__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

STORIA OR 3 HD

live

Doorstroomfinaliteit Doorstroomfinaliteit domeinoverschrijdend

ST RIA LIVE 3 LEERWERKBOEK

LEERWERKBOEK

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 1

08/02/2021 14:24


INLEIDING 1

Op verkenning in STORIA HD live

IN

Je vindt de inhoudsopgave van dit leerwerkboek op blz. 5. Kijk eens hoeveel lessen er zijn gepland. In hoeveel groepen of onderdelen kun je ze onderverdelen? Elk onderdeel heeft een titel. Als je die leest, weet je welke onderwerpen je dit schooljaar bestudeert.

N

Het leerwerkboek

©

VA

Alle lessen hebben dezelfde structuur, maar de leerstof wordt op verschillende manieren aangebracht. Tijdens sommige lessen zal je leraar veel vertellen; andere lessen worden grotendeels of volledig opgebouwd aan de hand van verschillende soorten opdrachten. Die opdrachten kun je klassikaal, in groepjes of individueel oplossen. De onderstaande illustraties maken de structuur van elke les duidelijk.

1 Lesnummer

3 Een krachtige inleiding met de historische vragen waarop de les een antwoord geeft.

4 Het kaartje vertelt over welk gebied de les gaat. In het vakje onder de kaart kun je verwijzen naar kaarten uit je historische atlas.

of ds tu k

2 Duidelijke lestitels

C4

5 Deze icoontjes geven aan welke domeinen in de les aan bod komen.

De standensamenleving

OPDRACHT 2

Alle Belgen moeten zich aan dezelfde wetten en regels houden. Iedereen die de wet overtreedt, wordt op dezelfde manier bestraft. In onze grondwet staat letterlijk: ‘Alle Belgen zijn gelijk voor de wet. Er is in de Staat geen onderscheid van standen.’ Heel normaal, denk je waarschijnlijk … Toch was het vroeger anders! In de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd behoren de mensen tot een stand. Voor elke stand gelden andere wetten en regels.

OPDRACHT 3

Wat wordt er bedoeld met een ‘stand’? Hoe is de standensamenleving ontstaan? Hoe is ze doorheen de eeuwen geëvolueerd? Wanneer en waarom is er een einde gekomen aan dat systeem?

MIDDELEEUWEN

9

8

0

17

±

17

5

0

5

14

ho

±

±

9

50

0

0

0

Kaartnr(s).

VROEGMODERNE TIJD

STANDENSAMENLEVING

6 De tijdlijn situeert de les in de tijd.

OPDRACHT 1

Omcirkel telkens het juiste antwoord.

Tussen de 6e en de 8e eeuw –tussen de 9e en 10e eeuw –tussen de 10e en 11e eeuw

- Hoelang blijft de standensamenleving in West-Europa ongeveer bestaan?

oe f

Wat is er van toepassing? Zet een kruisje in de tabel. Gelijke rechten

Verschillende rechten

Afkomst is bepalend

Geen maatschap­ pelijke rangorde

Standen­ samenleving Huidige Belgische samenleving Bron Ze was bijna twintig en werkte op een veld toen vier mannen uit een hogere kaste haar bij de sjaal grepen. Ze verkrachtten haar, braken haar rug en verminkten haar tong. Ze was een dalit, lid van de voormalige ‘onaanraakbaren’. (…) [In het voornamelijk hindoeïstische India] staan zij onderaan de kastenpiramide. Artikels 14 tot 17 uit India’s seculiere grondwet verbieden al sinds 1947 discriminatie tegen dalits. Daar hadden de vier, die vlak bij hun slachtoffer woonden, geen boodschap aan. (…) In landelijk India brokkelt het kastensysteem af. Er is een crisis in de landbouwsector. Traditioneel ‘belangrijke families’ zijn beroofd van hun machtsbasis. Onderwijs voor vrouwen zit in de lift. Mannen van lagere kasten verdienen geld in de stad, meer dan ze in hun dorp kunnen via pietluttige werkjes voor de elite. (…) ‘Politie en grondbezitters gebruiken seksueel geweld om dalits een “politieke” les te leren en de kasten- en klassenstructuur te versterken. Het is juist het verzet daartegen dat geweld uitlokt.’ Dalits willen in 2020 niet terug naar vroeger. Op hun smartphone zien ze een wereld die vooruitgaat. En artikels 14 tot 17 zijn misschien nog geen realiteit, maar wel springlevend. Uit: Giselle Nath, Zelfs priester wakkert seksueel geweld tegen lagere kasten aan, in: De Standaard,

- Wanneer is in West-Europa de standensamenleving ontstaan?

600 jaar –900 jaar –1200 jaar

1

Doordat er verschillende groepen zijn met verschillende rechten, is er ook een sociale hiërarchie of maatschappelijke rangorde. In zo’n gelaagde samenleving staat de ene groep dus hoger en heeft die meer aanzien dan een andere groep.

De standen hebben eigen rechten en plichten Zoals je al weet, is iedereen in België gelijk voor de wet. Alle Belgen hebben dus dezelfde rechten en plichten (al is het in werkelijkheid wel iets ingewikkelder). Vanuit een geschiedkundig standpunt is dat echter nog niet zo heel lang het geval. Tot aan het einde van de 18e eeuw was de West-Europese samenleving een standensamenleving met drie standen (groepen): de clerus of geestelijkheid (geestelijken), de adel (edelen) en de derde stand (alle andere mensen). In zo’n samenleving zijn mensen juridisch (wettelijk) niet

01 oktober 2020

Het kastensysteem in India is eeuwenoud en heeft zowel religieuze als sociaaleconomische wortels. De term komt van Portugese ontdekkingsreizigers uit de 16e eeuw. Die gebruikten het woord ‘casta’ (afkomst) om de vele sociale groepen in Indië te benoemen. Die sociale groepen leefden apart van elkaar –in die zin dat er niet onderling werd getrouwd –, hadden hun eigen specifieke beroepen, een bepaalde positie in de samenleving, eigen gebruiken …

- Over welke historische periode gaat de tekst?

- Met welk van de twee systemen vertoont het kastensysteem in India op het eerste zicht het meeste overeenkomst? Vink het juiste antwoord aan. de standensamenleving de huidige Belgische samenleving

Pr

gelijk. Met andere woorden, al naargelang de stand waartoe je behoort, heb je meer of minder

2

rechten (en plichten). Meestal ben je lid van zo’n groep door geboorte.

6

LES C4

C

De stanDensamenleving

7 Ondertitels leiden de verschillende delen van de les in.

8 Moeilijke woorden krijgen een ander kleurtje. Ze worden verklaard vanaf blz. XXX. Als er nog woorden zijn die je niet begrijpt, schrijf je ze op in je ‘persoonlijk woordenboek’ op blz. XXX in dit leerwerkboek. De verklaring zoek je op in een (online)woordenboek zoals www.woorden.org. Je kunt ook uitleg vragen aan je leraar.

OP staP DOOR veRsCHillenDe tiJDen

7

9 De contextinformatie helpt je om de bron te begrijpen.

INLEIDINg

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 2

08/02/2021 14:24


10 In de rubriek ‘onWAARschijnlijk’ vind je extra informatie over de les: boeiende verhalen die je normaal niet in schoolboeken vindt.

ONWAARSCHIJNLIJK!

11 Een schema van de lesinhoud op het einde van de les helpt je de les te studeren.

LES C4 SCHEMA

Het Frankische rijk betaalt aan de Vikingen grote sommen zilver en goud om de aanvallen te

De standensamenleving

stoppen. In 911 staat koning Karel de Eenvoudige zelfs een heel stuk van zijn grondgebied aan de monding van de Seine af aan Vikingaanvoerder Rollo. Rollo zou in ruil nieuwe invallen via de Seine verhinderen. Niet onbelangrijk, want ook Parijs ligt aan de Seine. Dat land van de Noormannen (dat is een andere naam voor de Vikingen) kennen we vandaag als Normandië. Via de Wolga en de Dnjepr dringen de Vikingen in de loop

1 De standen hebben eigen rechten en plichten

van de negende eeuw ook ver door naar het oosten. Ze

CLERUS of GEESTELIJKHEID

ADEL

DERDE STAND

hen Roes, een woord dat vermoedelijk van het Oudnoorse woord voor ‘roeiers’ is afgeleid. De Roes geven hun naam

Plichten:

Plichten:

Plichten:

-

-

-

-

-

-

-

-

Rechten:

Rechten:

Onderaan op de foto zie je runentekens die in het marmer

-

-

zijn ingekrast. De inscriptie is niet helemaal ontcijferd maar bevat zeker de naam Halfdan.

