Page 1

¹ 79 (25015) www.udmdunne.ru

2012-òž àð 5-òž èíâîæî (èþíü). Ïóêñ¸í (âòîðíèê)

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû Êûëäûòýìûí 1915-òž àðûí 4-òž ôåâðàëå

Äóííå ïèñïó âûæûÿñüêèç ×åêàíý

Çàðíè âàêûòìû âóîç àé!

Êóèíü ñýðåãî œóäîí

5

6

7

ÔÅÑÒÈÂÀËÜ

«УДМУРТ КЕНЕШ» ОГАЗЕЯСЬКОНЛЭН ВЫПУСКЕЗ

Îæî âûëý - «Ãóæäîðå»

à ŠРÄ

Àäðåñýç: 426074, Èæêàð, Îêòÿáðüëû 50 àð êàðëóä, 15 íîìåðî þðò, 213-òž, 215-òž êàáèíåòú¸ñ, «Óäìóðò êåíåø». Òåë.: 68-53-29; òåë./ôàêñ 68-83-08. www.udmkenesh.ru E-mail: udmkenesh@gossovet.udm.ru

Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ

9-òž èþíå øàåðûñüòûìû øêîëàîñûí äûøåòñêèñü ïèíàëú¸ñ ëþêàñüêîçû «Ãóæäîð» ôåñòèâàëå. Òóý óæðàä îðò÷îç Âîòêà ¸ðîñûñü Ïåðåâîçíîå ÷åðêîãóðòûí. «Ãóæäîð» - âàøêàëà óäìóðò ñÿìú¸ñòû óëœûòîí ôåñòèâàëü. Óãî àçüëî äûðú¸ñû òà øóëäûðúÿñüêîí âîçüìàòý âàë âûëü áóñû óæú¸ñëýñü êóòñêîíçýñ. Íîø åãèòú¸ñ íî íûëïèîñ, ãóæäîð âûëý ïîòûñà, øóäî, áûçüûëî, êûðœàëîýêòî âûëýì. Âîòêà ãîðîäûí «Ãóæäîð» ðàäúÿñüêèç 1990-òž àðú¸ñû. Òà óæåç ñîêó ìûòžç «Äýìåí» îãàçåÿñüêîí. Óæðàä óñòî ïќðìèç, ñîèí êûðœàñü íî ýêòžñü êîëëåêòèâú¸ñ Âîòêàå àðëû áûäý ëþêàñüêûëûíû ќäúÿçû. Òóý òàò÷û

âóûëžç «Œàðäîí» àíñàìáëü, êûðœàíû-øóäûíû ëûêòžçû áûäýñ ðàéîíûñü íûëú¸ñ íî ïèîñ, âåðà «Äýìåí» îãàçåÿñüêîíëýí òќðîåç Àíäðåé Óðàñüêèí. «Äýìåíëýñü» êóòñêåì óæçý àëè àñ ìûëêûäçûÿ àçèíòî ïќðòýì ¸ðîñú¸ñûí. Òàíè Åãèòú¸ñëýí þðòñû íî âàëëÿ àðûí òà óæ áîðäû áàñüòžñüêèç. Âàâîæ ¸ðîñûí ðàäúÿñüêèç íûëïè ôåñòèâàëü, øóý Åãèòú¸ñëýí þðòûñüòûçû ìåòîäèñò Íàòàëèÿ Òîë÷èíà. Òóý ïèíàëú¸ñòû ќò¸ Âîòêà ¸ðîñý. Òàò÷û âóîçû 20-ëýñü òðîñ íûëïè êîëëåêòèâú¸ñ. Ñîîñ ïќëûí - òîäìî ëóýì «Áûçàðà óŸûïèîñ» (Êèçíåð ¸ðîñ), «Œàìáàé óñòî÷èîñ» (Âàâîæ ¸ðîñ), «Êîëÿäêè» (Âîòêà ¸ðîñ) íî ìóêåòú¸ñûç. Íî âàøêàëà ñÿìú¸ñòû ÷àêëàíû êóëý âûëýì óæðàäýç îðò÷ûòžñü¸ñëû íî. Óãî «Ãóæ-

äîðëýí» íèìûç èê âîçüìàòý: øóëäûðúÿñüêîíýç ðàäúÿíî îæî ïîòîí âàêûòý. Íîø èíâîæî òîëýçå âîçü âûëûñü òóðûí áûçüûëžñü-øóäžñü¸ñëýñü ïûäçýñ ñüќëòàëîç èíè. Òàèç øóëäûðúÿñüêîí îðò÷îç ýðêûí, âîçü âûëûí. Òàòûñü èê àäœûíûáàñüòûíû ëóîç êèóæú¸ñòû, àñïќðòýìëûêî ìàñòåð-êëàññú¸ñûí äûøåòîçû êàëûê

Êèçíåð ¸ðîñûñü «Áûçàðà óŸûïèîñ» àíñàìáëü. øóäîíú¸ñòû, êûðœàíú¸ñòû íî ýêòîíú¸ñòû. Ôåñòèâàëü êóòñêîç Ïåðåâîçíîå ÷åðêîãóðòûí, ñîáåðå êîëëåêòèâú¸ñ êîøêîçû Âîòêà ¸ðîñûñü ìóêåò ãóðòú¸ñû. Íûëïè ôîëüêëîð øóëäûðúÿñüêîí îãàçåÿëîç ïќðòýì âûæûûñü êàëûêú¸ñòû íî òîäàçû êûë¸ç ó÷êèñü¸ñëû íî.

Äàñÿñüêå øóòýòñêûíû! Åëåíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ

Åãèòú¸ñëýí «Øóíäû» îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòžñü Îëüãà Òðîíèíà èâîðòžç «Øóíäûêàð» ëàãåðüëýí òóý ðàäúÿñüêåìåç ñÿðûñü. Ïóñéèç: àçüâûë ñÿìåí èê, òóý íî äîðàìû øóòýòñêûíû âóûëîçû Ýñòîíèûñü íûëïèîñ. Âàçèñüêîíú¸ñ, ïå, âàë

Àìåðèêàûñü íûëïèîñëýñü íî, æàëü, çàãðàíïàñïîðòñýñ äàñÿñà óã âóòòî. «Øóíäûêàðå» øåä¸í ïîííà êîíêóðñý óæú¸ñ âóî íè, ñîîñòû êóòîçû 18-òž èþë¸çü. Ëàãåðü îðò÷îç èþëü ïóìûí. Ñî îãàçåÿëîç 150 ìóðòý. Íîø Áàøêîðòîñòàíûí óäìóðò íûëïèîñëû «Óñòî÷èêàð» ëàãåðüëýí ñìåíàåç àâãóñòëû ÷àêëàìûí.


2

Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

ÈÑÏÎËÊÎÌÛÍ

Áàäœûìåç ëýñüòžñüêå ïè÷èåí Åëåíà ÌÈÍÍÈÃÀÐÀÅÂÀ

ëèìîâ ïóñéèç, íàáëþäàòåëå Ÿåìûñü þíìàòûíû êóðî ãîññòðóêòóðàîñûí óæàñü¸ñòû, ñîîñòû, êèíëû àçüëàíÿç âàçèñüêîçû, ÷àêëàì óæïóìú¸ñòû áûäýñúÿíû êóðûñà. Îãëîì ó÷êîíî êå, íàáëþäàòåëü¸ñ ÷îòûí ôèí-óãîð êîíãðåññý ìûíîçû: Êóí Êåíåøëýí Òќðîåç Àëåêñàíäð Ñîëîâü¸â, ñîëýí âîøòžñåç Âëàäèìèð Íåâîñòðóåâ, íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòð Âëàäèìèð Çàâàëèí, ñîëýí âîøòžñåç, Ðîññèûñü ôèí-óãîð åãèòú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíçûëýí êèâàëòžñåç, «Óäìóðò êåíåøëýí» âèöå-ïðåçèäåíòýç Òàòüÿíà Èøìàòîâà, äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåç Çîÿ Ñóâîðîâà, «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí ðåäàêòîðåçëýí âîøòžñåç Åëåíà Ìèííèãàðàåâà, Ìîñêâàûñü óäìóðòú¸ñëýí «Ãåðä» îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòžñü Ìàðãàðèòà Ñåëü÷åíêîâà, Ãðàê ¸ðîñûñü åãèòú¸ñëýí «Ìåðêóðèé» öåíòðûñüòûçû åãèòú¸ñûí óæàíúÿ ñïåöèàëèñò Àëåêñåé Ìåäâåäåâ, «Ïåðåïå÷-

«Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí òàÿç èñïîëêîìàç ýñêåðåì óæú¸ñ ãåðœàñüêåìûí âàë ìàòûñü äûðå îðò÷îíî óæðàäú¸ñûí. Íî ïàëýíý ќç êûëå ëý÷ûò þàíú¸ñ íî. Øóîì, óäìóðò äâèæåíèûí îã-îãäý âàëàí, ïќðòýì óæðàäú¸ñëû êîíüäîí øåäüòîí íî ñåêûò ó÷ûðú¸ñûñü, îãêûëûñü êàðèñüêûñà, ïîòîí. Ëþêàñüêåìú¸ñ íûðûñü èê âåðàñüêèçû «Óäìóðò êåíåø» íî Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâî êóñïûí êóòýì îãêûë ïóìûñåí. Âàëåíòèí Òóáûëîâ äýìëàç: âàíü Ÿåêòîíú¸ñëýñü áûäýñúÿñüêåìçýñ îäíî èê ÷àêëàíî, óæú¸ñ áóìàãà âûëý ãèíý ìåäàç êûëå. Íîø äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåç Çîÿ Ñóâîðîâà ïóñéèç: âàíüìûëû Ÿîø êàðèñüêûñà, îãêûëûñü óæàíî, îã-îãäý ïûêûëîíú¸ñûí ñýðåí êèîñìû ìåäàç ëýçèñüêå. Ñîáåðå «Óäìóðò êåíåøëýí» êèâàëòžñåç Íèêîëàé Ìóñàëèìîâ èâîðòžç ôèí-óãîð êàëûêú¸ñëýí Êîíñóëüòàòèâíîé êîìèòåòñûëýí Èæûí îðò÷åìåç ïóìûñåí. Îòûí âåðàñüêîí ìûížç ôèí-óãîð êàëûêú¸ñëýí 6-òž êîíãðåññû ñÿðûñü. Ñî îðò÷îç òóý ñåíòÿáðü òîëýçüëýí êóòñêîíàç Âåíãðèûñü Øèîôîê ãîðîäûí. Îòûí âèòü ñåêöèÿ óæàëîç. Ýòíîïîëèòèêà íî ïðàâî ñåêöèûí îäžãåç ïðåäñåäàòåëåç ëóîç Íèêîëàé Ìóñàëèìîâ. Íîø òàçàëûêåç óò¸íúÿ, äåìîãðàôèÿÿ íî ýêîëîãèÿÿ ñåêöèûí âàëòžñü äîêëàä ëýñüòîç «Óäìóðò êåíåøëýí» èñïîëêîìåçëýí ¸ç÷èåç, ìåäàêàäåìèëýí ðåêòîðåç Íèêîëàé Ñòðåëêîâ. Èñïîëêîìûí èê òîäý âàéûòýìûí: Óäìóðòèûñü 20 äåëåãàò ñÿíà, êîíãðåññý ìûíîç 11 íàáëþäàòåëü. Íèêîëàé Ìóñà-

ðèëîâëýñü íèìçý ñ¸òîíúÿ. Çýì, òà óæåç áûäýñòîí ïîííà òðîñ áûçüûëîíî, êîíüäîí áûäòîíî ëóý. Íîø Áàøêîðòîñòàíûñü óäìóðòú¸ñëýí àçüâåòëžñüñû Ðåíàò Ãàëÿìøèí èâîðòžç óäìóðò ãèìíàçèåç óñüòîí áîðäûí óæàìçû ñÿðûñü. Âèçü-êåíåøåí þðòòýìçû ïîííà òàó êàðèç «Óäìóðò êåíåøëýí» âèöå-ïðåçèäåíòýçëû Òàòüÿíà Èøìàòîâàëû íî Èæûñü Ê. Ãåðä íèìî ãèìíàçèëýí äèðåêòîðåçëû Àíæåëèêà Ìèõååâàëû. Èñïîëêîì÷èîñ êåíåøèçû íà Ãåðáåðåç, «Øóíäûêàð» íî «Óñòî÷èêàð» ëàãåðü¸ñòû ðàäúÿí ñÿðûñü. Íîø ñîáåðå êûë ñ¸òýìûí âàë Þìøàí-ïðîìî ãðóïïàåç êûëäûòžñüëû, ðåæèññ¸ðëû Ïàâåë Ïîçäååâëû. Ñî òîäý âàéûòžç òóý àïðåëü ïóìûí îðò÷åì äåáàò-øîó (êóàðåòîí) ñÿðûñü. Ñïîðúÿñüêîí ðàäúÿìûí âàë Òàòüÿíà Èøìàòîâà íî Ïàâåë Ïîçäååâ âèñêûí. Òà óæðàäýç ÷àêëàñü¸ñ «âà÷å âóèñü¸ñëû» þàíú¸ññýñ ñ¸òúÿíû áûãàòžçû. Çýì, êóäîã þàíú¸ñ âàëýêòîíú¸ñòýê êû-

äàíî ïèîñûçëû (Ê. Ãåðäëû, Ò. Áîðèñîâëû) ñèíïåëåò ïóêòîí âûëûñü ãèíý íî óêñ¸ áè÷àí òóæ íî òóæ øóãåí ìûížç. - Ìîí - îáùåñòâåííèê, ìûëêûäçý øàðàÿç Êàìñüќð óäìóðòú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòžñü Ôëþðà ×èáûøåâà. - Óæ áåðå ëûêòûñà, àñ ìûëêûäûÿ óæàñüêî, ïќðòýì ìåðîïðèÿòèîñ îðò÷ûòúÿñüêîì, ñî ïîííà ïè÷è êîïåéêà íî áàñüòûòýê! Îáùåñòâåííèêú¸ñ, àñüñý äûðçýñ æàëÿòýê, îãúÿ óäìóðòëûê ñÿðûñü ñþëìàñüêûñà ìàêå ëýñüòî, íîø ñîîñëýñü ýøøî óêñ¸ áè÷àëîçû íà. Íîø êûòûí óêñ¸ áè÷àí - îòûí êåðåòîíú¸ñ, âà÷å âóîíú¸ñ êóòñêîçû. Âçíîñú¸ñ ïóìûñåí ìûëêûäú¸ñ âèñúÿñüêèçû êå íî, òðîñýç ìàëïàíý âóèçû: òà óæïóìåç âîêñ¸ ïàëýíòîíî ќâќë, ýñêåðîíî íà. Ïàâåë Ïîçäååâëýí ÷àêëàìåçúÿ àëè «Óäìóðò êåíåøëýí» èñïîëêîìåç ÷èíîâíèêú¸ñëýí ¸ççû êàäü àäœèñüêå. Òàëû òûïàê ïóìèò ëóýìçý âåðàç Íèêîëàé Ñòðåëêîâ:

Òðîñ-à ëýñüòûíû ïќðìûñàë, óäìóðò äâèæåíèëýí äóðáàñüòžñü¸ñûç âëàñòüûí, ÷èíîâíèêú¸ñ ïќëûí ќé êå ëóûñàëçû? êèí» óäìóðò êàôååç îäžãåç êûëäûòžñü, åãèò óæáåðãàòžñü Ñåì¸í Ñåì¸íîâ, «Ìûíàì Óäìóðòèå» ÒÐÊ-ûñü æóðíàëèñò Åëåíà Ñëåñàðåâà íî îïåðàòîð Þðèé Åãîðîâ. * * * «Äýìåí» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç Àíäðåé Óðàñüêèí ïûð-ïî÷ ìàäèç îðãàíèçàöèëýí îðò÷îíî êîíôåðåíöèåç ñÿðûñü, óäìóðò êóëüòóðàÿ îãàçåÿñüêîí àçüûí ñûëžñü êóä-îã óæïóìú¸ñòû šóòžç. Âàòñàç: àëè óæ íóèñüêå Óäìóðò òåàòðëû È. Ãàâ-

