Issuu on Google+

Ê ûëäûòýìûí 1915-òè.. àðûí 4 -òè.. ôåâðàëå www.udmdunne.ru

Ïîòòî Óäìóðò Ýëüêóíûñü Êóí Êåíåø íî Êèâàëòýò

Ëûäœåëý: Ûáûëћñüêèñü ñàëàì Êûçüû Äýðè ¸ðîñûñü Ñîâõîçíîå âóèç 80 àâòîìàò? 2-òћ áàì.

Ëóëòýì ãóðòýç óëœûòûíû ëóý! Ìàëû áûðå óäìóðò êàëûêëýí êќêûåç? 3-òћ áàì.

Âàê÷è ÷óðåí 4 Ðîññèûñü Ïðåçèäåíòëýí àäìèíèñòðàöèåíûç êèâàëòћñü Ñåðãåé Èâàíîâ ïîëïðåäú¸ñòû êóðèç íûðûñü èê ñàêëûê âèñúÿíû ÆÊÕ, ñè¸í-þîí, ýìúþì, áåíçèí äóíú¸ñòû ÷àêëàíëû, òåõîñìîòðåç ðàäúÿíëû.

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð (ÿíâàðü) ïóêñ¸í (âòîðíèê) ¹4 (24940)

ÍÓÍÀË ÒÎÄÌÅÒ

Âîæìàñüêûñà âîæîÿñüêîí

4 Ïåðìüûí îðò÷åì êåíåøûí Ðîññèûñü Ïðåçèäåíòëýí Ïðèâîëæñê ôåäåðàë îêðóãúÿ îñêåì ìóðòýç Ìèõàèë Áàáè÷ îñêûòћç: ÆÊÕ-ëýñü òàðèôú¸ññý êîðòíàñà âîç¸ìû, ñîîñ áóäîçû 1-òћ èþëüûñåí, èíôëÿöèëýñü áûäœàëàçý ëûäý áàñüòûñà. 4 Àâñòðèûí îðò÷èñü åãèòú¸ñëýí Îëèìïèàäàÿçû Ãëàçîâûñü ôèãóðèñòêà Åëèçàâåòà Òóêòàìûøåâà íûðûñåòћ èíòû áàñüòћç âàê÷è ïðîãðàììàûí. 4 Ìàðòý îðò÷îíî áûðú¸íú¸ñ äûðúÿ Óäìóðòèûñü ó÷àñòîêú¸ñûí ïóêòûëýìûí ëóîçû âåá-êàìåðàîñ, îçüû áûðú¸íëýñü îðò÷åìçý Èíòåðíåò ïûð àäœîìû. 4 Êûëåì àðûí òàçàëûêåç óò¸í óäûñëû âèñúÿìûí 16 ìèëëèàðä ìàíåò - óëћñüëû áûäý 11 ñþðñ ìàíåò. Ïðèâîëæñê ôåäåðàë îêðóãûí ñî îäћãåç áàäœûìåç ëûäïóñ. 4 Àíàé êàïèòàëëýí áûäœàëàåç 6 ïðîöåíòëû áóäћç - ëóèç 387 ñþðñ 640 ìàíåò 30 êîïåéêà. 2007-òћ àðûí ñî âàë 250 ñþðñ ìàíåò. Òà äûðëû øàåðàìû 44 ñþðñ 720-ëýñü ÿòûð àíàé êàïèòàëúÿ ñåðòèôèêàò ñ¸òýìûí. 4 Óäìóðòèûñü êóí öèðêûí 8-òћ ìàðòý óñüòћñüêîç Öèðê èñêóññòâîÿ êàëûêêóñïî ôåñòèâàëü. Íüûëü íóíàë Ÿîæå øàåðûñüòûìû ó÷êèñü¸ñòû ïàéìûòîçû 20 ñòðàíàûñü 200ëýñü ÿòûð àðòèñòú¸ñ. 4 Òóííý 6 ÷àñûí šûò Èæûñü Ýøúÿñüêîí þðòûí åãèòú¸ñûí ïóìèñüêîç íî ñîîñëýí þàíú¸ññûëû âàëýêòîí ñ¸òîç «Èòàëìàñ» êóí àíñàìáëüëýí ÷åáåðëûêúÿ êèâàëòћñåç, Ðîññèûñü íî Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñò Àíàòîëèé Ìàìîíòîâ. Óæðàä îðò÷å «Òóíñûêî ïóìèñüêîíú¸ñ» ïðîåêò óëñûí. 4 Óäìóðò òåàòðûñü àðòèñòêàëû Ôàèíà Áóäèíàëû ñ¸òýìûí Ðîññèÿ Ôåäåðàöèûñü äàíî àðòèñò íèì. Џóêàçå -3-8 ãðàäóñ ëóîç, òќë ëûìøîð íî øóíäûšóæàí âèñêûñü ïåëüòîç, Ÿóêíà ëûìûÿëîç.

Éûëïóìúÿñüêå òóíàñüêîí, âîæîÿñüêîí âàêûò. Ìèëÿì ðåäàêöèÿìû íî ïè÷è âîæîîñ âóûëћçû. Éќñïќðòýì äћñÿñüêûñà, ãûðëûîñûí íî øàëüòûðòîíú¸ñûí æèíãûð-êóàíãûð êàðûñà, Êóçåáàé Ãåðä íèìî íûëïè ñàäûñü ïîê÷èîñ âîñïèòàòåëü¸ñûíûçû Ÿîø ðåäàêöèûí óæàñü¸ñëû, îçüûåí, ëûäœèñü¸ñìûëû íî, òàÿç àðëû áàéëûê íî àçèíñêîíú¸ñ âàéèçû. Œå÷ñý ñћç¸í êûëáóðú¸ñûí íî êûðœàíú¸ñûí âîæìàñüêûñà èê âîæîÿñüêåìçû, òàïûð ãèíý ýêòýìçû ïîííà ïîê÷èîñ àñüñýëýñü íî êèñûîññýñ êàìïåòú¸ñûí óçûðìûòћçû. Îçüûåí, íûëïè ñàäçû ýøøî íî çîëãåñ ïóøú¸ç, ñÿñüêàÿëîç. Ìà ñîòýê-à? Ñîîñòû âèçüíîäàñü¸ñ

íóíàëûñü íóíàëý òûðøî øóäîíú¸ñ, ïќðòýì òóíñûêî óæðàäú¸ñ ïûð óëîíçýñ óçûðìûòûíû. Ïóñéûìîí, ðåäàêöèåí ÿëýì «Øóäîí øûêûñ» êîíêóðñý Êóçåáàé Ãåðä íèìî íûëïè ñàäûñü âîñïèòàòåëü¸ñ òóæ ìûëî-êûäî ïûðèñüêèçû. Ïîê÷èîñëû óäìóðò ñÿì-éûëîëú¸ñòû ïûŸàòýìçû ïîííà Íàäåæäà Íèêîëàåâà, Ìàðèíà Ðîäèîíîâà íî Àíþòà Êàëàøíèêîâà ïóñúåìûí «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí òàóêàðîíú¸ñûíûç. Ëèÿ ÌÀËÛÕ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.

Óðîäçý óëëÿëîì âó óëý 19-òћ ÿíâàðå õðèñòèàí êàëûê ïóñúå áàäœûì ÷åðê ïðàçäíèêåç Éќâûëýñóëòîíýç. Ñî ñћçåìûí Èèñóñ Õðèñòîñýç Èîðäàí øóðûí Ïûëàòîíëû. «Êðåùåíèå» âîçüìàòý «âóý ïûðèñüêî, çûìèñüêî» øóýìåç. Ñîèí èê òà íóíàëý Èí Ýêñýéëû îñêèñü êàëûê îäíî èê äóí÷ûëêûò âóëû ÷åðêå ìûíý ÿêå øóðûí ïûëàòñêå. Îãäûøåì ñÿìåí ìûëêûä êàðèñü¸ñ Èæûñü òûìåòý çûìûëûíû áûãàòîçû. Øàåðûñüòûìû ÷åðêú¸ñûí 18-òћ-19-òћ ÿíâàðå ëèòóðãèÿ îðò÷îç. Џóêíà ñëóæáà áåðå èíè äóí-÷ûëêûò âóýç ÷åðêûñü áàñüòûíû ëóîç. 18-òћ ÿíâàðå 12 ÷àñûí Èæûñü Îêòÿáðü ¸ðîñûñü âàíü îøìåñú¸ñ îñâÿòèòü êàðåìûí ëóîçû. Àäÿìèîñ áûãàòîçû øóðûí íî ïûëàñüêûíû. Âàøêàëàîñ øóî âûëýì: íûðûñü èê, ïå, ÷ûëêûò

âóýí ìèñüòћñüêûíû, ëþêìåñý çûìûíû êóëý ïќðòìàñüêûñà âåòëýì àäÿìèîñ íî ñüќëûêî ìóðòú¸ñ. Óãî òà íóíàëý âîæîîñ, áîðäûñüòûìû âàíü êûðñåç-ïîæåç âó óëý êîøêî. Íî êèí òà íóíàëý ќç áûãàòû øóðå ïûðàíû, ìåäàç êàéãûðå. Ïûëàñüêûíû ëóîç 27-òћ ÿíâàð¸çü. Îò÷ûîçü âó ñûŸå èê äóí óëý. Ïóñéûíû êóëý: 19-òћ ÿíâàðå èíêóàçüûñü âàíü îøìåñú¸ñûñü, ëþêìåñú¸ñûñü âó ñâÿòîé ëóý. Øóðå çûìûëîíëýí ïàéäàåç øќäћñüêå, îò÷û îñêîíýí íî œå÷ ìûëêûäûí ìûíћñüêîä êå, øóý Èæûñü Äóí-÷ûëêûò Ìèõàèëëýí ÷åðêàç óæàñü îòåö Ðîìàí. - Èí Ýêñýéëû îñêèñü¸ñ îäíî èê øóðå çûìûëûíû êóëý ќâќë. ×åðêå ëûêòûñà âќñÿñüêèäû êå, äóí-÷ûëêûò âóýç áàñüòћäû êå, òћ àñüòýîñ íî ÷ûëêûò ëóîäû. Äîðàäû áåðòûñà, òà âóýí êîðêàäýñ ïàçÿëý. Ñî âóýç þîíî àðíÿ Ÿîæå, Ÿóêíà âќñÿñüêåìäû áåðå,

ñèñüêåìëýñü àçüëî. Îçüû èê âèñüûêóäû íî òà âóýç þûíû áûãàòîäû, - øóý áàŸêî Ðîìàí Âîñêðåñåíñêèõ. Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ.

Ãàæàíî ëûäњèñü¸ñ! Àäâîêàò Îëåã Þñêèí òћëåäûí ïóìèñüêûíû ìûëêûä êàðå 26-òћ ÿíâàðå 10 ÷àñûñåí 12 ÷àñîçü ðåäàêöèûí. Ñþëýìäýñ ÷åïûëëÿñü þàíú¸ñòû âàíü êå, ïóøêàäû âàòћñüêûñà ýí óëý. Øóãúÿñüêîíú¸ñòýñ «Óäìóðò äóííååí» Ÿîø, îëî, ñýðòòûíû-ïåðò÷ûíû ïќðìûòîìû. Þàíú¸ñòýñ ñ¸òýëý (3412) 73-33-43 íîìåðúÿ. Áûãàòћñüêîäû ãîæòýò íî ïќðàíû. Âàëýêòîí øåäüòîäû «Âèçü-íîä» áàìûñü.


2

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå ÄÓÍÍÅÛÍ

ÞÃÄÓÐ

Ûáûëћñüêèñü ñàëàì 12-òћ ÿíâàðå Äýðè ¸ðîñûñü Ñîâõîçíîé ÷åðêîãóðòý, ýñòћñüêîí ïóëû øóûñà, êèñüòћçû 64 ÿùèê. 8-ýç ñàëàìåí âûëýì. Îòûñü øåäüòћçû Êàëàøíèêîâëýñü àâòîìàòú¸ññý íî ñîîñëû òóïàñü çàï÷àñòü¸ñòû. Èæëýñü îã äàñ âèòü èñüêåìëû ïàëýíý ïóêñåì Ñîâõîçíîå îäћã ÊàìÀÇ òûð âóæ ÿùèêú¸ñòû âàéûëћçû íè âàë êûëåì àðûí ñћçüûë. Òàïàëàñü êîðêàîñû ãàç êåìàëàñü âóýìûí íè êå íî, ìóí÷î ýñòûíû ÿðàëîç øóûñà, ïó äýìëàñü¸ñòû óëëÿñà ќç ëýçå. Ìà, äóí íî áàäœûì ќç ïóêòý - îã 500 ìàíåò. Ìàëû áàñüòîíòýìåç? Òóý 12-òћ ÿíâàðå íî âóçàñüêîí ìóãåí èê ÷åðêîãóðòý êîæèç îãåç øîô¸ð. Ãóðòýòћ êåìà ќç âîðòòûëû - Íèêîëàé Íåìòåðåâ ïåíñèîíåð šîã ñîãëàø êàðèñüêèç ÿùèêú¸ññý áàñüòûíû. 39 àðåñúåì øîô¸ð øóì ãèíý ïîòћç. Ìà, ÿùèêú¸ñòû êóøòîä-à ÿêå óêñ¸ ïîòòîä-à? Âûëàç èê, íîêèí óã ÷àê ëà, êûò÷û êîæèç òûðî ÊàìÀÇ. - Ìàøèíàûñü êèñüòýì ÿùèêú¸ñ ïàçüãèñüê èçû. Ïûä óëûí ìåä àç êîñòàñüêå øóûñà, ïûðòàíû êóòñêèì, - øóý Íåìòåðåâ. - Òÿìûññý êàïêà ñüќðû ó òÿëòûñà âó òòћì. Ìóçîíçý šóòûíû êóòñêè íî - óã âîðìèñüêû. Òћðåç êóòûñà, Ÿîêòýòñý šóòћ, íîø îòûí - àâòîìàòú¸ñ. Êóàëåêòýìåíûì áûçè Ñîâõîçíîé ìóíèöèïàë êûëäûòýòàìû. Âàòîñ ñÿðûñü èâîðòћ. Òàòûí šî ã š ó ò ћ ñ ü ê è ç û. Ä î ð à ì ñ î ê ó è ê û ñ ò ћ ç û ó÷àñòêîâîåç. Ïóìåí âóèçû þãäóðåç óòèñü¸ñ íî. ßðàì, ïåíñèîíåð ñîê ó èê âàçèñüêèç êèâàëòћñü¸ñëû. Íîø ñî èíòûå êåñêè÷åç ñþðûñàë êå? Øóîì, àâòîìàòú¸ñòû âàòûñàë ÿ ñîîñûí ëóøêåì âóç êàðûñàë êå? - ×åòâåðãå ÿùèêú¸ñûñü øåäüòýìûí 79 «êàëàø», ñîîñëû ìûíћñü 253 ìàãàçèí íî ïќðòýì çàï÷àñòü¸ñ, - øóý Äýðè ¸ðîñûñü ó÷àñòêîâîé Àíàòîëèé ×ó æàíîâ. - Џóêàçåÿç ýøøî îãåç àâòîìàò øàðàÿñüêèç - êèðãàñà àçáàðå èê ëûìûå óñåì. Îçüûåí, âàíüìûç-ќâќëýç 80 ïûŸà ë øå äüòýìûí. Ñîîñ «ïû äúÿñüêåìûí» «Èæìàø» çàâîäûñü. Êèñüòýìûí 1950-òћ-1960òћ àðú¸ñû. Òîäìî ñîèç íî: øîô¸ð Ñîâõîçíîå ãèíý êîæàìòý - Ïåðîããóðòûí íî âóçàñüêåì. Ñëåäñòâåííîé óïðàâëåíèåÿ êîìèòåòûñü ñïåöèàëèñòú¸ñ îò÷û íî âóûëћçû. Ñàëàì ќç øåäüòý íè. - «Èæìàø» çàâîäýí àçüâûëãåñ ýøúÿñüêèñüêî íè, - âåðà ïóýí âóçàñüêèñü. - Îòûñü îêòû-êàëòû æóã-æàãçýñ êèñüòàñüêî. Êóçîâàì ÿùèêú¸ñòû òûðûêóçû, ќé ÷àêëà, ìàð îòûí.