-

aan Rusland. De Russen zelf willen tot vandaag weinig weten over hun Vikingverleden. Zij vinden dat dat hun volk oneer aandoet. Zelfs in de Hagia Sophia, de Byzantijnse kathedraal in Constantinopel, hebben Vikingen sporen achtergelaten.

IN

stichten er het Rijk van Kiev. De lokale bevolking noemt

-

-

-

Wat je na deze les moet kennen en kunnen:

2 Het ontstaan van de standensamenleving

‘continentale ruimte’ en ‘handel’ uitleggen 2 de begrippen ‘getuigenis’, ‘reconstructie’, ‘scheepsgraf’ en ‘grafgift’ uitleggen 3 de Vikingen in de ruimte en de tijd situeren 4 drie voordelen van de constructie van een Vikingschip geven 5 twee redenen geven waarom de Vikingen de geschiedenis ingingen als woeste plunderaars 6 vier voorbeelden geven van archeologische vondsten die dat beeld bijstellen

N

1 de begrippen ‘maritieme ruimte’,

KUNNEN

Grondbezit heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld. Later is vooral de afkomst bepalend.

1 verschillende soorten bronnen onderscheiden

3 Maatschappelijke veranderingen zetten de standensamenleving onder druk

2 de betrouwbaarheid, de functie en het doelpubliek van een bron beoordelen

De steden worden rijk en machtig.

VA

KENNEN

3 de beperkingen van bronnen en de gevolgen daarvan op historische beeldvorming aantonen

De stedelingen krijgen rechten: • zelfbestuur • eigen rechtspraak

4 hoe een bron bewerkt is aantonen 5 informatie uit bronnen afleiden 6 de invloed van

De adel en de geestelijken verliezen vanaf de 15e-16e eeuw aan macht en aanzien.

standplaatsgebondenheid op historische beeldvorming

4 Het einde van de standensamenleving

aantonen met een voorbeeld 7 de presentatie van een bron

In de 18e eeuw vindt men dat alle mensen van nature gelijk zijn.

evalueren 8 de invloed van standplaats­

behulp van opdrachten

Eind 18e eeuw komt er een einde aan de standensamenleving.

©

Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.

gebondenheid op historische beeldvorming analyseren met 9 Verschillende soorten historische vragen onderscheiden

DE VROEGE MIDDELEEUWEN

13

14

of ds tu k

B

LES C4

De stanDensamenleving

12 Nadat je de les hebt geleerd, moet je deze zaken KENNEN en KUNNEN. Het icoontje verwijst naar de oefeningen op diddit. De begrippen die je moet kennen, staan altijd bovenaan. 13 Na enkele onderdelen vind je een handig overzicht van de geziene leerstof.

Pr

oe f

ho

14 Op drie plaatsen in het leerwerkboek vind je een origineel en spannend verhaal van jeugdauteur Dirk Bracke. Daarmee zul je de geschiedenis op een net iets andere manier (her)beleven. Je kunt de verhalen ook beluisteren bij het onlinelesmateriaal.

VERHAAL

De lijkenrover

DIRK BRACKE

Over Jacob van Artevelde en zijn zoon Filips en over de strijd van Gent voor meer vrijheid in de 14e eeuw 1

5

10

15

20

25

30

35

40

Johan huiverde toen hij voorzichtig door de struiken gluurde. Het regende en een kille wind sneed tot op zijn huid. Toch was het niet de koude die hem rillingen bezorgde. Het was afschuwelijk. Ondanks het gevaar kon een jongen van veertien nieuwsgierig zijn, heel nieuwsgierig. Hij had zoveel over de ridders, de koning, de stadsmilities en de oorlog horen vertellen dat hij het moest zien. Het was bijna avond en de veldslag was achter de rug. Daarnet had hij zich nog haastig verstopt toen ridders hem voorbijraasden in de richting van Kortrijk. De stad zou vast geplunderd worden. De omgeving was bezaaid met lijken en dode paarden. Er werd gekreund, om hulp geschreeuwd, hardop gebeden. Een eindje verderop kroop een boogschutter moeizaam weg. Johan hapte naar adem toen hij zag dat de linkerarm van de man ontbrak. Toch probeerde hij op zijn knieën naar de struiken te kruipen om zich te verstoppen. Een soldaat had de man opgemerkt. Zonder aarzelen liep hij op hem af; Johan beet op zijn hand om het niet uit te schreeuwen toen de soldaat het hoofd van de man bij het haar achterover trok en met een haal van zijn mes de keel oversneed. Johans hart sloeg een paar tellen over toen tussen de lijken iemand bewoog en naar het struikenbosje keek. Dan loerde de man rond en kroop voorzichtig in de richting van Johan. Hij komt recht naar me toe, besefte Johan en hij verkrampte van schrik. Ik moet hier weg! Johan spiedde over zijn schouder en hij hapte weer naar adem toen hij achter het struikenbosje beweging zag. Ingesloten, beseft hij. Opeens voelde Johan zich ontzettend stom omdat hij per se het slagveld had willen zien. Ondanks de kou rolden de zweetdruppels over zijn voorhoofd. Hij voelde zijn hart tegen zijn ribben bonzen

45

50

55

60

65

70

75

80

toen de man kruipend als een regenworm recht naar hem toe bewoog. De jongen zag de angstflits in de ogen van de kerel toen die hem opmerkte. Even bleven ze elkaar beloeren, maar dan besefte Johan dat de kerel ook niet wilde gezien worden en hij wenkte hem met zijn hand. ‘Wat doe je hier?’ vroeg de man verbaasd terwijl hij naast Johan kroop. ‘Alleen maar kijken.’ De man knikte enkel alsof het allemaal geen belang had. Onafgebroken gingen zijn ogen over de omgeving. Ze keken allebei tegelijkertijd op toen een soldaat triomfantelijk schreeuwde en met zijn laars tegen het hoofd van een lijk schopte. Meteen kwamen andere soldaten op hem toegelopen. Ze trokken een bebloed lijk overeind. ‘Ze hebben Filips gevonden’, zei de man. ‘Ik durf wedden dat de Franse koning een beloning geeft aan wie hem onze leider kan bezorgen.’ Alsof ze een dode hond achter zich aan trokken, hadden twee soldaten Filips bij de enkels genomen en ze sleepten hem over de andere lijken weg. ‘Het is allemaal voorbij’, zei de man. Zijn stem klonk somber. ‘De veldslag?’ vroeg Johan een tikkeltje verwonderd, omdat het wel duidelijk was. ‘Ook dat. Maar vooral onze vrijheid. Nu zal de graaf Gent en de andere steden weer onder de duim houden. Belastingen, boetes, zijn rechtspraak, zijn mannetjes in het stadsbestuur, onze duurbevochten rechten kwijt, misschien worden onze muren wel afgebroken … In plaats van vrij te zijn, trekken de graaf en zijn volgelingen weer aan de touwtjes van ons leven.’ ‘We zijn toch nooit vrij’, meende Johan verbaasd. ‘God heeft toch gezegd dat de De lijkenrover — Dirk Bracke

15

INLEIDINg

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 3

3

08/02/2021 14:24


het onlineleerplatform bij STORIA HD live

N

of ds tu k

Hier kan de leraar toetsen en taken voor jou klaarzetten.

VA

Hier vind je de opdrachten die de leraar voor jou heeft klaargezet.

©

Je kunt vrij oefenen en de leraar kan ook voor jou oefeningen klaarzetten. Je kunt kiezen uit: - oefeningen per les, - oefeningen op ‘tijd, ruimte, domein’, - oefeningen op ‘werken met bronnen (HD)’, - oefeningen op ‘kennis en begrippen’.