ëèçû. Ñîîñúÿ Ïîçäååâ èñïîëêîì÷èîñëû âàçèñüêèç. Äýìëàç: óäìóðò óæðàäú¸ñëû ÿëàí óêñ¸ óò÷àñà âåòëîíòýì âûëûñü êûŸå êå íèìûñüòûç ôîíä êûëäûòîíî, «Óäìóðò êåíåøëýí» ¸ç÷èîñûç âçíîñ ìåä òûðîçû. Øóîì, àðàç 1 ñþðñ ìàíåòýí ñ¸òúÿñàëçû êå, àñüìåëû øóàê áûäýñòîíî óæú¸ñëû óêñ¸ óò÷àíî ќé ëóûñàë. Íÿëòàñ âåðàñà, âçíîñú¸ñ áè÷àí ñÿðûñü âåðàñüêîíú¸ñ îã 20 àð òàëýñü àçüëî íî âàë íè. Íî ÿëàí ìàêå êóòûëžç, óëîí íî âîçüìàòžç: óäìóðò êàëûêëýí

- Ìàëû îçüû âåðàñüêîíýç? «Óäìóðò êåíåøå» êќíÿ êå ãèíý ÷èíîâíèê ïûðå. Ìîí íî - ìåäèöèíàÿ àêàäåìèëýí ðåêòîðåç - ÷èíîâíèê óã ëûäúÿñüêèñüêû! Ìóêåò ëàñÿíü ó÷êîíî êå, òðîñ-à ëýñüòûíû ïќðìûñàë, óäìóðò äâèæåíèëýí äóðáàñüòžñü¸ñûç âëàñòüûí, ÷èíîâíèêú¸ñ ïќëûí ќé êå ëóûñàëçû? Џàïàê ñî ¸çú¸ñëû ëóûñà èê òðîñ øóãúÿñüêûòžñü þàíú¸ñòû áûäýñòûíû ëóý óê! Íèêîëàé Ñåðãååâè÷ëýí ìàëïàìåçúÿ, àëè òðîñãåñ ñþëìàñüêîíî ìàòýêòžñü áûðú¸íú-

¸ñ ñÿðûñü, Êóí Êåíåøå äåïóòàòú¸ñ ïќëû óíîãåñ óäìóðòú¸ñ ìåä øåä¸çû øóûñà. Ìûëêûäçý øàðàÿòýê, ќç ÷èäà Òàòüÿíà Èøìàòîâà: - Àñüìåîñ òðîñ âåðàñüêèñüêîì: ìà êàðîíî. Íîø êèí ëýñüòîç? Ìîí àñëûì ãîæúÿñà êåëüòžñüêî: òà áîðäû, ñî áîðäû áàñüòžñüêîíî. Íî ïàëýíûñü íîø èê ïûêûëîí: òàçý òàçüû áûäýñòîíî âàë, ñîçý ќç ëýñüòý… Êèí êóëý âàë ëýñüòûíû? Ìàëïàñüêîíý óñüêûòžç Çîÿ Ñóâîðîâà íî: 20 àð Ÿîæå íè, ïå, íàöèîíàëüíîé äâèæåíèå ïûðèñüêèñüêî, íî ÿëàí ïûêûëîíú¸ñ âûëûí. «Óäìóðò êåíåøëýí» Ïè÷è êåíåøåç àçå ïîòûêó, ïûäú¸ñ êóàëåêúÿíû ќäúÿëî… Êèîñàä, ïûäú¸ñàä êîêàëî êå, ñþëìûí òóæ âќñü. Ìèëåìûç àçüâûë íî, àëè íî æóãî, íî, íîìûð øîðû ó÷êûòýê, Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâîûí íàöèîíàëüíîé îáðàçîâàíèåÿ îòäåë óæà! ïóñéèç Çîÿ Âèòàëüåâíà. Ïàâåë Ïîçäååâ ìàëïàíçý øàðàÿç íà: «Óäìóðò êåíåø» ñòàòóñíîé îðãàíèçàöèÿ. Íî ñîëýí áóðä óëàç ìóêåò óäìóðò îãàçåÿñüêîíú¸ñ íî âàíü óê. Îçüû àñïќðòýì Ì×Ñ âûëëåì ëóûíû áûãàòûñàë óäìóðò êóëüòóðàÿ «Äýìåí» îãàçåÿñüêîí. ÊûŸå êå ìàëïàíú¸ñòû óëîíý šîã ïûŸàòîí ëàñÿíü ñî òðîñãåñ ìåä âûðîç âàë. Êèí ìàå íî êûçüû ëýñüòûíû êóëý - òà ïóìûñåí âåðàñüêîíú¸ñ êåìà ќç êûñòžñüêå. Âàíüçû âàëàëî óãî: êûë âûëûí óé Ÿîæå äâîðåö ïóêòûíû ëóîíî, íî áàäœûì óæú¸ñ ëýñüòžñüêî íóíàëìûñü, ïè÷èåí-ïè÷èåí. * * * Òà íóíàëý èê «Óäìóðò êåíåøëýí» èñïîëêîìàç ïûðèñü¸ñ Áðàíãóðòûñü ïåñÿíàé¸ñûí Ÿîø ñÿñüêà ïîížçû Ê. Ãåðäëýí ñèíïåëåòýç äîðû.

ÃÅÐÁÅÐ

Êóíîÿñüêîìû šóêåí!

àñüñýëýñü áûãàòîíëûêú¸ññýñ âîçüìàòîçû. Êóíîîñòû âèòå «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí ðåäàêöèåç íî. Ãàçåòëýñü ýøú¸ññý ïàéìûòîçû âèêòîðèíà, Ÿîøàòñêîíú¸ñ, øóëäûðúÿñüêîíú¸ñ. Êóíîîñ ÷åñêûò šóê ñè¸çû. Âèòèñüêîì âàíü ìûëêûä êàðèñü¸ñòû!

Ëþäìèëà ×ÅÐÍÎÂÀ

Ýí êûëü áåðå! Åëåíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ udmfoto.ru

12-òž èþíå Èæûñü Êûçüïó àðàìàûí îðò÷îç Ãåðáåð. Òà øóëäûðúÿñüêîí øîðêàðûí óëžñü óäìóðòú¸ñ ïќëûí òóæãåñ ÿðàòîíîåç ëóèç èíè. Ãåðáåð êóòñêîç 13 ÷àñý. Êûðœàñü-ýêòžñü êîëëåêòèâú¸ñ - «Èíâîæî», «Òþðàãàé», «Œàðäîí», «Ýøú¸ñ» íî ìóêåòú¸ñûç - øóëäûð êîíöåðò äàñÿçû. Âàíü ìûëêûä êàðèñü¸ñ áûãàòîçû ñîîñûí Ÿîø êûðœàíû íî ýêòûíû. Ïîê÷è êóíîîñ ïîííà øóäîí ïëîùàäêà ðàäúÿìûí ëóîç. Åãèòú¸ñûç ќòå «Øóíäû» îãàçåÿñüêîí íî. Ïќðòýì øóäîíú¸ñ íî âîæâûëúÿñü-

Ãåðáåð âèòå êóíîîññý. êîíú¸ñ ðàäúÿëîçû øóíäûíûëú¸ñ íî øóíäûïèîñ. Ñïîðòýç ãàæàñü¸ñ ïîííà Ÿîøàòñêîíú¸ñ îðò÷îçû. Àð-

ãàí÷èîñòû, ýêòžñü¸ñòû íî êûðœàñü¸ñòû âîçüìà «Àðãàí÷è» ïëîùàäêà - òàòûí ñîîñ

«Óäìóðò êåíåø» òóæãåñ áàäœûì ñàêëûê âèñúÿëîç ðåñïóáëèêàÿìû Ãåðáåð øóëäûðúÿñüêîíýç îðò÷ûòîíëû. Ñî ðàäúÿñüêîç 23-òž èþíå Ëóäîðâàéûí êûê ëþêåòëýñü: Ÿóêíàûñåí šûòîçü

ãóðò óäûñûí òûðøèñü¸ñòû äóíúÿëîçû, íîø 19 ÷àñûñåí Ÿóêíà 5 ÷àñîçü åãèòú¸ñ øóëäûðúÿñüêîçû. Òàçý ëþêåòýç äàñÿëîçû «Ïåðåïå÷êèí» êàôå âîçèñü åãèò óæáåðãàòžñü¸ñ íî óäìóðò ðåæèññ¸ð Ïàâåë Ïîçäååâ. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåçëýí âîøòžñåç Òàòüÿíà Èøìàòîâà âåðàìúÿ, òóý Ãåðáåðå ëûêòûíû êóëý Íèæíåâàðòîâñêûñü, Òîìñêûñü, Òþìåíüûñü, Ìîñêâàûñü, Ïåòåðáóðãûñü óäìóðò äèàñïîðàîñûñü êóíîîñ íî. Íîø Áàøêîðòîñòàíûñü, Òàòàðñòàíûñü, Ñâåðäëîâñê, Ïåðìü, Êèðîâ óëîñú¸ñûñü, Ìàðèé Ýëûñü ìûëî-êûäî óäìóðòú¸ñ, êîëëåêòèâú¸ñ Óäìóðòèå Ãåðáåðå àðëû áûäý âóûëî.


Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

3

«ÄÝÌÅÍ»

Åìûøåç óã ëþêî Åëåíà ÑÀÐÀÌÀÒÎÂÀ

Òóàëà «Äýìåí» îãàçåÿñüêîí êûëäžç 2001òž àðûí. Íûðûñü êèâàëòžç ñîèí Åëèçàâåòà Ïåòðîâà. 2003-òž àðûñåí ñîå âàëòý Óäìóðò òåàòðëýí äèðåêòîðåç Àíäðåé Óðàñüêèí. Îãàçåÿñüêîíëýí Óñòàâàç áûäýñòîíî óæïóìú¸ñûç ïóìûñåí òàçüû ãîæòýìûí: óäìóðò êóëüòóðàåç, âàøêàëà ñÿìéûëîëú¸ñòû óëœûòîí íî áûäýñàê óäìóðòëûêåç šóòîí. «Äýìåíëýí» ïàñüêûòàòýì êåíåøåç àçüûí éûëïóìúÿíú¸ñ ëýñüòý À. Óðàñüêèí. - Ìîíý òóííý òóæãåñ øóìïîòòý òàíè ìà, - âåðà Àíäðåé Èâàíîâè÷, - òà àðú¸ñ Ÿîæå «Äýìåí» áûäýñàê øåäüòžç àñëýñüòûç ќðçý. Ќì ûøòý, òóñ-òàñ ќì êàðå àðûñü àðå îðò÷ûòúÿíî óæðàäú¸ñìåñ. Áàäœûì ïðîåêòú¸ñ ïќëûñü îãåç - «Óäìóðò êàëûêëýí îðò÷åìåç, òóííýåç íî âóîíîåç» íèìî óæðàä. Ñîÿ íàó÷íî-ïðàêòè÷åñêîé êîíôåðåíöèîñ íî ïќðòýì ñåìèíàðú¸ñ îðò÷ûëî. Àíàé êûëëýí íóíàëýçëû êîòûðåñ šќê ëþêàëëÿñüêîì, ïќðòýì óäûñú¸ñûñü óäìóðòú¸ñòû ќòüûñà. «Äýìåí» òóííý íî áàäœûì ñàêëûê âèñúÿ ¸ðîñú¸ñûí óäìóðò êóëüòóðàëû ñžçåì íóíàëú¸ñûç îðò÷ûòîíëû. Êîòüêóä ðàéîí à÷èç íî âóûëý ãîðîäý àñëûç ãèíý òóïàñü êîíöåðòýíûç. Ó÷êèñü¸ñ ïàéìî: êûŸå ãèíý àðòèñòú¸ñìû àñüìåëýí ќâќë! Ãåðáåð, Âèëü, ñåìüÿ ñÿì-éûëîëú¸ñëû ñžçåì «Âûæûêóì», Âûëü àð íî «Ãóæäîð» íèìî óæðàäú¸ñ ñÿðûñü ìóëòýññý âåðàíýç èê ќâќë íè, äûð - òóæ øóëäûð íî ïàñüêûò îðò÷î. - Íî áåðëî äûðå «Ãóæäîð» ìàëû êå ãóíüäžç êàäü… - «Ãóæäîð» ãóíüäžç øóýìå âîêñ¸ íî óã ïîòû. Ñî, 1990-òž àðûñåí êóòñêûñà, êîòüêóä ãóæåì ðàäúÿñüêå Âîòêà ïàëàí íî êóä-îã ìóêåò ¸ðîñú¸ñûí. Âàíü ïðàçäíèêú¸ñòû Èæûí ãèíý îðò÷ûòžä êå, ðàéîíûí óëžñü¸ñëýí êќòñû šîæ ëóîç óê. Âûæîç àé «Ãóæäîð» Èæå íî. Óêñ¸ ëóûñàëûç êå, îëîìàð

íî ëýñüòûñàëìû, âûëäû. Áþäæåòûñü êûëåì àðûí óæðàäú¸ñëû âèñúÿçû 18 ñþðñ ìàíåò. Îäžãçý îðò÷ûòîí ïîííà ãèíý îã 40 ñþðñ ìàíåò êóëý. Ñïîíñîðú¸ñ òóæ øóãåí øåä¸. Ïèðòýøú¸ñìû ïќëûí ìóêåòûç íî âàíü: àñüìåëýí ñàéòìû ќâќë. Ñîå êûëäûòîíî âàë. Òà ïóìûñåí éûðû êåìàëàñü âèñå íè. Íî ñî óæïóìåç âûðœûòîí ïîííà êîìïüþòåð áîðäûí ïóêèñü àäÿìè êóëý. Ñî àñ ìûëêûä êàðåìåçúÿ ãèíý óç òûðøû - óæäóí êóðîç. Íîø òàŸå ëóîíëûêå òóííý ќâќë. Ñåêðåòàðåí áóõãàëòåðìå ãèíý íî ìûðäýì âîçèñüêî àé. Êîøêåìçû ïîòý. Ëžÿòžñüêî-áóéãàòžñüêî: ÷èäàëý íè, ñîáåðå Ÿîø êîøêîì. «Äýìåíëû» êèâàëòžñå òàÿç ðàä íî ìûíýñüòûì íèììå èê Ÿåêòî. Ïàñüêûòàòýì êåíåøûí ìîíý áûðéèçû êå êèâàëòžñå, áàäœûìãåñ ñàêëûê âèñúÿìå ïîòý ãóðòûñü àíñàìáëü¸ñëû, ¸ðîñú¸ñûñü êóëüòóðàÿ ¸çýòú¸ñëû. Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñ ýøøî îãïîë âîçüìàòžçû áûäýñ äóííåëû: ïûäëîñü ãóðòûí óòèñüêî çýìîñ óäìóðò ñÿì-éûëîëú¸ñ. Ñîîñ àñüñý ïàëüïîòîíýíûçû, «Åâðîâèäåíèå-2012» Ÿîøàòñêîíûí 2-òž

èíòû áàñüòýìåíûçû, âàíü êàëûêú¸ñëýñü óäìóðòú¸ñ øîðû ó÷êîíçýñ âîøòžçû. Ñî áàáóøú¸ñìû óäìóðò êûëìåñ êќíÿ êå ñåêóíä êóñïûí áûäýñ äóííåå âќëìûòžçû. Àñ âàêûòàçû ðåñïóáëèêàûñüòûìû êóä-îãåç çîë ïóìèòúÿñüêèçû ìàãàçèí íèìú¸ñòû, ñþðåñ âîæûñü òàáëè÷êàîñû ãóðò íèìú¸ñòû óäìóðò êûëûí ãîæòîíëû. Áåðàòàç äûøèçû, óíîåçëû àñüñýëû íî êåëüøèç. Óäìóðò ñÿìåí âåðàñüêîíëû íî àñ âàêûòàç ïóìèòúÿñüêûëžçû. Òóííý êèí êå Ãåðáåðå ÿ Âèëü ïðàçäíèêå óäìóðò äžñåí êîðêàñüòûç èê ïîòý, ñîëû òðàíñïîðòûí íî óã ïàéìî íè, ñîå ñåðåì óã êàðî. Áðàíãóðòú¸ñ íî âîçüìàòžçû: œó÷ êûëýç óìîé òîäûòýê íî, ëóý àñëàä êóàðàåíûä, àñëàä àñïќðòýìëûêåíûä äóííåå ïîòûíû. Òàå àäœûñàøќäûñà, åãèò êàëûê íî, îëî, ìóðãåñ ìàëïàñüêîç óäìóðò êûëýç äûøåòîí ïóìûñåí. Íî ìîíý, «Äýìåí» îãàçåÿñüêîíëýñü êèâàëòžñüñý, ñþëìàñüêûòý ìóêåò óæïóì íî. Äóííåûí ìàëïàëî: àñüìåëýí îäžã ãèíý ñûŸå éќñïќðòýì êîëëåêòèâìû. Íî áûãàòžñü àíñàìáëü¸ñìû êîòüêóä ¸ðîñûí