×ûëêûò ñþëýìî Õåðìàíí Ìûíàì óæå ìóçîí - êèñüòîí. Ñþðåñ âûëûñåí íè òîäàì ëûêòћç: ñîâõîçíîé¸ñ êóðèçû âàë ýñòћñüêûíû ïó. Ñîèí èê òàò÷û êîæè. Îòûí àâòîìàò øóûñà, ќé òîäûëû. Ãðóç÷èêú¸ñ ÿíãûøàçû, äûð. Óòèëå êåëÿíî ïûŸàëú¸ñòû ìûíûì ÿíãûøåí òûðèçû, ëóîç. Òà ó ÷ û ð ï ó ì û ñ å í Óä ì ó ð ò è ë ý í Ï ð å ç è äåíòýç âàëýê òîí ê óðèç þãäóðåç ó ò¸íúÿ ìèíèñòðëýñü À ëåêñàíäð Ïåðâó õèíëýñü. Òîëîí ðåçèäåíöèûí îðò÷åì êåíåø àçüûí ìèíèñòð âàëýê òћç: - Òà þãäóðåç àëè íüûëü êîìèññèÿ ýñêåðå. Šóòýìûí óãîëîâíîé óæ. Íî ñî éûëïóìúÿñüêûòîçü, âåðàíû ëóý: âóæìåì îæ òћðëûêåç þðîìî âóçàí âûëûñü îçüû ëýñüòýìûí ќâќë, ó÷ûð êûëäћç ïðåäïðèÿòèûí òà óæåç (óòèëèçàöèåç) œå÷ ðàäúÿìòýûñü. Ìóêåò ñÿìåí ñî õàëàòíîñòü íèìàñüêå. Êûë êóòûòýìûí ëóîç Ðîññèÿ Ôåäåðàöèûñü Óãîëîâíîé êîäåêñûñü 225-òћ ñòàòüÿÿ (îæ òћðëûêåç óò¸íúÿ êóðîíú¸ñòû òћÿì ïîííà). À. Ïåðâóõèí îçüû èê ïàéìåìçý âåðàç: ìàëû êå îæ òћðëûê áûäòîíýí âûðî íèìàç àäÿìèîñ, ñî ïîííà êûë êóòîíýç îñêîíî êóí ñòðóêòóðàîñëû. «Èæìàø» ïðåäïðèÿòèûí ñüќëûêñûëýñü óã ÷ќëñêî. Àëåêñàíäð Âîëêîâ òà ó÷ûðëû âàê÷è äóíúåò ñ¸òћç: ïîçîð! Ìàòûñü äûðå ðåñïóáëèêàÿìû âóûíû ÷àêëà Ðîññèëýí âèöå-ïðåìüåðåç Äìèòðèé Ðîãîçèí, ñî «Èæìàøûí» ó æàñü¸ñòû îæ òћðëûê ïîò òîíûí íî ñîå ó ò¸íûí ðà äçý øåäüòûíû äûøåòîç. Åëåíà Ô¨ÄÎÐÎÂÀ.

ÒÅÀÒÐ

Íûëïèîñ âîçüìàòîçû Ìàéêë Äæåêñîíýç 21-òћ-22-òћ ÿíâàðå Èæûí î ð ò ÷ î ç «Òå à ò ð ì î ç à è ê à » ô åñò è â à ë ü-êî í ê ó ð ñ. Ñ î å ðàäúÿëî Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü êóëüòóðàÿ êîëëåäæ íî øàåðûñüòûìû Êóëüòóðà óäûñûí ó æàñü¸ñëýñü òîäîí-âàëàíú¸ññýñ áóäýòîíúÿ öåíòð. Òà êîíêóðñ îðò÷å êûê àðëû îãïîë, òóý ñî íüûëåòћçý ëóîç èíè. Ôåñòèâàëå ïûðèñüêî øàåðûñüòûìû èñêóññòâîîñúÿ íûëïè øêîëàîñûñü óñòî÷èîñ. ÒàŸå óæðàä ïèíàëú¸ñ ïќëûí òåàòð èñêóññòâîåç àçèíòûíû, íûëïè òåàòð êîëëåêòèâú¸ñòû îã-îãåíûçû òîäìàòûíû, ýøúÿñüêûòûíû íî áûãàòîíëûêú¸ññýñ âîëÿòûíû þðòòý. Êóëüòóðà óäûñûñü óæàñü¸ñëýñü òîäîí-âà ëàíçýñ áóäýòîíúÿ öåíòðëýí êèâàëòћñåçëýí âîøòћñåç Ãàëèíà Äðåñâÿíñêàÿ âåðàìúÿ, ôåñòèâàëå ïûðèñüêûíû ìûëêûä êàðåìçý âåðàç èíè 25 êîëëåê òèâ. Êîíê óðñ

Êûøêàñü êàïèòàí Êûëåì àðíÿ âèñêûí áûäýñ äóííååç àáäðàòћç «Êîñòà Êîíêîðäèà» ëàéíåðëýí âó óëý êîøêåìåç. Óíî ýòàæúåì ïàðîõîä âûéèç Èòàëèÿ êóíý ïûðèñü Äæèëüî øîðìóŸ äîðûí. Ëàéíåðûí ñî âàêûòý ëûäúÿñüêèç 4 ñþðñ 200 àäÿìè. Òà âàêûòëû 15 ìóðò ÷èïòýì-÷àïòýì ûøåìûí, 60-ëýñü ÿòûð àäÿìè âќñü ëóûíû øåäèç. Êóàòü ïàññàæèð áûðèç: Èòàëèûñü íî Èñïàíèûñü êûê ìќéû âîðãîðîíú¸ñ, Ôðàíöèûñü êûê òóðèñòú¸ñ íî ýêèïàæëýí ¸ç÷èåç - Ïåðóûñü ïèîñìóðò, êóàòåòћåçëýí êèí ëóýìåç øàðàÿìûí ќâќë íà. Ïàðîõîäûñü êàëûêëû óòèñüêûíû þðòòћç øîðìóŸëýí ìàòý èíòûÿñüêåìåç - òðîñýç ÿðäóðîçü óÿñà âóèçû. «Êîñòà Êîíêîðäèà» ëàéíåðûí âàë Ðîññèûñü 111 òóðèñòú¸ñ. Ñîîñ ïќëûí áûðåìú¸ñ ќâќë. Íî òðîñýçëýí ïàñïîðòú¸ññû ÿðàíòýì ëóýìûí. Òà âàêûòý Ðîññèëýí Èòàëèûñü ïîñîëüñòâîåç ñîîñëû äîêóìåíòú¸ñ äàñÿ. Êûçüû òàêåì áàäœûì, òóàëà êóðîíú¸ñúÿ ëýñüòýì ëàéíåð âó óëý êîøêèç? Ñîëýí êàïèòàíýç Ôðàí÷åñêî Ñêåòòèíî ïóñéèç: ïàðîõîäëýñü óëçý ïèëèçû êàðòàûí ïóñéûìòý èçú¸ñ. Íî Èòàëèûñü ïðîêóðàòóðà Ñêåòòèíîëû ќç îñêû. Ìàëû êå øóîíî âûéèñü ëàéíåðûñü âàíüçûëýñü àçüëî ïåãœèç êàïèòàí. Ñîå ÿíãûøå óñüêûòî ïàññàæèðú¸ñòû þðîìî áûäòûíû âûðåìåç ïîííà.

ðà äúÿñüêîç íüûëü íîìèíàöèÿÿ: äðàìà, êðåçüãóðî, õîðåîãðàôèÿÿ ñïåêòàê ëü¸ñ íî òåàòðëýí êóðîíú¸ñûçúÿ ïóêòýì ïðåäñòàâëåíèå. Àñüñýäû âîçüìàòûíû âóîçû Äýðè, À ëíàø, Êàðàê óëèíî, Êèÿñà, ß ð, Âîò ê èí ñ ê, Óâ à, Ãë à ç î â ¸ðîñú¸ñûñü êîëëåêòèâú¸ñ íî Èæûñü èñêóññòâîîñúÿ íûëïè øêîëàîñûñü óñòî÷èîñ. - Äàñ êðåçüãóðî ñïåêòàêëü, ñèçüûì ïðåäñòàâëåíèå, âèòü äðàìà, ýêòîíú¸ñûí êóèíü ïîñòàíîâêà íî îäћã îïåðà äàñÿçû êîëëåêòèâú¸ñ. Êûëñÿðûñü, Èæûñü èñêóññòâîîñúÿ 2 íîìåðî øêîëà äàñÿç êûê ñïåêòàêëü. Îãåç ñћçåìûí ìóëüòôèëüìú¸ñëû, ìóêåòûç - Ìàéêë Äæåêñîíëýí ïè÷è äûðûçëû. Òóíñûêî ïîñòàíîâêàåí âóîçû êûêåòћ ôåñòèâàëüûí âîðìèñü¸ñ - Âîòêà ¸ðîñûñü Íîâûé ïîñ¸ëîêûñü åãèò óñòî÷èîñ. Àëíàøûñü íûëïèîñ âîçüìàòîçû îïåðà. Íîø Èæûñü èñê óññòâîîñúÿ 13-òћ

øêîëà 56-òћ ãèìíàçèåí âàë÷å äàñÿçû «Äàóðú¸ñ ïûð» óäìóðò ïðåäñòàâëåíèå. Ïóñéûíû êóëý, ñïåêòàêëü¸ñ àðûñü àðå çîëýñüãåñ ëóî. Óñòî÷èîñ íî ñîîñëýí äûøåòћñü¸ññû òåìà íî ðåïåðòóàð àñüñýîñ áûðú¸, - øóý Ãàëèíà Ìèõàéëîâíà. Âàòñàíî: òðîñýç íûëïèîñ íèìûñüòûç òåàòð ñòóäèîñû, êðóæîêú¸ñû óã âåòëî. Íî ñïåê òàê ëü¸ñûí, ñöåíêàîñûí øóäûíû ñîîñëû òóæ êåëüøå. Êóä-îãú¸ñûç òàò÷û íûðûñüñý óã ëûêòî íè. Ïќðòýì ¸ðîñú¸ñûñü ëóýì ñÿíà, óñòî÷èîñëýí àðëûäçû íî ïќðòýì. Ñïåêòàêëü¸ñûí øóäî 8 àðåñûñåí 17 àðåñîçü íûëú¸ñ-ïèîñ. Äóíúÿñü¸ñ ó÷êîçû øóäћñü¸ñëýñü áûãàòîíëûê ú ¸ññýñ, ðåæèññ¸ðëýñü óæàìçý, êðåçüã óðî îôîðìëåíèåç íî àðòèñòú¸ñëýñü êîñòþìú¸ññýñ. Âîðìèñü¸ñ ïóñúåìûí ëóîçû äèïëîìú¸ñûí. Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ.

Àâñòðèëýí øîðêàðåçëýí - Âåíàëýí - óðàìú¸ñàç óëћñü 48 àðåñúåì áîìæ Õåðìàíí Øëÿéõåðò ñþðåñ âûëûñü øåäüòћç óêñ¸åí òûðìûòýì êîíâåðòýç. Îò÷û èíòûÿìûí âûëýì 7 ñþðñ åâðî. Áàäœûì êîíüäîí Øëÿéõåðòëýñü éûðçý ïîðîìûòûìòý, ñî ÷èê šåãàòñêûòýê âàçèñüêåì ñîöèàëüíîé þðòûí óæàñü òîäìîåçëû. Òàèç øåäüòîñýç íóýì ïîëèöèå. «Îäћã ìèíóò íî ќé ìàëïàñüêû, êûò÷û êàðîíî òà óêñ¸åç - êóç¸åçëû áåðûêòîíî! Ëóøêàñüêèñü ëóýìå óã ïîòû», - ãàíüãàíü ïóñéèç Õåðìàíí. Âåíàûí óëћñü¸ñ ÷ûëêàê àáäðàìûí: ãîëüûê èíáàì óëûí óëћñü âîðãîðîí 7 ñþðñ åâðî òûð àñëûç êîðêà áàñüòûíû áûãàòûñàë! Øåäüòýì óêñ¸ êóç¸åçëû áåðûêòýìûí. Òàó êàðèç-à ñî êóàíåð áîìæëû - òîäìî ќâќë.

ÐÎÑÑÈÛÍ

Êóàðà êóæìîÿ Íóíàëûñü íóíàëý êóæìîãåñ ÷óçúÿñüêûíû ќäúÿ Ðîññèëû Ïðåçèäåíòý Ÿåêòћñüêèñü¸ñëýí êóàðàçû. Òà äûðëû Ðîññèûñü ÖÈÊ þíìàòћç íè íüûëü êàíäèäàòýç: «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòèÿ Ÿåêòý ïðåìüåð-ìèíèñòðåç Âëàäèìèð Ïóòèíýç, «Çýìëûêî Ðîññèÿ» - Ñåðãåé Ìèðîíîâåç, ËÄÏÐ - Âëàäèìèð Æèðèíîâñêèåç, Êîììóíèñòú¸ñëýí ïàðòèçû - Ãåííàäèé Çþãàíîâåç. Òàîñ ñüќðû êûñòћñüêî Ðîññèëýí ïàðëàìåíòàç ñþðûìòý ïàðòèîñëýí íèìûíûçû Ÿåêòћñüêèñü êàíäèäàòú¸ñ: Ãðèãîðèé ßâëèíñêèé («ßáëîêî» ïàðòèÿ), Ìèõàèë Ïðîõîðîâ («Ïðàâîå äåëî» ïàðòèëýí àçüâûë êèâàëòћñåç). 18-òћ ÿíâàð¸çü ñîîñëû ëþêàíî äóðáàñüòћñü¸ññûëýñü 2 ìèëëèîí êóàðàçýñ - ñîòýê ÖÈÊ óç þíìàòû ñîîñòû Ïðåçèäåíòý êàíäèäàòú¸ñ ÷îòûí. Ïðåçèäåíòý àñ ïîííàçû Ÿåêòћñüêèñü êàíäèäàòú¸ñ íî äóðâàéèñü¸ññûëýñü êèíþðòýìú¸ññýñ áè÷àëî. Êûëñÿðûñü, Èðêóòñê óëîñëýí ãóáåðíàòîðåç Äìèòðèé Ìåçåíöåâ, Îðåíáóðã óëîñûñü óæáåðãàòћñü Ðèíàò Õàìèåâ íî «Âîëÿ» ïàðòèëýí àçüâåòëћñåç Ñâåòëàíà Ïåóíîâà. Ïðåçèäåíòý áûðú¸íú¸ñ ðàäúÿñüêîçû 4-òћ ìàðòý.

Âûëüäћñüêîíú¸ñëýñü óä ïåãœû Âûëü àð ïðàçäíèêú¸ñ áåðå Ðîññèûñü Ïðàâèòåëüñòâî äàñÿç êûëåì àðëýñü âàëòћñü äîêóìåíòñý - ñòðàíàìûëýí àçèíñêåìåçëû éûëïóìúÿíú¸ñ. Ïðàâèòåëüñòâîëû âàíü ìàèí óøúÿñüêûíû. Ðîññèëýí èñòîðèÿç íûðûñüñý èíôëÿöèëýí áûäœàëàåç ýêîíîìèêàåç àçèíòîíëû òóïàìîí ëóèç. Ñî ñÿíà, êûëåì àðëû áþäæåòýç êóòûêó, ëûäý áàñüòýìûí âàë ìóâќåç âóçàíúÿ îäћã äóí - áàððåëåç ïîííà 75 äîëëàð. Íî òà ëûäïóñ àð êóñïûí âîøòћñüêèç: 100 äîëëàðîçü šóòћñüêèç. Îçüû ëóîíëûê êûëäћç ñòðàíàìûëýñü äîõîäú¸ññý éûëòûíû. Êûçüû ïóñéèç Ðîññèëýí ïðåìüåð-ìèíèñòðåç Âëàäèìèð Ïóòèí, øóìïîòòý ïðîìûøëåííîñòüëýí šóòñêåìåç - 4,7 ïðîöåíòëû. Ïóñéûìîí: òà ëûäïóñýí Ðîññèÿ àçüïàëòћç äóííåûñü àçüìûíћñü êóíú¸ñòû íî. Òóý ýêîíîìèêàìûëýí àçèíñêåìåç ñÿðûñü âåðàíî êå, þãäóð âàëàìîíãåñ ëóûíû ê ó òñêîç Ïðåçèäåíòýç áûðúåììû áåðå. Íî ýêîíîìèêàåç ÷àêëàñü¸ñ àëè èê âåðàíû áûãàòî íè: ñòðàíàìûëýí ýêîíîìèêàåç âûëü Ïðåçèäåíòëýñü àìàëòýê êóðîç âûëüäћñüêîíú¸ñòû. Íûðûñü èê, âûòú¸ñ íî ïåíñèîñ ëàñÿíü ðåôîðìàîñòû îðò÷ûòîíýç. Äàñÿç Åëåíà ÍÈÊÈÒÈÍÀ.

Њå÷êûëàñüêîì!

Òóííý 50 àðåñ òûðìå Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàé ãóðòûñü Èðàèäà Åãîðîâíà ÍÈÊÎËÀÅÂÀËÛ. Þáèëååí њå÷êûëàñüêîì. Óìîé óëîí ìè ñћçèñüêîì. Íîêó ìåäàç óñüêûòý ñèí, Ýí âèñüû, ìåä óò¸ç êûë÷èí. Âàìûøú¸ñûä ìåäëî êàï÷è, Ïàëüïîòîíýä ìåäàç êûñ ÷èê, Éûð âàäüñàä ìåä ïèøòîç øóíäû. Íîø ñþëýìàä - øóäëû èíòû. Њå÷êûëàñà Åëåíà ñóçýðåä íî Èæûñü ×èáóãàåâú¸ñëýí ñåìüÿçû.