IN

Leerstof kun je inoefenen op jouw niveau.

Benieuwd hoe ver je al staat met oefenen en opdrachten? Hier vind je een helder overzicht van je resultaten.

Ontdekplaat - Hagia Sophia

oe f

ho

Hier vind je het lesmateriaal per les of per leerstofonderdeel (onder andere de video- en audiobestanden). Daarnaast zijn er de ontdekplaten waarmee je zelf aan de slag kunt. Je vindt er bijvoorbeeld allerlei soorten bronnen en filmmateriaal rond een bepaald thema. Ga op ontdekkingstocht en voer de opdrachten uit. Veel plezier!

Pr

Gotische kerk

4

HET ONLINELEERPLATFORM BIJ STORIA HD LIVE

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 4

08/02/2021 14:24


INHOUD Inleiding

E De middeleeuwen van 900 tot 1450

A Over oude en nieuwe dingen

E1 E2

IN

Even je geheugen opfrissen De middeleeuwen, het begin van een  nieuwe samenleving Ontdekplaat –De Germanen * Onderzoek: een beeld van de  middeleeuwen

N

A1 A2

De feodaliteit of het leenwezen De opkomst van de steden in onze  gewesten Ontdekplaat –Kenmerken van steden E3 De vorsten strijden om de macht * Onderzoek: de Normandiërs  veroveren Engeland E4 De Nederlanden E5 De Guldensporenslag

B De vroege middeleeuwen

VA

F Cultuur in de middeleeuwen B1

C Op stap door verschillende tijden

©

Onderzoek: Misdaad en straf Oorlog en oorlogvoering in de  middeleeuwen Ontdekplaat –Wapens en belegering * Onderzoek: jong zijn in de  middeleeuwen en de vroegmoderne tijd

D Niet-westerse samenlevingen

H Synthese

D1 De islam Ontdekplaat –De islam in Europa * Onderzoek: het gouden tijdperk van Mansa Moussa in Mali (14e eeuw) D2 China en de Mongolen

H1*

oe f Pr

Kerk en christendom De kruistochten Onderzoek: Arabische bronnen over  de inname van Jeruzalem in 1099 Ontdekplaat –De kruistochten F3 Toch niet zo duister, die  middeleeuwen Romaanse en gotische kunst F4 Ontdekplaat –Cultuur in de middeleeuwen:  bouwkunst * Onderzoek: de Vlaamse Primitieven Overzicht F

De evolutie van de bevolking  De Zwarte Dood, een middeleeuwse pandemie Ontdekplaat –De pest C3 Landbouw en voedsel Ontdekplaat –Landschap C4 De standensamenleving * Onderzoek: de vrouw in de klassieke  oudheid en in de middeleeuwen Ontdekplaat –De vrouw in de middeleeuwen Overzicht C

ho

C1 C2

F1 F2 *

of ds tu k

Het Romeinse Rijk houdt stand in  het oosten Ontdekplaat –De Hagia Sophia B2 De Franken, nieuwe heersers in het  westen * Onderzoek: raadsels rond Karel de  Grote B3 De Vikingen Overzicht B

G De middeleeuwen anders bekeken

* G1

Beroemde en beruchte  middeleeuwers

*D  eze les kan georganiseerd worden als BZW-les (Begeleid zelfstandig werken)

INHOUD

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 5

5

08/02/2021 14:24


C4

De standensamenleving

O

VA

O

©

Wat wordt er bedoeld met een ‘stand’? Hoe is de standensamenleving ontstaan? Hoe is ze doorheen de eeuwen geëvolueerd? Wanneer en waarom is er een einde gekomen aan dat systeem?

N

IN

Alle Belgen moeten zich aan dezelfde wetten en regels houden. Iedereen die de wet overtreedt, wordt op dezelfde manier bestraft. In onze grondwet staat letterlijk: ‘Alle Belgen zijn gelijk voor de wet. Er is in de Staat geen onderscheid van standen.’ Heel normaal, denk je waarschijnlijk … Toch was het vroeger anders! In de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd behoren de mensen tot een stand. Voor elke stand gelden andere wetten en regels.

MIDDELEEUWEN

9 8

0 5 17 ±

17

0 5 14 ±

±

9

50

0

0

0

of ds tu k

Kaartnr(s). 

VROEGMODERNE TIJD

STANDENSAMENLEVING

OPDRACHT 1

Omcirkel telkens het juiste antwoord.

ho

- Wanneer is in West-Europa de standensamenleving ontstaan? Tussen de 6e en de 8e eeuw –tussen de 9e en 10e eeuw –tussen de 10e en 11e eeuw

oe f

- Hoelang blijft de standensamenleving in West-Europa ongeveer bestaan? 600 jaar –900 jaar –1200 jaar

1

Pr

De standen hebben eigen rechten en plichten

6

LES C4

Zoals je al weet, is iedereen in België gelijk voor de wet. Alle Belgen hebben dus dezelfde rechten en plichten (al is het in werkelijkheid wel iets ingewikkelder). Vanuit een geschiedkundig standpunt is dat echter nog niet zo heel lang het geval. Tot aan het einde van de 18e eeuw was de West-Europese samenleving een standensamenleving met drie standen (groepen): de clerus of geestelijkheid (geestelijken), de adel (edelen) en de derde stand (alle andere mensen). In zo’n samenleving zijn mensen juridisch (wettelijk) niet gelijk. Met andere woorden, al naargelang de stand waartoe je behoort, heb je meer of minder rechten (en plichten). Meestal ben je lid van zo’n groep door geboorte.

De standensamenleving

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 6

08/02/2021 14:24


Doordat er verschillende groepen zijn met verschillende rechten, is er ook een sociale hiërarchie of maatschappelijke rangorde. In zo’n gelaagde samenleving staat de ene groep dus hoger en heeft die meer aanzien dan een andere groep. Wat is er van toepassing? Zet een kruisje in de tabel. Gelijke rechten

Verschillende rechten

Standen­ samenleving

X

X

X

Bron

VA

OPDRACHT 3

X

Geen maatschappelijke rangorde

N

Huidige Belgische samenleving

Afkomst is bepalend

IN

OPDRACHT 2

of ds tu k

©

Ze was bijna twintig en werkte op een veld toen vier mannen uit een hogere kaste haar bij de sjaal grepen. Ze verkrachtten haar, braken haar rug en verminkten haar tong. Ze was een dalit, lid van de voormalige ‘onaanraakbaren’. (…) [In het voornamelijk hindoeïstische India] staan zij onderaan de kastenpiramide. Artikels 14 tot 17 uit India’s seculiere grondwet verbieden al sinds 1947 discriminatie tegen dalits. Daar hadden de vier, die vlak bij hun slachtoffer woonden, geen boodschap aan. (…) In landelijk India brokkelt het kastensysteem af. Er is een crisis in de landbouwsector. Traditioneel ‘belangrijke families’ zijn beroofd van hun machtsbasis. Onderwijs voor vrouwen zit in de lift. Mannen van lagere kasten verdienen geld in de stad, meer dan ze in hun dorp kunnen via pietluttige werkjes voor de elite. (…) ‘Politie en grondbezitters gebruiken seksueel geweld om dalits een “politieke” les te leren en de kasten- en klassenstructuur te versterken. Het is juist het verzet daartegen dat geweld uitlokt.’ Dalits willen in 2020 niet terug naar vroeger. Op hun smartphone zien ze een wereld die vooruitgaat. En artikels 14 tot 17 zijn misschien nog geen realiteit, maar wel springlevend. Uit: Giselle Nath, Zelfs priester wakkert seksueel geweld tegen lagere kasten aan, in: De Standaard, 01 oktober 2020

oe f

ho

Het kastensysteem in India is eeuwenoud en heeft zowel religieuze als sociaaleconomische wortels. De term komt van Portugese ontdekkingsreizigers uit de 16e eeuw. Die gebruikten het woord ‘casta’ (afkomst) om de vele sociale groepen in Indië te benoemen. Die sociale groepen leefden apart van elkaar –in die zin dat er niet onderling werd getrouwd –, hadden hun eigen specifieke beroepen, een bepaalde positie in de samenleving, eigen gebruiken …

Pr

- Over welke historische periode gaat de tekst? over de hedendaagse tijd

- Met welk van de twee systemen vertoont het kastensysteem in India op het eerste zicht het meeste overeenkomst? Vink het juiste antwoord aan. X de standensamenleving de huidige Belgische samenleving

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 7

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

7

08/02/2021 14:24


- Geef twee argumenten (uit de tekst of uit de informatie bij de tekst) die je keuze ondersteunen. Bv. Er wordt gesproken over hogere en lagere groepen, wat op een duidelijke hiërarchie wijst. De groepen leven gescheiden van elkaar.  - Toon aan de hand van twee zaken aan dat het systeem in India aan het afbrokkelen is.