À. Óðàñüêèí (øîðûñåç) Óäìóðò òåàòðûñü àðòèñòú¸ñûí Âèëüûí. ñÿìåí âàíü. Áðàíãóðòú¸ñëû óäàëòžç. Ìóêåòú¸ñûçëû ќç. Ìóêåòú¸ññý íî êàëûêå ïîòòûíû òûðøîíî àëè. Ñî ïóìûñåí ñþëìàñüêîíî. Óãîñü êîñòþìú¸ññû íî, êóàðàîññû íî òóæ ÷åáåðåñü. - Âàíü òà ñþëìàñüêîíäû òóæ êåëüûøëû. Íî ñî âûëëåì èê óæïóìú¸ñûí âûðå «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîí íî. Áûäýñàê îãàçåÿñüêûíû äûð âóýìûí ќâќë ìåäà? - Ìè àëè îãàçåÿñüêåìûí. Ìèëåìûç ëþêûíû êóëý ќâќë. Âàíüçý, ìàð ëýñüòý «Äýìåí» ñî «Óäìóðò êåíåøëýí» íî óæåç. Ìàëû êå øóîíî ìîí îòûñü èñïîëêîìëýí ¸ç÷èåç, êóëüòóðà óäûñ ïîííà êûë êóòžñü. Êóñïàìû âàëàìòýîñ ќâќë. Àçüëî âà÷å âóîíú¸ññû êûëäûëžëëÿì èê, ëýñÿ. Íî ìîíý êèâàëòžñå áûðúåìçû áåðå øóè ñîêó òќðîëû Âàëåíòèí Òóáûëîâëû: Âàëåíòèí Êóçüìè÷, îéäîëý îãêûëûñü óæàëîìû. Îã-îãìåñ âàëàìû. Íîø òóàëàåíûç òќðîåí Íèêîëàé Ìóñàëèìîâåí ìè ýøú¸ñ. Ìàå ìè ñîèí ëþêîì? Óæ âàíü-

çûëû òûðìîç. Îäžã êèûñü âèòü ÷èíüûîñ ñÿìåí óæàä êå, ñîêó âàíüìûç ïќðìîç. Åìûøñý ãèíý áåðàòàç ìåäàä ëþêû, ìîí òðîñãåñ ëýñüòž âàë øóûñà. Ñîêó êåðåòîí ïîòîç. «Äýìåí» êûëäûòýìûí óäìóðòëûêåç šóòîí, êóëüòóðàìåñ, ñÿìéûëîëú¸ñìåñ óò¸í íî àçèíòîí ïîííà. Òóæ øóìïîòžñüêî, 2010-òž àðûí «×åáåðàé» Ÿîøàòñêîíýç «Äýìåí» àñ êèÿç áàñüòžç øóûñà. Òîäžñüêîäû íà êå, ñîå àñ âàêûòàç ðàäúÿëëÿç ðàäèîæóðíàëèñò Ãàëèíà Êîíäðàòüåâà. Íî œèãàðûç òûðìèç 2006-òž àðîçü ãèíý. - Àñüòýëýí íî òóý ñîå ðàäúÿíû ќçãåñ ïќðìû. Êåíåøèäû âàë: îðò÷ûòúÿëîì êûê àðëû îäžã ïîë... - «×åáåðàé» ïëàíý ïûðòýìûí. Ñîå îðò÷ûòîìû òóý ñžçüûë. Îçüû èê ëóîç ñî. Ñîëýñü îðò÷ûò - ëûäúÿñüêî: òàÿç ðàä êîíêóðñý ïûðèñüêîçû âàíüìûç ñÿìåí ¸ðîñú¸ñ. Àçüâûë ÷èíüû ïûðòžçûãåñ òà Ÿîøàòñêîí øîðû ó÷êûëžçû. Òàáåðå åãèò íûëú¸ñëû âàíü êèí áîðäû êûñòžñüêûíû íî êèí ñüќðû óéèñüêûíû. Øàðêàíûñü Êñåíèÿ Âîðîíöîâà ñÿðûñü âåðàñüêî. Àñüìå «×åáåðàéûí» âîðìûñà, âàíüìûçëýñü óñòî ëóýìçý âîçüìàòžç íà ñî ôèí-óãîð «Óéïàë êèçèëè» êîíêóðñûí. Îòûí âîðìîí áàñüòýìåíûç, òà Ÿîøàòñêîíýç àñüìå äîðû âóòòžç. Òàáåðå àñüìåëû çîë ñþëìàñüêîíî, òàòûí íî äàíìû âûëžå ìåä šóòžñüêîç, «Åâðîâèäåíèûí» áðàíãóðòú¸ñìûëýí ñÿìåí. «Óéïàë êèçèëèåç» ðàäúÿíû ìàëïàñüêîìû «×åáåðàåç» ìóçýí èê. Íî ôèí-óãîð êîíêóðñ ëóîç àé 2013-òž àðûí. - Òà àðú¸ñ Ÿîæå «Äýìåíëýí» òóæãåñ áàäœûì âîðìîíýç êûŸå? - Ìûíýñüòûì Ÿåìûñü þàëî: êóäžç ñïåêòàêëüäû òóæãåñ êåëüøèç, êóäžç êûðœàíäû ñþëýìäûëû ìàòûíãåñ? Ìûíàì óã ïîòû óæú¸ñìå îçüû ëþêåìå. Òàòûí íî, âàíüçý ìàå âîðìûíû âûðè, ñþëýìû ïûðòžì ïîòòýìûí. Îçüûåí, êîòüêóäžç âîðìîí, àçüëàíå âàìûø - àñëàì âîðäýì íûëïèå êàäü äóíî íî ìóñî.

Êóðëàíû êîòüêèí áûãàòîç, íîø âûðœûòûíû? Íèíà Åðìîêèíà, Ïè÷è Ïóðãàëàñü Êå÷îë øîð ¸çî øêîëàûñü äûøåòžñü, Ò. Áîðèñîâ íèìî ïðåìèåí ïóñúåì ìóðò:

- Ìîí íîêó ќé ìàëïàëëÿ, Òðîêàé íèìî ïðåìèÿ áàñüòî øóûñà. Ýøøî çîëãåñ óæàìå ïîòûíû êóòñêèç. Àëè âàëàñüêî: êîòüêóä óäìóðò äûøåòžñü áûãàòý ïûðèñüêûíû òà ïðåìèåç áàñüòîí ïîííà Ÿîøàòñêîíý. «Äýìåí» îãàçåÿñüêîí êûë êóòý êå óäìóðò êóëüòóðàåç šóòîí ïîííà, óäìóðò êûëûí äûøåòžñü¸ñ - Ÿàïàê ñî êóëüòóðàåç óòèñü¸ñ íî àçèíòžñü¸ñ ëóî. Çýì, êóä-îãåç êóðëàíû âûðå: «Äýìåí» íî «Óäìóðò êåíåø» ìûëêûäòýê óæàëî, êàëûê àçüûí ÷åáåðúÿñüêûíû ãèíý áûãàòî. Éûðêóðúÿñüêûíû êîòüêèí áûãàòîç, íîø ëûêòûíû, êûŸå êå óæïóì áîðäû êóòñêûíû, ñîå ïóìîçÿç âóòòûíû âàíüìûç óç âîðìå. Êóä-îãåç

ìàëïà, ëýñÿ: îãàçåÿñüêîíú¸ñëýí êèâàëòžñü¸ññû äîðû ќñú¸ñ ïûòñàìûí. Ñîîñ êîòüêèíý âîçüìàëî! Ïûðå, þàëý, ìåŸàê âåðàëý. Ìîí à÷èì îãâàêûòý ïûðèñüêè «Äýìåíëýí» óæàç. «Óäìóðò êåíåøëýí» ¸ç÷èåç íî ëóèñüêî. Âåðàíû áûãàòžñüêî: òà îãàçåÿñüêîíú¸ñ àëè òóæ îãêûëûñü, îãñûð óæàëî. Ñî êûøòûð óæàìçûëýí ïàéäàåç òðîñëû áàäœûìãåñ, äûð, îäžã êûŸå êå áàäœûì ÿðêûò óæðàä îðò÷ûòîíýí Ÿîøàòûñà. Íóíàëûñü íóíàëý óæàñà ãèíý, óäìóðòëýí ñþëýìàç ïûðûíû ëóý, âûðœûòûíû ñîå. Íîø îäžã ãèíý áàäœûì óæðàä îðò÷ûòžä êå, ñîå šîã âóíýòûíû íî áûãàòîçû. Íî îãàçåÿñüêîíú¸ñ ãèíý óç âîð-

ìå óäìóðò êûë øîðû ó÷êîíýç âîøòûíû. Íûðûñü èê àñüìåîñ éûðñàçüìåñ áåðûêòûíû êóëý. Þðèé Êóçíåöîâ, «Óäìóðòèÿ» èçäàòåëüñòâîëýí êèâàëòžñåç:

- Æàëÿñà ïóñú¸íî: îäžã óæðàä íî êîíüäîíòýê îðò÷ûíû óã áûãàòû. Âèëü ïðàçäíèê, šóê ïќçüòûòýê, îðò÷èç êå, íîêèí íî òàå óç âàëà. Âûëü áûãûëüñêåì åìûøú¸ñòû, áàê÷à ñè¸íú¸ñòû âќñÿí íóíàë óê ñî. Íîø êåíüûðëû íî óêñ¸ êóëý. Íî óêñ¸ ќâќë øóûñà àðûñü àðå îðò÷èñü óæðàäú¸ñëýñü àëè êóøòžñüêèìû êå, áóø êûë¸ìû. Ñîèí èê òóæ óìîé ëóûñàëûç, áþäæåòûñü êќíÿ êå êîïåéêà êîòü «Äýìåíý» âóûñàëûç êå. Óäìóðò êóëüòóðàëû ñžçåì íóíàëú¸ñòû ¸ðîñú¸ñûí îðò÷ûòîíýç íî êóí àñ áóðä óëàç ìåä áàñüòûñàë. ÑûŸå óæðàäú¸ñ óãî «Äýìåíëû» ãèíý êóëý ќâќë.


4

Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

ËÓË×ÅÁÅÐÅÒ

ÍÛËÊÛØÍÎ ÊÅÍÅØ

Êûðœà-âåðà Íûðüÿ Åëåíà ÏÀÍÔÈËÎÂÀ

Ëþäìèëà ×ÅÐÍÎÂÀ

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Äóííåëýí êîòüêûŸå ñýðåãàç ìåä óëîç óäìóðò àäÿìè, óã áûãàòû ñî àñüìå êûðœàíâåðàíú¸ñòýê. Îçüû ìàëïà Òàòàðñòàíûñü Íûðüÿ ãóðòûñü Ñåðàôèìà Ñóãàòîâà íî. Êûðœàíû-âåðàíû ÿðàòžñü êûøíîìóðò ñèçüûì ïèíàë áóäýòý, ôîëüêëîðúÿ «Ñàêòîí» àíñàìáëåç âàëòý. Ñåðàôèìà Èëüèíè÷íàåí òîäìàòñêèì Èæûí, êàìñüќð óäìóðòú¸ñëýí «×àêàðà» ôåñòèâàëüçû îðò÷ûêó. Òàòàðñòàíûñü Âûëž Ïóæìåñ ãóðòûí âîðäžñüêåì óäìóðò êûøíîìóðò Èæûñü êóëüòïðîñâåòó÷èëèùåûí äûøåòñêåì. Àëè óæà áèãåð øàåðûñü èê Íûðüÿ ãóðòûñü êóëüòóðàÿ þðòûí ÷åáåðëûêúÿ êèâàëòžñü ëóûñà. Êóëüòóðàÿ þðòàçû 1987-òž àðûí êûëäžç ôîëüêëîðúÿ íî ýòíîãðàôèÿÿ «Ñàêòîí» àíñàìáëü. Џàïàê ñîèí êèâàëòý Ñåðàôèìà Èëüèíè÷íà. Òóý êûøíîìóðòëû 45 àðåñ òûðìèç. Ñî - ÿëàí êàëûê ïќëûí, íûëïèîññý íî áóäýòûíû, êûðœàíûýêòûíû íî, êèâàëòûíû íî ïќðìûòý. Êûçüû ìåäà âàíüìàç âóòñêå? - Óæåä ñûŸå áåðå, âóòòûòýê óã ëóû. Ïèíàëú¸ñòý íî ÷àêëàñüêîä, áóäýòžñüêîä, ïóäîäý íî âîçèñüêîä, - ïàëüïîòý êûøíîìóðò. - Êîëëåêòèâàìû 15 êóçÿ. Âàíüìû èê ïóäî âîðäžñüêîì. Êûò÷û êå êîíöåðòýí ïîòžñüêîì êå, ñêàëú¸ñìåñ êàðòú¸ñìû êûñêî ÿêå áàäœûìú¸ñûç íûëïèîñìû, áóñêåëü¸ñ þðòòî. Àíñàìáëÿìû ìûíàì ãèíý ñèçüûì ïèíàëû. Íî êûê-êóèíü íûëïèåíú¸ñ òðîñ. «Ñàêòîí» êîëëåêòèâûñü íûëêûøíîîñ, àñüñýëû âàøêàëà äžñü óò÷àñà, ãóðòú¸ñòž âåòëžëëÿì, ïåñÿíàé¸ññûëýí ñàíäûêú¸ñàçû áóãûðúÿñüêèëëÿì. - Âûëûñüòûì äýðåìå àñëàì ïåñååëýí, ÷ûðòû êîòûð ÷åáåðúÿñüêîíú¸ñû íî âàøêàëà âûæûîñûëýí èê, - äàíúÿñüêå Ñåðàôèìà Èëüèíè÷íà. - Íîø ïûäú¸ñàìû - âûëü

«Èáûðâåñü» âîçüìà Ñâåòžîñòû

Ñ. Ñóãàòîâà. êóòú¸ñ. Ñîîñòû íèìûñüòûç ëýñüòûòžì. ¨ðîñûñüòûìû êóëüòóðàÿ óïðàâëåíèëû þðòòýìçû ïîííà òóæ áàäœûì òàó. Êîëëåêòèâàìû ìè òðîñãåñ àñüìå ïàë óäìóðò êûðœàíú¸ñòû í¸ðúÿñüêîì. Ñîîñòû ïè÷è äûðúÿìû êûðœàëëÿìû àé. Âàøêàëà ãóðú¸ñòû òîäîí ïîííà ãóðò âûëý ïîòàñüêîì, ïåðåñü¸ñëýñü þàëëÿñüêèñüêîì. Òóý «×àêàðà» ôåñòèâàëüûí ñþàíýç âîçüìàòžì, âóîíî àðûí âîçü âûëûí øóäîíú¸ñòû àäœûòîì, äûð. Ðåïåðòóàðàìû âîçü øóäîíú¸ñìû òðîñ. Ñîëäàò êåëÿí âàøêàëà ñÿìú¸ñòû íî âîçüìàòžñüêîì. Åãèòú¸ñ ìåä àäœîçû, ìåä ïàéìîçû. Ñåðàôèìà Ñóãàòîâà âå-

ðàìúÿ, àíñàìáëüçû Óäìóðòèûñü àðòèñòú¸ñëýñü íî êûðœàíú¸ññýñ áûäýñúÿ, êûëú¸ññý, ãóðçý äûøåòî, êàðàîêåÿ í¸ðúÿñà. Àñëàç íûëïèîñûç íî êûðœàíû-âåðàíû ïќðìûòî. Çýì, âèòåç ïàëýíý êîøêèçû íè, êèí êå óæà, êèí êå òîäîí-âàëàíçý áóäýòý. Âàíüçû ñèíìàñüêûìîíýñü. Íûëêûøíîëýí âќçàç êûê ïèíàëûç ãèíý êûëåìûí íà. Òàîñûç, ïîê÷èîñûç, Íûðüÿ ãóðòûñü ñöåíà âûëûí àñüñýäû âîçüìàòúÿíû ïќðìûòî, Ÿåìûñü øêîëà ìåðîïðèÿòèîñ äûðúÿ. Íèìàç âèñúÿíû óìîé óã ïîòû, âîñòýìàê øóý Ñåðàôèìà Èëüèíè÷íà íî ïèíàëú¸ñûçëû òàó êàðå: ñîîñ òóæ çîë âàëàëî ìîíý...

Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøëýí êèâàëòžñåç Íàäåæäà Ñòåïàíîâà âîðäñêåì ãóðòàç Ïè÷è Ïóðãà ðàéîíûñü Ãîæíÿëà - ïóìèñüêîíý êќíÿ êå ñþëìàñüêûñà ìûížç. Íîø «Ãîæíÿ êåíàêú¸ñ» êîëëåêòèâå âåòëžñü êûøíîîñ óäìóðò êûðœàíýí íî ïåðåïå÷åí ïóìèòàì áåðå ñþëýìûç áóéãàç - óæðàäý êàëûê êàï÷è ìûëêûäûí ëþêàñüêåì. Ãîæíÿëàí êëóá ќâќë, ñþðåñú¸ñ òóïàòúÿìòý, ïќñü äûðúÿ ïèíàëú¸ñëû ïûëàñüêîí òûìåòñû íî ќâќë. Íî êàëûêåç, ïèíàëú¸ñòû îãàçåÿñü èíòû àðûñü àðå ëóý øêîëà. Òàòûí èê îðò÷î êîíöåðòú¸ñ, ïóìèñüêîíú¸ñ. Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøå ïûðèñü¸ñòû ïóìèñüêîíýç îðò÷ûòûíû êåìàëàñü êóðèçû âàë èíè «Ãîæíÿ êåíàêú¸ñ» íî êîëëåêòèâëýí áóðäúÿñåç, «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí îãåç ìûëî-êûäî ãîæúÿñüêèñåç Çèíàèäà Åëèçàðîâà. Ñî ñÿíà, óæðàäý âóèçû øêîëàûí, íûëïè ñàäûí, ñîâõîçûí óæàñü¸ñ. Ïóìèñüêîíëýí âàëòžñü ìóãåç - ãóðòûí íûëêûøíîîñòû îãàçåÿñü êëóá ðàäúÿí. Òà ïóìûñåí êûøíîîñ ëþêàñüêûëžëëÿì, êåíåøèëëÿì, ìàð óæàí ñÿðûñü âåðàñüêèëëÿì. Êëóáçûëû íèì íî áûðéèëëÿì íè - «Èáûðâåñü», ïå. Çèíàèäà Ñåì¸íîâíàëýí Ÿåêòîíýç êóíîîñëû íî, ãóðò êàëûêëû íî êåëüøèç. Âûëü îãàçåÿñüêîíëû êèâàëòžñå áûðéèçû Çèíàèäà Åëèçàðîâàåç èê. Êëóá ïќðòýì ïóìèñüêîíú¸ñ îðò÷ûòúÿëîç, âûëü óæðàäú¸ñëû êóòñêîí ñ¸òûëîç. Ïóìèñüêîíý âóýì êóíîîñ ïќëûñü îãåç - Ãîæíÿ ãóðòûí âîðäžñüêåì Òàòüÿíà Ìîñêâèíà. Òàòüÿíà Íèêèòè÷íà Óäìóðòèûñü Ñóðåäàí èñêóññòâîîñúÿ ìóçåéûí ðåñòàâðàòîð ëóûñà óæà. Ïóìèñüêî-

íý ñî áûäýñ âûñòàâêà âàåì - ïќðòýì ¸ðîñú¸ñûñü ïќðòýì äàóðú¸ñû êûëäûòýì, òóðëû àìàëú¸ñûí êóýì íî âóðåì óäìóðò äýðåìú¸ñ. Ðåñòàâðàòîð óòüûñà âîçå òóæãåñ íî âàøêàëà äžñü¸ñòû, òûðøûñà âûëüäý ñîîñòû, âûëü óëîí ïûŸàòý. Ãîæíÿîñëýí, îëî, àéøîíýç íî àäœåìçû ќé âàë, íîø Òàòüÿíà Íèêèòè÷íà êûçüïó òóéëýñü àéøîí íî âàøêàëà ñþëûêú¸ñ âàåì. Ýøøî ìàäèç íà ïќðòýì ðàéîíú¸ñûñü íî ãóðòú¸ñûñü óäìóðò äýðåìú¸ñëýí âèñúÿñüêåìçû ñÿðûñü. Òàíè Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñý ïûðèñü Áðàíãóðòûñü äýðåìú¸ñ ìóêåòú¸ñûçëýñü âèñúÿñüêî ñќçóëòýì ëóýìåíûçû íî, ïàñüêûòãåñ òûáûðûíûçû íî. Џàïàê Ìîñêâèíàëýí âóðåì äýðåìú¸ñûíûç âåòëžçû Áàêóý äóííå òûð òîäìî ëóýì Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñìû. Ãîæíÿ øêîëàëýí äèðåêòîðåç Ìàðãàðèòà Âëàñîâà îãäûðëû ìîäåëü ëóèç âîçüìàòžç Ãëàç ïàëú¸ñûñü óäìóðò äýðåìåç. Šóæûò íî âåñüêðåñ ìóãîðî íûëêûøíî òóçž àäñêèç òà äžñåí, êàëûê êè÷àáîíú¸ñûí ïóìèòàç ñîå. Ìóêåòûç êóíî - Ëþáîâü Ëåîíòüåâà - Èæêàðûñü Ëåíèí ¸ðîñûí Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøëýñü óæçý ðàäúÿ, à÷èç òûðøå 2 íîìåðî íûëïè âà¸í þðòûí. Ëþáîâü Íèêîëàåâíà âåðàñüêèç íûëêûøíîëýí òàçàëûêåç íî ñîå óò¸í, ïèíàëú¸ñ ïќëûí âàëýêòîí óæ íóîí ñÿðûñü. - Àíàé íî íûë êóñûïú¸ñ ìàòûíýñü ìåä ëóîçû, - âàëýêòý ýìúÿñü. - Íûëú¸ñòû áóäîí âàêûòàçû òàçàëûêåí ãåðœàñüêåì þàíú¸ññýñ ïóøêàçû ìåäàç âîçå, òž, àíàé¸ñ, âàíüçý âàëýêòûíû êóëý. Ïóìèñüêîí îãøîê÷åìåí îðò÷èç. «Èáûðâåñü» êëóáå âåòëžñü¸ñëýí ìûëêûäçû áóðäúÿñüêèç - âóîíî ïóìèñüêîíý ќòåìçû ïîòý «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåðàäèîêîìïàíèûñü êóèíü Ñâåòžîñòû. Ñîîñ, ïå, óäìóðò êûëûí óêàòà âîëüûò âåðàñüêî.

«×ÈÁÎÐȨ ÊÛØÅÒ»

Ãåðœåòûí - óòèñü êóæûì Ãàëèíà ÏÅÐÅÂÎÇ×ÈÊÎÂÀ, Âîòêàûñü íûëïè ñàäûí óæàñü

Ïåðåñü àíàå Èðèíà Ìèõàéëîâíà Ìàäüÿðîâà êåìàëàñü êîøêèç íè óëîíûñü. Íî ìîí íîø íî íîø òîäàì âàéèñüêî ñîå. Êûøåò ñÿðûñü ãàçåòòû ïûð èê âåðàëëÿé íè. Íî òóííý ìûíàì âåðàìå ïîòý ïåñÿíàåëýí àçüêûøåò øîðû ó÷êîíýç ñÿðûñü. Óëûòîçÿç íóëëýìåç ќâќë ìàãàçèíûñü áàñüòýì ÿêå ìóðò êèûí âóðåì àçüêûøåòýç. Âàíüçý àñ êèûíûç ïќðìûòûëžç. Îã-

äûðå íóëëîíîîñûç äàñîëýñü ÿòûð âàë, äûð. Êûëåì-ìûëåì áàñìà þäýñú¸ñëýñü ëÿêè¸ àçüêûøåòú¸ñ âóðûëžç. Âóæ äžñüêóòú¸ñëýñü íî ïќðìûòûëžç. Þáêàåçëýí, êåìà íóëëûñà, ìûøêûç ÿêå ñќçûåç ïќñüòýìûí íè, íîø àçüïàëûç, àçüêûøåò óëý êûëüûñà, þí íà. Îçüû íî òàçüû âàíäûëûñà-ïóêòûëûñà, ñîëýñü íîø âûëü äžñüêóò ïќðìûòûëžç. Íóëëžç ìќëÿ¸ àçüêûøåò ãèíý. Ìќëÿòýìåçëýñü ìóãîðû êåðïîòý, ïå. Îäíî èê ìåä ëóîç îäžã êå íî êèñûåç. Íîø êàëú-

¸ñûç êóçåñü âàë, ìóãîðçý êîòûðòûñà, àçüïàëà êåðòòûíû ñóçüûëžçû. - Ìàëû ìûøêàä ãèíý óä êåðòòžñüêû, - þàñüêî âàë áàäœèåëýñü (ïåðåñü àíàéìåñ îçüû øóûëžìû). - Ãåðäëýí êóæûìåç òóæ áàäœûì, ñî êîòüìà óðîäú¸ñëýñü óòüûíû áûãàòý, - øóîç âàë. Íîø ìàðëû ãèíý ќç ïќðìûòúÿ ñî àçüêûøåòñý! ×àêëàìåÿ âó ãèíý ќç íóëëû îòûí. ×èïû-êóðåã êå ñþäûíû ïîòý, àçüêûøåòàç êåíüûð êèñüòý. Óëž ñýðåãú¸ññý, êóñ êàëú¸ñûç óëý šóòûñà, ïà÷êà-

òý íî àñïќðòýì ïóéû ïќðìå. Ëóäûñü áåðòžñü ïóäî-æèâîòýç ïóìèòàíû êàïêà àçå ïîòý - àçüêûøåòàç íÿíü þäýñ ïîíýìûí. Âîçü âûëý êóíÿí äóìåìûñü Ÿóêíà èê òàŸå êûëú¸ñûí ïûðîç: - Âåê÷è îæîãóáè øåäüòž, àçüêûøåòàì ãèíý îêòž. Ñàäàìû ýìåçü âóý êå, àçüêûøåòûñüòûç áàíêà óã íè óñüûëû. Òóæ ÿðàòûëžç âûëü ýìåçåí, ñþêàñåí šîæîí ñèûíû. Êûò÷û êå êóíîå ìûíûêóç ãèíý íî, ïèÿç (àçüêûøåòëýí ìќëÿ ñüќðàç) ïè÷èÿê êó-

çüûì ïîíý âàë. Îãêûëûí âåðàñà, áàäœèå, êќëûíû âûäûêóç ãèíý, àçüêûøåòñý ïåðò÷ûëžç íî Ÿîãå îøûëžç. Òóæ ÿðàòûñà, óòèñü êóæûìåçëû îñêûñà, íóëëžç ñî àçüêûøåòú¸ññý. Áàäœèìû âîðäžñüêåìûí Øàðêàí ¸ðîñûñü Áûãè ãóðòûí 1906-òž àðûí. Áûçèç ÏàøóðÂèøóð ãóðòý, óëžç óêìûñòîí êóèíü àðåñêîçü. Óëîíûñü êîøêåìåç áåðå ìè, íüûëü âíó÷êàîñûç, áûäýí îäžã àçüêûøåòñý ñèíïåëüëû êóòžì. Џûæûâûæûîñìûëû, èñüêàâûíú¸ñìûëû íî ëþêûëûíû îêìèç.


Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

ÁÐÀÍÃÓÐÒ

ÔÈÍ-ÓÃÎÐ ÓËÎÑÚ¨ÑÛÍ

Äóííå ïèñïó âûæûÿñüêèç ×åêàíý Àë¸íà ÈÎÍÈÍÀ

Ýñòîíèûñü Ÿûæûâûæû êàëûêú¸ñëýí ïðîãðàììàçû êóèíåòž ïîëçý ðàäúÿç «Äóííå ïèñïó» («Äðåâî ìèðà») ïðåìèÿ ïîííà âîæâûëúÿñüêîí. Òóý ñîå áàñüòžç Óäìóðòèûñü äûøåòžñü Îëüãà Âåðíÿåâà. ÒàŸå ïðåìèåí ïóñúåì ìóðò âàíü êàëûêëû, îëî, òîäìî íî ќâќë, âåðàëî ïðîãðàììàåç ðàäúÿñü¸ñ. Îçüû êå íî ñî àäÿìèëýí ìûëî-êûäî, øàïëû óæàìåçòýê ñèí øîðû ïóêòûíû óã ëóû èíòûûñü óëýï ôèí-óãîð êóëüòóðàåç. Óâà ðàéîíûñü ×åêàí øêîëàûñü ãåîãðàôèëû äûøåòžñü Îëüãà Âåðíÿåâà êûøòûðêûøòûð òûðøå. Íûëïèîñòû äûøåòîíëû ñî 27 àðçý ñžçèç íè. ×åêàí øêîëàûí ñî íûðûñü-âàëûñü ãåîãðàôèåç ãèíý íóèç. À÷èç Îëüãà Ïåòðîâíà (Äåìüÿíîâà) âîðäñêåìûí Ïè÷è Ïóðãà ðàéîíûñü Âóæ Ìќíüÿ ãóðòûí. Òàø-òàø óäìóðò ãóðòûí áóäýì ìóðò òóíñûêúÿñüêûíû êóòñêèç òàòûñü èíêóàçåí, êàëûêåí, ÷åðêîãóðòëýí êûëäýìåíûç. Ñîèí âàë÷å øêîëàûí øàåðòîäîíúÿ óðîêú¸ñòû íóîí áîðäû áàñüòžñüêèç. Óäìóðò êûëýç ×åêàíûí íîêó ќç äûøåòûëý. ×åðêîãóðòûí àçüëî óëžëëÿì œó÷ú¸ñ. Áåðëîãåñ òàò÷û âûæèç íè ìàòûñü ãóðòú¸ñûñü êàëûê, ïќëàçû - óäìóðòú¸ñ íî. Îëüãà Ïåòðîâíà óäìóðò êûëëû íî ëèòåðàòóðàëû äûøåòžñü ќâќë êå íî, íûëïè-

ßÍÀÎ 50 ñþðñ ïóæåéïèîñ

îñëû ïûŸàòûíû êóòñêèç óäìóðò êûëýç ãàæàí ìûëêûä. Äûøåòñêèñü¸ñûç ìûëî-êûäî ïûðèñüêûëî ðàéîíûñü êðàåâåäåíèåÿ îëèìïèàäàîñû, ðåñïóáëèêàûí îðò÷èñü ñë¸òú¸ñû íî ìóêåò Ÿîøàòñêîíú¸ñû. Íîø áåðëî äàñ àðçý Îëüãà Ïåòðîâíà íóý øàåðòîäîíúÿ êðóæîê. Òàèí âàë÷å ñî áûãàòžç åãèòú¸ñëýñü éûðçýñ áåðûêòûíû - ïèíàëú¸ñûí Ÿîø äûøåòžñü ïќðòýì ïðîåêòú¸ññý óëîíý ïûŸàòý. Òàíè 2005-òž àðûí ìàëïàçû Óäìóðòèëýñü øîðñþëýìçý øåäüòûíû. Ñî ×åêàí

Óäìóðòèëýí øîðñþëýìûç ïќðìèç øóòýòñêîí èíòûëû. ãóðòëýñü êќíÿ êå èñüêåìûí. Ïèíàëú¸ñ äàñÿçû ñþðåñýç âîçüìàòžñü ùèòú¸ñ, àñüñýîñ èê ñîîñòû ïóêòûëžçû. Óäìóðòèëýí øîðñþëìàç òàáåðå âàíü Ÿûäýòñêîí èíòû - êàëûêåç óã áûðûëû. Òà áќðñüû áûäýñìèç ìóêåòûç ìàëïàí. Êðóæîêå âåòëžñü¸ñ Óäìóðòèëýí øîð íî ëûìøîð ïàëûñüòûç òóæãåñ âûëž èíòûåç øåäüòžçû ñî 300 ìåòð šóæäàëàûí. Òàòûí íî ìûížñü-âåòëžñü¸ñëû šќêú¸ñ-œóñú¸ñ ïóêòžçû.

¸ñëýí êîëëåêòèâú¸ññû. Íóíàëëýí ïóñýç ëóèç ïè÷è ñþðî òќäüû ïóæåéïè.

ïóñú¸ñ êûëäîçû íà «ÑàíêòÏåòåðáóðã - Ìóðìàíñê» ìàãèñòðàëüûí íî.