2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

3

ÓÆÏÓÌ Êûê àð òàëýñü àçüëî îðò÷ûòýì ëûäúÿí-÷îòàí âîçüìàòћç: Óäìóðòèûí 1 ñþðñ 961 ãóðò. Ñî ïќëûñü 121-àç îäћã íî óëћñåç ќâќë. 192-àç âèòü ÿ âîêñ¸ ñîëýñü íî ќæûò ìóðò óëý. Áåðëîîññý îãàçåÿä êå, âàíüìûç-ќâќëýç 515 àäÿìè ëþêàñüêîç. ÒàŸå ëûäïóñú¸ñòû øàðàÿ Óäìóðòñòàòëýí êèâàëòћñåç Åâãåíèé ÄÀÍÈËÎÂ. ûŸå àäœîí âèòå àñüìåìûç àçüëàíÿç? Ìà ìóãåí ÿëàí áûðî ãóðòú¸ñ? Òàëû ïóì ïîíûíû ëóý ìåäà? Êќíÿ êóæûì êóëý êóä-îãçý âûëüûñü šóòûíû? Þàíú¸ñëû, âàëýêòîí øåäüòîí âûëûñü âàçèñüêèì Óäìóðòñòàòý. Îòûí øóìïîòòûíû âîêñ¸ íî ќç äûðòý. Òóæãåñ òðîñ ãóðòú¸ñ áûðåìûí Áàëåçèíî ¸ðîñûí. 1980-òћ àðûí òàòûí 215 ãóðò êå âàë, áåðëî ëûäúÿí-÷îòàíýç ó÷êîíî êå, êûëåìûí 135. Ñî ïќëûñü 13-ÿç îäћã íî óëћñåç ќâќë. Òà ïóìûñåí àñüñýîñ áàëåçèíîîñ ÷èê óã êóðåêòî, øќäñêå. ¨ðîñ éûðëýí ýêîíîìèêà óæïóìú¸ñúÿ âîøòћñåç Âàñèëèé Íåêðàñîâ âàëýêòћç: - Ëûäïóñú¸ñìû šîæìûòýñü âàë íè 2002-òћ àðûí èê. ×åïöà êàðãóðò îãàçåÿñüêèç Áàëåçèíî êàðãóðòýí. Ñîëýñü àäœåì êàðèñü¸ñ ýøøî âàë íà. ×óãóí ñþðåñ êóçÿ ïóêñåì âèòü ãóðòýç áûäòћì - óëћñåç ќé âàë. Ýøøî ñîìûíäàçý èê ñïèñîêûñüòûìû êóøòћì - êàëûêåç ќâќë, ìóçúåìçûëýñü êóøòћñüêåìûí. Òóííý íóíàëëû êàëûêòýì ãóðòú¸ñìû 14 ëþêàñüêî íè. Íî òàîñòû ðååñòðûñü êóøòûíû íîêûçüû óã ëóû - êàëûêëýí îòûí àñüñý ìóçúåìçû âàíü íà. 8-àç 1-2 ìóðò ñÿíà óã óëû. Îãåç ñîîñ ïќëûñü Ëåáåäè ãóðò: òûëýç íî, òåëåôîíýç íî, ñþðåñýç íî ќâќë. Êîòü êàðàóë êåñÿñüêû. Îäћã àäÿìè ñÿíà ïóìèòàä óç ïîòû - ñî Ñåðãåé Êíÿçåâ. «Êàëûêåí îãàçüûí óëýìåä óã ïîòû-à?» þàñüêîìû íî, ïóìèòàìû âàçå: òàòûí, ïå, âîðäñêè, òàòûí èê êóëî. Áóäýòý: îãíàì ќâќë ìîí, áîðäàì - èíêóàçü. Æàëÿñà âåðàíî, àçüëàíÿç ãóðòú¸ñìû ýøøî íî òðîñ áûðîçû. Òóííý íóíàëëû êóàøêàìåí ëûäúÿñüêå 30 ãóðò. Îòûí êîòüêóäàç îã 15 àäÿìè ñÿíà óã óëû. Ñîîñ íî - ïåíñèå ïîòýìú¸ñ. Ìàãàçèíçû, ìåäïóíêòñû, êëóáçû, êîëõîççû ќâќë, ñþðåññû óðîä. Àðëûäîîñ êóëћçû êå, òà ãóðòú¸ñ íîêèíëû íî êóëý óç ëóý íè.

Ê

àëåçèíîîñëýñü áåðå óã êûë¸ áóñêåëü¸ññû: Êðàñíîãîðñê, Êåç íî Ýãðà ¸ðîñú¸ñ. Òàòûí íî áûðåì ãóðòú¸ññû áûäýí äàñëýñü òðîñ. Àìàëòýê œóäîä: ìàð ëóý óéïàëú¸ñûí? Òà þàíëû âàëýêòîí óò÷à ýêîíîìèêà íàóêàîñúÿ äîêòîð, Èæûñü ãóðò óäûñúÿ àêàäåìèûñü ìåíåäæìåíòúÿ íî ïðàâîÿ êàôåäðàåí êèâàëòћñü Àíàòîëèé Îñèïîâ: - Ãóðòú¸ñëýí áûðåìçûëýí âàëòћñü ìóãåç - ìóçúåìú¸ñìû ìóëòýñ áàäœûìåñü. Ñî áûäýñ Ðîññèëýí âèñ¸íýç. Êðåñòüÿíú¸ñ íûðûñü-âàëûñü âàíüçý, ìàå áûãàòћçû, óòÿëòћçû-ãûðèçû-êèçèçû. Íî 1960-òћ àðú¸ñû êèâàëòћñü¸ñ àçå ãîñïëàí ïóêòћçû: ïè÷è ãóðòú¸ñòû îãàçåÿíî áàäœûìú¸ñûíûç. Ìà, îã äàñî ìóðò ïîííà òûë íî ýñòћñüêîí ñóòîä øàò?! Ñîáåðå ãóðòú¸ñòû êóàñàëòћçû 90-òћ àðú¸ñ. Àðëûäî êàëûêëû ñî âàêûò ñÿðûñü ìàä¸íýç ќâќë: îãêóòñêåìåí êóàøêàç

Á

Ëóëòýì ãóðòýç óëœûòûíû ëóý! äý êќ÷ûíû òûðøîçû. Ãóðòýç óò¸í ïîííà êûëäûòîíî óñëîâèîñ. Àëè êèâàëòћñü¸ñ ñî áîðäû áàñüòћñüêèçû íè, êóä-îãåç õîçÿéñòâîîñ áåðëî àðú¸ñû òîäìàíòýì âîøòћñüêèçû. ûðèñü ãóðòú¸ñûí àðòý ïóøú¸ âûëü¸ñûç. Òóæãåñ òðîñ ñîîñ Àëíàø ¸ðîñûí. Êûëñÿðûñü, áåðëî äûðå øóìïîòòûíû ќäúÿçû Èãèí÷å, Ñèçüãóðò, Óñìàíãóðò, Œó÷ Âèøóð, Ãàãðà. Ðàéîíûñü ñòàòóïðàâëåíèåí êèâàëòћñü Òàòüÿíà Ìóñèõèíà âåðàìúÿ, àçüëàíÿç šóæàñü ãóðòú¸ñëýí ëûäçû ýøøî íî éûëîç. Ìóçúåì òàïàëàí óìîé. Êîòüêќíÿ ìåðòòћñüêû. Âќë-âќë ïóê òћñüêûíû íî íîêèí óã ëþêåòû. Ñþðåñú¸ñ íî óðîäýñü ќâќë. Êàëûêëýí óëîí øîðû ó÷êîíýç ïóìåí âîøòћñüêå. Ìàð, ïå, ãîðîäûí, ïà÷êàñà íî êûðñü îìûðåí øîêàñà, âåêàëîä. Òóàëà àðûí ìàøèíà êè óëûí, íûëïè ñàäú¸ñ óñüòћñüêî, øêîëàîñ óæàëî. Îçüûåí, êîòüêóä ñýðåãå âóòòћñüêûíû ëóý - ìûëêûäûä ãèíý ìåä òûðìîç. Çýì, óéïàëú¸ñëýí íî âàíü ìàèí óøúÿñüêûíû. Êûëñÿðûñü, Áàëåçèíî ¸ðîñûí èê òóññý âîøòý íè Àëûøãóðò (Þëäûðü). Âàñèëèé Íåêðàñîâ èâîðòýìúÿ, 2005-òћ àðûí òàòûí âàë 57 ãèíý óëћñåç. Òóííý 142. Òðîñýç - óäìóðòú¸ñ. Çýì, êëóáçû ќâќë. Îçüû êå íî òàòûñü òýøêûëèîñ øàëòûð óðàì êóçÿ áûçüûëî. Ñîîñ îã äàñî êóçÿ ëþêàñüêî. Øêîëàçû íî, íûëïè ñàäçû íî ќâќë. Ãóðòîîñ óã šîæîìî - Ëþê ÷åðêîãóðòý ïèíàëú¸ññýñ àâòîáóñ íóëëý óãî. Îãåç ãèíý áќðäûòý - îã 12 èñüêåìúåì ñþðåññû óðîä. Ìóâќé ïîòòћñü¸ñ ñîëàíü-òàëàíü áàäœûì ìàøèíàîñûíûçû âîðòòûëûñà, ãðàâèéëýñü êèñüòýì ìàå êå âîêñ¸ áûäòî. Òà ïóìûñåí àëûøãóðòú¸ñ Ìîñêâàå ãîæòýò íî ûñúÿçû íè. - Þãäóðçýñ âàëàñà, ñþðåññýñ êûëåì àðûí âûëüäћìû. Íî ñћçüûëîçü ñî íîø èê ÿðàíòýì ëóèç, - øóý Âàñèëèé Íåêðàñîâ. Ìóâќé ïîòòћñü¸ñûí êåíåøûíû âåòëћìû. Ñîîñ ìåŸêûòћçû ãèíý: ìè òћëåäëû âûò òûðèñüêîìû óê, òóïàòý ñþðåñòýñ àñüòýîñ. Íî ñîå ðîñ-ïðîñ ëýñüòîí ïîííà îã 20 ìèëëèîí ìàíåò êóëý. Îçüû êå íî àëûøãóðòú¸ñ óã ÷èãèñüêî. Äýìåí âàíü øóã-ñåêûòú¸ñòû âîðìîì, øóî. Ìûëêûäçýñ áóðäúÿíû àñ âàêûòàç áûãàòћç óãî òàòûí èê âîðäћñüêåì Ô¸äîð Øèëÿåâ. Ïåíñèå ïîòýìåç áåðå âûëüûñü áåðûòñêèç Àëûøãóðòý. Ñîëýñü àäœåì êàðèçû Ÿûæû-âûæûîñûç. Âûëü þðòúåð šóòћçû. Êàëûê âîæúÿñüêûíû, áîðäàçû êûñòћñüêûíû êóòñêèç. Òàáåðå Àëûøãóðòý óñüòûíû òóðòòî ìàãàçèí. Ñîëû ôóíäàìåíò íî ñћçüûë êèñüòћçû. Ãóæåì ðîñ-ïðîñ óæàëîç íè, îñêûòî èíòûûñü êèâàëòћñü¸ñ. Êèí òîäý, êàëûêñû éûëћç êå, àçüëàíÿç, îëî, ìåäïóíêòñû íî ëóîç àé. Åëåíà ÑÀÐÀÌÀÒÎÂÀ.

Á

udmfoto.ru Îñêîí óã ûøû.

áå ðë î èâ îð òý ì úÿ , áûÓä ì óð òñ òà ò ðò ãó îñ òð òó æãåñ äàñî àð Ÿîæå Áàëåçèíî, Ýãðà, Êåç í: Áûäýí ðåìûí óéïàëà ê ¸ðîñú¸ñûí. íî Êðàñíîãîðñ êàñüêî. Íîø Êàðàêóëþ ðàïóë äàñëýñü òðîñ ÷è Ïóðãà íî Ñà ëèíî, Êèÿñà, Ïè íî «êûñýìûí» ќâќë. ïàëú¸ñûí îãåç ëûäúÿñüêå Êåç ¸ðîðò Òó æãåñ óíî ãó 6. 13 í ñû âàíüìûç - êóëý ќç ëóû íè êîëõîç íî, îòûí óæàñü¸ñ íî. Êàëûê êûŸàê óæòýê êûëèç. Óéïàëàí ãóðòú¸ñëýí òðîñãåñ áûðåìçû ãåðœàñüêåìûí êåçüûòãåñ êóàçåí íî. Ñîïàëàí ìóçúåì íî òàèí âàë÷å íà÷àðãåñ, ëûìøîð ¸ðîñú¸ñûí Ÿîøàòûñà. Êèâàëòћñü¸ñ íî îòûí êûëòýìåñüãåñ. Ñî âàøêàëà äûðûñåí îçüû âàë. Óéïàëà ìûíîíëýí ïàéäàåç ïè÷èãåñ øóûñà, îò÷û âûæûÿñüêîíëýñü óíîåç ïàëýíñêûëћçû. Êîòüêќíÿ ïûðñêû óãî, óðîæàé ðîñ-ïðîñ óä áàñüòû, îçüûåí, êîëõîçýä íà÷àð óëîç. Òàèí âàë÷å óéïàëà œå÷, êóæìî êóç¸îñ ќç ñþðûëý. Ñîîñûç íî ïóêîí âûëàçû âîçèñüêîí ñÿðûñü ãèíý ìàëïàëëÿçû, øêîëàîñòû, ìåäïóíêòú¸ñòû âûëüäîí ñÿðûñü ñîêåì ќç ñþëìàñüêûëý. Íîø òàîñòýê ãóðò áûðå. Ýìúþì áàñüòýìåä íî óã ëóû êå, ìàð óæàñü êàëûê îòûí êàðûíû êóëý? Ïèíàëçý ïàëýíý äûøåòûíû íóëëûòîçü, ñî áûäýñ ñåìüÿåíûç ìóçîí àçå êќ÷îç. Ñîòýê-à 1993-òћ àðûñåí 2010-òћ àðîçü Ðîññèûñü ãóðò êàëûê 1,93 ìèëëèîí àäÿìèëû êóëýñìèç? Íîø 1990òћ àðú¸ñëýí êóòñêîíàçû ãèíý ãóðòú¸ñûí

1 ñþð ñ 961 ãóðò ûí âàíü ìûç ќâќë ýç óëý 469 ñþð ñ 267 àäÿì è. Ñî ïќëûñü 227 ñþðñ 665-åç - âîðãîðîíú¸ñ, 241 ñþðñ 602-åç - íûëêûøíîîñ.

