezicht 78 Bank voor Internationale Betalingen 79 basisrente 124 Bazelcomité 78 BBP 60 bear markt 285 bedrijfspensioenfonds 247 bedrijfsrevisor 86 begroting 60 Bel-20 275, 278 beleggingsadviseur 49 beleggingsfonds 49, 237 beleggingsmaatschappij 237 beleggingsonderneming 49, 257, 269 betaalsysteem 28 betalingsbalans 79 betalingsinstellingen 51, 108

beurs 22 beursindex 242, 275 beursintroductie 217, 257, 261 beurstaks 128, 133, 209 beursvennootschap 49, 248, 269 bevak 240 bevek 239 bevrijdend 208 BIB 78, 79 BIC 105 bid bond 169 bid-koers 267 biedprijs 265, 267 bimetallisme 21 binnenlandse obligatie 179 bitcoin 99, 246 blue chips 231 boekwaarde 230 branchevervaging 39, 64 BRDD 32 BRIC-landen 78 Bruto Binnenlands Product 60 brutorente 208 buitenbeurshandel 260 buitenlandse obligatie 179 bull market 285

C call-clausule 200 call-optie 243 CBF 64 CBFA 31 Cel voor Financiële Informatieverwerking 75 centrale bank 23, 64, 72 chartaal geld 97 cheque 118 claim 220 clearing 102, 259 COB 34 Code Buysse 29 Code Daems 29 Code Deugdelijk Bestuur 29 commissaris-revisor 86 Commissie voor Bank- en Financiewezen 31 Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantie­ wezen 31 Commission des Opérations Bancaires 34 communiqué 281 contactloos betalen 109 continumarkt 264 controleautoriteiten 79 controlecommissie 271 conversiekoers 198 conversieprijs 196

299

Register conversieverhouding 196 converteerbare obligatie 196 Cooke Ratio 82 coronacrisis 61 coupon 128, 203 couponblad 128, 178 couponrendement 207 coupure 177 COVID-19 61 crash 285 creditsaldo 105 crowd equity 170 crowdfunding 170 crowdlending 170 crypto 23 cumulatief preferente aandelen 217 custody 259 cyclische aandelen 228, 231

D dagafschrift 106 De Benedetti 216 debetkaart 108 debetsaldo 105 debiteurenrisico 27, 57, 186 deelbewijs 237 defensieve aandelen 232 definitieve schrapping 266 delisting 266 dematerialisatie 215 depositobank 31, 39 depositogarantiefonds 42 depositogarantiestelsel 88, 90 Depositogarantiestelsel 125 derivatives 261 deviezenreserves 65 deviezenvoorraad 79 digitale bank 113 directiecomité 87, 261 direct listing 219, 268 dividend 215, 220, 221 dividendrendement 221, 227 domiciliëringsopdracht 118 doorlopende opdracht 117 Dow Jones 275, 283 dubbele fixingmarkt 264 duration 192 durfkapitaal 43 duurzaamheid 74, 243

E EBA 88 ECB 65 ecokrediet 143

300

eengemaakte toezichthouder 64 eerstelijnscontrole 267 effectenbank 43 effectenportefeuille 80 effectentaks 233 effectisering 57 e-government 97 eigen vermogen 80, 82, 230 elektronische beurs 267 emissie 65 emittent 177, 186, 198, 216, 261 energielabel 153 enige vergunning 33, 34 enterprise value – ebitda 228 ESG 243 ESRB 90 ETF 233, 247 Euribor 35, 70 eurobonds 179 Euroclear 258 Euronext (Brussel) 254, 258, 262, 271 euro-obligatie 179 European Systemic Risk Board 90 Europees paspoort 34 Europees Systeem van Financiële Toezichthouders (ESFT) 90 Europese Centrale Bank 65 Europese Investeringsbank 79 Europese richtlijn 64, 75 Europese richtlijn, eerste 269 Europese richtlijn, tweede 270 Europese stresstest 91 Europese Toezichthoudende Autoriteiten (ETA) 90 EV 230 exchange traded fund 246 ex coupon 227 ex-coupondatum 227 Expert market 264 exportfactoring 164