IN

Bv. Er is crisis in de landbouw. Vrouwen krijgen meer onderwijs. Mensen uit lagere kasten verdienen meer geld.

Bron

VA

OPDRACHT 4

N



O

of ds tu k

©

(…) de gemeenschap van gelovigen vormt slechts één lichaam; maar (…) de staat omvat er drie, omdat de andere wet, de menselijke wet, twee andere groepen onderscheidt: edelen en onvrijen (…) Zij [de edelen] vormen de orde [stand] van de krijgers en ze beschermen de Kerk: ze zijn de verdedigers van de massa van het volk, (…), en tegelijkertijd zorgen ze voor het heil van allen en van henzelf. De andere groep is die van de onvrijen: dat is een ongelukkig mensenras, dat niets bezit en zich overal voor moet afbeulen. Rijkdom, kleding, voedsel, alles wordt verzorgd door de onvrijen, zodat geen enkele vrije man zonder hun hulp kan leven. (…) Dus het huis van God, dat zichzelf presenteert als één lichaam, is in werkelijkheid verdeeld in drie orden [standen]: de ene bidt [de geestelijkheid], de andere strijdt, de laatste werkt. Die drie naast elkaar bestaande orden kunnen niet worden gescheiden; het is op de diensten verleend door de ene dat de effectiviteit van het werk van de andere twee is gebaseerd: (…) Door die toestand konden de wetten zegevieren en kon de wereld van vrede genieten. Vandaag de dag worden de wetten afgebroken, de heerschappij van de vrede is voorbij; (…) Uit: Adalbero Van Laon, Lied voor koning Robert de Vrome, ca. 1027

oe f

ho

Adalbero van Laon (ca. 947-1030/31) is een edelman en bisschop. Hij formuleert zijn visie op de samenleving in een lofdicht voor de Franse koning Robert II (972-1031), wiens vader hij eind 10e eeuw mee op de troon had geholpen. Het (lange) gedicht, opgesteld in het Latijn, was ook een aanval op het feit dat ook mensen van eenvoudige komaf tot bisschop konden worden gewijd.

- Welke taakverdeling ziet Adalbero in de samenleving?

Pr

Geestelijken: bidden

O

Edelen (adel): strijden Onvrijen (de derde stand): werken

- Het onderstreepte fragment in de bron toont aan dat de drie standen een onlosmakelijk geheel vormen. Herschrijf de onderstreepte zin zodat de betekenis duidelijk is. Het werk van de derde stand zorgt ervoor dat de geestelijken en de edelen hun werk goed kunnen doen.

8

LES C4

De standensamenleving

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 8

08/02/2021 14:24


- Welke twee bedoelingen heeft Adalbero met die tekst? Hij  wil de koning eren (lofdicht) en zijn visie op de samenleving formuleren. 

De koning handelt tegen de wil van God. De edelen misdragen zich. X Mensen van eenvoudige (onvrije) komaf kunnen bisschop worden. OPDRACHT 5

IN

- Adalbero laat zich pessimistisch uit aan het einde van het fragment. Waarom? Vink aan.

De personages in deze bron symboliseren de drie standen. Hoe kun je elke stand herkennen?

N

Bron Franse miniatuur, eind 13e eeuw

VA

De drie standen, ingewerkt in de letter C (van ‘Clergie’, clerus) door een anonieme miniaturist, in: Gauthier de Metz, L’image du monde, 1265, manuscript op perkament,

of ds tu k

©

British Library, Londen

2

1 Clerus of geestelijkheid tonsuur (= kaalgeschoren bovenkant van het hoofd) 2 Adel Krijger met helm en schild 3 Derde Stand Werktuig (schop) in de hand

ho

Het ontstaan van de standensamenleving

oe f

Over hoe die standensamenleving juist ontstaan is, bestaat nog heel wat discussie, maar rond het jaar 1000 was het systeem in grote delen van Europa ingeburgerd. Grondbezit (zeer belangrijk in een landbouwsamenleving) heeft zeker een rol gespeeld bij het ontstaan van het systeem. Geleidelijk werd afkomst steeds belangrijker. Wie je ouders waren, bepaalde (deels) tot welke groep je behoorde.

Pr

OPDRACHT 6

Lees de lestekst. - Wat heeft zeker een rol gespeeld bij het ontstaan van de standensamenleving? Grondbezit - Wat werd geleidelijk steeds meer bepalend voor het behoren bij een groep? Afkomst

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 9

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

9

08/02/2021 14:24


OPDRACHT 7

SPEL Standenbord

O

- Verdeel de klas in groepen van drie of vier leerlingen. - Jullie krijgen een spelbord, spelkaarten en een dobbelsteen. - Tijdens het spel kom je heel wat te weten over de standensamenleving. OPDRACHT 8

3

Vul punt 1 van het schema op blz. 14 aan.

IN

Maatschappelijke veranderingen zetten de standensamenleving onder druk

Bron

of ds tu k

OPDRACHT 9

©

VA

N

Tot en met de 11e eeuw is de Europese samenleving bijna uitsluitend een agrarische of landbouwsamenleving (zie les C3). De meeste mensen zijn dus boeren en wonen op het platteland. In de tweede helft van de middeleeuwen herleeft de handel en ontwikkelt zich een agrarisch-stedelijke samenleving (zie les E2). Een deel van de vroegere boeren woont nu in steden en leeft niet meer van landbouw, maar van handel en nijverheid. Een kleine groep burgers verwerft daardoor steeds meer rijkdom en is alsmaar meer geschoold. De oude krijgsadel ziet die burgers als een bedreiging en probeert zijn bevoorrechte positie veilig te stellen door het standenverschil meer te gaan beklemtonen. Adellijke voorrechten worden opgeschreven en uitgebreid. Een hele levensstijl wordt exclusief adellijk. Ook de clerus, die deels uit de adel komt, veroordeelt geregeld de burgers en hun rijkdom.

God heeft de geestelijken gemaakt, en de ridders en de boeren, maar het is de duivel die de burgers [rijke stedelingen] en de woekeraars heeft gemaakt. Uit: Engelse preek, (vermoedelijk) 14e eeuw

Een preek is een toespraak van een geestelijke waarin een godsdienstige waarheid wordt verkondigd of toegelicht, vaak tijdens een misviering.

ho

- Waaruit blijkt dat sommige geestelijken het moeilijk hadden met de maatschappelijke veranderingen die zich tijdens de tweede helft van de middeleeuwen aan het voltrekken waren? Hij beschrijft burgers als de schepping van de duivel.

oe f

- In welke zin vormt die preek ook een bewijs voor die veranderingen?

Pr

De auteur vermeldt de burgers als een afzonderlijke categorie.