óëћç 40,14 ìèëëèîí àäÿìè. ×àêëàòýê ќâќë ñîçý íî. Íûðûñü èê áûðî áàäœûì ñþðåñëýñü ïàëýíý ïóêñåì ãóðòú¸ñ. Àâòîáóñ íî äîðàä óã âåòëû êå, óðîæàéäý êûçüû êåëÿëîä? Ìîí Ÿåì ïîòàñüêî êóíãîæ ñüќðû. Þðîìî ÷àêëàé Àìåðèêàëýñü óëýì-âûëýìçý. Îòûí ãóðò ñÿðûñü âàëàíçû èê ќâќë. Àñüìå êàäü ãóðòñû ãîðîäëû êåëüøå: îòûí âàíüìûç âàíü. Âûëàç èê - âќë-âќë. Ñîèí èê ôåðìåðú¸ññû íî áóñûîññýñ, ïóäîæèâîòñýñ êóëýñòûíû óã äûðòî. Íîø àñüìåëýí áóñûîñìû íóíàëìûñü òðîñãåñ øîáûðñêî æóã-æàãåí. Íîêèíëû ñîîñ êóëý ќâќë. Îãçý-êûêñý êå íî ëóëúÿ âàë, êèçü þ-íÿíü. Íî òîëûêåç ќâќë. Òðîñ þ-íÿíü áóäýòћñüêîìû êå, êûò÷û ñîå òûðûíû ïàéìèñüêîìû. Âóçàíû íî æàëü. 1 òîííà þ òûñåç 3-4 ñþðñ ìàíåòýí áàñüòî. Âàíüçý ñîå áóäýòîí, óòÿëòîí òðîñëû äóíîãåñ óñå. Ñîáåðå àñüìåëýí þ òûñüìû âûëћ ñîðòúåì óã ïќðìû. Ñüќä íÿíüìû ãèíý œå÷ëûêî ëóý. Íî òóàëà àðûí êàëûê êќòñý òûðîí ñÿðûñü ãèíý óã ñþëìàñüêû. Ñè¸íëû óêñ¸çý æàëÿñà, òåëåôîí, êîìïüþòåð áàñüòîç, òåàòðå ìûíîç, êèíîå âàìûøòîç. Íî âàíüìûç òà ãîðîäûí. Àçüëàíÿç íî ãîðî-

ÓÄÌÓÐÒÈß - ЏÓÊÀÇÅ

Âûëüäћñüêîí âàêûòý øàåðìû ûøòћç 200 ñþðñ ìóðòý Òîëîí Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýç Àëåêñàíäð Âîëêîâ ïóìèñüêûëћç èâîð âќëìûòîí óäûñûí óæàñü¸ñûí íî ñîîñëýí þàíú¸ññûëû âàëýêòîí ñ¸òћç. Íûðûñü èê, æóðíàëèñòú¸ñ òóíñûêúÿñüêèçû, êûçüû ó÷êå Àëåêñàíäð Âîëêîâ âîæâûëúÿñüêèñü ïàðòèîñëýí àçüâåòëћñü¸ññûëýí Ðîññèëýí Ïðåçèäåíòýçëû ÷óðûò êóðîíú¸ññû øîðû. À. Âîëêîâ ìàëïàìúÿ, îïïîçèöèÿ âîøòћñüêîíú¸ñòû ãèíý óã âîçüìà, ñî êîñý 1999-òћ-2000òћ àðú¸ñû êàëûêåí âàë÷å áûðúåì àçèíëûêî ñþðåñ âûëûñü êîæûíû. Íîø ñîêó êóòñêåì óæú¸ñ

þðòòћçû Ðîññèåç ãóðåçü óëý ïèòûðàìëýñü âîçüûíû, êóàøêàí êàëý âóýì ñòðàíàåç îãàçåÿíû, 1990-òћ àðûñåí âûæûÿñüêåì êðèçèñýç âîðìûíû. ÒàŸå ìàëïàñà ìûòýì ñþðåñ Ðîññèûí íî, àñüìå ðåñïóáëèêàÿìû íî àäñêûìîí âîøòћñüêîíú¸ñ ïûðòћç. À ñ ë ý ñ üò û ç ì à ë ï à í ç ý À . Âîëêîâ êќíÿ êå ëû ä ïóñú ¸ñûí þíìàòћç. Òàíè 1980-òћ àðú¸ñëýí ïóìàçû Óäìóðòèûí 800 ñþðñ êâàäðàò ìåòð óëîí èíòû š ó òћñüêèç, íîø 1998òћ àðûí ëýñüòћñüêîí ãóíüäћç 18 7 ñ þ ð ñ ê â à ä ð à ò ì å ò ð å. «Âûëüäћñüêîíëýí» ïóñýç âóèç 1991-òћ àð áåðå èê - 100 ñþðñ-

ëýñü ÿòûð ïóêòûìòý êâàðòèðàîñ. Èñüêå, 100 ñþðñ ñåìüÿ ќç áûãàòû óëîí èíòû áàñüòûíû ÿêå ïàòåðçý áàäœûìàòûíû. Ýøøî ÿðêûòãåñ ñóðåä äåìîãðàôèÿ óäûñûí. 1980-òћ1985-òћ àðú¸ñû òðîñ íûëïèîñ âîðäñêèçû - îçüû òà àðú¸ñ Ÿîæå ðåñïóáëèêàûñüòûìû êàëûê éûëћç 61 ñþðñ ìóðòëû. Ýøøî âèòü àð îðò÷ûñà, 70 ñþðñ àäÿìèëû òðîñãåñ ëóèìû. Íîø 1991-òћ-1995-òћ àðú¸ñû íóíû íî âàéûíû ќç äћñüòý ñîêó 4 ñþðñ 600 ìóðòëû ãèíý éûëћç ðåñïóáëèêàìû. Ñî ïîííà 1996-òћ-2000-òћ àðú¸ñû âóèçû êќøêåìûò íó-

íàëú¸ñ - òà äûð êóñïûí øàåðàìû óëћñü¸ñ 25 ñþðñ ìóðòëû êóëýñìèçû. Âîøòћñüêîíý âóòòћñü âàêûò áóðäú¸ññý âќëúÿç 1993òћ àðûñåí 2008-òћ àðîçü - òà äûð Ÿîæå Óäìóðòèûí êàëûê è÷èãåñ íî è÷èãåñ êûëèç - 82 ñþðñ ìóðò óëîíûñü êîøêèç. Íîø òà âàêûò Ÿîæå ëûäúÿä êå âîðäñêûìòý íóíûîñòû, äûðûçëýñü âàçü óëîíûñü êîøêåì ìóðòú¸ñòû, ûøòîíú¸ñìû óêàòà òðîñ ïîòî - 200-220 ñþðñ àäÿìè. 2000-òћ àðûñåí, ëûäúÿ Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýç, Ðîññèÿ, ñîèí Ÿîø ðåñïóáëèêàìû íî ïóìåí ïîòî 1990-òћ àðú¸ñû

ò óïàì êðèçèñûñü. Îçüû êå íî 1991-òћ àð áќðñüû òóïàì êќøêåìûò âàêûòú¸ñòû âóíýòûíû êóëý ќâќë. Âîæâûëúÿñüêèñü¸ñëýí âîøòћñüêîíú¸ñòû êóðåìçû ñî ñòðàíàåç àçèíòîíûí œóäîí íî ìîãàí ãèíý, àñâàíüáóðåç âûëüûñü ëþêûíû âûðîí, óæòýê êûëèñü¸ñëýí éûëîíçû, ïåíñèÿ íî ïîñîáèå òûðîíú¸ñòû, áþäæåòíèêú¸ñëû óæäóíýç šåãàòîí, Ðîññèåç êóàøêàòîí àìàëú¸ñ. Êóæìî ýêîíîìèêàåí íî œå÷ ñîöèàëüíîé óäûñýí çîë ñòðàíà ëóûíû áûãàòîìû îãàçåÿñüêûñà ãèíý, ïóñéèç À. Âîëêîâ. Ñåðãåé ÇÀÕÀÐÎÂ.


4

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

ÎÆ ÑÞÐÅÑÚ¨Ñ

Øèìåñ ñóðåäú¸ñòû ñþëýìûñü óä Ÿóøû Âќçàìû òðîñ ïќðòýì àäÿìèîñ óëî. Íî òîäîä øàò, ìà ñîîñëýí ñþëýìàçû, êûŸå ìàëïàíú¸ñûí-ñþëìàñüêîíú¸ñûí óëî. Íîø êóçü óëîí ñþðåñýç îðò÷åì ìóðòëýí âåðàíýç ëþêàñüêåìûí. Òàíè Ìàðèÿ ÁÎßÐÎÂÀËÝÍ íî óëýì-âûëýìåç êèíîûí âûëëåì. Êèçíåð ¸ðîñûñü Àðâàçü-Ïåëüãà ãóðòûí 1923-òћ àðûí âîðäñêåì Ìàðèÿ Ëàïòåâà (êóçïàëûçúÿ Áîÿðîâà) Áûäœûì îæ êóòñêîí àðå 10-òћ êëàññýç éûëïóìúÿç. Åãèò íûëìóðòëû Âîðìîí Íóíàëîçü ôðîíòûí ñќñûðìåìú¸ñòû ýìúÿíû êûëäћç. - Àíàå òóæ äûøåòûíû òóðòòý âàë. Àñëûì äûøåòñêûíû ќç êûëäû áåðå, òûíûä ñþðåñ óñüòî, ïå. Âàíüçý âóçàëî, êîðêàìåñ íî, íîø òîíý äûøåòî, øóûëћç. Íî 1941-òћ àðûí âèñüûñà êóëћç. Ñþðàòàåí óëћñüêîìû âàë, ñî âûëü êûøíî âàéèç. Ìàíÿåç Îêñèííÿ äûøåòûíû ìàëïà âàë, ñîëýñü ìûëêûäçý áûäýñòî, øóèç ñþðàòàå Àííà ñþðàíàéìûëû. Íî âîéíà êóòñêîí àçüûí ñîå Øîëüÿå ïåðåïîäãîòîâêàå íóèçû. Êîøêûêóç ñþðàíàéìûëû âåðàç: «Àííà, òà êîðêàí Ìàíÿ êóç¸ êûë¸ç, òîí ñîëýñü êûëçћñüêû». Ñî áåðïóì êûëú¸ñûç âàë. Øîëüÿûñü ñîîñòû ôðîíòý íóèçû. Ëåíèíãðàä êîòûðûí ýøåëîíçû áîìáàîñ óëý ñþðûñà, áûðåìåç ñÿðûñü èâîð âóèç. Ñîêó ñþðàíàéìû àñ äîðàç áåðòћç. Ìè óêìûñ àðåñúåì ñóçýðåíûì âàë÷å êûëèìû. - Íîø êûçüû òћ ôðîíòý øåäèäû? - Âîéíà êóòñêèç, âàíü ïèîñú¸ñòû îæå áàñüòћçû. Ìèëåìûç òðàêòîð óæëû äûøåòћçû. 10-òћ êëàññ áåðå ýêçàìåí ñ¸òúÿêóìû, òðàêòîðåí óæàíû ëýçèñü óäîñòîâåðåíèå íî áàñüòћìû. Êåìà óæàíû ќç êûëäû, ïîâåñòêà âóèç. Ìûíîíî, ïå, Áåìûæûñü âîåíêîìàòý, ôðîíò ìûøêûí ñëóæèòü êàðîí âûëûñü ìåäêîìèññèÿ îðò÷îíî. Øóèñüêî âîåíêîìëû: «Ìûíàì àòàå ìîáèëèçîâàòü êàðåìûí, àãàå äåéñòâèòåëüíîéûí ñëóæèòü êàðå. Ïîê÷è ñóçýðìå êèíýí êåëüòîì?» Åâäîêèÿ Ÿóæàïàåíûä, ïå, óëîç. Íûëïèåç ќâќë áåðå, ñîëû ýø ëóîç. Êèçíåð ñòàíöèîçü íóèçû ïîåçäýí. 25 êóçÿ Óäìóðòèûñü íûëìóðòú¸ñ ëþêàñüêèçû. Òàòàðèûí Áóãóëüìà äèâèçèÿ êûëäûòýìûí âûëýì, îò÷û êåëÿëî. Íî ìè âóûòîçü, ñî êîøêûñà âóýì. Ãæàòñê ãîðîäûñåí ãèíý ñóòћì íà. Ïóìèòàíû ëûêòћç äèâèçèëýí øòàáåíûç êèâàëòћñü Êðàñíîâ. Ìîñêâàåç ïîòûêóìû, áîìá¸æêà óëý ñþðèìû. Ìè, åãèò íûëú¸ñ, òóæ êûøêàìû. Äèâèçèå âóèìû óéèí. Ïûðòћçû øàëàøú¸ñû. Îñòî, Èíìàðå, øóèñüêîìû. Ïûä óëûí íî, éûð óëûí íî - êûç âàé¸ñ. Íûðûñü óéçý îçüû èê êќëћì. 436-òћ ìåäèêî-ñàíèòàðíîé áàòàëüîíûí ñàíèòàð ëóûñà êàï÷è ñќñûðìåìú¸ñ óæàëî âûëýì. Ìè âóûñà, ñîîñòû ïåðåäîâîå êåëÿçû. «Òîí ìàð óæàëîä âîéíà áåðå?» - þàëî. Âðà÷å äûøåòñêûíû ïûðî, øóèñüêî. Ñîêó òîíý, ïå, îïåðàöèîííî-ïåðåâÿçî÷íîé âçâîäý êàðîìû. Ñåêûò íî çîë óæàíî ëóèç. Ñќñûðìåìú¸ñòû âภíî âà¸. Ñåêûò âќñü ëóýìú¸ñòû ïåðåäîâîéûñü ñàíèòàðú¸ñ ïîòòûëî âàë, ñîáåðå ìè äîðû âàë äќäüûåí ÿêå óðîáîåí âàéûëћçû. Êèíëýí ïûäûç-êèûç ќâќë, êèíëýí ëûýç ïûðãûòýìûí... ÑûŸåîñòû ôðîíò ìûøêû êåëÿíû óã ëóû èíè: âèðûç êîøêîç, ñћëüûç ñèñüìûíû êóòñêîç, çóðêàëîç, ñþðåñ âûëûí êóëîç. Ïûäçý âàíäћñüêîìû íî áèíèñüêîìû. Ìèëåìëû âóýììû áåðå èê šîãàê ìåäêóðñú¸ñ îðò÷ûòћçû, äûøåòñêåììû ñÿðûñü ñïðàâêà íî ñ¸òћçû. Âîéíà áûðûòîçü, îäћã áàòàëüîíûí èê ñëóæèòü êàðè. Ôðîíò ãîðîä ïóìûí ãèíý àé, àñüìåëýíú¸ñ íåìåöú¸ñûç óëëÿñà íî ќç âóòòý íà - ìè ãîðîäý ïûðèñüêîìû èíè. Íàñòóïëåíèå çîë ìûíûêó, âàë äќäüûîñûí ñüќðàçû óì âóèñüêå êå, äèâèçèÿ ìàøèíàîñ âèñúÿëëÿç.

- Íûðûñåòћçý ñќñûðìåì îæãàð÷èäýñ òîäћñüêîäû íà-à? - Îãíàì ìàëïàñüêûñà ïóêèñüêî êå, âàíüìûç ñèí àçÿì ïóêñå. Íûðûñåòћåç èê îæãàð÷èå óçáåê âîðãîðîí âàë. Ìèíà âûëý ñþðûñà, ïûä ëûçý ïûðãûòýì. Õèðóðãìû - ñèáèðÿê, êàïèòàí Áàäüèí, òóæ åòћç âàë. «Ìàøêà, - øóý, - òîí òóæ øќðò÷è, âîçü òàëýñü ïûäçý, àìïóòèðîâàòü êàðîìû. Âàíäîìû ïûäåñ âûëëàíåòћ. Çàìàí îïåðàöèÿ ëýñüòîíî íî ãîñïèòàëå êåëÿíî». Äîêòîð âàíäý, ìîí âîçèñüêî. «Îñòî, Èíìàðå, íîø àòàåëýñü íî ïûäçý òàçüû âàíäî êå, àãàåëýñü íî êóêñý òàçüû áàñüòî êå…» éûðàì áåðãà. «Ìàøêà, äåðæè!» øóýìçý Áàäüèíëýñü òîäћñüêî íà, éûðñàçüìå ûøòûñà, óñè. Âàíäýì ïûä ìûíàì ûìíûð âûëàì ñà÷àê óñèç. «Ìàøà, óììå óñèä-à, ìàð-à?!» - êåñüêå ýøå Ëèçà Ãàëè÷àíèíà. Êàïèòàí Áàäüèí ìûíûì «Óäìóðò êàëûêëýí íûëûç» íèì ñ¸òћç. Ñîáåðå, äûøåòñêîíçý éûëïóìúÿñà, ìè äîðû âóèç äîêòîð Êàö. Ñî - îôèöåð, ìîí - ðÿäîâîé. Ïóëÿ, ëûýç éќòûòýê, ñћëåòћ îðò÷å êå, ñî èíòûåç øàïëû ñóçÿñüêîä, ìèñüêèñüêîä íî áèíèñüêîä. Êàö ïàéìå âàë ìûíûì: «Ìà, êûçüû ñûŸå šîã áûãàòћñüêîä?» Ñîëýí óãîñü íûðûñü èíòûûí òåîðèÿ âàë, íîø ìûíàì - ïðàêòèêà. Âçâîäëýí êîìàíäèðåç øóûëîç âàë: «Äîêòîð Ìàøà îïåðèðóåò, äîêòîð Êàö àññèñòèðóåò». Óäìóðò øàåðàä áåðòћä êå, ìåäèíñòèòóòý ìûíîä, ïå. Íî îçüû ќç ëóû. Ìàðèÿ Ìèõàéëîâíàëýí àëè íî ñèí àçÿç íà óòüûíû áûãàòûìòý êóä-îã ñќñûðìåìú¸ñ. Âóíîíòýì êûëèçû åãèò âîðãîðîíëýí ñèíêûëèîñûç. Ìîñêâàûñü àñ ìûëêûäûçúÿ ôðîíòý êóðèñüêåì. Áûäýñ âîéíàåç áàòàëüîíëýí êîìñîðãåç ëóûñà îðò÷åì. Îæ éûëïóìúÿñüêîí àçüûí èíè, ìèíà âûëý ë¸ãèñüêûñà, ïóøòýì. Êèíëû ìîí êóëý íà òàáåðå øóûñà, ќïêåëüûñà áќðäýì ïèîñìóðò. Íîø êќíÿ ñûŸåîñ âàë 4 àð Ÿîæå? Ñî øèìåñ ñóðåäú¸ñòû éûðûñü íîêûçüû óä Ÿóøû. - Äèâèçèÿ øàïëû àçüëàíü ìûíý, íîø ïîäêðåïëåíèå óã âóû. Òðîñ âóòòî ñåêûò ñќñûðìåìú¸ñòû. Âèð óã òûðìû. Ñîèí èê êèíëýí âèð ãðóïïàåç òóïà, àðòý šќê âûëý âûäòûòî íî, âèðìåñ ñ¸òћñüêîì. Âîéíà áåðå íî ñîîñëýñü òðîñ ãîæòýòú¸ñ áàñüÿìû íà: «Òàó, ñåñòðà, òûíàä âèðåíûä òàò÷ûîçü óëћñüêî íà». Êîòüìàð íî òîäý ëûêòý. Äèâèçèÿ àçüëàíü ìûíûêó, 2-3 íóíàë ïóêûëîíýç àäœûòýê, èçüûòýê óæàíî ëóûëћç. Òðîñ âèð ñ¸òýì áåðå øîðåì íÿíü âќéûí íî ñóòêà Ÿîæå øóòýòñêîí øåäüûëћç èê. - Íîø ñè¸í-þîí ëàñÿíü êûŸå âàë? - Äèâèçèÿ îáîðîíàûí êå - ñè¸í âàíü. Íîø àçüëàíü çîëãåñ ìûíý êå - ñè¸íýí