ÊÀÐÅËÈß

ÏÅÐÌÜ ÓËÎÑ

Ñþðåñ ïóñú¸ñ êûê êûëûí

«Çàíãàðèîñ» àðãàí÷èòýê íî óã ìќçìî

Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ

×åáåð íî øóëäûð íóíàëýç ïóñéèçû ßìàëî-Íåíåö àâòîíîìíîé îêðóãûí. Ìóçåéûí óæàñü¸ñ ðàäúÿçû Ïóæåéïèëýñü íóíàëçý. Íàðüÿí-Ìàðûñü ÷åáåð òû äóðûñü ÷óì âќçû óíî êóíîîñ ëþêàñüêèçû. Џàïàê òà âàêûòý îêðóãûí éûëïóìúÿñüêå ïóæåé¸ñëýí êóíÿíàí äûðçû. Òóý ñî âàçü êóòñêèç. Ïóæåé âîðäžñü¸ñ âåðàìúÿ, 80 ïðîöåíòýç ïóæåéïèîñ þãûò äóííåå ïîòžçû íè. Ëûäûí êå âåðàíî, ñî 50 ñþðñ âûëü éûð ëóý. Ïóæåéïèëýñü íóíàëçý êóíÿíàí âàêûòý ïóñéûíû óã äûðòî, òà, ïå, œå÷ ñÿì ќâќë. Ïè÷è ïќéøóðú¸ñ ïûä âûëàçû éûã-éûã ñóëòýì áåðå ãèíý øóëäûðúÿñüêûíû äûð âóý. Áќðûñü ïóæåéïèîñ ìóìûîñûíûçû Ÿîø óéïàëà êîøêîçû íè. Øóëäûðúÿñüêîíý âóûëžçû íûëïèîñëýí íî åãèòú-

5

Êàðåëèûñü ñþðåñ äóðûñü ïóñú¸ñ êûê êûëûí «âåðàñüêûíû» ќäúÿçû. Òà ïðîåêòýç ðåñïóáëèêàûí ðàäúÿçû 2006-òž àðûí. Ñîÿ êóí ïðîãðàììàÿ óòüûíû áàñüòžñüêèçû êàðåë, âåïñ íî ôèí êûëú¸ñòû. Íÿëòàñ âåðàñà, Ðîññèûñü ôèí-óãîð ðåñïóáëèêàîñ ïќëûñü Êàðåëèûí ãèíý ќâќë êóòýìûí êóí êûëú¸ñ ñÿðûñü íèìûñüòûç çàêîí. Ïðîãðàììà ìûíûòîçü, äàñÿìûí íè 80 ñþðåñ ïóñú¸ñ íî ïќðòýì ó÷ðåæäåíèîñëû 77 âûâåñêàîñ. Âàíüìûç ñîîñ ïóêòûëýìûí êàðåëú¸ñ íî âåïñú¸ñ óëîí èíòûîñûí. Êûê êûëûí ñþðåñ ïóñ àëèãåñ ïóêòýìûí Êàðåëèÿ íî Ëåíèíãðàä óëîñú¸ñëýí êóíãîæàçû. Òóý èê òàŸå

Àðò¸ì ÍÈÊÈÒÈÍ

Ïåðìü óëîñûñü Êóåäà ¸ðîñûñü Êèï÷àê ãóðòûí óëžñü¸ñ òóæ óøúÿëî «Çàíãàðè» àíñàìáëüçýñ. Ïåñÿíàé¸ñ ïќðòýì óæðàäú¸ñû ïûðèñüêûëî. Ãóðòàçû ïðàçäíèê íóíàëú¸ñû êîíöåðòú¸ñ âîçüìàòúÿì ñÿíà, Êóåäàå, ×àéêîâñêèå, ×åðíóøêàå íî Ïåðìå âóûëî. 2010-òž àðûí Ïåðìå ôèíóãîð êàëûêú¸ñëýí «ÊàìWà» ôåñòèâàëÿçû âåòëžçû. 2011òž àðûí «Òîëåðàíòíîñòü» ôåñòèâàëå ïûðèñüêèçû. Џàïàê òàòûí èê Ïåðìü òåëåâèäåíèå èê óñüêûòžëëÿì «Çàíãàðèåç». Íîø êûëåì àðûí ×àéêîâñêèéûí îðò÷åì âèòåòž êàëûêêóñïî ôîëüêëîð ôåñòèâà-

Êûëåì àðûí ÷åáåðñêèçû ×åêàí êîòûðûñü îøìåñú¸ñ. Òðîñýç ñîîñ Ÿàêìîí êàëý âóýìûí âàë. Îëüãà Âåðíÿåâàëýí ïðîåêòýçúÿ òà îøìåñú¸ñ ñóçÿìûí, êîòûðçû íî ÷ûëêûòàç. Âó äóðå œóñú¸ñ íî êûëäžçû, êûòûí êå òûë íî šóàòñêèç. Òóæãåñ ïóñéûìîíýç - òà óæàìçû ïîííà íûëïèîñëû óæå èíòûÿíúÿ öåíòð ïûð óêñ¸ òûðèñüêå. Òàíè êûëåì àðûí 4 ìóðò êîíüäîí ïîòòûíû áûãàòžç. ×åêàíûí íûëïèîñ òóý íî óæòýê óç êûëå - ãóæåì ÷àêëàëî øêîëà êîòûðûí øóòýòñêîí èíòû óñüòûíû. ÒàŸå óæàìçý Îëüãà Âåðíÿåâà ìóëòýñ íîêó øàðà ќç ïîòòûëû. Òóý òóëûñ «Ãåðä» ãàçåòûñü äûøåòžñü ïðåìèÿ ñÿðûñü èâîðåç ëûäœèç. - Ìûëêûäû šóòñêèç íî óæìå êåëÿé. Ýëåêòðîí ïî÷òàåí íîêó âûðåìå íî ќé âàë êå íî, êûçüû êå ñîêó èê ïќðìèç. Âќçàç äàñü ïðåçåíòàöèìå íî ëýçè - òàòûí áûäýñòýì óæìû òóñïóêòýìú¸ñûí þíìàòýìûí, - âåðà Îëüãà Ïåòðîâíà. Ïðåìèëýí áûäœàëàåç 2 ñþðñ 500 åâðî. Îëüãà Ïåòðîâíàëû âîðìåìåç ñÿðûñü èâîð âóèç íè. Íîø êó ïðåìèåç ëûêòîç - òàçý óã òîäû. Óäìóðò ñÿìû âîðìå - þàíû êåïûðàñüêî, øóý äûøåòžñü. Âåðàíû êóëý: òóý ïðåìèÿ ïîííà âîæâûëúÿñüêèç 25 ìóðò. Ïќëàçû âàë òîäîñ÷èîñ, æóðíàëèñòú¸ñ, ñóðåäàñü¸ñ, ôåðìåðú¸ñ, äûøåòžñü¸ñ. Ñîèí ãóðòûñü óäìóðò äûøåòžñüëýí âîðìîíýç óêàòà äàíúÿñüêûìîí. ëüûñü êèï÷àêú¸ñ íûðûñåòž èíòûåí áåðòžçû. «Çàíãàðèîñòû» êîòüêûòûí ÿðàòûñà, êàï÷è ìûëêûäûí ïóìèòàëî. Òàíè 2011-òž àðûí èê ñžçüûë ×åðíóøêàûí óëžñü óäìóðòú¸ñûí òîäìàòñêûíû âåòëžçû. Íîø êûëåì òîëýçå «Çàíãàðè» àíñàìáëüëû äàñ àð òûðìèç. Êîëëåêòèâûñü êûðœàñüâåðàñü¸ñ àçüëî Ÿåì âîøúÿñüêèçû. Îçüû èê àíñàìáëüëýí íûðûñåòž êèâàëòžñåç Îëüãà Êóðî÷êèíà, òàçàëûêåç ëÿáœåìåí, èíòûçý ìóêåòûçëû ñ¸òžç. Òà âàêûòý àíñàìáëüûí 13 óñòî÷èîñ. Âàíüìûç - íûëêûøíîîñ. - Ìèëÿì àðãàí÷èìû ãèíý ќâќë, - øóý àíñàìáëüëýí êèâàëòžñåç Òàìàðà Çàðòäèíîâà. - Âîðãîðîíú¸ñ âàçü êóëî. Òóííý íóíàëý Êèï÷àêûí ìèëåìûí îãàðåñúåì âîðãîðîíú¸ñ 6 êóçÿ ãèíý. Ñîîñ ïќëûí àðãàíýí øóäžñü¸ñ ќâќë. Îçüû êå íî êûøíîîñëýí ìûëêûäçû êàï÷è. Áðàíãóðòûñü ïåñÿíàé¸ñëýñü àäœåì êàðûñà, âûëü âîðìîíú¸ñ ñÿðûñü ìàëïàñüêî.

Ôåñòèâàëåç óñüòîç ñèíïåëåò Åëåíà ÏÀÍÔÈËÎÂÀ

Ðîññèûñü êóëüòóðàÿ ìèíèñòð Âëàäèìèð Ìåäèíñêèé Áðàíãóðòûñü ïåñÿíàé¸ñûí ïóìèñüêîí äûðúÿ äýìëàç: êàëûê òâîð÷åñòâîëû ñžçåì ôåñòèâàëü îðò÷ûòúÿíî. Òà ëàñÿíü Ìåäèíñêèé êåíåøèç Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýíûç Àëåêñàíäð Âîëêîâåí. Ìèíèñòð âàòñàç íà: - Ôåñòèâàëåç «Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñ» øóûñà èê íèìàíû ëóîç. Îòûí ïќðòýì âûæû êàëûêú¸ñ îã-îãåíûçû êóñûï òóïàòûíû, âåðàñüêûíû áûãàòîçû, ëþêàñüêåìú¸ñ äàíúÿëîçû êàëûê êóëüòóðàåç. Ïðîåêòýç äýìëàñü¸ñëýí ìàëïàìçûÿ, àçüëàíÿç òà ôåñòèâàëåç ôåäåðàë óëîñú¸ñûí îðò÷ûòúÿíû ëóîç, êîòüêóä îêðóã ïè÷èåí-ïè÷èåí êîíüäîí âèñúÿñà. Êàëûê òâîð÷åñòâîåç ÿðàòžñü¸ñëýñü ôåñòèâàëü¸ññýñ Áðàíãóðòûí îðò÷ûòîíýç óìîåí ëûäúÿç «Óäìóðò êåíåøëýí» êèâàëòžñåç Íèêîëàé Ìóñàëèìîâ íî. Íûðûñåòž ïóìèñüêîíýç ñî äýìëà ðàäúÿíû Òðîêàé ôåñòèâàëåí Ÿîø ñžçüûë. Ñîêó äàñü ëóîç èíè Óäìóðòèëýñü êóíëûêñý êûëäûòîíëû òðîñ êóæûìçý ñ¸òýì àçüâåòëžñüìûëû ñèíïåëåò íî. Íèêîëàé Íèêîëàåâè÷ëýí ìàëïàìåçúÿ, Òðîêàé Áîðèñîâëû ïàìÿòíèêåç óñüòûíû ëóûñàë ôåñòèâàëü äûðúÿ.

ÄÝÁÅÑ Êàëûêëýí øûêûñýç Âàëåíòèíà ÊÓÒÓÇÎÂÀ

«Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîí, Äýáåñûñü óäìóðòú¸ñëýí àçüâåòëžñü¸ññû íî ¸ðîñ ðàäèîûí óæàñü¸ñ «Êàëûêëýí øûêûñýç» óæðàä ÿëžçû. Êîòüêóä ïåðåäà÷àÿçû ðàäèîæóðíàëèñòú¸ñ âåðàñüêîí šóòî ûøûíû êóòñêåì àðáåðèîñ ñÿðûñü. Äóííå êóëüòóðàëýí ñîãåìåç óäìóðòú¸ñòû íî ïàëýíòž óã îðò÷û. Êîìïüþòåðòýê ÿ òåëåâèçîðòýê òóàëà óëîíìåñ ñèí àçÿìû èê ïóêòûíû óì áûãàòžñüêå. «Áàäœûì âîòýñ» ñüќðû óéèñüêîíúÿìû óíî äàóðú¸ñûí ëþêàì âàíüáóðìåñ ûøòžñüêîìû êàäü. Òóàëà âàêûòý òðîñýç àäÿìèîñ óäìóðò äžñü ñÿðûñü ìóçåé¸ñûñü ÿ òåëåâèçîðûñü ãèíý êûëîàäœî íà. Ãóðòú¸ñû ÷àãûð ýñòžñüêîí âóýìåí, ãóðëýñü íî êóøòžñüêûíû ќäúÿçû. Ïåðåïå÷ íî òàáàíü èíòûå, ÷åáóðåê ÿ áåëÿø ïûæèñüêîìû. Ûøî ãóðò êîòûðûí àçüâûë àðú¸ñû êóòžñüêèñü àðáåðèîñ: òóñü íî øû÷êà (êîðàí, òÿïêà), íÿíü øóìåñ, ë¸ãòóñüòû (íќêû øóêêîí) íî ìóêåòú¸ñûç. Êûçüû èâîðòžç «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñü Íàòàëüÿ Øèõîâà, òàŸå ïåðåäà÷à îðò÷ûòžñüêå êàëûê óçûðëûêåç âóíýòîíòýì âûëûñü.


6

Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

ÊÅÍÅØÎÍ

Çàðíè âàêûòìû âóîç àé! «Âîðäñêåì êûë» æóðíàëëýí âàëòžñü ðåäàêòîðåç Èëüòèìèð Áàéìåòîâ šîãåí 60 àðåñúåì þáèëåéçý ïóñú¸ç. Áàøêîðòîñòàíûñü Êàëòàñû ¸ðîñûñü ×èíäýð ãóðòûí âîðäžñüêåì ïèÿø òóæ âàçü àíàé-àòàéòýê êûëèç. Îëî, ñîèí íî òà óëîíûí ñî àñëàç áûãàòýìåçëû, òûðøåìåçëû îñêèñüêûñà ãèíý, àçüëàíü âàìûøúÿç. Èëüòèìèð Ìèíòèìèðîâè÷ òðîñ ëýñüòžç Èæûñü óäìóðò êàëûêåç ñàéêàòîí, îãàçåÿí ïîííà. Ñèçüûì àð Ÿîæå êèâàëòžç «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Èæûñü ¸çýíûç, «Óäìóðò êåíåøëýí» êèâàëòžñåçëýí âîøòžñåç âàë. - Îäžãàç èíòåðâüþûí òž øóèñüêîäû: «Óëîí ãóðåçå - óäìóðòëûê ãóðåçü, ñîëýí šûíûîçÿç âóè íè, âûðéûëîçÿç âóòñêûíû òûðøî…» Ìàëû îäíî èê óäìóðòëûê ãóðåçü? - Óäìóðòëûê ìûíàì óëîíàì çýìçý íî âàëòžñü èíòû áàñüòý. Óäìóðòèëýí ïàëýíàç óëžñü óäìóðòú¸ñ ãèíý, îëî, ñîêåì çîë âàëàëî ñîå. Ìè, Áàøêîðòîñòàíûñü óäìóðòú¸ñ, àíàé êûëûí ðàäèîåç óì êûëžñüêå âàë, Ìîñêâàûñü ðàäèî ïûð óäìóðò ãóðú¸ñòû ëýçüûíû øåäüòî êå, ñûŸå çîë øóìïîòûëžì! ×èäàòýê âîçüìàì äîðàìû óäìóðò àðòèñòú¸ñëýñü âóýìçýñ. Êîíöåðòý ëûêòýìú¸ñëû âàíüìûçëû òýðûìîí çàë íîêûòûí ќé âàë. ×àêàðà ãóðåçüìûëýí ëûìøîð áàìàëàç ñöåíà ëýñüòûëžçû. Òóíñûêî ïóìèñüêîíú¸ñû àðòûñü òÿìûñ ãóðòú¸ñûñü êàëûê ëþêàñüêûëžç: óäìóðòú¸ñ ñÿíà, ïîðú¸ñ, áèãåðú¸ñ, œó÷ú¸ñ íî. Íîø Óäìóðòèå âóûñà, òàòûñü óäìóðò êûëûí âåðàñüêåìçýñ êûëûñà, ìûëêûä âîêñ¸ áóðäúÿñüêèç. Äûøåòñêè ÓäÃÓ-ûñü óäìóðò ôèëîëîãèÿ ôàêóëüòåòûí, óëîí ñþðåñìå óäìóðò æóðíàëèñòèêàåí ãåðœàé. - Øóî: ðåñïóáëèêàûñüòûìû êûëú¸ñ ñÿðûñü çàêîíëýñü íûðûñåòž âàðèàíòñý òž, ïå, äàñÿäû âàë. Çýì-à? - Òîäžñüêîì, 1990-òž àðú¸ñëýí êóòñêîíàçû óäìóðò êàëûê ýðèêåç øќäûíû ќäúÿç, áóðäúÿñüêèç. Ñî îãëîì ïîëèòèêàåí ãåðœàñüêåìûí âàë. Џàïàê ñî âàêûòý ìîí, «Ñîâåòñêîé Óäìóðòèÿ» ãàçåòëýí îãøîðû ñîáêîðåç, øàåðûñüòûìû Âûëž Êåíåøëýí äåïóòàòýç ëóè. Òóíñûêî âàêûòú¸ñ: ïîëèòèêàûí êûê áàäœûì ќð - êîììóíèñòú¸ñ íî äåìîêðàòú¸ñ. Âûëž Êåíåøûí ñîîñëýí àñüñýëýí ôðàêöèîññû âàë. Íîø óäìóðò äåïóòàòú¸ñ - 42 àäÿìè (!) - íèìàç ôðàêöèå îãàçåÿñüêèçû. Ñîèí êèâàëòûíû ìûíûì îñêèçû. Ñî - çàðíè âàêûò âàë. Ñîìûíäà óäìóð-