10

LES C4

De standensamenleving

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 10

08/02/2021 14:24


OPDRACHT 10

Bron

VA

Uit: Michele Suriano, Commentaren over het koninkrijk Frankrijk, 1561

N

IN

De derde stand omvat de geletterden, die men de ambtsadel noemt, de kooplui, de ambachtslieden, het volk en de boeren. Zij die tot de ambtsadel behoren [en bepaalde overheidsfuncties vervullen], worden daardoor geadeld, en men behandelt hen als edelen tijdens hun leven. De huidige kooplieden, die de meesters zijn van het zilver, worden in de watten gelegd en vertroeteld; maar ze hebben geen enkele voorrang noch waardigheid, omdat elke vorm van handeldrijven als minderwaardig voor de adel wordt beschouwd. Zodoende worden zij tot de derde stand gerekend; ze betalen belastingen als de niet-edelen en de boeren, de klasse die het slechtst behandeld wordt door zowel de koning als de bevoorrechte groepen. (…) [Omdat alle hoge functies aan] geletterde mensen en de ambtsadel wordt gegeven, wil iedereen iemand uit zijn familie laten studeren (…)

of ds tu k

©

Michele Suriano (1519-1574) was ambassadeur van de Venetiaanse Republiek aan het Franse hof. Hij observeerde van nabij de toenmalige toestand in Frankrijk. De zogenaamde ambtsadel ontleent zijn naam aan het lange gewaad dat die mannen droegen als teken dat ze gestudeerd hadden. Tegenover die nieuwe ambtsadel stond de oude ‘zwaardadel’ die zijn adeldom ontleende aan de afstamming van de middeleeuwse krijgsstand. Heel wat leden van de ‘zwaardadel’ waren tegen de vroegmoderne tijd aanzienlijk verarmd. Sommigen zouden daarom trouwen met mensen uit de rijke klassen van de derde stand. Zo konden ze toch aan middelen geraken om hun adellijke levensstijl aan te houden en konden de rijke burgers opklimmen tot de adelstand.

- Waaruit blijkt dat de derde stand tegen de 16e eeuw veel diverser is dan rond de 11e eeuw? De auteur onderscheidt nog andere groepen dan de boeren. Bv. de kooplui, de ambachtslieden …

- Wat bedoelt de auteur met de kooplieden als ‘meesters van het zilver’, denk je?

ho

Dat ze rijk zijn.

- Betekent dat dat de kooplieden daarmee automatisch aan de top van de samenleving stonden? Motiveer je antwoord.

oe f

Nee. Handeldrijven werd door de adel als minderwaardig beschouwd. Ondanks hun rijkdom bleven de kooplui tot de derde stand behoren en moesten ze bv. belastingen

Pr

betalen.

- Hoe konden kooplieden toch opklimmen in de toenmalige samenleving? Door te trouwen met edellieden die hun geld konden gebruiken. - Wie wordt er bedoeld met de ‘ambtsadel’? De geletterde burgers die overheidsfuncties vervullen.

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 11

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

11

08/02/2021 14:24


- Wie staat volgens de tekst onderaan het systeem? Markeer in de bron de zin die dat duidelijk verwoord. De boeren - Denk je dat de tekst je een betrouwbaar beeld van de situatie schetst? Argumenteer. Het beeld is redelijk betrouwbaar. De auteur leefde in die tijd en stond dicht bij de

OPDRACHT 11

IN

situatie in Frankrijk. Lees het verhaal van Dirk Bracke op blz. 15-16. - Tegen wie vocht de stad Gent?

VA

- Waarvoor werd er gevochten?

N

Tegen de Franse koning (en de Vlaamse graaf)

Voor vrijheid: de stad Gent wil zelf de controle over het graafschap Vlaanderen. 

©

- Wie heeft de standensamenleving gewild, volgens de vader van Johan? God

4

of ds tu k

Het einde van de standensamenleving Onder invloed van ideeën zoals die van John Locke, en door het toenemende economische belang van de rijke burgerij, neemt in de loop van de 18e eeuw de kritiek op het voortbestaan van de standensamenleving toe. In 1789 breekt er in Frankrijk een opstand uit die zal leiden tot de afschaffing van de standensamenleving. Over die Franse Revolutie leer je volgend jaar meer. Bron

ho

OPDRACHT 12

Pr

oe f



Van nature zijn alle mensen volkomen vrij en onderling gelijk. Niemand kan uit die toestand van vrijheid, gelijkheid en onafhankelijkheid verwijderd worden zonder dat hij daarmee instemt.

Bewerking van John Locke, Second Essay Concerning Civil Government, 1689

John Locke (1632-1704), arts, politicus en filosoof, heeft met zijn geschriften het Europese vrijheidsdenken enorm beïnvloed.

- Uit welk jaar stamt deze tekst? Welk tijdvak is dat? 1689, vroegmoderne tijd - Op welke wijze botsen de ideeën van Locke met de standensamenleving? John Locke zegt dat iedereen gelijk is. De standensamenleving benadrukt juist ongelijkheid.

12

LES C4

De standensamenleving

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 12

08/02/2021 14:24


Wat je na deze les moet kennen en kunnen:

KUNNEN

N

IN

1 een standensamenleving herkennen 2 de standensamenleving in de tijd situeren 3 het heden en het verleden vergelijken 4 de betrouwbaarheid van een bron in functie van een historische vraag beoordelen 5 informatie uit historische bronnen afleiden 6 informatie uit een spel afleiden 7 informatie uit een historisch verhaal afleiden

of ds tu k

©

1 de begrippen ‘gelaagde samenleving’, ‘(on)gelijkheid’, ‘agrarische samenleving’ en ‘stedelijke samenleving’ uitleggen 2 de begrippen ‘standen­ samenleving’, ‘adel’, ‘geestelijken’ en ‘derde stand’ uitleggen 3 de drie standen opnoemen 4 een verschil tussen de standen­ samenleving en de hedendaagse samenleving geven 5 de taak van elke stand geven 6 een recht van de adel opnoemen 7 twee rechten van de geestelijken opnoemen 8 twee plichten van de derde stand opnoemen 9 uitleggen waarom de standen­ samenleving naar het einde van de middeleeuwen toe onder druk komt te staan 10 twee redenen geven waarom vanaf de 18e eeuw de kritiek op de standensamenleving toeneemt 11 de oorzaak geven van het officiële einde van de standensamenleving

VA

KENNEN

Pr

oe f

ho

Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 13

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

13

08/02/2021 14:24


LES C4 SCHEMA

De standensamenleving

IN

1 De standen hebben eigen rechten en plichten ADEL

DERDE STAND

Plichten:

Plichten:

Plichten:

- Bidden 

- Rechtspraak 

- Werken 

- 

- Bestuur 

betalen - Belastingen 

- 

- Oorlogsvoering 

- Krijgsdienst 

Rechten:

Rechten:

krijgsdienst - Geen 

van veel - Vrijgesteld 

belastingen - Geen 

belastingen 

- Ze  krijgen tienden.

- 

of ds tu k

©

VA

N

CLERUS of GEESTELIJKHEID

2 Het ontstaan van de standensamenleving

Grondbezit heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld. Later is vooral de afkomst bepalend.

3 Maatschappelijke veranderingen zetten de standensamenleving onder druk De steden worden rijk en machtig.

ho

De stedelingen krijgen rechten: • zelfbestuur • eigen rechtspraak

oe f

De adel en de geestelijken verliezen vanaf de 15e-16e eeuw aan macht en aanzien.

Pr

4 Het einde van de standensamenleving

14

LES C4

In de 18e eeuw vindt men dat alle mensen van nature gelijk zijn.

Eind 18e eeuw komt er een einde aan de standensamenleving.

