Page 39

Een voorname levensstijl Barbara Laan

De burgers die zich een huis aan de gracht konden veroorloven, waren de welge­ stelden: reders en fabrikanten, kooplieden en bankiers, die vaak tegelijkertijd regent – schepen, burgemeester of bestuurder van de Verenigde Oost-Indische Compagnie – waren. In de nieuwe stad hadden zij de ruimte voor veel grotere huizen dan in de oude binnenstad en zij gingen zich actief bezighouden met de vormgeving van hun nieuwe woonomgeving. Met de decoratie, inrichting en stoffering van het interieur, de aanleg van de tuin en de organisatie van ontvangsten wilden ze laten zien wie ze waren. Het grachtenhuis werd het decor van een levensstijl waarin representatie een hoofdrol speelde.

Een jonge vrouw die muziek schrijft. Olieverf op paneel, ca.1662/63, Gabriël Metsu (1629-1667). Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis, Den Haag

Weelderige luister

Dat decor mocht wat kosten. Later is het beeld geschapen van de eenvoudige, sobere zeventiende-eeuwse Hollander, gekleed in stemmig zwart, nuchter en arbeidzaam, ondanks zijn rijkdom tevreden met haring, wittebrood en rapen. Een kritische buitenstaander als de pamflettist Bernard Mandeville (1670-1733), geboren in Rotterdam maar vanaf 1693 gevestigd in Engeland, noemde die vermeende calvinistische zuinigheid toen al een cliché. De Nederlanders neigden juist naar luxe en genotzucht, schreef hij: ‘. . . schilderijen en beelden hebben ze in overvloed, hun gebouwen en tuinen zijn extravagant tot op het dwaze af. [...] In heel Europa zult u geen particuliere gebouwen vinden van zulk een weelderige luister als vele huizen van kooplieden en andere herenhuizen in Amsterdam. [...] Over het algemeen besteden degenen die daar wonen een groter deel van hun vermogen aan de huizen waarin ze wonen dan enig ander volk ter wereld.’ Dat was niet alleen maar decadentie. Mandeville begreep dat zulke consumptie in de vroegkapitalistische economie een belangrijke rol speelde. Een enorm aantal ambachtslieden en winkeliers verdiende aan praalzucht van de nieuwe rijken. Bovendien was de bevestiging en vergroting van status door de constructie van een voornaam decor van groot sociaal belang. In het huis werden familie- en vriendschapsbanden onderhouden. Hier vonden onderhandelingen plaats over allianties met andere families, waarmee machtsposities in de economie en de stadsregering werden verstevigd. Hier werden de ambten en de baantjes in de stad verdeeld, verstandshuwelijken gesloten en vooral: hier werden zaken gedaan. Weelderig was het zeker. Melchior Fokkens noteert in zijn Beschrijving der wijdtvermaarde koop-stadt Amstelredam (1662) over de Herengracht: ‘Men vindt hier huyzen zo overkostelyke van huysraet als schilderyen en oost-Indize vercierzelen voorzien, dat de waarde van dien als onwaardeerlijk is, ja zommige zijn wel vijftig duyzent, andere wel hondert duyzent en twee maal zoveel aan ’t kostelyk huysraat waardig.’ De huizen hadden ‘heerlijkke Marmere-muuren, Albaste-posten, en vloeren’, en de kamers waren behangen met ‘overkostelyken Tapitzeryen, of met Gout en Zilver-leer.’ 200.000 gulden voor een interieur was misschien overdreven, maar ondenkbaar was het zeker niet. Het aanbod aan luxe in de ‘koop-stadt’ was enorm. In de Warmoes­ straat en op het Rokin wemelde het volgens Fokkens van winkels in textiel en huisraad. Je kocht er Venetiaanse spiegels, Turkse tapijten, Perzische zijde, Japans lakwerk, Neurenbergs porselein, Italiaanse majolica of Delftse faience, Lyonse zijde, Spaanse taf of oogverblindend wit gebleekt Haarlems linnen. Al die overdaad werd getoond. Er was een zekere reserve tegen een té extravagante demonstratie van rijkdom, maar talloze schilderijen uit de periode verlustigen zich aan de weelde van de interieurs. In Gabriël Metsu’s Jonge vrouw die muziek schrijft uit het Mauritshuis (ca. 1662/63) is de vloer een eenvoudige geschuurde plankenvloer, maar op de dure balpoottafel ligt een groot perzisch tapijt, en op de achtergrond is een enorme schoorsteenmantel met marmeren zuiltjes te zien, die Metsu kopieerde van het nieuwe stadhuis. Erboven hangt een zeegezicht in gouden lijst, en de achterwand is van boven tot onder bekleed met loshangende wandtapijten. Plattegrond voor Keizersgracht 319. Dit grachtenhuis van 30 m. diep en 8,5 m breed had een standaardindeling, waarbij de vertrekken achter elkaar liggen. Prent, vóór 1648, naar Philips Vingboons (1607-1678). Uit Afbeelsels der voornaemste gebouwen..., deel I nr. 17, 1648.

De zaal in het huis Van Brienen, Herengracht 284, met behangselschilderingen van Dirk Dalens (1688-1753). Foto Arjan Bronkhorst

Indeling

De huizen waarin dat alles een plaats kreeg, waren – in vergelijking met de adellijke huizen in Venetië of Parijs – bescheiden van formaat. Gewone huizen aan de Herengracht gebouwd op een enkel erf, waren zo’n 30 meter diep en 8,5 m breed. In het standaardhuis lagen de vertrekken dan ook achter elkaar: eerst het voorhuis met de ingang en de zijkamer, dan de binnenkamer en de binnenplaats, en ten slotte de achterkamer met aan één kant een gang naar het achtererf. Het gebruik van de ruimtes kon variëren, en vanzelfsprekend was er veel meer afwisseling mogelijk in de organisatie van de vertrekken als het huis op twee erven werd gebouwd. Hoe groter het huis, hoe groter het aantal kamers, des te meer differentiatie er kon worden aangebracht. De aanwezigheid van een winkel, een werkplaats of opslagruimte voor handelswaar kon de hoeveelheid beschikbare woonruimte aanzienlijk beperken. In het voorste deel van het huis was beneden van oudsher de werkplaats of de winkel ondergebracht, en het had daarom vaak hoge ramen. In deze ruimte werd soms een kleine kamer afgezonderd waar het comptoir kon worden ondergebracht. De heer des huizes regelde er zijn geldzaken en hield er zijn administratie bij. De inventaris

Plattegrond van het onderhuis van Herengracht 450, de tuin en de stalgebouwen aan de Keizersgracht. Prent, 1665-1669, naar Philips Vingboons (1607-1678). Uit Afbeelsels der voornaemste gebouwen..., deel II nr. 51, 1674.

44

45 Een voorname levensstijl

De grachten van Amsterdam: a preview  

Enkele pagina's van de uitgave "De grachten van Amsterdam - 400 jaar bouwen, wonen, werken en leven". Het beok verschijnt op 3 oktober 2013....

De grachten van Amsterdam: a preview  

Enkele pagina's van de uitgave "De grachten van Amsterdam - 400 jaar bouwen, wonen, werken en leven". Het beok verschijnt op 3 oktober 2013....

Advertisement