óã âóòñêî íè. Êîòûðòýìå ñþðèñüêîä êå, îäћã øîðåì íÿíåí ñóòêà Ÿîæå óëûëћì. Ñќñûðìåì ìóðò âàåìçû áåðå èê êóëý êå, ìûíћñüêîì ñîëýñü êîòîìêàçý ó÷êûíû. Ïà¸êåç ñèûñà áûäòûìòý êå, ñîå áàñüòћñüêîì íî ëþêèñüêîì: îãåç êóðò÷å, ìóêåòûç, êóèíåòћåç… Íîø íåìåöåç çîë óëëÿêó, ñè¸í íî, þîí íî òîäý óã ëûêòî íè. Äûðëýñü îðò÷åìçý èê øќäûíû óã ëóû, àð âàêûòýç íî óä âàëàñüêû êàäü - ãóæåì-à, òîë-à. Òóæ ñåêûò âàë, íî òàó Èíìàðëû - óëýï êûëèñüêèç. Ôðîíòûí îãäûðëû ÷óñ ëóûêó íî, ýìúÿñü¸ñëû øóòýòñêûíû äûð ќç øåäüûëû. Êîòüêóäçûëû ñ¸òћçû êàðàáèí, ñîèí ûáûëћñüêûíû äûøåòћçû, àçüëàíü íþæòћñüêûñà ìûíûíû âàëýêòћçû. Îæûí îëîìà íî ëóý, êîòüêûŸå øóã-ñåêûò þãäóðûí àñòý óòüûíû áûãàòîíî. Ôðîíòûñåí èê Ìàðèÿ Áîÿðîâà ïàðòèå íî ïûðèç. Ñîêó íûðûñü èê àòàêàå êîììóíèñòú¸ñ šóòñêûëћçû, êîòüìà ëàñÿíü àäœåì êàðûìîí ëóûíû òûðøûëћçû. - Âîéíà áåðå òћëåäûç ñîêó èê ãóðòàäû ëýçèçû-à? - 5-òћ-6-òћ ìàå òîäìî íè âàë, êàïèòóëÿöèÿ ëóîç øóûñà. «Óðà! Óðà! Óëýï êûëèìû!» - ìè Ãåðìàíèûí îçüû øóìïîòћì íè. Áåðëèíîçü 200 èñüêåìûí âàë - Ëàóáàí ãîðîäûí. Ìûøêàìû êûëåìûí Ëàòâèÿ, Ëèòâà, Ïîëüøà, ×åõîñëîâàêèÿ, Êàðïàò ãóðåçü¸ñ. Êèíëýí ìåäèöèíà ñïåöèàëüíîñòüëû äûøåòñêåìåç ќâќë, ñîîñòû ãóðòàçû ëýçèçû. Íîø ìèëåìûç, êóèíü íûëìóðòú¸ñûç, îäћã òîëýçüëû îôèöåðú¸ñëýí ñòîëîâîÿçû óæàíû êåëüòћçû íà. Äèâèçèëýí êîìàíäèðåç ãåíåðàë-ìàéîð Ìàêñóòîâ Êàçàíüûñü âûëýì. Íûðûñü íóíàëàç èê ñþäýììû áåðå ñî ñòàðøîé ïîâàðëû âåðàì: «Ìûíûì òàèç îôèöèàíò ñè¸í ìåä ïóêòûëîç». Џóêàçåÿç ïîâàð øóý: - Ñîëäàò Ëàïòåâà, ãåíåðàë šќê ñüќðû ïóêñèç. - Äÿäÿ Ïàøà, ìîí óã ìûíû, ìîí âîçüäàñüêèñüêî. Áàòàëüîíëýí êîìàíäèðåç äîðàì ëûêòћç: - Êûçüû îçüû? Ãåíåðàë ïóêå íè, íîø òîí óä íóèñüêû ñîëû ñè¸í? Ïîâàð äûøåòý ìîíý, êûçüû ëûêòîíî ñî äîðû, êûçüû òóñüòû-ïóíüûîñòû àçÿç ïóêòûëîíî. Šќê ñüќðûí ãåíåðàë êûê àäúþòàíòú¸ñûíûç Ÿîø ïóêå âàë. Ìà êàðîä - ïóêòûëћ ñè¸í. Ãåíåðàë íüûëåòћ ïîðöèÿ âàéûíû êîñý. Àñìå íî âќçàç ïóêòћç íî œûãûðòћç. À÷èç áќðäûíû êóòñêèç. Ìîí ìó ïûð âèÿíî êàäü ëóè. - Ýí êóðäà, íûëû, - øóý. - Ìûíàì âîêñ¸ òîí êàäü èê îäћã ãèíý íûëû âàë. Êàçàíüûñü ìåäèíñòèòóò áåðå ôðîíòý ìûíûêóçû, áîìáàîñ óëûí áûðèç. Òîí êàäü èê ñüќäêûñúåì, ìóí¸ êàäü ïè÷è ìóãîðî âàë, ûìíûðûí íî òûíûä êåëüøå. Òîíý àäœè ãèíý, ìàëïàé: òîí ìûíàì íûëû ëóîä. 10 êëàññ äûøåòñêåìåä âàíü, ìîí òîíý Ìîñêâàå âðà÷å äûøåòñêûíû ëýç¸. - Îé, ìîí äîðàì áåðòî, - øóèñüêî. - ßðàì, áåðòàëîä, àäñêîä íî âûëüûñü òàò÷û ëûêòîä. - Ìîí ñþðåñ óã øåäüòû íè òàò÷û. - Ìîí òîíý ïóìèòàíû Êèçíåðå ñîëäàòýç êåëÿëî. - Îé, ãåíåðàë ýø, ãóðòý áåðòýìå ïîòý. - Ìîí áåðòàé íè Êàçàíå, îòûí íîìûð íî øåäüòûíû óã ëóû. Ìàð âåðàíýç íà ãóðòýä ñÿðûñü? Êèí òîíý, íûëû, ãóðòûí âîçüìà? Àíàåä ќâќë, àòàåä áûðåìûí. - Êûòûñü òîäћñüêîäû, ãåíåðàë ýø? - Ìîí òûíýñüòûä ëè÷íîé äåëîäý ó÷êè, òîí òàáåðå ìûíàì íûëû ëóîä, - øóý. Íóíàëëû áûäý ìîíýí âåðàñüêûëћç. Òàíè êåëÿëî íè ìèëåìûç äîðàìû, ñþðåñ âûëý äîâîëüñòâèå ñ¸òћçû, îðêåñòð øóäý. Ýøåëîí äîðûñü ñòðîéûñü ïîòòûñà, ãåíåðàë þà íà: - Ìàëïàä-à? Ñîãëàø-à? Ìîí àëè íî áûãàòћñüêî òîíý êåëüòûíû. - Ìîí ãóðòý áåðòî.

- ßðàì. Êàçàíå âóèä êå, êûøíîå äîðû ïûðà. Ìîí ñîëû òåëåãðàììà ñ¸òћ, ñî òîíý âîêçàëûí ïóìèòàëîç. Êóçïàëû íî íûëìåñ àäœåì êàäü ìåä ëóîç. Ìàêñóòîâëýí îãåç Æîðà íèìî àäúþòàíòýç ñèðîòà âûëýì. Âîéíà âàêûòý ãåíåðàë ñîå àñëàç ïèåç ÷îòûí óòåì-âîðäýì. Ìàøà Ëàïòåâàåç íî, íûëûç ÷îòý êàðûñà, êûêíàçýñ èê äûøåòûñà, ïàðúÿíû ìåäý âûëýì. Íî óëîíûí âàíüìûç ìàëïàìúÿ óã ëóû. 22 àðåñúåì ôðîíòîâè÷êà áåðòћç âîðäñêåì ãóðòàç. - Ãåíåðàë øóèç âàë, äîðàä âóýìåä áåðå ãîæòýò ûñòû. Íîø Êàçàíå âóûñà, êûøíîçý íî ќé óò÷à íè, šîããåñ äîðàì áåðòýìå ïîòћç. Ãåíåðàëëû íî ќé ãîæòû. Ñîëýñü âóýì ãîæòýòýçëû íî íîìûð âàëýêòîí ќé ûñòû. Âàíüçýñ ïќÿì âûëëåì ëóèç. Âîðäñêåì êîðêàå ñèñüìåìûí íè. Џóæàïàéëû ìåäèíñòèòóòý ïûðîí ñÿðûñü ïîòòûëћ. Áќðäûíû êóòñêèç. Íîìûðèí íî þðòòûíû óã áûãàòû, ïå. Ìàð äћñüêóòý âûëàì âàíü, ñî ñÿíà, íîêûŸå âàíüáóðìû ќâќë. Âîéíà âûëòћ âàíüçý âóçàíî ëóèç, øóèç. Îçüû ìîí óæàíû êóòñêè ñåëüñîâåòûí. Ñîáåðå àðìèûñü áåðòћç øêîëàûí Ÿîø äûøåòñêåì åãèò âîðãîðîí Àíäðåé Áîÿðîâ. Ôðîíòûí ñî ðàçâåä÷èê âûëýì. 1948-òћ àðûí îãàçå êàðèñüêèì. Ñî äûðå ðîíîåí êèâàëòý âûëýì ìûíàì àçüâûë äûøåòћñå. Ïóìèñüêûêóìû øêîëàûí óæàíû Ÿåêòћç, êàíüûëëÿ èíñòèòóòûí íî äûøåòñêîä, øóèç. Ïóìèò ëóè. Êûøêàé ïèíàëú¸ñûí óæàíû. Ñîáåðå Êèçíåð ¸ðîñ áîëüíèöàûñü âàëòћñü âðà÷ äîðàç ќòèç. ÑûŸå áàäœûì îïûòýä, ïå, îéäî, îïåðàöèîñ äûðúÿ þðòòћñüêîä. Óëîí èíòû íî ñ¸òîì. Êóçïàëûëýí àíàåç ïóìèò ëóèç: «Îäћã ãèíý ïèìå íî áîðäûñüòûì áàñüòîä-à? Óã ñ¸òû». Îçüû ÷èê äûøåòñêûòýê êûëè. Áîÿðîâú¸ñëýí îãåç áќðñüû ìóêåòûç âèòü ïèîññû íî îäћã íûëçû âîðäñêèçû. Áûäýñ ãâàðäèÿ ìèëÿì, øóûëћçû êóçïàëú¸ñ. Àñüñýëû äûøåòñêûíû ќç êûëäû áåðå, âàíüçûëû âûëћ òîäîí-âàëàí ñ¸òћçû. Æàëü, àëè êóèíåç ãèíý óëýï íà, êóçïàëûç íî óëîíûñü êîøêèç íè. Àíäðåé Àëåêñååâè÷ Áîÿðîâ Êèçíåð ¸ðîñûñü Êàðìûæ ãóðòûñü «Çàâåòû Èëüè÷à» õîçÿéñòâîûí 28 àðçý êîìáàéí¸ð ëóûñà òûðøèç, Ìàðèÿ Ìèõàéëîâíà òàòûí ïåíñèå ïîòûòîçÿç èê ïќðòýì óæú¸ñòû áûäýñúÿç. - Ïóäî âîçüìàñüûñåí ñåëüñîâåò ïðåäîçü - îäћã óæ íî ìûíýñüòûì ќç ìûëüû, - øóý ñî. - Ïàðòèÿ êîñћç. Áðèãàäèðûí óæàíû êóðèçû - ìûíћ. Ôåðìà êóàøêàìûí, ñîå šóòûíû êèâàëòћñü êîììóíèñò êóëý. Ìûíћñüêî. Êîìïëåêñûí óæàñü áðèãàäàîñ êûëäûëûíû êóòñêèçû - îò÷û áóõãàëòåð, ïå, êóëý. Óã áûãàòû, øóèñüêî. Ó-ó, òûíàä ìûëêûäûíûä âàíüìûç ïќðìîç. Íîø èê ìûíћñüêî. Ãóðòûñü êîììóíèñòú¸ñûí êèâàëòћ. Ïàðòèëýí ðàéêîìåçëýí íî, Óäìóðò îáêîìëýí íî ¸ç÷èåç âàë. Ïåíñèå ïîòîíìå ïóñéûêó, âàíü íûëïèîñû ëþêàñüêèçû íî, îãåç êåíý øóý: «Òûðìîç àíàé-àòàéìåñ òàòûí âîçüûíû. Òóðûí, ïó äàñÿíûí þðòòћñüêûíû óì âóòñêèñüêå áåðå, êóäìû êå äîðû áàñüòîíî». Íî ìè Àíäðååíûì ïèíàëú¸ñûí Ÿîø óëûíû ќì êàðèñüêå. Èæêàðå êîðêà áàñüòћìû. Òàò÷û âóûñà, 75 àðåñàì íî àé 24-òћ ÑÏÒÓ-ûí óæàé. Êàëûê ïќëûí óëýì ïîòћç, àäÿìèîñûí øóëäûð óê. Ìàðèÿ Áîÿðîâàëýí âîéíà âàêûòý áàñüòýì êûê îðäåíýç íî ìåäàëü¸ñûç âќçû âàòñàñüêèçû íà ìóêåòú¸ñûç íî. Êèçíåð ¸ðîñûí íûðûñü¸ñûç ïќëûí ñîëû ñ¸òýìûí âàë «Óæûñü âåòåðàí» ìåäàëü. Êèçíåð ¸ðîñûñü Êàðìûæ ãóðòûí óæàì, Áûäœûì îæûí êûäàì, êîòüêûŸå óäûñûí ñèíìàñüêûìîí òûðøåì Ìàðèÿ Áîÿðîâà êàäü àäÿìèîñ âûëûí âîçèñüêå áûäýñ Ðîññèÿ. Âëàäèìèð ÌÈÕÀÉËÎÂ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.


2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

5

ÈÑÒÎÐÈÛÑÜ ×ÓÐÚ¨Ñ «ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñ èñïîëêîìëýí ñåêðåòàðåçëû. ßêøóð-Áќäüÿûñü ïåäòåõíèêóì êóðå ûñòûíû Êќñâàé ãóðòûñü Íàçàð Àðäàøåâåç êóëàêå ïîòòýìåí âàë÷å ñîëýñü ïèçý Ñåì¸í Àðäàøåâåç äûøåòћñü¸ñëýí êóðñûñüòûçû óëëÿí ñÿðûñü ïîñòàíîâëåíèåç. 1934-òћ àð, 13-òћ ìàé». Óäìóðòèëýí àðõèâûñüòûç òà äîêóìåíòýç øåäüòûñà, ãóíüäýì êàäü ëóè. 15 àð Ÿîæå øêîëàûí èñòîðèåç äûøåòûñà, ïèíàëú¸ñëû ÿëàí ìàäüûëћ êóëàêå ïîòòîíëýí ìûíýìåç ñÿðûñü. Êîòüêó îñêûñà óëћ, ñîâåòî êóí øîíåð ëýñüòћç øóûñà. Ìóêåò ïàëäóðçý ќé èê àäœûëû. Íàçàð Àðäàøåâåí ëóýì ó÷ûð ñÿðûñü ìîí êûëçћ íè âàë Êќñâàé ãóðòûñü èê Ôàèíà Êîíñòàíòèíîâíà Øèðîáîêîâàëýñü. Íàçàð Àðäàøåâåç Êќñâàé âîðãîðîíú¸ñ ëóøêåì êåíåøàçû êóëàêå ïîòòûíû êàðèñüêèëëÿì. Òà ãóðòý ñî ïàëýíûñü âóýì àäÿìè, îçüûåí, ãóðò ïûðòîñ. Ìûíûì òóíñûêî ïîòћç òà ó÷ûð. Àðõèâûñü êóðè Íàçàð Àðäàøåâ ñÿðûñü äîêóìåíòú¸ñòû. Ñîëýí äûøåòñêåìåç âûëûìòý, ñîèí èê âàíü äîêóìåíòú¸ñòû, êóðîíú¸ñòû-âàçèñüêîíú¸ñòû ñî èíòûå ÷åáåð ãîæúÿì Ñåì¸í ïèåç. Êóëàêå ÿíãûøåí ïîòòýìûí øóûñà, òðîñ ïîë âàçèñüêûëýìûí ãóðò íî ¸ðîñ êåíåøú¸ñû. Íî èíòûûñü êèâàëòћñü¸ñ íîêûŸå óæðàäú¸ñ êóòћëëÿìòý. Íîêûòûñü þðòòýê øåäüòûòýê, Àðäàøåâú¸ñ âàçèñüêî îáêîìûñü êóðîíú¸ñúÿ áþðîå. Îòûí ãîæòýìûí, Íàçàð Àðäàøåâ êóèíü âîéíàûí îæìàñüêåìûí øóûñà: Ðóññêî-ßïîíñêîé, Íûðûñåòћ íî Ãðàæäàí îæú¸ñûí. Êќíÿ êå ïîë ñќñûðìûíû ñþðûëýì, ñîèí ñýðåí 1902-òћ àðûí ñî Ãóæìîâûð ãóðòûñü ßêøóðå óæàíû ëûêòýì. Ìóêåòú¸ñ ñÿìåí èê, áóäýòýì œåã, ÷àáåé, éûäû, êàðòîø. Òîëàëòý Èæ çàâîäëû íþëýñ äàñÿíûí óæàì. Óæäóí òûðèëëÿì ïèñïó äàñÿì äóíëýñü 5 ïðîöåíòñý. Òà óæú¸ñûí Àðäàøåâ êќíÿ êå êîíüäîí ëþêàíû áûãàòýì íî ïûçü èçîí òћðëûê áàñüòýì.