De standensamenleving

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 14

08/02/2021 14:24


VERHAAL

De lijkenrover

DIRK BRACKE

50

©

10

45

toen de man kruipend als een regenworm recht naar hem toe bewoog. De jongen zag de angstflits in de ogen van de kerel toen die hem opmerkte. Even bleven ze elkaar beloeren, maar dan besefte Johan dat de kerel ook niet wilde gezien worden en hij wenkte hem met zijn hand. ‘Wat doe je hier?’ vroeg de man verbaasd terwijl hij naast Johan kroop. ‘Alleen maar kijken.’ De man knikte enkel alsof het allemaal geen belang had. Onafgebroken gingen zijn ogen over de omgeving. Ze keken allebei tegelijkertijd op toen een soldaat triomfantelijk schreeuwde en met zijn laars tegen het hoofd van een lijk schopte. Meteen kwamen andere soldaten op hem toegelopen. Ze trokken een bebloed lijk overeind. ‘Ze hebben Filips gevonden’, zei de man. ‘Ik durf wedden dat de Franse koning een beloning geeft aan wie hem onze leider kan bezorgen.’ Alsof ze een dode hond achter zich aan trokken, hadden twee soldaten Filips bij de enkels genomen en ze sleepten hem over de andere lijken weg. ‘Het is allemaal voorbij’, zei de man. Zijn stem klonk somber. ‘De veldslag?’ vroeg Johan een tikkeltje verwonderd, omdat het wel duidelijk was. ‘Ook dat. Maar vooral onze vrijheid. Nu zal de graaf Gent en de andere steden weer onder de duim houden. Belastingen, boetes, zijn rechtspraak, zijn mannetjes in het stadsbestuur, onze duurbevochten rechten kwijt, misschien worden onze muren wel afgebroken … In plaats van vrij te zijn, trekken de graaf en zijn volgelingen weer aan de touwtjes van ons leven.’ ‘We zijn toch nooit vrij’, meende Johan verbaasd. ‘God heeft toch gezegd dat de

N

5

Johan huiverde toen hij voorzichtig door de struiken gluurde. Het regende en een kille wind sneed tot op zijn huid. Toch was het niet de koude die hem rillingen bezorgde. Het was afschuwelijk. Ondanks het gevaar kon een jongen van veertien nieuwsgierig zijn, heel nieuwsgierig. Hij had zoveel over de ridders, de koning, de stadsmilities en de oorlog horen vertellen dat hij het moest zien. Het was bijna avond en de veldslag was achter de rug. Daarnet had hij zich nog haastig verstopt toen ridders hem voorbijraasden in de richting van Kortrijk. De stad zou vast geplunderd worden. De omgeving was bezaaid met lijken en dode paarden. Er werd gekreund, om hulp geschreeuwd, hardop gebeden. Een eindje verderop kroop een boogschutter moeizaam weg. Johan hapte naar adem toen hij zag dat de linkerarm van de man ontbrak. Toch probeerde hij op zijn knieën naar de struiken te kruipen om zich te verstoppen. Een soldaat had de man opgemerkt. Zonder aarzelen liep hij op hem af; Johan beet op zijn hand om het niet uit te schreeuwen toen de soldaat het hoofd van de man bij het haar achterover trok en met een haal van zijn mes de keel oversneed.

VA

1

IN

Over Jacob van Artevelde en zijn zoon Filips en over de strijd van Gent voor meer vrijheid in de 14e eeuw

20

ho

25

Johans hart sloeg een paar tellen over toen tussen de lijken iemand bewoog en naar het struikenbosje keek. Dan loerde de man rond en kroop voorzichtig in de richting van Johan. Hij komt recht naar me toe, besefte Johan en hij verkrampte van schrik. Ik moet hier weg! Johan spiedde over zijn schouder en hij hapte weer naar adem toen hij achter het struikenbosje beweging zag. Ingesloten, beseft hij. Opeens voelde Johan zich ontzettend stom omdat hij per se het slagveld had willen zien. Ondanks de kou rolden de zweetdruppels over zijn voorhoofd. Hij voelde zijn hart tegen zijn ribben bonzen

oe f Pr

30

35

40

55

of ds tu k

15

60

65

70

75

80

De lijkenrover — Dirk Bracke

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 15

15

08/02/2021 14:24


95

IN

115

120

Pr

oe f

ho

of ds tu k

©

100

110

N

90

105

De man grijnsde. ‘Je denkt toch niet dat ik zonder iets wegga. Je moest eens weten hoeveel geld die lijken bij zich dragen. Ik heb dan wel verloren, maar dat wil niet zeggen dat ik arm moet blijven. Ik blijf hier tot het donker wordt en dan …’ Opeens kneep hij zijn ogen tot spleetjes en hij perste zijn lippen op elkaar. Johan volgde zijn blik. ‘Filips?’ vroeg hij ademloos. De soldaten sleepten het lijk naar een boom. Verschrikt zag Johan hoe een van hen een touw rond een boomtak wierp en een lus rond de hals van Filips legde. Dan trokken ze het lijk omhoog en bonden het touw vast. ‘De Franse koning laat onze leider daar hangen om aan iedereen te tonen wat er gebeurt als iemand tegen de graaf in opstand komt’, zei de man somber. Hij gromde. ‘En toch zal het ooit anders worden. Ooit lukt het ons.’

VA

85

priesters moeten bidden voor de mensen; de graaf en zijn ridders moeten de mensen beschermen en besturen. In ruil moeten wij voor iedereen werken. Zo is het goed, omdat het de wil van God is. Zo is het altijd geweest en zo zal het altijd zijn’, herhaalde hij de woorden van zijn vader. ‘Waarom zou het altijd zo moeten zijn? Waarom kan het niet anders? Gent heeft tenminste geprobeerd en bijna was het gelukt. We hadden zelfs bijna het hele graafschap onder controle, maar …’ Hij kneep machteloos zijn handen tot vuisten. ‘De graaf konden we wel aan, maar de Franse koning is te machtig. Alles is verloren. Maar eerst moet ik nog op het slagveld zijn, als de soldaten genoeg geplunderd hebben, zullen ze wel weggaan.’ ‘Terug? Waarom vlucht je niet?’ vroeg Johan. ‘Terug naar je stad. Als ze je hier vinden …’ Hij dacht aan de soldaat die een keel had overgesneden.

16

De lijkenrover — Dirk Bracke

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 16

08/02/2021 14:24


Onderzoek: misdaad en straf

VA

N

IN

De middeleeuwen worden dikwijls als een gewelddadige periode voorgesteld. In populaire media zoals films zien we barbaarse misdadigers en wrede rechtbanken die pijnlijke lijfstraffen bedenken of gruwelijk folteren om bekentenissen af te dwingen.

©

Klopt dat beeld met de Kaartnr(s).  werkelijkheid? Welke rol speelt de Kerk in dat onderwerp? Hoe evolueert de rechtspraak in de vroegmoderne tijd? Welke opvallende verschillen zijn er in vergelijking met vandaag? Score:

MODERNE TIJD

MIDDELEEUWEN

5 4 19 ±

17 ±

±

±

14

50

5

5

0

0

Nr.:

0

Klas:

of ds tu k

Naam:

HEDENDAAGSE TIJD

VROEGMODERNE TIJD

Dit zijn de bronnen waarmee je in deze onderzoeksles zult werken.

ho

OPDRACHT 1

- Bekijk ze en lees de teksten.

oe f

- Onderstreep de woorden die je niet begrijpt en zoek hun betekenis op. Bron 1 Pijnkelder

Pr

De pijnkelder van de Gevangenpoort in Den Haag

De gevangenpoort is van 1420 tot 1828 een belangrijke gevangenis in Holland. De gevangenen verblijven er in afwachting van hun proces. Als ze de misdaad niet bekennen, worden ze gemarteld in de pijnkelder. Peter Paalvast (Universiteit Leiden) berekende dat dat voor de periode 1465-1474 maximaal 9 keer per jaar gebeurde, voor de periode 1585-1594 maximaal 3,6 keer per jaar, tussen 1625-1634 maximaal 2,5 keer per jaar C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 17

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

17

08/02/2021 14:24


en tussen 1744 en 1753 maximaal 4,8 keer per jaar. Gevangenisstraffen komen vanaf de 13e eeuw voor, maar blijven zeldzaam. Vandaag is de Gevangenpoort een museum met een grote collectie van martel- en strafwerktuigen afkomstig uit heel Nederland. Op de foto zie je de pijnbank (hier sinds de 16e eeuw) en de rekpaal (afkomstig uit Leiden) die dienden voor martelingen en het uitrekken van lichaam en ledematen.