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Åëåíà ÌÈÍÍÈÃÀÐÀÅÂÀ

È. Áàéìåòîâ. òú¸ñ äåïóòàòú¸ñ ïќëûí! Ñîîñ êîòûðå áèíèñüêèç óäìóðò èíòåëëèãåíöèÿ: âàíü âóçú¸ñûñü òîäîñ÷èîñ, æóðíàëèñòú¸ñ, ïèñàòåëü¸ñ. Ñîâåòî Ñîþç êóàøêàì áåðå êûøêûò þãäóð êûëäžç: ëý÷ûòîìèçû íàöèîíàëüíîé ðåñïóáëèêàîñòû áûäòûñà ãóáåðíèîñ êûëäûòîí ñÿðûñü âåðàñüêîíú¸ñ. Òà óæïóìåç ìè, óäìóðò äåïóòàòú¸ñ, ñþëýì ïûðòžìû ïîòòžìû. Âûëž Êåíåøûí âàëàçû: äûð âóèç àñüìåëýñü Êîíñòèòóöèìåñ âûëüäûíû, ðåñïóáëèêàìåñ þíìàòûíû. Êóòžìû êóëüòóðà, îáðàçîâàíèå ñÿðûñü çàêîíú¸ñòû, âóèì êûëúÿ çàêîí äîðîçü, íî…

áîðäû êûñêèìû íà Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü, Ïðîêóðàòóðàûñü þðèñòú¸ñòû, Âûëž Êåíåøëýí ïðàâîÿ óïðàâëåíèûñüòûç ñïåöèàëèñòú¸ñòû. Çàêîíëýñü âûëü âàðèàíòñý äàñÿí áîðäûí óæàçû òðîñ òîäìî àäÿìèîñ. Ñîîñ ïќëûí óäìóðò êûëúÿ òîäîñ÷è Èâàí Òàðàêàíîâ íî. Îãëîì ÷àêëàíî êå, êûê-êóèíü àð Ÿîæå êûëú¸ñ ñÿðûñü çàêîíëýí 15 âàðèàíòýç ýñêåðåìûí âàë! Íî ñîå êóòîí ìóêåò ñîçûâëû êûëèç. Íîø îòûí, æàëÿñà âåðàíî, óäìóðòú¸ñ òðîñ ќé âàë íè. - Çýì íî, 1990-òž àðú¸ñëýí øîðàçû ðåñïóáëèêàìûëýí ïàðëàìåíòàç óä-

Óäìóðò äâèæåíèûñü ìîí íîêó íî ќé êîøêûëû, àëè íî îòûí. Óäìóðòú¸ñòû šóòûíû ëóîíî îáùåñòâåííîé îãàçåÿñüêîí ïûð. Çýì, òà çàêîíëýñü íûðûñåòž âàðèàíòñý ìîí äàñÿé. Íî ìîí þðèñò ќâќë áåðå, áàñüòž Áåëîðóññèûñü, ×óâàøèûñü, Òàòàðñòàíûñü òà âûëëåì çàêîíú¸ñëû ïðîåêòú¸ñûñü óäìóðòú¸ñëû òóïàìîí ñòàòüÿîñòû. Êûëú¸ñ ñÿðûñü çàêîíëýñü âàðèàíòñý ýñêåðûíû êóòñêèì íàóêàÿ, äûøåòîíúÿ, êóëüòóðàÿ íî íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ êîìèññèûí. Òàòûí ñîêó èê ñïîðúÿñüêîíú¸ñ êûëäžçû. Óãîñü ìîí Ÿåêòž âàë âàíü øêîëàîñûí óäìóðò êûëýç äûøåòîí ëàñÿíü êóðîíú¸ñ ïóêòûíû. Êóä-îãåç ñîëû ÷óòðàê ïóìèò ëóèç. Ñîáåðå êûëú¸ñ ñÿðûñü çàêîíëýñü ïðîåêòñý äàñÿí

ìóðò äåïóòàòú¸ñ òðîñ ќç íè øåäå. Îçüû êå íî óäìóðò äâèæåíèå àçüëàíü âàìûøúÿç. Òž êûëäûòžäû «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýñü Èæûñü ¸ççý. Ñåêûòýí-à šóòñêèçû ãîðîäûñü óäìóðòú¸ñ? - Âûëž Êåíåøëýí äåïóòàòýç ëóûñà óæàêóì èê, œå÷ âàëàé: óäìóðòú¸ñòû šóòûíû ëóîíî îáùåñòâåííîé îãàçåÿñüêîí ïûð. «Óäìóðò êåíåøåç» êûëäûòîíý ìè íî, äåïóòàòú¸ñ, òðîñ êóæûììåñ ñ¸òžìû. Ýëüêóíàìû íî ñîëýí ïàëýíàç êûëäûòúÿìû ñîëýñü ¸ðîñ ¸çú¸ññý. Ìîíý êûê ïîë þíìàòúÿçû «Óäìóðò êåíå-

øåí» êèâàëòžñüëû âîøòžñå. Ñîêó èê øќäž, øîðêàðàìû íî áàäœûì îãàçåÿñüêîí êóëý øóûñà. Ïàðòèëýñü àäœåì êàðûñà, èíúåò èíòûå ñîëýñü ñòðóêòóðàçý êóòžìû. Èæûñü óäìóðòú¸ñûí îãúÿóëîííèîñ ïûð ãåðœàñüêèì. Àçüâûë íî, àëè íî îòûí òðîñ óäìóðòú¸ñ óëî. Ìîíýíûì Ÿîø ïóìèñüêîíú¸ñû ïûðèñüêûëžçû êûðœàñü¸ñ Íèêîëàé Êàðäàïîëüöåâ, Îëüãà Çîðèíà, Àëåôòèíà Êîðåïàíîâà, Ñåðãåé Êàçàíöåâ. Áûðéûëžì ïåðâè÷íîé îðãàíèçàöèëýñü àêòèâçý. Ëþêàñüêîíú¸ñ éûëïóìúÿñüêî âàë øóëäûð êîíöåðòú¸ñûí. Îçüû Èæûí «Óäìóðò êåíåøëýí» îã 50 ¸çýç êûëäžç. Òà ëàñÿíü œå÷ þðòòžçû íà Îêòÿáðü ¸ðîñûñü Çåìôèðà Ïåòðîâà, Ñåì¸í Èëüèí, Ïåðâîìàé ¸ðîñûñü Îëüãà Øèëîâà, Ñåðãåé Ñìèðíîâ, Óñòèíîâ ¸ðîñûñü Íàäåæäà Êóçíåöîâà, Åêàòåðèíà Ñåìûêèíà, Èíäóñòðèàëüíîé ¸ðîñûñü Àëåâòèíà Ïîòêèíà, Ëþäìèëà Çâÿãèíöåâà, Ëåíèí ¸ðîñûñü Íàäåæäà Ïîíîìàð¸âà, Ìàðèÿ Åëìàøåâà, Èæêàð êåíåøëýí ïðàâëåíèÿç ïûðèñü¸ñ - Ãåííàäèé Êîðåïàíîâ, Èâàí Êîëåñíèêîâ íî òðîñ ìóêåòú¸ñûç. Ñî ñÿíà, îäžã ¸çý ãåðœàíû òóðòòž ñòóäåíòú¸ñòû. Êûëäûòž «Ýðèê» îãàçåÿñüêîí. Ñîèí àð ïàëà êèâàëòžç Óäìóðò óíèâåðñèòåòýç éûëïóìúÿì ïèÿø Àëåêñåé Àíäðèàíîâ. Óäìóðòú¸ñòû îãàçåÿíû òûðøè, ïќðòýì ïðàçäíèêú¸ñ îðò÷ûòúÿñà. Ãîðîäûí ðàäúÿé Ãåðáåðåç, Äќäüû êóøòîí - Òîë êåëÿíýç, óäìóðò êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü íûëïèîñ ïîííà êûç êîòûðûí Âûëü àð øóëäûðúÿñüêîíú¸ñòû. Áåðëîîññý îðò÷ûòúÿé îã 500 ïèíàëú¸ñ ïîííà, ÷åñêûò ñàëàìú¸ñ êóçüìàñà. Èæûñü âèòÿç èê ¸ðîñú¸ñûí óëžñü óäìóðòú¸ñ ïîííà Óäìóðò òåàòðûí êîíöåðòú¸ñ, ñïåêòàêëü¸ñ îðò÷ûòúÿì. Øîðêàðàìû âóýì ïàëýíûñü óäìóðòú¸ñòû îãàçåÿíëû íî ñàêëûê âèñúÿé. Áàøêèðèûñü óäìóðòú¸ñëýí êóëüòóðàçûëû ñžçåì íóíàëú¸ñ ðàäúÿé, íûðûñüñý ќòèìû Òàòûøëû, ßíàóë, Êàëòàñû, Áóðàé ¸ðîñú¸ñûñü ôîëüêëîð êîëëåêòèâú¸ñòû. Ñîêó èê áàøêèð óäìóðòú¸ñëýñü îãàçåÿñüêîíçýñ êûëäûòžì. - Êóòñêîíýç òóæ ÿðêûò âàë. Íî ñîáåðå óäìóðò äâèæåíèûñü êîøêèäû. Ìàëû? - Óäìóðò äâèæåíèûñü ìîí íîêó íî ќé êîøêûëû, àëè íî îòûí. Óäìóðòëûêåç àçèíòžñüêî àñ óäûñàì. Íîø Èæêàð êåíåøåí êèâàëòžñüûñü êîøêè-à, êîøêûòžçû-à, øóîä. Êûêåòžåç øîíåðãåñ ëóîç, äûð. Êàëûêåç îãàçåÿí óæðàäú¸ñëû óêñ¸ êóëý ëóûëžç. «Óäìóðò êåíåøëýñü» àçèíñêîí âàêûòú¸ññý ÷àêëàíî êå, äâèæåíèå âîçèñüêèç êèâàëòžñü¸ñ, ñîîñëýí àâòîðèòåòñû, óêñ¸ øåäüòûíû áûãà-

òýìçû âûëûí. Íèêîëàé Ìóñàëèìîâëû íî, Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåçëýí âîøòžñåç êå íî, êàï÷è ќâќë øóûñà, ìàëïàñüêî. Èæêàð êåíåøëýí óæåç ìîí âûëûí âîçèñüêèç. Ìûíûì þðòòžçû êàëûê äåïóòàò äûðúÿ êûëäýì êóñûïú¸ñû, Ÿîø óæàì ýøú¸ñû. Òðîñýç-à ñî ñÿðûñü òîäûëžçû? Ќç, ìàëïàñüêî. Ìîí - êóðàñüêèñü äîðû, òðîñ ìóêåò êóðàñüêèñü¸ñ âåòëûíû ќäúÿçû, êóí áþäæåòûñü óêñ¸ âèñúÿëî êîæàñà. Íîø ìàèí þðòòîì? Êóàøêàì ìûëêûäûí êîøêûëžçû. ÑûŸåîñòû þðè áóãûðòûíû òûðøèñü¸ñ øåäüûëžçû íà. Àäÿìè âûëý ñüќä âèøòû ëÿêûíû òðîñ èê êóëý ќâќë! Íîø çýìîñ ìóãåç ïîëèòèêàåí ãåðœàñüêåìûí, øóûñàë. Þíìå øîðûñü ðåñïóáëèêàÿìû íî Ìîñêâàûí ïîòžñü ãàçåòú¸ñûí ìîíý «íàöèîíàëèñò», «ñåïàðàòèñò» óëòžÿñü êûëú¸ñûí ќé òûøêàñàëçû. - Ïèîñìóðòëýí ïќðòýì áóãûðåñ óæú¸ñû ïûðèñüêåìåç ñåêûòýí óñå ñåìüÿåç âûëý íî. Êóçïàëäû - Ìàðèÿ Ïàâëîâíà - øàåðûñüòûìû òîäìî äûøåòžñü, êîòüêó-à òžëåäûç âàëàëëÿç? - Îäžã ëàñÿíü, ñî ìîíý âàëà âàë, ìóêåò ëàñÿíü, ÿëàí èíäûëžç: äóãäû íè ñî ïîëèòèêàåí âûðåìûñü, ñåìüÿëû óðîä êàðèñüêîä. À÷èì ìîí ñîå âàëàëëÿé. Íî ìîí êå ќé âûðûñàë, êèí? Îçüû êå íî ñÿììûÿ íî, óëîí øîðû ó÷êîíìûÿ íî ìè êóçïàëûíûì òóïàñüêîì. Òîäìàòñêèì, óíèâåðñèòåòûí äûøåòñêûêóìû. Êóçïàëúÿñüêèì ìîí êóèíåòž, ñî íüûëåòž êóðñûñåí. Ñåìüÿîñìûëýñü þðòòýò ќé âàë, ñîèí ìèëåìëû Ÿîøåí êàï÷èãåñ ëóèç. Äûøåòñêîíýí âàë÷å ìîí êûêêóèíü óæûí óæàé. Êóçïàëûëýí ãîñýêçàìåíýç àçüûí âîðäžñüêèç ïèìû. Âàíüçý âîðìèì, àñ êóæûììûëû îñêèñüêûñà. Êóçïàëûíûì þí äàíúÿñüêèñüêî. Êûê àð òàëýñü àçüëî ñî Ðîññèûñü Ïðåçèäåíòëýñü ïðåìèçý áàñüòžç. - Þáèëåéäû àçüûí ìàêå ñÿðûñü æàëÿñüêîäû-à? - «Óäìóðò êåíåøëýñü» øîðêàðûí ¸ççý êûëäûòûñà, ñîìûíäà óæðàäú¸ñ îðò÷ûòýìûí âàë! Êќíÿ êóæûì ïîíýìûí! Âàíüìûç ëýñü-òžñüêèç îáùåñòâåííîé àìàëýí. Êóðåêòžñüêî èê, ìûòýì óæú¸ñ àíàëòýìûí øóûñà. Òàáåðå øîðêàðûñü óäìóðòëûêåç âûëü êóæûìåí óëœûòîíî. Êèâàëòžñå áûðú¸íî âèçüìî, áûãàòžñü, òûðøåìçý àñ óæú¸ñûíûç âîçüìàòžñü àçüâåòëžñåç. Îçüû êå íî øóìïîòîíý âîðìå. Òàíè Èæûí îðò÷ûëžñü Ãåðáåðå êќíÿ êàëûê âåòëý! Îçüûåí, ìûòýì óæå þíìå ќç ëóû. Äàíúÿñüêèñüêî, «Ãåðä» ãàçåò íî óëý øóûñà. Íûðûñåòž íîìåðçý êûŸå êóðàäœûñà ïîòòž âàë. Ìûëêûäû ëќïòý: áќðñÿìû ìàêåì òóíñûêî åãèòú¸ñ áóäî, ïќðòýì ÿðêûò óäìóðò óæðàäú¸ñ îðò÷î. Âàíüìûç ñî îñêîí êûëäûòý: çàðíè âàêûòìû âóîç àé!


Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

7

ßÍÃÛØÚ¨ÑÒÛ ÒÓÏÀÒÎÍ

Êóèíü ñýðåãî œóäîí ÊûŸå óæïóìú¸ñòû øàðàÿç Áàäœûì äèêòàíò? Çèíàèäà ÐßÁÈÍÈÍÀ Îëüãà ÂÀÕÈÒÎÂÀ

Âîðìèç «Óäìóðò äóííåûí» óæàñü Îçüû 100 áàëë ïќëûñü òóæãåñ òðîñ - 93 áàëë - ëþêàç òîäìî óäìóðò êûëáóð÷è, «Óäìóðò äóííåûí» óæàñü Òàòüÿíà ×åðíîâà! 90-ëýñü òðîñ áàëë (ëûäœû - «5») áàñüòžç ýøøî êóàòü àäÿìè. Îòžîñûçëýí íî óæú¸ññû ëÿá óã àäœèñüêî. ßíãûøú¸ñ Ÿåìãåñ ïóìèñüêî ïóíêòóàöèûí. Ïóñéûíû êóëý: óæðàäý ìûëî-êûäî ïûðèñüêèçû àðëûäîîñ íî ïèíàëú¸ñ, æóðíàëèñòú¸ñ, äûøåòžñü¸ñ íî îãøîðû óæàñü¸ñ. Çýì, ìèëÿì ìàëïàììûÿ, äèêòàíò ÷îòûí Ÿåêòýì òåêñò ãðàììàòèêàëýí âàíü êóðîíú¸ñûçúÿ ãîæòýìûí ќâќë. Ñîèç âàëàìîí: Ñ. Ìàòâååâ ќç ìàëïà, ñîëýñü Ìàòèëüäà êîŸûøïè ñÿðûñü âàê÷è âåðîññý àäÿìèîñ òóïåí ýñêåðîçû øóûñà, âûëàç èê, àâòîðëýí ïðàâîåç âàíü àñëýñüòûç ïóñú¸ññý ïûðòûíû. Íîø óäìóðò êûëúÿ äûøåòžñü¸ñ ëûäúÿëî: ïèñàòåëü ãðàììàòèêàëýí êóðîíú¸ñûçúÿ ãîæúÿñüêûíû êóëý. ßêå òàŸå óæðàäëû áûðú¸íî âàë êîòûð ëàñÿíü øîíåð äàñÿì òåêñò. Ìàð áåí, ìè äèêòàíò ÷îòûí êóòžñüêåì òåêñòýç âîçüìàòžì Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü êûë÷èîñëû. ÊûŸå äóíúåò ïóêòîçû ñîîñ? Êèí ÿíãûøàç: ïèñàòåëü, äèêòàíò áûðéèñü, ñîå ãîæòžñü ÿêå äóíúÿñü? ÒàŸå òåêñò ñ¸òýìûí: ÊîŸûøïèå ÊîŸûøïèå òóëûñïàë òîëýçå âîðäžñüêèç. Ñîëýí òќäüû íî ïóðûñü áó¸ëî âèøòûîñûí øîáûðòýì ãîíýç âûëý èíòûåí-èíòûåí Ÿûæûò-ãîðä òûëãèçüûîñ ïàçüãåìûí êàäü. Àëè Ìàòèëüäàëû òîëýçü íî šûíû. Òóæ òóìîøî âîçå ñî àññý. Óæûñü áåðòûêóì, - ќñýç óñüòžñüêî ãèíý - ïûä äîðàì òýò÷ûñà âóý íî, ïûäýïîíîíìå êóøòûíû ñ¸òûòýê, ñûŸå ìàÿëëÿñüêå, àññý êûò÷û ïîíûíû óã âàëà. ßêå, òûáûð âûëàç âûäûñà, ïûäú¸ñûíûç Ÿûæàñüêûíû ќäúÿ. Âûëàç èê, ìîí ñîå óçàòžñüêî íà: äîðàç ëàïòžñüêèñüêî íî ñîïàëà-òàïàëà áåêìûëëÿñüêî, -ýõ, ëќïòý óê! êóðò÷ûëžñüêûíû, Ÿàáûðúÿñüêûíû êóòñêå. Ïûäýïîíîíìå êóøòûñà, èíòûûñüòûì âûð-

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Éûëïóìúÿíú¸ñ ëýñüòýìûí Áàäœûì óäìóðò äèêòàíòëû. Ñî îðò÷èç 21-òž àïðåëå «Ìûíàì Óäìóðòèå» ðàäèî ïûð. Ñ. Ìàòâååâëýí êíèãàûñüòûç âàê÷è ëþêåòñý øîíåð ãîæòîíûí àññý ýñêåðèç 74 ìóðò.

ó÷ûðú¸ñ ïóìûñåí ïóñúåìûí, ïќðòýì ïóøòðîñúåì êûëú¸ñòû îãàçåÿñà ïќðìåì âûëü âàëàòîí ñ¸òžñü êûëú¸ñ îãàçå ãîæòžñüêî øóûñà. Òà ïðàâèëîåç ëûäý áàñüòûñà, 2008-òž àðûí ïîòýì «Óäìóðò-œó÷ êûëëþêàì» òà êûëú¸ñûç èê Ÿîø ãîæòûñà ñ¸òý èíè. Îçüûåí, ïûäýïîíîí íî êóèíüñýðåãî êûëú¸ñ òóàëà íîðìàîñúÿ âàë÷å ãîæòžñüêî.

Êóäçý ó÷êîíî?

œûíû âûðèñüêî, - Ìàòèëüäà óã ëýçèñüêû áîðäûñüòûì. ˸ãûíû ìåäàì øåäüòû øóûñà, êûçüû íî îçüû âàìûøúÿì êàðèñüêî, - ïè÷èëüòûê âèñëû íî óã êûëüû ñüќðûñüòûì… Šûòàçå, âàíü óæú¸ñìå ðàäúÿñà, äèâàí âûëý èíòûÿñüêèñüêî íî, Ìàòèëüäà äèâàí âûëý šàáûð-šàáûð òóáå. Ëóøêåìåí ãèíý øîðàì ó÷êå - îëî, òûøêàñüêî øóûñà ìàëïà, äûð, íî ìîí íîìûð óã êóàðåòžñüêû. Ïûäú¸ññý äžñüòûòýê êàäü, øûïûòàê ïóêòûëûñà, äûðòûòýê ãèíý ìîí ïàëà âàìûøúÿ. Äîðàì âóûñà, îãäûðëû èíòûÿç êûíìå íîø èê êóàðåòýììå âîçüìà, äûð. ×àë-÷àë óëýììå øќäûñà, ñþëýìçý áóéãàòý íî, ïûäåñû âќçû ãàíü-ãàíü êàíüñûðà. Òóæ ìàñêàðà ñî: òûáûð

Äèêòàíò êûðå ïîòòžç óäìóðò êûëòîäîíëýñü ëÿá èíòûîññý. âèñúÿìûí ëóûíû êóëý çàïÿòîåí ãèíý. Êóèíü ó÷ûðå áåññîþçíîé ñëîæíîé ïðåäëîæåíèëýí ëþêåòú¸ñûç îãîãçûëýñü âèñúÿìûí çàïÿòîåí íî òèðååí. Êîòüêóäàç òà ó÷ûðå ëóûíû êóëý òèðå («Óäìóðò êûëûí øîíåð ãîæúÿñüêîíúÿ êûëëþêàì», 2002, 86-òž ïàðàãðàô): Âûëàç èê, ìîí ñîå óçàòžñüêî íà: äîðàç ëàïòžñüêèñüêî íî ñîïàëà-òàïàëà áåêìûëëÿñüêî - ýõ, ëќïòý óê! - êóðò÷ûëžñüêûíû, Ÿàáûðúÿñüêûíû êóòñêå. Ïûäýïîíîíìå êóøòûñà, èíòûûñüòûì âûðœûíû âûðèñüêî - Ìàòèëüäà óã ëýçèñüêû áîðäûñüòûì. ˸ãûíû ìåäàì øåäüòû øóûñà, êûçüû íî îçüû âàìûøúÿì êàðèñüêî - ïè-

«Âûëü» ïðàâèëîîñëû ïóìèòúÿñüêèñü¸ñ ëà÷àê. Êèí ïóì ïîíîç ñïîðúÿñüêîíú¸ñëû? âûëàç âûäýìûí, ñèíú¸ñûç êûíåìûí, ûìûç êûçüû êå êóèíüñýðåãî œóáèñýí óñüòžñüêåìûí, áåð ïûäú¸ñûç êóçü êûñêåìûí, àçü ïûäú¸ñûç - ќæûòàê êóïûðòûñà, âà÷åãåñ êàðåìûí. Ќâќë, óã êûëëüû ñî - èçå… ÊîŸûøïèìå ñàéêàòûíû êûøêàñà, âûðœûíû äžñüòûòýê ïóêèñüêî.

Ïûäýïîíîí ÿêå ïûäý ïîíîí? Êûëîñáóð òîäîñú¸ñúÿ êàíäèäàòëýñü Îëüãà Ñòðåëêîâàëýñü òàŸå âàëýêòîí âóèç. Äèêòàíòëû äýìëàì òåêñò òóæ àñïќðòýìëûêî ëóý ïóñ ïóêòûëîíýçúÿ. Òðîñ ó÷ûðú¸ñû ïóêòýì çíàêú¸ñòû àâòîðëýí çíàêú¸ñûíûç ëûäúÿíû ëóý, øóîì, ќæûòàê êóïûðòûñà äååïðè÷àñòíîé îáîðîò êûêíàëàñÿíü òèðååí âèñúÿìûí, íîø ïóíêòóàöèîííîé íîðìàîñûç ëûäý áàñüòîíî êå, òà ó÷ûðå êûê ïàëàç íî çàïÿòîé ãèíý ïóêòîíî. Îçüû èê ìóêåòûç äååïðè÷àñòíîé îáîðîò íî (óæûñü áåðòûêóì)

÷èëüòûê âèñëû íî óã êûëüû ñüќðûñüòûì... Ìóêåò ïðåäëîæåíèûí: Ëóøêåìåí ãèíý øîðàì ó÷êå - îëî, òûøêàñüêî øóûñà ìàëïà, äûð, íî ìîí íîìûð óã êóàðåòžñüêû òèðå èíòûûí îçüû èê ëóûíû áûãàòý äâîåòî÷èå íî, ìàëû êå øóîíî ïðåäëîæåíèëýí êûêåòž ëþêåòýç íûðûñåòžåçëýñü ïóøòðîññý óñüòý, òàŸå ó÷ûðú¸ñû ïðàâèëîîñûí ÷àêëàìûí äâîåòî÷èå ïóêòîí (85-òž ïàðàãðàô). Ñî ñÿíà, øóã-ñåêûòý âóòòûíû áûãàòý ñëîæíîé êûëú¸ñëýí ãîæòžñüêåìçû íî. Ѹòýì òåêñòûí êûê ñûŸå êûë ïóìèñüêå: ïûäýïîíîí íî êóèíüñýðåãî. Êûçüû ãîæòîíî: Ÿîø ÿêå íèìàç? Òåêñòûí ñîîñ îäžã êóøåòî êûë êàäü ñ¸òýìûí íî Ÿîø ãîæòýìûí. 2002-òž àðûí ïîòýì «Óäìóðò êûëûí øîíåð ãîæúÿñüêîíúÿ êûëëþêàìûí» òà êûëú¸ñ íèìàç ãîæòûñà ñ¸òýìûí, íî òà ñëîâàðüëýí èê 15-òž ïàðàãðàôàç òàŸå

- Äèêòàíò ìûíûì ñåêûò ќç ïîòû, - øóý «âèòü÷è» Òàòüÿíà ×åðíîâà. Øóãúÿñüêûòžç áåðïóìåòž ïðåäëîæåíèå ãèíý. Óãîñü «âóæ» ïðàâèëîîñúÿ òàòûí äååïðè÷àñòíîé îáîðîò óã âèñúÿñüêû, íîø «âûëü¸ñûçúÿ» ïóêòîíî çàïÿòîé. Ñîèí èê ìîí çàïÿòîé ïóêòž êàðàíäàøåí. Äèêòàíò ãîæòîíý, Ò. ×åðíîâà ñÿíà, ïûðèñüêèç íà ðåäàêöèûñüòûìû èê êîððåêòîð Áîðèñ Áîòàëîâ. Ñîèí èê ìè êûê óæåç îðèãèíàëýí Ÿîøàòûíû áûãàòžñüêîì íî éûëïóìúÿíý âóèñüêîì: äèêòàíò ãîæúÿñü¸ñ, ñîå îðò÷ûòžñü¸ñûí Ÿîøàòûñà, êàáú¸ñòû œå÷ãåñ òîäî. Êûëñÿðûñü, ìèëÿìú¸ñ óã âèñúÿëî îäíîðîäíîé ÷ëåíú¸ñòû çàïÿòîåí ×àë÷àë óëýììå øќäûñà, ñþëýììå áóéãàòý íî ïûäåñû âќçû ãàíü-ãàíü êàíüñûðà ïðåäëîæåíèûí. Ïûäý ïîíîí íî êóèíü ñýðåãî êûëú¸ñòû íèìàç ãîæòî, ìàëû êå øóîíî «âóæ» îðôîãðàôè÷åñêîé ñëîâàðüûí íî (1984òž àðûí ïîòýìàç), «âûëÿç» íî (2002-òž àðûí ïîòýìàç) ñîîñ íèìàç ñ¸òýìûí. Òà êûê ñî÷åòàíèîñ âûëü âàëàòîí ñ¸òî êå (êûçüû ãîæòý Î. Ñòðåëêîâà), èñüêå âàë÷å ãîæòýì âàðèàíòýç íî øîíåð ãîæúÿñüêîíúÿ ñëîâàðå ïûðòýìûí ëóûíû êóëý, ìàëû êå øóîíî íûðûñü èê îðôîãðàôè÷åñêîé ñëîâàðü øîíåð ãîæúÿñüêîíúÿ êàáú¸ñòû êûëäûòý - ñîáåðå èíè «Óäìóðò-œó÷» êûëëþêàì. Ñî ñÿíà, 2002-òž àðûí ïîòýì ñëîâàðü êîñý ãëàãîë-ñêàçóåìîåç âàëýêòžñü äååïðè÷àñòíîé îáîðîòú¸ñòû âèñúÿíû êîòüêó íî êîòüêûòûí, óãîñü îáîðîòëýí êûòûí ñûëýìåçúÿ (ãëàãîë-ñêàçóåìîé áîðäûí ÿêå ќâќë) íîêûŸå àëîíú¸ñ ќâќë (ó÷êå «Óäìóðò êûëûí øîíåð ãîæúÿñüêîíúÿ êûëëþêàìûñü» 43-òž áàìûñü 12-òž ïóíêòýç). Òà êàáúÿ äèêòàíòûñü áåðïóìåòž ïðåäëîæåíèûñü êûêñý èê äååïðè÷àñòíîé îáîðîòú¸ñòû âèñúÿíî: ÊîŸûøïèìå ñàéêàòûíû êûøêàñà, âûðœûíû äžñüòûòýê, ïóêèñüêî. Ïќðìå îçüû: àñüñýîñ èê òîäîñ÷èîñ àñüñýëýñü âûëü

ìàëïàì ïðàâèëîîññýñ ëûäý óã áàñüòî, êóèíü ïóêîí âûëûí ïóêî: 1984-òž ÿêå 2002-òž àðûí ìàëïàìçý ïðàâèëîåç áûðú¸, áîðäàçû ýøøî «Óäìóðò-œó÷ êûëëþêàìåç» íÿíÿëî íà. «Âûëü» ïðàâèëîîñûí òðîñ àé ñûŸå âàëàíòýì, ñóðàì èíòûîñûç, êûëñÿðûñü ëûäœûñà-ëûäœûñà éûðå óã ïûðû, êûçüû âèñúÿíî îòãëàãîëüíîé îáîðîòú¸ñòû, Ÿîøàòîí îáîðîòú¸ñòû. Ñîèí, ëýñÿ, ñîîñ óëîíý óã ïûŸàëî, ñîîñëû ïóìèòúÿñüêèñü¸ñ ëà÷àê òîäîñ÷èîñ-êûë÷èîñ ïќëûí íî. Êèí ïóì ïîíîç ñïîðúÿñüêîíú¸ñëû, êèí äžñüòîç òà ñëîâàðü áîðäû êîììåíòàðèîñ êå íî ïîòòûíû?