F factoring 162 factuur als kredietinstrument 162 financieel langetermijnsparen 250 financieel planner 50 financiële leasing 166 Fintech 52 Fintechspelers 52 fixingmarkt 262, 264 flash trading 265 fonds met kapitaalbescherming 242 fractioneel beleggen 222 free float 264, 278, 279 free float marktkapitalisatie 279

Register free float velocity 279 FSMA 270

G G-10 78 garantiefonds 30, 32, 74, 90 gedematerialiseerde aandelen 215 gekapitaliseerd 132 geldmarktrente 65 geldschepper 27 gemeenschappelijk toezichtsmechanisme 88 gemengde bank 23, 31 genotsaandelen 217 gereglementeerde vastgoedvennootschap (GVV) 241 geschillenbeslechting 78 gesloten fonds 240 gestructureerde mededeling 116 gestructureerde obligatie 199 getrouwheidspremie 124 gewogen koers-winst 281 giraal geld 97 Green Deal 74 groeiaandeel 228 groeiaandelen 231 groepsverzekering 47, 247

H handelsbank 23 handelsvolume 266 handlichting 156 hausse 285 herfinanciering 152 holding 31, 44 holdingconglomeraten 45 home country control 33, 34 hypothecaire inschrijving 152 hypothecaire lening 57, 148 hypothecair mandaat 151

I IBAN 104 ICB 48, 237, 239 ICE 258 ICO 99, 100, 266, 268 IDD-richtlijn 74 IFRS 80 immobiliënmarkt 60 index 254, 275 indexherschikking 281 informatienota 171 inschrijvingsprijs 220 inschrijvingsrecht 220 insider trading 261 instapkosten 133, 238

Instelling voor Collectieve Beleggingen 48, 237, 239 institutionele beleggers 44, 72 intekening 178 interbankenmarkt 35, 57, 66 intermediatiefunctie 27 internetbank 42 intrinsieke waarde 45, 230 inventariswaarde 237 investeringsfonds 43 investeringskrediet 167 IPO 217, 257 IPT 250

J jaarlijkse kostenpercentage (JKP) 145 jaarrekening 65 jaarresultaten 281 junk bonds 187

K kapitaalverhoging 196, 219, 223, 257 kapitaalvermindering 220 kapitalisatiebon 129 kasbon 128 kaskrediet 161 kernvermogen 82 keuzedividend 221, 222 KID 73, 239 KIID 73, 238 koersindex 278 koersrendement 207 koers-winst 228 koers-winstverhouding 228 kredietcrisis 94 kredietinstelling 27, 80 kredietkaart 139 kredietlijn in rekening-courant 142 kredietopening 143 kredietwaardigheid 184

L laatprijs 265, 267 langetermijnsparen 249 lender of last resort 57 lening op afbetaling 143 lessee 166 lessor 166 lidstaat 34 LIFFE 268 limietorder 265 lineaire obligatie 200 liquiditeit 80, 133, 190, 264 liquiditeitsrisico 27 London Stock Exchange 72

301

Register

M machtsholdings 45 maestrofunctie 109 makelaarsloon 232 mantel 128, 178 mantelzorg market maker 267 marktorder 265 marktrisico 28, 198 marktsegment 275 Mc Donough Ratio 185 meerwaarde 225, 240, 243 meerwaardebelasting 232 memodatum 115 mensualiteiten 148 middelenverbintenis 47 MiFID 71 minimale harmonisatie 33 MSCI world-index 285 mystery shopping 70

N Nasdaq 267 Nasdaq Composite (Index) 283 Nationale Bank van België 65 NBB 64, 65 Near Field Communication 109 neobanken 113 netto courante winst 228 nettorente 208 nettowinst 227 New Trading System 257 New York Stock Exchange 267 niet volgestort 216 NIKKEI225 283 nominaal 177, 178 nominale rente 191, 207 NTS 257 nulcouponobligatie 196, 243 nulstellingstermijn 139 NYSE (Euronext) 72, 267

O objectfinanciering 165 obligatie 177 obligatiefonds 240 OGM 116 OLO 200 Ombudsfin 78 OMT 66 onderwaardering 229 onlinemakelaar 42 online spaarrekening 126 ontwikkelingsbank 82