Bron 2

VA

N

IN

Toen Folco, Ughetto en hun vrouwen de dood van Restagnone vernamen, konden ze niet vermoeden dat hij door zijn geliefde vergiftigd was. Samen met Ninetta weenden ze bittere tranen, waarna ze hun vriend, bij wijze van ultieme hulde, met veel eerbetoon naar zijn laatste rustplaats begeleidden. Weinige dagen later echter wilde het lot dat de gifmengster wegens een ander misdrijf in de boeien werd geklonken. Nadat zij met de pijnbank had kennisgemaakt, bekende ze aldra [snel], naast andere boosaardige praktijken, ook haar medeplichtigheid aan de moord op Restagnone, waardoor diens ontijdige [vroege] dood meteen in een heel ander daglicht kwam te staan. Uit: Giovanni Boccaccio, Decamerone, ca. 1353. Vertaald door Frans Denissen.

of ds tu k

©

De ‘Decamerone’ is een verhalenbundel geschreven in 1348. Het fragment dat je net hebt gelezen, komt uit een verhaal over ontrouw en jaloezie, maar we komen ook heel wat te weten over 14e-eeuwse gewoonten in verband met misdaad en straf.

Bron 3a Gerechtszwaard

Het gerechtszwaard van de beul van Breda, gebruikt tot in 1792

ho

Het gerechtszwaard is een tweesnijdend zwaard zonder punt. Terdoodveroordeelden uit de adel werden onthoofd met het zwaard. Dat werd gezien als een eervolle straf.

Pr

oe f

Bron 3b

In Romagna, Italië, werden edelen in de 15e eeuw niet gestraft voor hun misdaden. (…) In Venetië leveren de rechtbankverslagen slechts één veroordeling van een edelman op wegens diefstal. In het 13e-eeuwse Engeland is er niet één enkele ridder of heer te vinden tussen de 3 500 vervolgde moordenaars. (…) Een van de hoofdredenen dat edelen niet vervolgd werden, was hun sociale macht over de instrumenten van het gerechtelijk systeem. De plaatselijke bevolking was bang om hen aan te klagen of tegen hen te getuigen.

Uit: Trevor Dean, Misdaad in de middeleeuwen, 2004

Trevor Dean is hoogleraar middeleeuwse geschiedenis in Londen.

18

ONDERZOEK

misdaad en straf

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 18

08/02/2021 14:24


Bron 4a Detail van schilderij ‘Zeven Hoofdzonden’ Onbekende meester, Zeven Hoofdzonden (detail), ca. 1500, 120 x 150 cm, Museo del Prado, Madrid.

Bron 4b

©

© imageselect

VA

N

IN

(Tot in 2015 werd het schilderij toegeschreven aan Hieronymusch Bosch.) In het detail wordt de hel afgebeeld. We zien hoe zondaars er worden gestraft voor de zeven hoofdzonden: woede, afgunst, hebzucht, gulzigheid, luiheid, wellust en ijdelheid. Dat onderwerp komt heel vaak voor in de kunst van de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd.

of ds tu k

Wij straffen mensen, hier, op aarde, terwijl in de middeleeuwen God niet alleen het rijke assortiment van straffen in de hel in petto had, maar ook in kon grijpen in de uitvoering van een vonnis hier op aarde, meestal binnen twee seconden. Dat betekende veel voor de praktijk van het recht: elke misdadiger moest uiteindelijk bestraft worden, zo niet hier, dan toch zeker in het hiernamaals. Uit: Anna Adamska, Stromen bloed en afgehakte ledematen, in Madoc (tijdschrift over de middeleeuwen), 2010

Dr. Anna Adamska is onderzoeker aan de universiteit van Utrecht. Ze verwijst in het fragment naar het godsoordeel dat tot in de 13e eeuw gebruikt werd.

Pr

oe f

ho

Bron 4c Detail van Duits wandtapijt

Duits wandtapijt (detail), ca. 1490, Victoria and Albert Museum, Londen

Een geestelijke hoort de biecht van een zuster. Vanaf de vroege middeleeuwen gebruiken geestelijken daarvoor in heel Europa een boeteboek. Dat is een lijst van zonden met de daarbij voorgeschreven boetedoening: meestal een periode van vasten, het opzeggen van psalmen of het geven van aalmoezen. Bij zware zonden horen zware straffen zoals pelgrimstochten, lange periodes van ballingschap of levenslange boetedoening in een klooster.

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 19

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

19

08/02/2021 14:24


Bron 5 De schandpaal De schandpaal, re-enactment op het Dickensian Festival in Grassington, Verenigd Koninkrijk, 2011.

©

VA

N

IN

Re-enactment betekent dat historische gebeurtenissen worden nagespeeld. De schandpaal wordt tot ver in de 18e eeuw gebruikt om kleinere misdrijven te bestraffen. De overtreder wordt op een marktdag een bepaald aantal uren vastgemaakt: iedereen heeft dan het recht om hem of haar te © imageselect bekogelen met modder, eieren ... De aard van de straf en/of speciale merktekens maken voor iedereen duidelijk waarvoor de veroordeelde gestraft is. Alleen de zwaarste misdadigers krijgen merktekens voor het leven, zoals brandmerken, verminkingen van oren, lippen, tong en amputaties. Straffen en executies hebben in de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd ook een voorbeeldfunctie: het publiek ziet wat er gebeurt met misdadigers en blijft zo hopelijk op het rechte pad.

of ds tu k

Bron 6a Geschiedenis in onze hedendaagse taal

ho

UITDRUKKINGEN

Deze uitdrukkingen verwijzen naar het verleden. - zich geradbraakt voelen - de digitale schandpaal - iemand de genadeslag toebrengen - iemand afbeulen - iemand het vuur aan de schenen leggen - iets of iemand aan de kaak stellen - voor galg en rad opgroeien - een blok aan het been hebben

Pr

oe f

Bron 6b Strafwerktuig

20

ONDERZOEK

Houten blok met beugel en ketting, strafwerktuig, ca. 1700, 16 x 17,5 x 45,8 cm, tentoongesteld in de Gevangenpoort, Den Haag

MISDAAD EN STRAF

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 20

08/02/2021 14:24

O


Bron 6c

IN

In 1532 werd door Karel V de ‘Constitutio Criminalis Carolina’ ingevoerd [in het Heilige Roomse Rijk]. Dat wetboek bepaalde dat moord, brandstichting, valsmunterij, verraad, godslastering, tovenarij, hekserij, verkrachting, abortus, valsheid in geschrifte, diefstal met geweld of op de openbare weg en diefstal vanaf de derde veroordeling, voortaan met de doodstraf zouden worden bestraft. (…) Radbraken, verdrinking, vierendelen, onthoofden, levend verbranden, aan de galg hangen, waren slechts enkele van de vele voorbeelden. De exacte uitvoering van die straffen stond niet nauwkeurig beschreven in één of andere wet, maar was in grote mate afhankelijk van de ‘vindingrijkheid’ van de rechters en de beul. Uit: Richard Evans, Rituals of retribution: capital punishment in Germany 1600-1987, 1996, eigen

N

vertaling

OPDRACHT 2

©

VA

Lijfstraffen en executies worden al vanaf de 13e eeuw door beroepsbeulen in het openbaar voltrokken, dikwijls tijdens grote evenementen zoals jaarmarkten. In de vroegmoderne tijd gebruiken de vorsten de openbare terechtstellingen om hun macht te demonstreren. De ‘Constitutio Criminalis Carolina’ toont hoe misdaad bestraffen meer en meer een openbare zaak wordt, in plaats van een privézaak. Het is ook niet langer nodig dat er iemand een aanklacht doet om een onderzoek naar een misdaad op te starten.

- Welke functie heeft de Gevangenpoort in Den Haag tussen 1420 en 1828?

of ds tu k

Het is een belangrijke gevangenis in Holland.

- Hoe dikwijls werd er in de pijnkelder gemarteld tussen 1465 en 1753? Gemiddeld maximaal tussen de 2,5 en 9 maal per jaar. - Kun je op basis van die cijfers besluiten dat er meer gemarteld werd in de middeleeuwen dan in de vroegmoderne tijd? Nee, die cijfers tonen dat aan, maar het is slechts één bron.  - Welke functie heeft de Gevangenpoort vandaag?

ho

Het is een museum.