Êûøêàñüòýìú¸ñ - Äèêòàíòýç êûŸå ïðàâèëîîñúÿ äóíúÿíû œóäûñà èê, ìàëïàìû íûðûñü èê ëûäý áàñüòûíû àâòîðëýñü òåêñòñý, - øóý Áàäœûì äèêòàíòýç ðàäúÿñü¸ñ ïќëûñü îãåç, óäìóðò êûëúÿ äûøåòžñü¸ñëýí «Âûæû» îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòžñü Àíãåëèíà Ðåøåòíèêîâà. - Òàáåðå ìàëïàñüêî èíè: äèêòàíòëû þðè òåêñò ãîæòûòîíî âûëýì - Ñ. Ìàòâååâëýí çíàê ïóêòûëîíýç êëàññè÷åñêîé óã ëóû. Âóýì ãîæòýòú¸ñòû ìè êóèíü êóçÿ äóíúÿìû, ïóêèìû êóèíü íóíàë. Ñî ќçãåñ òûðìû. Âóîíî àðûí òàŸå èê óæðàä ðàäúÿêóìû, âàíü òûðìûìòýîñ ëûäý áàñüòýìûí ëóîçû. Òàó âàíüìûçëû, êèí ќç êûøêà øóã-ñåêûòú¸ñëýñü, äûð øåäüòžç šќê ñüќðû ïóêñüûíû, êîíâåðòñý ïî÷òàå íóûíû. Òóæãåñ àðëûäîåçëû «êûë÷èëû» 72 àðåñ - ñî Èæûñü Âàëåíòèíà Ãðèãîðüåâíà Ñîêîëîâà (76 áàëë). Íèìûñüòûç ïóñúåìå ïîòý Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Êå÷îëûñü 12 àðåñúåì Íèêèòà Ñîïðèíýç (73 áàëë). Ñî ãîæúÿñüêåì, âûëäû, àòàåíûç Ÿîø (îçüû ќâќë êå, âîæäýñ ýí âàå) - Êå÷îëûñü èê 40 àðåñúåì Ñîïðèí Âàñèëèé Ðîäèîíîâè÷åí (75 áàëë). Ñüќëòà ¸ðîñûñü Þãäîíûñü 13 àðåñúåì Èðèíà ßìàíîâà 86 áàëë ëþêàç - ìîëîäåö! Êèðîâ óëîñûñü Êàêñèíøàûñü Òàìàðà Ìèõàéëîâà äèêòàíòýíûç Ÿîø ãîæòýò êåëÿì, óäìóðò êûëëýñü ìќçìèñüêî, àñìå ýñêåðûíû ëóîíëûê êûëäûòýìäû ïîííà òàó, ïå. Ïàéìè Ïîëüøàûñü ϸòð Ïàëãàíëû: óäìóðò êûëûí êќíÿ êå àð Ÿîæå ãèíý âåðàñüêèñü àäÿìè 85 áàëë ëþêàç. Áàäœûì äèêòàíòý âàíüìûçëû ïûðèñüêåìú¸ñëû ñ¸òýìûí ëóîç ñåðòèôèêàò. Ñîîñòû áàñüòûíû ëóîç «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåðàäèîêîìïàíèûñü.


8

Ãåðä

2012-òž àð 5-òž èíâîæî

ŒÅ×ÊÛËÀÑÜÊÎÌ!

ÂÛÆÛÎÑÒÛ ÓÒ¨Í

Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâî íî Âàíü óäìóðòú¸ñëýí «Óäìóðò êåíåø» àññîöèàöèçû êóñïûí àíàé êûë ïîëèòèêàÿ Ÿîø óæàí ñÿðûñü îãêûë: ìàð ëýñüòýìûí íî ìàð áîðäûí óæàíî «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Ïè÷è êåíåøåçëýí ðåøåíèåç 2012-òž àðûí 11-òž àïðåëå

¹ 79 (25015) 2012-òž àð 5-òž èíâîæî (èþíü) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà Îòâåòñòâåííûé çà âûïóñê Å. Â. Ìèííèãàðàåâà

7. Àíàé êûëëû ïè÷èûñåí èê äûøåòîí óæïóìú¸ñúÿ, óäìóðò êûëýç òóàëà óëîíûí âќëìûòîíúÿ íî àçèíòîíúÿ èññëåäîâàòåëüñêî-ïðîåêòíîé öåíòðú¸ñòû êûëäûòîí áîðäûí óæàíû êóòñêîíî. 8. Âóçú¸ñûñü íî ó÷èëèùåîñûñü äûøåòñêîí ïëàíú¸ñû ïûðòîíî «Èñòîðèÿ Óäìóðòèè», «Òðàäèöèîííàÿ è ïðîôåññèîíàëüíàÿ êóëüòóðà óäìóðòñêîãî íàðîäà», «Óäìóðòñêèé ÿçûê â ìåæêóëüòóðíîé êîììóíèêàöèè» äèñöèïëèíàîñòû.

udmfoto.ru

Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâî íî âàíü óäìóðòú¸ñëýí «Óäìóðò êåíåø» àññîöèàöèçû êóñïûí àíàé êûë ïîëèòèêàÿ Ÿîø óæàí ñÿðûñü îãêûë êóòýìûí íàöèîíàëüíîé ïîëèòèêàåç áûäýñúÿíûí îã-îãåíûä êóñûï âîç¸í ïîííà, íîðìàòèâíîïðàâîâîé äîêóìåíòú¸ñòû äàñÿêó íî óëîíý ïûŸàòûêó îã-îãåíûä êåíåøîí ïîííà íî ïќðòýì óæðàäú¸ñòû Ÿîø îðò÷ûòúÿí âûëûñü. Îãêûë àçüûí ñûëžñü âàëòžñü óæïóìú¸ñ: ðåñïóáëèêàûñüòûìû äûøåòîí ó÷ðåæäåíèîñûí Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü êóí êûëú¸ñòû - œó÷ íî óäìóðò êûëú¸ñòû - îãêàäü êóòîí âûëûñü ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòîí; Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûí óäìóðò êûëýç, ëèòåðàòóðàåç ýñêåðîí, êóëüòóðàåç àçèíòîí; Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí ïàëýíàç óäìóðò êûëýç íî ëèòåðàòóðàåç äûøåòîíýç àçèíòîí, óäìóðò êàëûêëýñü êóëüòóðàçý óòüûíû þðòòîí. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåçëýñü Ç. Â. Ñóâîðîâàëýñü èâîðòýìçý, ïðåíèîñûí âåðàñüêîíú¸ñòû êûëçûñà, Ïè÷è êåíåø ïóñúå: Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûí, îãëîì ó÷êûñà, àíàé êûëýç äûøåòûíû ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòýìûí. Àíàé êûëûí äûøåòñêîí, àíàé êûëýç ïðåäìåòýç ñÿìåí äûøåòîí ðàäúÿñüêå, Ðîññèÿ Ôåäåðàöèûñü íî Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü çàêîíú¸ñ âûëý ïûêèñüêûñà. Ñî ïќëûí - «Äûøåòîí óäûñûí ïîëíîìî÷èîñòû êóòîí ñÿðûñü» Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí 2009-òž àðûí 15òž äåêàáðå êóòýì çàêîíýç. Îòûí ÷àêëàìûí àíàé êûëýç äûøåòîíúÿ ó÷ðåæäåíèîñëýí óæàìçû, ñîîñëû ó÷åáíî-ìåòîäè÷åñêîé ëèòåðàòóðà âèñúÿí, êàäðú¸ñ øåäüòîí, äûøåòžñü¸ñëýñü òîäîíâàëàíçýñ áóäýòîí. Óäìóðòèûñü âàíü øêîëàîñ ïќëûñü óäìóðò êûëýç äûøåòžñü¸ñûçëýí ëûäçû (ôàêóëüòàòèâ êàðûñà ÿêå íèìàç ïðåäìåò ÷îòûí) 56 ïðîöåíò ëóý (341 øêîëà). Îòûí 20 ñþðñ 229 ïèíàë äûøåòñêå (âàíü øêîëàîñûí äûøåòñêèñü¸ñëýñü ëûäçýñ áàñüòîíî êå, ñî 14 ïðîöåíòýç ëóý). Íèìàç ïðåäìåò ÷î-

òûí óäìóðò êûëýç äûøåòî 261 øêîëàûí (43 ïðîöåíò), 17 ñþðñ 263 ïèíàë (12 ïðîöåíò). Ôàêóëüòàòèâ àìàëúÿ óäìóðò êûëýç äûøåòî 80 øêîëàûí (13 ïðîöåíò), 2 ñþðñ 966 ïèíàë (2 ïðîöåíò). Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí ïàëýíàç óäìóðò êûëýç äûøåòî 72 øêîëàûí, 3 ñþðñ 87 ïèíàë. Íûëïèîñòû øêîëàëýñü àçüâûë âèçüíîäàñü ó÷ðåæäåíèîñ ïќëûñü ýòíîêóëüòóðíîé êîìïîíåíòýç êóòî 37 ïðîöåíòýç. Ðåñïóáëèêàûñüòûìû âàíü 7 àðåñëýñü ïè÷èîñòû ÷àêëàíî êå, ñî 13 ïðîöåíò ëóý. Áåðëî àðú¸ñû ðåñïóáëèêàÿìû óäìóðò êûëýç äûøåòžñü øêîëàîñëýí ëûäçû ÿëàí êóëýñìå. Îçüû ќæûòãåñ êûë¸ óäìóðò êûëýç äûøåòžñü íûëïèîñ, øêîëàîñûí êóëýñìî óäìóðò êûëëû ÷àêëàì ÷àñú¸ñ. Òàëýí êќíÿ êå ìóãú¸ñûç: - îïòèìèçàöèÿ îðò÷ûòýìåí âàë÷å êóä-îã ïè÷è øêîëàîñòû âîðñàí ÿêå áàäœûìú¸ñûíûç îãàçåÿí; - êîíüäîíýç ïèíàëú¸ñëýí ëûäçûÿ âèñúÿí øóãåëåêå âóòòžç ãîðîäú¸ñûñü àíàé êûëýç äûøåòžñü ќæûò ëûäúåì êëàññú¸ñòû; - àíàé-àòàé¸ñëýí ìûëêûäçû ќâќë ïèíàëú¸ññýñ óäìóðò êûëëû äûøåòûíû, ñîîñ óã àäœî àíàé êûëëýñü àçüëàíÿç êóëýëûêñý; - êóä-îã äûøåòñêîí ó÷ðåæäåíèîñëýí àäìèíèñòðàöèîññûëýí ìûëêûäçû ќâќë äûøåòñêîí ïëàíàçû óäìóðò êûë íî ëèòåðàòóðà ïðåäìåòú¸ñòû ïûðòûíû. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Ïè÷è êåíåøåç ðåøåíèå êóòý:

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

Ê. Ãåðä íèìî ãèìíàçèûí. Óäìóðò øêîëàîñ øàåðàìû òðîñãåñ ìåä ëóîçû. 1. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåçëýñü Ç. Â. Ñóâîðîâàëýñü èâîðòýìçý ëûäý áàñüòîíî. 2. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâî íî âàíü óäìóðòú¸ñëýí «Óäìóðò êåíåø» àññîöèàöèçû êóñïûí àíàé êûë ïîëèòèêàûí Ÿîø óæàí ñÿðûñü îãêûëúÿ óæåç àçèíòîíî. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâîåí Ÿîø ëýñüòîíî: 3. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñú¸ñûñü ¸çú¸ñûç íî äûøåòîíúÿ óïðàâëåíèîñ âèñêûí êóñûï âîç¸íî, íûðûñåòž êëàññý óäìóðò ãðóïïàîñ ëþêàêó, íûëïè ñàäú¸ñûí íî øêîëàîñûí óäìóðò êûëýç äûøåòîíýç ðàäúÿêó. 4. Àíàé êûëëýñü äàíçý áóäýòîí ïîííà þíãåñ êóñûï âîç¸íî ñåìüÿîñûí, òà ëàñÿíü êóòžñüêèñü àìàëú¸ñòû ïќðòýìãåñ êàðîíî. 5. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí Ïðåçèäåíòýçëû âàçèñüêîíî, óäìóðò êûëýç íî êóëüòóðàåç àçèíòîíúÿ êîîðäèíàöèîííîé ñîâåò êûëäûòûíû êóðûñà. 6. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí Ïðàâèòåëüñòâîåçëû âàçèñüêîíî, Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâî áîðäûí âûëü ¸çú¸ñ êûëäûòûíû êóðûñà: êûëûñü êûëý áåðûêòîí îòäåë, Óäìóðòèûñü êàëûêú¸ñëýñü êûëçýñ àçèíòîíúÿ îòäåë.

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 8-951-195-37-65 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-38, 73-33-43 - êîððåñïîíäåíòû 73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâîå êóðîíú¸ñûí âàçèñüêîíî: 9. Êóçåáàé Ãåðä íèìî óäìóðò ãèìíàçèÿ âќçû ýøøî óäìóðò ãèìíàçèîñ óñüòîíî íà: Ìîæãà ãîðîäûñü 1 íîìåðî øêîëàëýí èíúåòýç âûëûí íî Èæûñü êóäàç êå øêîëàëýí èíúåòýç âûëûí. Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ, Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâîîñûí Ÿîø ëýñüòîíî: 10. Óäìóðò êûëëýñü ñòàòóññý áóäýòîí áîðäûí óæàíî (çàêîíîäàòåëüíîé èíèöèàòèâàîñòû ëûäý áàñüòûñà íî). 11. Ðîññèÿ Ôåäåðàöèûñü íàöèîíàëüíîé ðåñïóáëèêàîñëýñü îïûòñýñ ëûäý áàñüòûñà, Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ, Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòåðñòâîîñûí Ÿîø «Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü êóí êûëú¸ñ íî Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü ìóêåò êàëûêú¸ñëýí êûëú¸ññû ñÿðûñü» çàêîíý âîøòîíú¸ñ ïûðòûíû äýìëàíî ðåñïóáëèêàûñü âàíü øêîëàîñûí óäìóðò êûëýç äûøåòîíýç ïóìåí-ïóìåí (ýòàïú¸ñúÿ) ïûŸàòîí âûëûñü. 12. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Ïðàâèòåëüñòâîëû äýìëàíî Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâî áîðäûí êûë ïîëèòèêàÿ ¸ç êûëäûòûíû: êûëûñü êûëý áåðûêòîíúÿ îòäåë íî Óäìóðòèûñü êàëûêú¸ñëýñü êûëçýñ àçèíòîí óæïóìú¸ñúÿ îòäåë. Âàíü óäìóðòú¸ñëýí «Óäìóðò êåíåø» àññîöèàöèçûëýí ïðåçèäåíòýç Í. Í. ÌÓÑÀËÈÌÎÂ.

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2574 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 10410 Çàêàç ¹ 730 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

4-òž èþíå 65 àð òûðìîíçý ïóñúå Åëåíà Íèêîëàåâíà ÊÓÄÐßÂÖÅÂÀ. 20 àðëýñü ÿòûð ñî òûðøèç Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Ê. Ãåðä íèìî Íàöèîíàëüíîé ìóçåéûí íàóêàÿ óæàñü ëóûñà. Âàëòžç Ã. Êðàñèëüíèêîâëýí Èæûñü ìóçååçëýñü óæçý, óäìóðò ïèñàòåëü¸ñëýí óëýìâûëýìçû, òâîð÷åñòâîçû ïóìûñåí òóæ òðîñ ìàòåðèàë ëþêàç. Å. Êóäðÿâöåâà ìûëîêûäî ïûðèñüêå óäìóðò óæðàäú¸ñû. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ïðåìèîñûí ïóñú¸íúÿ êîìèññèåçëýí ¸ç÷èåç ëóý. 18-òž èþíå 35 àðåññý ïóñúå «Ëóäîðâàé» ìóçåé-çàïîâåäíèêëýí êèâàëòžñåç Òàòüÿíà Ãåííàäüåâíà ØÊËßÅÂÀ. Ýãðà ¸ðîñûñü Ëóäîøóð ãóðòûí âîðäñêåì åòžç íûëêûøíî êûò÷û ãèíý óã âóòñêû: êûðœàçýêòžç «Àéêàé» òåàòðûí, Èæûñü Ýøúÿñüêîí þðòëýí êèâàëòžñåçëýí âîøòžñåç, Ðîññèûñü ôèí-óãîð êóëüòóðàÿ öåíòðëýí êîîðäèíàòîðåç ëóûñà òûðøèç, ïќðòýì êàëûêêóñïî óæðàäú¸ñòû îðò÷ûòúÿç. 20-òž èþíå 60 àðåñ òûðìå Êåç êàðãóðòûí óäìóðòëûêåç šóòžñü êûøíîìóðòëû Âàëåíòèíà Àëåêñååâíà ÁÅËÎÑËÓÄÖÅÂÀËÛ. Òà éќíî íûëêûøíî óíî ïќðòýì óäûñú¸ñòû ñüќðàç âàëòý: «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Êåç ¸ðîñûñü ¸çýçëýí óæàç ïûðèñüêå, Ïè÷è êåíåøëýí ¸ç÷èåç ëóý, êèâàëòý Êåç êàðãóðòûñü íûëêûøíîîñëýí êåíåøåíûçû, Êåç ¸ðîñûñü ñîëäàòú¸ñëýí àíàé¸ññûëýí îãàçåÿñüêîíýíûçû. Âàëåíòèíà Àëåêñååâíà 35 àð ïàëà òûðøå èíè Êåç ¸ðîñ ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí àäìèíèñòðàöèÿç. 25-òž èþíå 60 àð òûðìîíçý ïóñú¸ç òîäìî ïèñàòåëü, «Âîðäñêåì êûë» æóðíàëëýí ðåäàêòîðåç Èëüÿ Ìèõàéëîâè÷ (Èëüòèìèð Ìèíòèìèðîâè÷) ÁÀÉÌÅÒÎÂ.

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084


UD_79  

udmurt dunne

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you