Ãóðò ïûðòîñ

ßêøóðå óëûíû âûæåìåç áåðå ãóðòûñü âîðãîðîíú¸ñ ñîêó èê ñî øîðû êûðûæ ó÷êûíû ê ó òñêèëëÿì, ïûðòîñ øóèëëÿì. Ïðàçäíèê íóíàëú¸ñû áàñüòûíû êóðûëћëëÿì êàáàê âèíà ÿêå äîðàç ïќçüòýìçý. ßêøóð ãóðò ÿëàí ïàñüêûòàç. Îçüû è÷è íî è÷è êûëèçû ãûðîí-êèç¸í ìóîñ, ïóäî âîçüìàí âîçü ¸ñ. ¨ðîñ êèâàëòћñü¸ñ ìóêåò ãóðò ïóêòûíû ëýçèëëÿì. Ñîå íèìàçû Êќñâàé. Îò÷û òðîñãåñ óëûíû âûæèçû óçûð óëћñü ñåìüÿîñûñü. Ñîîñ èê ìóçúåìåç ëþêîíý íî ïûðèñüêèçû. Øóð äóðûñü ìóçúåì áàñüòîíý ê óàíåðú¸ñòû ќò÷àëëÿìòý. Îçüû êóàòü êóàíåð õîçÿéñòâîëû ìóçú-

åì ïàëýíý ñþðåì. Ñîîñ ïќëûí âàë Íàçàð Àðäàøåâ íî. Êќñâàé âîðãîðîíú¸ñ óæàíû áûãàòћçû. Êûëåì äàóðûñü 20-òћ àðú¸ñû íþëýñ êîðàëëÿì, ñîå øóð êóçÿ ëýçüÿëëÿì, ñî ñÿíà, ñþðåñú¸ñ íî âûæú¸ñ ëýñüòûëћëëÿì. Ñîîñûí šóòýìûí Èãåðìàí øóð âàìåí âûæ íî. Ñî áîðäûí óæàìåç ïîííà Àðäàøåâëû šûíû óæäóíçý ãèíý ñ¸òћëëÿì. Àðäàøåâåç êóëàêå ïîòòћëëÿì 1931òћ àðûí. Äîêóìåíòú¸ñûí ãîæòýìûí, ñî ãóðòûñüòûç àäÿìèîñòû âóêîÿç óæàòýì íî àð êóñïûí 900 ïóä þ òûñü ëþêàíû áûãàòýì øóûñà. Âàíüáóðåç ñÿðûñü âåðàìûí: âàëýç, ñêàëýç, ïàðñåç, 4 ûæåç, óðîáîåç, äќäüûåç, âàë êûòêîí

Šîêàòћç âîæúÿñüêîí, áóðäúÿç ÿðàòîí Àëèãåñ óäìóðò ðàäèî ïûð òóíñûêî ïåðåäà÷à êûëçћ. Ñî ñћçåìûí âàë îãåçëû âóæåðå êûëåì óŸûìûëû, Óäìóðò ÀÑÑÐ-ûñü äàíî àðòèñòêàëû Äàðüÿ Èâàíîâíà Ïîòîðî÷èíàëû. Òà ÷åáåð êóàðภóñòî êûðœàíû áûãàòћñü íûëêûøíî âîðäћñüêåìûí 1937-òћ àðûí Êðàñíîãîðñê ¸ðîñûñü ×óìîâàé ãóðòûí. Àíàåç òóæ ÿðàòý âàë êûðœàíû. ÒàŸå ìûëêûäûç âèòü íûëûçëû èê ïûŸàì. Îëî, êûðœàí èê þí ãåðœàç ñîîñòû - âàíü óæçýñ Ÿîø ëýñüòûëћçû. Êèí òîäý, êûŸå àäœîí âèòå âàë Äàøàåç. Íî Ãëàôèðà àïàåç, Èæå áûçüûñà, ñóçýðçý ãîðîäý âàéèç, ïèíàëìå, ïå, óò¸ä. Íî íûëïè áóäýì áåðå Äàøàëû óæ óò÷àíî ëóèç. Ñòîëîâîå èíòûÿñüêèç. Џàïàê îòûí óæàêóç, Ìîñêâàûñü Óäìóðòèå ëûêòýì àäÿìè íûëìóðòý øîðêàðå šóòêàíû ќäúÿç, òûíûä, ïå, êîíñåðâàòîðèå ìûíîíî. Êûðœàìçý êûëýì óãî. Âóýì èê Äàøà Ìîñêâàûñü Ï. ×àéêîâñêèé íèìî êîíñåðâàòîðèå. Êûëçћëëÿì, ÿðàì ñîîñëû êûðœàìåç, íîø äûøåòñêåìåç ќæûò, íîòàîñûç óã òîäû. Ñîêó êîíñåðâàòîðèÿ áîðäûí óæàñü êðåçüãóðúÿ ó÷èëèùåå ïûðòћëëÿì. 1960-òћ àðú¸ñû óäìóðò çåìëÿ÷åñòâî ќé âàë íà. Îçüû êå íî Ìîñêâàå âóýì óäìóðòú¸ñ îãàçå ëþêàñüêûëћìû: èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð Ê. Ïîíîìàð¸â, ïèñàòåëü Ï. Êóáàøåâ, ìîí, áàëåòìåéñòåð Ð. Êàéøåâ, Ä. Ïîòîðî÷èíà, ïîýò íî äèïëîìàò ß. Ìàéêîâ íî ìóêåòú¸ñûç. Ìûíàì òóæ êûëýìå ïîòý âàë Äàøàëýñü êûðœàìçý. Îãïîë ãèíý ќé âàçèñüêûëû ñîëû òà êóðîíýí. Ñî ÿëàí êûŸå êå ìóã øåäüòûëћç òà âåðàñüêîíëýñü ïàëýíñêûíû. Ýøúÿñüêèñüêîì áåðå, ќòüûëý âàë ñî ìîíý êîíñåðâàòîðèå íî, îáùåæèòèÿçû íî. Îòûí ïќðòýì èíñòðóìåíòú¸ñûí øóäћñü¸ñûç òðîñ àäœûëћ, íî êûðœàñü øîðû ќé šèìûëû. Îãïîë Äàøà ìîíý êîíñåðâàòîðèëýí êîíöåðò âîçüìàòúÿí çàëàç ќòèç. Ìà ëóîç îòûí, ќç âàëýêòû. Ìîíý ïóêòћç íî à÷èç ñöåíà âûëý òóáèç. Ó÷êèñü¸ñ 2-3 êóçÿ ãèíý. Ñöåíà âûëûí - ðîÿëåí øóäћñü. Ñî âќçû ñóëòûñà, Äàøà íåáûò íî çîë êóàðàåí êûðœàíû êóòñêèç. Êóàðàåç íàï, êóæìî. ÊûŸå êå íî àðèîñ íî, êûðœàí íî áûäýñòћç. Óäìóðòú¸ñëýñü êû-

ëýìå ќé âàë íà îïåðà êûðœàìçýñ. Òóæ øóìïîòћ. Áåðëîãåñ Äàøàëýñü þàñüêî: ìàëû ñûŸå ќæûò àäÿìèîñëû ñûŸå çîë êîíöåðò âîçüìàòћä? Ìîí, ïå, çà÷¸ò îçüû ñ¸òћ. Êîíñåðâàòîðèåç áûäòîí àçÿç þàé, óæàíû êûò÷û ìûíîä øóûñà. - Áàäœûì òåàòðå ќò¸, óã òîäћñüêû àëè, ìàð êàðîíî, øóèç Äàøà. - Ìîí Óäìóðòèå áåðòћñüêî. Îéäî Ÿîøåí, îòûí íî óñòî êûðœàñü¸ñ êóëý, - äýìëàé. Óã òîäћñüêû, êûŸå ìóã âóòòћç Äàøàåç Óäìóðòèå. Àñëûì òàçý øàðà ќç âåðàëëÿ. Íî áåðëîçý àäœèñüêûíû êûëäћç 1990-òћ àðú¸ñû Èæûñü Øîð ïëîùàäüûñåí. Ñîêó êàëûê îò÷û îëîêûŸå ìóãú¸ñûí íî ëþêàñüêûëý âàë. - «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëû éûðå êèíý áûðú¸ì, øóèñüêîäû. Òàíè Âèíîãðàäîâåç šóòîíî. Ñî âèçüìî. Ìîí ñîå êóêå íî ÿðàòћñüêî âàë, - øќäòýê øîðûñü øóèç Äàøà àäÿìèîñëû. Ìîí ýøúÿñüêèñüêîì êîæàñüêî âàë, ìîíý ÿðàòý øóûñà, òîäàì íî ќç ëûêòûëû. Ñóðåäàí ñÿíà, ñî àðú¸ñû ìûíûì íîìûð êóëý ќé âàë óãîñü. Äàøàëýí îçüû âåðàìåç áåðå ќêûíћ (âàëàòñêè): îëî, ìûíýñüòûì êûëçћñüêûñà, Óäìóðòèå áåðòћç. Šîæîìûëћ, ðåñïóáëèêàûñü ñóðåäàñü¸ñ ìîíý, Ìîñêâàûñü áåðòýì àäÿìèåç, óìîé ќç ïóìèòàëý øóûñà. Íî àðòèñòú¸ñ, êûðœàñü¸ñ ýøøî íî àëàìà ïóìèòàëî âûëýì þëòîøú¸ññýñ. Äàøà ñî ñÿðûñü šîæòћñüêûñà âåðàç îãïîë, òóæ çîë çћáî, ñþðåñ óã ñ¸òî, øóèç. Éûëòћç: ìûíàì äåïðåññèÿ. Çýì, êàëûê ñîå òóæ ÿðàòûëћç. Óäìóðò êóí ôèëàðìîíèûí ñîëèñò âàë. Áåðëî àðú¸ññý Èæûñü êðåçüãóðúÿ ó÷èëèùåûí åãèòú¸ñòû äûøåòћç. Êóëћç 1992-òћ àðûí. Áåðïóìåòћ ñþðåñàç êåëÿñü¸ñ ëà÷àê âàë. Òóæ ÷åáåð êûðœàëëÿç, ñþëýìåç áóãûðúÿç óãî. Êîòüìà êå íî Óäìóðòèûí ñî àñëûç èíòû ќç øåäüòû, «ýøú¸ñûçëýí» âîæúÿñüêåìçû šîêàòћç ñîå. Ìàëïàñüêî: Ìîñêâàûñü Áàäœûì òåàòðå êå ìûíûñàëûç, Óäìóðòèëû äàí íî âàéûñàë, à÷èç íî ñûŸå øóãåí ќé óëûñàë. Ñåì¸í ÂÈÍÎÃÐÀÄÎÂ, Óäìóðòèûñü êàëûê õóäîæíèê.

òћðëûêåç - âàíüìûç 1 ñþðñ 600 ìàíåò òûð. Âóêîçý ñ¸òћëëÿì êîëõîçëû. Äîêóìåíòú¸ñûí âàíü ñî âûëý óæàìú¸ñëýí, øîíåðãåñ ëóîç, äûð, ñî ÷îòûí óëћñü¸ñëýí ôàìèëèîññû íî: Ìàøêîâöåâú¸ñ, Øèðîáîêîâú¸ñ íî ìóêåò. Íàçàð Âàñèëüåâè÷ óæàòýì àäÿìèîñëû òûðìûò êîíüäîí òûðåì. Îçüû êå íî 1934òћ àðûí 11-òћ èþëå ñîå êóëàêå ïîòòћçû. ×ûëêûò íèìûç áåðûêòýìûí 1992-òћ àðûí. Êóëàêå ïîòòýìçû áåðå Í. Àðäàøåâåç óëëÿçû êîðêàñüòûç, òàëàçû âàíüáóðçý íî ïóäî æèâîòñý. Êûê àð Ÿîæå òà ñåìüÿ ìóí÷îîñûí, êåíîñú¸ñûí óëћç. Ñîáåðå ãèíý Àðäàøåâú¸ñ ìóí÷î áûäœà ãèíý êóèíü óêíîåí êîðêà ïóêòûíû áûãàòћçû. Êóëàêå ïîòòýìçû áåðå Íàçàð Âàñèëüåâè÷ óæàç êîëõîçëýí ìóø ïàñåêàÿç, ñîáåðå âîçüìàç ãóðò êàëûêëýñü ïóäîçý. Êèí ìàð ñ¸òýìúÿ óëћç. Êóëћç 1951-òћ àðûí. Í. Àðäàøåâëýí 4 ïèíàëýç âàë: êûê ïè íî êûê íûë. Àòàéçýñ êóëàêå ïîòòýì áåðå íî äûøåòћñü¸ñëýí êóðñûñüòûçû óëëÿìçû áåðå, Ñåì¸í ïèåç óëûíû êîøêèç Èâàíîâî ãîðîäý, îòûí èê ñåìüÿ êûëäûòћç. Áûäœûì îæå áàñüòýìçû áåðå ñî íûðûñåòћ íóíàëú¸ñàç èê ÷èïòýì-÷àïòýì ûøèç-áûðèç. Íàçàð Âàñèëüåâè÷ëýí Ìàøà íûëûç âîðäñêåìûí 1917-òћ àðûí. Ñî ïûðûíû òóðòòý âàë Èæåâñêûñü ðàáôàêå. Îò÷û ќç êóòý, êîøêèç âûíûç äîðû Èâàíîâî ãîðîäý. Îòûí ïåäó÷èëèùåûí äûøåòñêèç, íîø âîéíà áќðñüû áåðûòñêèç âîðäñêåì ïàëú¸ñàç, óæàç äûøåòћñü ëóûñà. Ãðèãîðèé íûðûñü äûøåòñêèç Èæåâñêûñü êðåçüãóðúÿ ó÷èëèùåûí, ñîáåðå éûëïóìúÿç âîåííîé ó÷èëèùååç. Âçâîäëýí êîìàíäèðåç, ëåéòåíàíò Àðäàøåâ ãåðîéëûêî áûðèç Áûäœûì îæûí. Åëèçàâåòà éûëïóìúÿç ßêøóð-Áќäüÿûñü ïåäó÷èëèùååç, óæàç Êàíèôîëüíîé ãóðòûí. Àëè íî îòûí èê óëý. Òћíè ñûŸå óëîí ñþðåññû Àðäàøåâú¸ñëýí. Àëåêñàíäð ÇÓÅÂ.