- Wat kun je daaruit afleiden over de betrouwbaarheid van de collectie? Leg uit.

oe f

Die  is betrouwbaar. Een museum is een wetenschappelijke instelling die historische

bronnen bewaart en tentoonstelt.

Pr



- Waarom geeft de Gevangenpoort ongewild toch een verkeerd beeld van misdaad en straf in de middeleeuwen aan de museumbezoekers? Het museum toont martel- en strafwerktuigen uit verschillende eeuwen en afkomstig uit heel Nederland. Zo bij elkaar lijkt er vaker gemarteld te worden dan in werkelijkheid het geval was. 

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 21

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

21

08/02/2021 14:24


OPDRACHT 3

- Vergelijk bron 3a en bron 3b. Wat kun je uit beide bronnen afleiden?

O

Edelen worden minder zwaar gestraft dan gewone mensen. - Welk verschil merk je op tussen beide bronnen? Bron 3b maakt duidelijk dat edelen meestal helemaal niet vervolgd werden. Het

OPDRACHT 4

- Wat staat zondaars te wachten volgens het schilderij in bron 4a? Marteling in de hel

IN

gerechtszwaard werd dus maar zelden gebruikt.

N

- Is het schilderij representatief, d.w.z. denken veel mensen er zo over in die tijd? Waarom (niet)?

de vroegmoderne tijd.

VA

Ja, het is een onderwerp dat heel vaak voorkomt in de kunst van de middeleeuwen en

- Wat heeft de Kerk te maken met misdaad en straf in de middeleeuwen? Gebruik drie bronnen.

God.

©

Bron 4a: Volgens het katholieke geloof worden mensen voor hun zonden gestraft door

Bron 4b: Tot in de 13e eeuw wordt het godsoordeel gebruikt om schuld of onschuld te

of ds tu k

bepalen.

O

Bron 4c: Katholieken biechten en boeten om vergiffenis te krijgen. - Het godsoordeel blijft doorleven in het duel. Wat is een duel? Raadpleeg de woordenlijst. Een gevecht tussen twee personen met gelijke wapens, in aanwezigheid van getuigen  OPDRACHT 5

- Welke twee doodstraffen staan er in de gezegden en spreekwoorden van bron 6a?

ho

Ophanging (galg) en radbraken (rad én genadeslag, de laatste, dodelijke slag) - Noem nog vier andere doodstraffen die opgesomd staan in de ‘Constitutio Criminalis Carolina’? Verdrinking, vierendelen, onthoofden en levend verbranden

oe f

O

- Situeer de ‘Constitutio Criminalis Carolina’ in het referentiekader.

Pr

Tijd: vroegmoderne tijd; ruimte: het Heilige Roomse Rijk; domein: politiek

- Waarom besteden de vorsten in de vroegmoderne tijd veel aandacht aan misdaad en straf ? Ze willen hun macht tonen. - Zoek op het internet in welk jaar de doodstraf in België voor het laatst werd uitgevoerd. Welke bron heb je daarvoor geraadpleegd? In 1863 (en in 1950 voor oorlogsmisdadigers). Bron: bv.: Wikipedia: Doodstraf in België 

22

ONDERZOEK

misdaad en straf

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 22

08/02/2021 14:24


OPDRACHT 6

Horen deze stellingen bij de middeleeuwen? Onderstreep. Uit welke bron leid je dat af ?

a Veel straffen hebben een voorbeeldfunctie: openbare bestraffing moet mensen afschrikken.

ja / nee

5

b Openbare en private vervolging van misdaad bestaan naast elkaar: veel misdrijven worden buiten het gerecht om opgelost door private wraaknemingen en overeenkomsten.

ja / nee

2

c Door te biechten en te boeten vermijden mensen straf in de hel.

ja / nee

d Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens verbiedt foltering en andere wrede, onmenselijke of onterende straffen of behandelingen.

ja / nee

1,3,5,6

N

f Edelen worden minder zwaar gestraft dan gewone mensen. g Rechtbanken kunnen een onderzoek starten zonder dat

ja / nee

1

ja / nee

3

ja / nee

6c

©

het slachtoffer eerst een aanklacht indiende.

4

VA

e De meest voorkomende straffen zijn geldboetes en gevangenisstraffen.

OPDRACHT 7

Bron

IN

Middeleeuws?

Welke bronnen zijn bruikbaar voor onze onderzoeksvragen?

of ds tu k

• Historische vraag 1: Klopt het beeld van de gewelddadige middeleeuwen met de werkelijkheid? Bron 1 t.e.m. 6

• Historische vraag 2: Welke rol speelt de Kerk in dit onderwerp? Bron 4a, 4b en 4c

• Historische vraag 3: Hoe evolueert de rechtspraak in de vroegmoderne tijd? Bron 1, 3a, 4a, 4c, 5, 6c

ho

• Historische vraag 4: Welke opvallende verschillen zijn er in vergelijking met vandaag? Bron 1 t.e.m. 6

Formuleer op elke vraag een kort antwoord.

oe f

OPDRACHT 8

• Historische vraag 1: Klopt het beeld van de gewelddadige middeleeuwen met de werkelijkheid?

Pr

Niet helemaal: martelingen, verminkingen en doodstraffen waren uitzonderlijk. 

• Historische vraag 2: Welke rol speelt de Kerk in dat onderwerp? Katholieken geloven dat zondaars die niet biechten door God zullen worden gestraft in de hel.

C

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 23

OP STAP DOOR VERSCHILLENDE TIJDEN

23

08/02/2021 14:24


• Historische vraag 3: Hoe evolueert de rechtspraak in de vroegmoderne tijd? Geef drie antwoorden. Doodstraffen en lijfstraffen worden tot in de vroegmoderne tijd gebruikt.  Straffen wordt meer en meer een openbare zaak, in plaats van een privézaak.  De koningen in de vroegmoderne tijd gebruiken de openbare terechtstellingen om hun macht te tonen.

IN

 • Historische vraag 4: Welke opvallende verschillen zijn er in vergelijking met vandaag? Geef er drie.

N

Straffen is in de middeleeuwen ook een privézaak, bij ons is het een openbare zaak.  De  strafmaat is afhankelijk van de stand van de misdadiger, bij ons is iedereen gelijk

VA

voor de wet.

Folteringen, verminking en doodstraffen zijn niet verboden, bij ons wel. 

©

Welke soort historische vragen heb je onderzocht? Verbind. Historische vraag 1

Over het verleden

Historische vraag 2

Over de relatie heden-verleden

Historische vraag 3

Over de totstandkoming van historische kennis

Historische vraag 4

Over historische beeldvorming

of ds tu k

OPDRACHT 9

ho

Wat je na deze les moet kunnen:

KUNNEN

Pr

oe f

1 de bruikbaarheid van een bron in functie van een historische vraag beoordelen 2 de betrouwbaarheid van een bron in functie van een historische vraag beoordelen 3 de representativiteit van een bron in functie van een historische vraag beoordelen 4 informatie uit bronnen afleiden 5 historische bronnen vergelijken 6 aan de hand van opdrachten historische beeldvorming evalueren

24

ONDERZOEK

7 misdaad en straf in de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd vergelijken 8 misdaad en straf in de middeleeuwen en vandaag vergelijken 9 verschillende soorten historische vragen onderscheiden

Een aantal onderdeeltjes van ‘kennen’ en ‘kunnen’ kun je op diddit verder inoefenen. Als je denkt dat je een onderdeeltje kent of kunt, zet je daar een kruisje voor.

misdaad en straf

597773_Storia_LWB_LIVE_2u_MKT.indd 24

08/02/2021 14:24

Profile for VAN IN

STORIA HD live 3 - 2u – leerwerkboek (doorstroomfinaliteit domeinoverschrijdend)  

Al jaar en dag is STORIA bekend en geliefd bij geschiedenisleerkrachten. Ook na de onderwijshervorming zetten we deze beproefde reeks verder...

STORIA HD live 3 - 2u – leerwerkboek (doorstroomfinaliteit domeinoverschrijdend)  

Al jaar en dag is STORIA bekend en geliefd bij geschiedenisleerkrachten. Ook na de onderwijshervorming zetten we deze beproefde reeks verder...