302

openbare kredietinstelling 39 open fonds 239 operationele leasing 166 op naam 119, 216 oprichtersaandelen 217, 279 Outright Monetary Transactions 66 overheidsobligatie 60 overnamebod 43, 257 overschrijving 114 over the counter (OTC) 260

P passieve fondsen 281 pay-out ratio 227 PayPal 114 pc-banking 97 pensioenfonds 47, 248 pensioenspaarfonds 248 pensioenspaarverzekering 249 pensioensparen 48, 248 performance bond 170 perpetual 185 phonebanking 97 portefeuillemaatschappij 31, 44 preferente aandelen 217, 221 prepaidkaart 97, 100 PRIIP 239 prijsgedreven 267 prijsstabiliteit 65 primaire markt 257 primary dealer 201 private banking 44 private equity 43 private-equityfonds 43 pro rata temporis 219 prospectus 48, 261 provisie 105 prudentiële controle 80, 270 PSD2 51, 113 put-clausule 199 put-optie 198

Q QR-code 111

R Raad van Bestuur 261 rating 186 ratingbureau 186 rendabiliteit 80 rendementsaandeel 227 rendementswaarde 228 renovatiekrediet 143 rentegevoelige aandelen 231

Register renterisico 27 renting 166 repartitiestelsel 48 representatieve weging 275 reserves 46 resultaatsverbintenis 47 return 229 reverse convertibles 198 revolving-kredietkaart 139 risicograad 82, 238 risicokapitaal 241, 257 risicoprofiel 123, 238 Risk Assets Ratio 82, 185 rommelhypotheken 57 rommelobligaties 187

S sale and lease back 167 sale and rent back 167 sanctie 86, 261 schaalvergroting 46, 258 schaduwbankieren 52 scharnierlening 196 schatkistcertificaat 130 schermenhandel 257 schorsingsrecht 261 scrips 220 SEC 267, 271 secundaire markt 178, 257 Securities and Exchange Commission 267, 271 selfbanking 97 SEPA 51, 101, 102, 103, 104, 105, 109, 118 SFDR 74, 244 shorter 225 short gaan 225 Sicaf 240 Sicav 239 small caps 231 solvabiliteit 81, 186 S&P500 283 spaarbank 39 spaarrekening 124 SPAC 270 speculatietaks 233 spread 267 staatsbon 133 staatsobligatie 226 stablecoin 100 step-up 196 stockdividend 221 stock picking 231 stock-split 222 straight loan 162 structured note 199 subprime 57

supranationaal toezicht 87

T tak 21 133, 249 tak 23 248 tak 26 133 taks op beursoperaties (TOB) 250 tantième 221 technologieaandelen 228 termijnrekening 127 thesauriefonds 241 titularis 104 toezichtautoriteiten 78 tracker 281 trading posts 267 transformatiefunctie 27 trekker 119 tussenpersoon 28 Twin Peaks-model 64

U UCITS 239 uitgifteprijs 184 uitgifteprospectus 199 uitgiftesyndicaat 178 uitstapkosten 238

V valutadatum 105 VAPZ 250 vaste kapitaalaflossingen 149 vastgoedfonds 241 velocity 278, 280 venture capital 43 vereffeningssysteem 65 vergunning 34 verhandelbaarheid 80, 190, 264 verkopen op afbetaling 143 vermogensbeheerder 50, 74 verzekeringsbon 132 verzekeringsmaatschappij 46, 247, 248 verzekeringsproduct 28 volgestort 216 volmachtdrager 104 voorkennis 261 voorkeurrecht 220, 223 vriendenaandeel 172 vrij dienstenverkeer 29 vrij verhandelbare aandelen 264, 279

W waardemeter 228, 275 warrant 197 wetgeving op de handelspraktijken 77

303

Register wettelijke reserve 220 wet van 2 augustus 2002 64 wet van 22 maart 1993 27, 29 winstuitkering 220 winstverwatering 219, 222, 257 win-winlening 172 witwaspraktijken 75 witwassen 76 woonbonus 153 woonkrediet 148

Z zakenbank 43, 59, 217 zichtrekening 101, 139 Zoomit 114

304