Êûçüû Äìèòðèåâ-Êåëüäà óëýï êûëèç 24-òћ ÿíâàðå 110 à ð ò û ð ì û ñà ë ï èñàòåëüëû, êûë÷èëû Èííàêåé ÄìèòðèåâÊåëüäàëû. Èãíàòèé Äìèòðèåâ âîðäñêèç Øàðêàí ¸ðîñûñü Ëÿëüøóð ãóðòûí. Âèçüìî, êîòüìàå òîäûíû âûðèñü ïèÿø éûëïóìúÿç Ñàðàïóëûñü äóõîâíîé ó÷èëèùååç, íî áàŸêî ќç êàðèñüêû. Ãóðòàç íÿíü áóäýòћç. Ãðàæäàí îæ âàêûòý îæìàñüêèç ÿ òќäüûîñûí, ÿ ãîðäú¸ñûí. Ðîññèûñü êîøêûíû íî ìàëïà âàë íè, íî Êîë÷àêëýí àðìèåíûç Îìñê ïàëà âóûñà, òîäìîçý - êðàñíîàðìååöåç - ïóìèòà íî, ñîèç éûðçý áåðûêòý: Èííàêåé Äìèòðèåâè÷ ãîðäú¸ñ ïàëà êàðèñüêå. Âîéíà áåðå Äìèòðèåâ Ëÿëüøóðûí äûøåòý, ïàðòèå ïûðå íî êàðüåðà ëýñüòûíû êóòñêå - Íàðêîìïðîñûí íàöèîíàëüíîé øêîëàîñúÿ èíñïåêòîð ëóý. 1922-òћ àðûí ïûðå Ìîñêâàûñü êóí óíèâåðñèòåòý, òîäìàòñêå Êóçåáàé Ãåðäýí, «Áќëÿê» îãàçåÿñüêîíëýí ó÷¸íîé ñåêðåòàðåç ëóý. Äìèòðèåâ-Êåëüäà óäìóðò êûëý áåðûêòý «Èíòåðíàöèîíàëýç», óäìóðò êðåñòüÿíú¸ñ ñÿðûñü íûðûñåòћ ÷åáåðëûêî ïðîèçâåäåíèå ãîæòý - «Êûçüû óìîé óëîí äóííå âóîç» ïîâåñòü. Èííàêåé Äìèòðèåâ-Êåëüäà «ÑÎÔÈÍ» óæúÿ ïûòñýò ñüќðû øåäå, íî Êóçåáàé Ãåðä ñîå íîìûðèñü íî ýøú¸ñûç ïќëû óã ïûðòû - îçüû Äìèòðèåâ-Êåëüäà óëýï êûëå. 5 àð òþðüìàûí ïóêûñà, âèñåìåíûç ñýðåí ýðèêå ïîòý. Óæà Îð¸ëûñü ïåäèíñòèòóòûí. Øîíåðå ïîòòýìûí 1956-òћ àðûí, óëîíûñü êîøêèç 1994-òћ àðûí. Äàñÿç Îëüãà ÂÀÕÈÒÎÂÀ.


6

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

Ìèêëàé àñëûç êûøíî ìóêåò ãóðòú¸ñûñü óò÷àñà ќç âåòëû, âà÷å áåðèíü óëћñü Îìåëü Ñòåïàíëýñü íûëçý, Ìàòћåç, ñèíéûëòћç. Áóñêåëü¸ñëýí óëýìçû îãâûëëåì ќé âàë. Ìà÷êàé âûæû óçûð ÷îòûí âåòëћç, óãîñü àçüëî äûðûñåí ìóøñû óäàëòûëћç. Ñîèí âàë÷å œóäîíýç ќç òîäý. Îìåëü Ñòåïàí Ìà÷êàé êàäü óëûíû ќç ïќðìûòû. Ïèîñûç ќâќëýí, ìóçúåì óæçý îãíàç ÿêå êèíý êå ìåäúÿòûñà óæàòûëћç. Øќìàñüêåì äûðúÿç Ñòåïàí íûëú¸ñûíûç ìàêòàñüêûëћç: «Ìûíàì ñîîñû ìèñüêåì ñÿðò÷û êàäåñü. Âîæ áàäÿð êàäü âåñüêðåñýñü, óæ ðàäýç âàëàñà áóäî. Ñîèí èê êûøíîëû êóðàñü¸ñëû óç ¸ðìå». Ìà÷êàé ïèåçëýí áûðúåì íûëûçëû ïóìèò ќç ëóû. Ìàòћ íî ìóêåò ñóçýðú¸ñûç ñèí àçÿç áóäћçû. Ñþàíçýñ êûí âûëòћ, ñћçüûë ïóäî âàíäûëýì áåðå îðò÷ûòћçû. ÊîòüêûŸå åãèò ñåìüÿîñ ñÿìåí èê, Ìàòћåí Ìèêëàé íî øóäîåñü âàë, âûëàç èê, ñîîñëû Ìà÷êàé âќçàçû ñûëћñü ïåðåñü Øàêòûðëýñü âóæ êîðêàçý îäћã òóñüòû çàðíèåí áàñüòћç. Âàêûòàç êîðàñà ïóêòýì þðò âûëü ќé âàë íè. Ìà÷êàé ïèçý âèçüìàç: «Òà þðòûí, ïèå, òóæ áàé óëћçû, íî, êóëàê êàðûñà, ïàçüãèçû, áûäòћçû øàêòûð âûæûåç. Òàçàëûê ìåäëî, ïèå, òà þðò òûíàä íûëïèîñûäëýí íûëïèîñûçëû íî ÷èäàëîç àé. Êóä-îã èíòûçý âûëüäîì. Þðòúåð èçýí êîòûðòýìûí, ëèïåòýç êîðòýí ëèïåìûí âàë». Åãèòú¸ñ ñþàíçû áåðå èê ÿíà ïîòћçû. Ãóðò êàëûê ïќëûí êàñàñåç íî, âîæúÿñüêèñåç íî ќæûò ќé âàë. Âќçàçû èê Êàìàé Ïåòûðëýí êûøíî¸ ïèîñûç âàíüçû îäћã êîðêàí óëћçû. Åãèò êóçïàëú¸ñëû ìóñîÿñüêûñà óëûíû ќç êûëäû. Ìàðò òîëýçå Ìèêëàåç âîåíêîìàò ïåðåïîäãîòîâêàå êåëÿç. Íîø ãóæåìàç âîéíà êóòñêèç. Ìà÷êàéëýñü âàíü ïèîññý îæå áàñüòћçû. Îãíàç êûëåì êåíýçëû êîðêàçý øóíòûíû ñåêûò ëóîç øóûñà, Ìà÷êàé ñîå àñ äîðàç âàéèç. Ìàòћ âîéíà Ÿîæå íþëýñêûñü íî ÷óãóí ñþðåñ ëýñüòîíûñü ќç áåðòàëëÿ. Îäћã-îã ýøú¸ñûíûç ïåãœûñà áåðòûêóçû íî, äåñÿòíèêú¸ñ, äîðàçû êќëûíû ëýçüûòýê, áåðåí óæ äóðå íóûëћçû. Ìàð øóîä? Ìàòћëýí óæàìòý óæåç èê ќé âàë íè êàäü. Íîø Ìèêëàåçëýí êóèíü ãîæòýòýç ãèíý âóèç. Ìàòћëýí ãîæòýò òîäýìåç ќé âàë, àòàåç íûëú¸ññý ќç äûøåòû - êóèñüêûíû, ÷åðñћñüêûíû, êåðòòћñüêûíû ìåä áûãàòîçû, øóèç. Êàðòýçëýí õèìè÷åñêîé êàðàíäàøåí ãîæúÿì êóèíü ñýðåãî ãîæòýòú¸ñûç, Ìàòћëýí ñèíâóîñûç âèÿñà, ëûç áó¸ëî ëóýìûí âàë íè. Îçüû êå íî òîäìîòýì áóêâàîñûí äóíî ÷óðú¸ñòû Ìàòћ øàðà ëûäœûëћç ÿêå ãîæòýò òîäћñü ýøñý Øќ÷å Âàðàåç ëûäœûòúÿç. Óéèí èçüûíû âûäûêóç, ãîæòýòú¸ññý ìèíäýð óëàç òûðûëћç, êîòü, ïå, ìåä âќòàòîç Ìèêëàåç.

óæàç âûåìûí. Êûøíîåç Êàòüðîê àëàìà ќâќë êàäü, áàäœûì ìóãîðî, ûìíûðûí ÷ûëêûò, âåñüêðåñ, êèëüòðåñ äћñÿñüêûíû íî áûãàòý. Îäћã øåêåç âàíü - äûã, êîðêà ïóøñý íî, íûëïèîññý íî ÷ûëêûò óã íóëëû, ÿðàíî ïåðåñü¸ññû áûäýñ, ñîîñ þðòòћñüêî. Êàòüðîê ôåðìàûñü óæåíûç íîêûò÷û óã âóèñüêû, øóý. Ìà, íќçü ìóðò ìóã øåäüòîç èíè, âåðàìçý íî âîçüìàñà æàä¸íî, ûìàç âќé êûíìîç. Óã, Ìàòþøåç ìîí êàðò óã êàðû, íûëïè øåäüòîí ïîííà ãèíý, êќíÿ êå äûðëû. Êûçüû ñîìûíäà íûëïèîñëýñü àòàéçýñ ëþêîì. Âèçüìî ìåä ëóîçû, àòàéçû âќçûí ìåä áóäîçû, ìóðòëýñü êàðòñý ëóøêàñà, ìîí øóäî óã ëóû. Êàòüðîêëýí æàëÿí èíòûåç ќâќë. Ќæûòàê âîæàëîç íî áàñûëàëîç. Ñîëýí êîòüêóä óé êàðòýç âќçàç, îëî, àêûëÿê íî ïîòý, äûð», - òàçüû ìàëïàñà, êåçüûò âàëåññý

*** Âîéíà áûðåì áåðå ãèíý Ìà÷êàé, ïèçý âîåíêîìàò ïûð óò÷àñà, òàŸå èâîð áàñüòћç: «Òћëÿä ïèäû Íèêîëàé Ìàêñèìîâè÷ Âîðîíöîâ èâîðòýê áûðèç 1941-òћ àðûí ñћçüûë». Îçüûåí, Ìàòћ âèòü àðëýñü êåìà íè êóëýì êàðòñý âîçüìàç. Ñî íîêèíýí ќç êóøëàñüêû, ќç ñüќëûêà. Ìèêëàé áåðòћç êå, ïå, ìàð øóîç, ìîí âîéíàûí êóðàäœè, íîø òîí þìøàñà óëћä-à, îçüû ìîíý âîçüìàä-à? Ìà÷êàéëýí ìóêåò ïèîñûç âîéíàûñü âîðìîíýí áåðòћçû, Ÿîê, êûêåç ñќñûð êå íî, éûðçû áûãûëåñ. Ìàòћëýí êîðêàåç ïóìûñåí Ìà÷êàé øóèç: à÷èì óëýï äûðúÿ òîíý óëòћÿíû óã ñ¸ò. Òûðìîç òà þðòûí âàíü êàðûíû, àñëàä êîðêàä áåðò. Ìèêëàé âîéíàûñü ќç âóû øóûñà, òîí ÿíãûø ќâќë. Àñëûä êåëüøûìîí ïèîñìóðò øåäüòû, êàðò ïûðòћä êå, íîìûð óã øóû. Ìèêëàéëýí âûíú¸ñûçëýí âќçûñüòûçû êîðêàçýñ êåíàêñûëû ñ¸òýìçû óã ïîò âàë, íî àòàéçûëû ïóìèò âàçüûíû ќç äћñüòý. Ìàòћ ìàëïàñüêîíý óñèç: «Êûçüû, êèíý êàðò ïûðòîì? Íîø àòàéìûëû ќç êåëüøû êå? Àäÿìè ìàð øóîç? Ýõ, Ìèêëàé! Îäћã êå íî íûëïèå êå êûëüûñàë! Òà áûäœà þðòýç îãíàì êóòûíû áûãàòî-à? Îãåí þðòúåð âîçüûíû íî ñåêûò, óëîí íî øóëäûð ќâќë, ýø êóëý... Êîòûðàì ãîæåðúÿñü ïèîñ âàíü. Òîëüêî ñÿìçûÿ íî ìûëêûäçûÿ Ìèêëàéëû íîìûðèí óã êåëüøî. Òàíè êàðòýëýí ýøåçëýñü, êîëõîç ïðåäñåäàòåëüëýñü Ìàòâåé Êèðèëëû÷ëýñü, ïè âîðäûíû ÿðà âûëýì. Ñî êàäü âèçüìî ìåä ëóûñàë, íèìçý Ìèêëàéëýñü ñ¸òûñàë. Óç ñåðåêúÿ ìåäà, êóëý êàðîç-à, âàëàëîç-à ëóøêåì ìàëïàíìå? Êûçüû íî êóäëàñÿíü âåðàëîì ìåäà?

øóíòûëћç Ìàòћ. Òóæ êå òóðòòћñüêîä, ìàëïàí áûäýñìå, øóî. Åãèò ïàëêûøíî Ìàòâåé Êèðèëëû÷åç ãèíý ќâќë, àñëýñüòûç åãèòú¸ññý íî áîðäàç áèíÿëòûíû áûãàòûñàë, íî ìûëêûäûçúÿ êàðòýçëýí ýøåç êåëüøèç. Ãóðò êàëûêåç óä àëäà, òàòûí óëîí âàíüìûç ñèí àçüûí. Ìàòâåé Êèðèëëû÷ ëóøêåì êå íî Ìàòћ äîðû ïûðàç, âåðàñüêîíú¸ñ âàë. Ќç, íîêèíý ќç òýêøåðå! Âîéíà áåðå ãóðòûí ïèîñìóðòú¸ñ ќæûò âàë. Ìàòћ êќòî ëóýì áåðå ãèíý Êàòüðîê, îãïîë óðàìûñåí äóãäûòûñà, êóäïàë ëàñÿíü âåðàñüêîíýç êóòñêûíû âàëàòýê, ìîãàñà þàç: - Ìàðûì, Ìàòћ... Ìàòþø òîí äîðû âåòëý, øóî, ÷ûí-à, áóø-à - àñëýñüòûä þàñüêî.. Ìàð âàòîíýç, òàŸå þàíýç Ìàòћ âîçüìà âàë íè. Êàòüðîêëýñü ñþëýìçý âќñü êàðûòýê, ñàáûðàê, ñåðåì óëñûí âåðàç: - Êàòüðîê! Ìîñêâàûí êóðåãëýñü íî, ïå, éќë êûñêî, øóî, îñêèñüêîä-à? Êàðòýä ó÷êûìîí, éќíî ïèîñìóðò, âûëàç èê, ãóðò êóç¸. Âîæàñà-äàíàòûñà ýí âåòëû. Íàðîøíî íî âåðàëîçû, éûðêóðî ìóðòú¸ñ ќæûò ќâќë. Âàë êå, âàë, äûð, íî ñêàë ëóèç, íûëïèìå òћëåäëû âîðäûíû óã ñ¸òû, êàðòýä òîíý íî, íûëïèîñòý íî óç êóøòû, ýí êóðäà. Êàòüðîê, òà êûëú¸ñ ïóìèòý ìàð âåðàíû œóäûñà, ñþðåñ âîæå èê ñûëûñà êûëèç. Ìàòћ ïè âîçüìà êå íî âàë, ìàëïàìúÿç ќç ëóû, íûë âîðäћñüêèç. Ìàð êàðîä? Íûëïè ëýñüòîí - êèûí áûäýñòîí óæ ќâќë. Ìàòћëýí àíàåç íî íûëú¸ñ ãèíý âîðäћç. ×ûëêàê à÷èç òóñúåì íûëûçëû, êàðòýçëýí àíàéçûëýñü íèìçý ñ¸òћç: Àííîê. Ñî êàäü, ïå, øóäî ìåäëî. Ìà÷êàé êûøíîåç ãóðòûí øóä ïóéû øóûëћçû, êàðòýç âќçûí òóæ ìàéáûðàñà, ïå, óëý. Êåíýçëû éûðêóðúÿñüêûòýê, Àííîê ñüќëûêòýì íûëëû íóíû ñþàí îðò÷ûòћç, ïè÷è íûëëû àòàé íèìçý

*** Ãó ð ò û í î ä ћ ã- î ã â å ð à ñ ü ê î í ú ¸ ñ êûëћñüêî, Ìàòþø ñåìüÿ êóñûïñý íûëïèîñûç ïîííà, ïå, óòå, ñîèí âàë÷å êèâàëòîí

Ìà÷êàé ñ¸òћç. Ìàòћ êàðòýçëýñü Íèêîëàåâíà êàðûíû òóðòòý âàë, àíàéçû ќç ëýçü, êóëýì ìóðòëýñü óì ñ¸òý, øóèç. Óëûñàâûëûñà ïåðåñü¸ñòû äîð êåíçû óëòћÿíû êóòñêèç. Ñóðûì šóòîí ïîííà êîòüêûŸå ìóã øåäüòûëћç. Ìàòћëû êîðêà ñ¸òћäû, øåäüòýì íóíûåç óòèñüêîäû, êåñÿñüêûëћç ñî. Áåðàòàç âîêñ¸ Ìàòћ äîðû óëûíû óëëÿç. Ìà÷êàé êûøíî êåìà ќç óëû íè. Ïåðè øóêêûñà, êóðàäœûòýê êóëћç. Ìàòћ âàòћç. Êûøíîåç áåðå Ìà÷êàé êåìà óëћç àé, þðò êóòûíû íî, âèçü-íîä ñ¸òûíû íî, íûëçý âîðäûíû íî Ìàòћëû þðòòћñüêèç. *** Ìàòћëýñü óëýìçý âàíüçý âåðàä êå, êóèíü óé êóñïûí ìàäüûñà óä áûäòû. Ñóêûð êûëåì àòàéçýñ Ìàòћ 15 àð óòÿëòћç. À÷èç èê ìóí÷îûí íî ìèñüêå âàë, ÿðàì,

òà, ìóí÷î êóç¸åí øåäüòýìûí ќâќë-à? Ìàð òàŸå œûçû ñüќä ìîêî òà? Ïèñýéïèëýí êàäü ñèíú¸ñûç èê óñüòћñüêåìûí ќâќë óê àé!» Àííîê ìóð ëóëñêèç íî àìàëòýê âåðàç: - Ñüќäëýñü ñî, àíàé. Ìè êàäü èê, êóçü óêñ¸ óò÷àñà âåòëћñüëýñü. Ñî à÷èç óìîé àäÿìè, íî äîð ïàëàç ќç íóû. Èíìàðëû îñêîíìû ïќðòýìåñü, àíàå-àòàå òîíý êóëý óç êàðå, äîð ïàëàì êûøíî êóðàìûí íè, áåðòûíû êîñî, øóèç. - Ì-ì-ì! Êóëý óã êàðî, óñêå? Ìèëåìëû ÿðàëîç, ÷óðêà êàëûê íî àäÿìè, äûð, îáåçüÿí ќâќë. Âîðäî-î-îì! Êûëäýì êå, îëî ìîíý ó÷êîç àé, îëî ãóðòûñüòûìû èê êàðò øåäüòîç, îâåòü, íûëû, - íóíûçý êèÿç áàñüòûñà, êèðîñ êàðèç Ìàòћ. - ×óðêà ќâќë ñî, àíàé, òàäæè÷êà, - ïóìèòàç âàçå íûëûç. - Џîê! Ñî êûëýç âåðàìå óã ëóû, ÷óðêà

Ëþáîâü ÃÀÍÜÊÎÂÀ

Мон уло ай ÂÅÐ ÎÑ

ïûäú¸ñûç ќç áûðå. Òýòý êàðèñü íóíû ñÿìåí Ìà÷êàé êóëûòîçÿç ïûä éûëàç âàë. Êîðêàçý øóíòîí ïîííà Ìàòћ ãóæåì, ïè÷è óðîáîå âàë âûëëåì êûòêèñüêûñà, êќñ ñèë¸ íóëëћç. Ïàéìîä, ÿâà, áóø óðîáîåí ìûíûêóç, ýøøî êåðòòћñüêå âàë. Џóêíà âàçü èê ãóðçý ýñòý, øûä ïóêòý, ó÷îãàç šóçý êûñêå, ïóðòûûí ïóäîëû âó ïќñÿòý. Íûëçý áàäœûì œóñ áîðäû ãîçûÿ íî, ñóêûð ïåñÿòàåç ÷àêëàíû êîñý. Îçüû, êûêíàçýñ íî êîðêà òóíãîíàñà êåëüòûëћç. Àííîêåç ó÷îãûñü ýãûðåí øóäîíî êîæàëîç íî ïåðåñü øќäòýê êûë¸ç øóûñà, íûëçý îçüû âîçèç. Ôåðìàûñüòûç íî áûçüûñà áåðòûëћç. Óåç-íóíàëýç ñóðàñà, êîëõîç íî äîð óæåç âîðìûñà, ïèîñìóðò èíòûûí þðò êóòûñà, óëћç. Êàðò ñÿðûñü ìàëïàñüêûíû Ìàòћëýí äûðûç èê ќé âàë. Ãûðèç íî à÷èç, òћðåí íî óæàíû äûøèç. Ìóí÷îçý à÷èç Ÿóïèç, ÿðàì, ñóêûð àòàéçû ìà íî ñî þðòòћñüêèç. ÒàŸå óëîíýí, íûëûçëýñü áûäý âóýìçý øќäûòýê êûëèç Ìàòћ. Äûð îðò÷å, âîðäñêåì ìóðò êóëûòýê óã êûëüû. Ìà÷êàåç íî Ìàòћ âàòћç. Àòàéçýñ âàòýìåç áåðå êîðêàåç øàë-øàë êûëèç, êåçüûò íî êќøêåìûò ëóèç. Íûëûç, 7 êëàññýç áûäòûñà, ýøú¸ñûíûç Âîëãîãðàä îáëàñòå êîøêèç. Ìàòћ òóæ óã ëýçüû âàë, êûŸå, ïå, ïќðòýìåç, îòûí íî ñêàë êûñêîä, òàòûí íî ôåðìàûí óæàñü¸ñëû œå÷ òûðî. Êîëõîç þðòòýò ñ¸òý: òàíè êîðêàìåñ øèôåðåí ëèïèçû, êûŸå óìîé ëóèç. Íîêûòћ çîð óã âèÿ íè. Êûòûí, ïå? Ýøú¸ñûíûçû îã-îãçýñ šóòêàñà, ðàå ìûíћñüêîì êîæàñà, ëîáœèçû. Êûê àð îðò÷èç-à, ќç-à, âàíüçû ãóðòý áåðòћçû, îäћãåç ãèíý ýøñû îò÷û óëûíû êûëèç. Ìàòћëýí Àííîêåç êèÿç ïèðäàíýí - âîæ íóíûåí - áåðòћç. Êûò÷û ïûðîä? Áåðåí óä óëëÿ, àñëàä íûëûä. Ìàòћ, áèíåòûñü íóíûåç ñýðòòýìåç áåðå ó÷êûñà, ÷ûëêàê äýéìèç íî ÷àáêèñüêèç: «Îñòî, íûëû, îñòî. Ìàð òàŸå øóø íóíû

êàï÷è êûëћñüêå. - Àíàé, íûëûëýí íèìûç - Åëåíà. - ßðàì, ÿðàì, íèìûç ÷åáåð. Ëåëüêà, óñêå. ßðàì, øóäî íî òàçàëûêî ìåäëî. ×óðêà Ëåëüêà... Ìóñî êûëћñüêå... *** Ïè÷è Ëåëüêàëýí êóàðàåíûç Ìàòћëýí êîðêàåç íîø óëœèç. Øóëäûð, øóíûò ëóèç. Àííîêåç ôåðìàå ñêàë êûñêûíû ïûðèç. Ìàòћ, êîëõîç óæçý âèñ êàðûñà, íóíû óò¸íî êàðèñüêèç. Åãèò äûð, åãèò äûð... Êîòüìà êàð! Âîëãîãðàäûñü øåäüòýì òóãàíçý Àííîê êàëëåí âóíýòûíû êóòñêèç. Ìà, ñîèç íî ãîæòýò øåð ãîæúÿëëÿç, ïèîñû, ïå, áóäî, íûëûç ñÿðûñü íî ќç âóíýòûëû. Øóíûò ïàë åìûøú¸ñûí ïîñûëêà îäíî èê àðàç êûê-êóèíü ïîë êåëÿëëÿç. Áûãàòûêóç ïè÷èÿê êîíüäîíýí þðòòûëћç. Äûð îðò÷åìúÿ, Àííîê âûëü òóãàí øåäüòћç. Ìàòћ íûëçý êќíÿ ïîë êóòñêûñà âèçüíîäàç: - Ïèëüûï Îñèï ñåðåì ãèíý êàðîç, âûæûçû ñî ïîðìà, àñüìå êàäü íà÷àð óëћñü¸ñûí êóäî-òóêëÿ÷è óç êàðèñüêå. Éќíîçý, äûøåòñêåìçý óò÷àëîçû... Àííîê àíàéçý êûëýì-àäœåì íî ќç êàðû. Óãîñü ÿðàòîíëýí ñèíìûç ќâќë. Éûðçý èê ûøòћç êàäü Îñèï ïîííà, íûëûç íî êóëý ќé âàë íè. Àííîêëýí êќòûç áûãûëüñêûíû êóòñêåì áåðå Îñèïëýí «ñþýç þçìàç». Àííîêåç àíàëòûñà, ìóêåò òóãàí êóòћç. Àííîê Îñèïåç ñüќðû áûçüûëћç, áќðäћç, òóíî äîðûí ïåëüòћç - íîìûð ќç þðòòû. Âàíüìûç àíàåçëýí êûëûçúÿ ëóèç. Ãóðò êàëûêëýñü ûìçý âîðñàí ïîííà Îñèï àðòý ãóðòûñü åãèò äûøåòћñåç êûøíîëû ê óðàç. Àííîê, àñëûç èíòû øåäüòûòýê, áîëüíèöàå ìûíћç âàë íî, íóíûåç âûðœåìûí íè, àáîðò óì ëýñüòý, øóèçû. Ñî êàáåí, äîðàç ïûðàòýê, Àêòà÷èêå ïîð êûøíî äîðû êîøêèç. Êóèíåòћ íóíàëàç ê óàëåê òýì ïåðåñü, à äÿìè à äœûìòý äûðúÿ, Àííîêåç óéèí ïè÷è óðîáîåí äîðàçû âàéèç. Ìàòћ, òà ñóðåäýç àäœûñà, âåðàòýê íî âàíüçý âàëàç. Óÿç èê ãóðòûñü ïåðøàëýç ќòèç, ñîèç Àëíàø áîëüíèöàå êåëÿç. Íî... áåð âàë íè. Àííîêåç âðà÷ú¸ñ óòüûíû ќç áûãàòý. Òóæ òðîñ âèðçý, ïå, ûøòýì. Àííîê êóëýìçý âàëàç êå íî, ïîð êûøíîåç ќç âóçà. «À÷èì, à÷èì... Îñèï... Îñèï...» - ñèïûðòћç êóëîí àçÿç ÿðàòîíýçëýñü íèìçý. Âàëàìîí èíè, øîêêåñ íî êîøòàí Îñèï ñüќëûêåç âûëàç ќç áàñüòû. «Ìûíàì ќé âàë ñî», - øóèç. Âûëàç èê Àííîêåç ìûñêûëëÿì êàðèç íà. ×óðêàåç ïîñûëêàåí, ïå, êåëÿç, äûð. *** Ìàòћ íóíîêåíûç êîðêàÿç Ÿîøåí êûëèç. Êóðåêòîíëû, þîíëû ñ¸òñêûòýê, Ìàòћ íûëîêåç áóäýòîí ïîííà Àííîêåçëýñü ñêàëú¸ññý êûñêûíû ôåðìàå óæàíû ïîòћç. Íûëçý êûçüû âîðäћç, îçüû èê Ëåíàçý šќê êóê áîðäû ãîçûÿñà êåëüòûëћç. Îãíàçý äîðàç êåëüòûíû æàëÿñà, êóääûðúÿ íûïúÿñà ôåðìàå âàñüêûòúÿç. Êîðìóøêà ñüќðû êóðîå ãóñúÿ íî, ñîèç îòûí íûñíûñ èçå. Òóñûí Ëåëüêà ÷ûëêàê àòàåç êàäü áóäћç, ÷èãàí íûë âûëëåì ñüќä ñèíú¸ñûç ñþáåãåñü. Éûðñè ÷èëü-÷èëü ñüќä, íàï. Ëåëüêàëýí äûøåòñêûíû ì��ëûç ќç ïîòû, 8 êëàññýç áûäòûñà, ãóðòûñü êîøêèç. Àí-


.. Чуштаськем зырет

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

íîê êóëýì áåðå òàäæèê íûëçý áàñüòûíû òóðòòý âàë, Ìàòћ ќç ñ¸òû. Îãíàì, ïå, êûëèñüêî. Áûãàòýìåçúÿ íóíîêñý äћñÿç, êóò÷àç, ñþäћç, âîðäћç. Âàëàìîí, êóëýñü ñàïåãú¸ñûí, ÷àéû èçüûîñûí, çàðíè æèëüûîñûí Ëåëüêà ќç âåòëû. Îãøîðû áóðêèåí íî ãûí ñàïåãåí íûëàøëýí ïûäú¸ñûç íîêó ќç êûíìûëý, ñîèí èê âèñ¸íýç òîäûòýê áóäћç. Ïåíñèÿ áàñüòîí íóíàëàç Ìàòћ íóíîêåçëû ÷åñêûò ñè¸í îêòûëћç, íî óêûð ќç àøêûíûòû. Îçüû êå íî Ëåëüêà ìàëû êå êèïûðìåñ, àêûðœàí, âîã áóäћç. Êóääûð Ÿóæàåíûç íî êàðøûíû ќç âîçüäàñüêûëû. Óæåç òóæ ќç ÿðàòû. Áåðàòàç óêñ¸çý íî êàéïàëòûëûíû ќäúÿëëÿç. - Âî-î-îêñ¸ âåäü ÷èãàí íûë òà, íîø óêñ¸ìå áàñüòýì íè, àëè 5 êàãàç ëûäúÿñà ëà÷àê ïîíћ âàë, íîø êóèíåç ãèíý êûëåì íà, - óêñ¸ âàòýãçý ïàéìûñà áóãûðúÿç Ìàòћ... Âàøêàëà âàêûòý ïóêòýì þðò ñèñüìûíû êóòñêèç. Êîðêàçü íî êóàëà ëèïåòú¸ñû šóéû ïîòћç. Êîðêà ãèíý, êîëõîç âàêûòý øèôåðåí ëèïåì ìàêå, éûã-éûã âîçèñüêèç íà. Ãóðòàçû ïåðåñü¸ñëû óëîí êîðêà ïóêòýì áåðå Ìàòћ òîëàëòýçý òîëú¸í ïîííà îò÷û èíòûÿñüêîíî êàðèñüêèç. Ëûìû ïîòòàíû œèãàðû, ïå, ќâќë íè. *** Ëåëüêà, êûçüû íî îçüû âóðèñüêèñå äûøåòñêûñà, àòàåç äîðû êîøêûíû šóòћñüêèç. ßðàíî, òàäæèê íûëûíûç êóñûïñý ќç ûøòû. - Ìûí, íûëû, ìûí, - øóèç Ìàòћ. - Òûíàä ìóãîðàä àòàé âèðûä íî, òóñáóåä íî ñîëýí. Îéäî àòàåä âèçü-íîä íî ñ¸òîç, óæå íî èíòûÿëîç, ìûí, òàòûí óæ íî óä øåäüòћñüêû, ìîí ïåðåñü íè, ìîíýí óëýìåä óç ïîòû. Òàíè, äóãäû àé, ñþðåñ âûëý ìàð íî ñî ñ¸òî òûíûä, - Ìàòћ áûçåì ñàíäûêñý óñüòћç. Ñàíäûê âîðñýòëýí ïóø ïàëàç, Ëåíèíëýí íî Ñòàëèíëýí ïàòðåòú¸ññû âèñêûí, Ìèêëàåçëýí ïèíàë äûðúÿç òóñïóêòýìåç ëÿêåìûí. Êóïûðìåì êèîñûíûç äóíî ïàòðåòýç êåìà ó÷êèç, ìàÿëëÿç. Ñîáåðå âóæ ÷àëìàîñ íî Ÿóøêîíú¸ñ óëûñü, Ìèêëàåçëýí äýðåì ïóøêûñüòûç, òќäüû øàëü êûøåòëýñü áèíåò ïîòòћç. Ñîå ïèíüûíûç ïåðò÷ûñà, îòûñü Ìèêëàåçëýñü ãîæòýòú¸ññý ïîòòûñà, ÷óïàç, âåðàñüêèç, íîø ëà÷ ïîíћç. Ýøøî îäћã êîòûð êûøåòýç ñýðòòћç íà, îòûñü âîéíà âûëòћ óæàñà áàñüòýì ìåäàëüçý ïîòòћç. - Ìå, òàíè áàñüòû, íûëû! Ìàð äóíîåç êûëèç íà óëîíàì, ñîå ñ¸òћñüêî. Çàðíèå ќâќë, àäœåìå âàíü, òà êîðêàåç àòàéìû çàðíèåí áàñüòћç. Ëåíèí îðäåíìå àíàåä ÷èãàíú¸ñëû âóçàç. Òàèç Ñòàëèíëýí äàíúÿí ïóñúåòýç, íûëû, îëî, àòàåä äîðû âóûíû ñþðåñ äóíëû ÿðàëîç. Ìîí ïîííà ýí ñþëìàñüêû. Ìîíý Ìàòâåé Êèðèëëû÷ëýí ïèîñûç íî šîæ óã êàðî. Âèçüìî ìóðòëýí íûëïèîñûç íî âèçüìîåñü ëóî, îäћãåç ïèåç áûäýñ ¸ðîñýí êèâàëòý. Ñî èê ïåðåñü êîðêà èíòûÿç ìîíý. Àäÿìè òîäûòýê-÷àêëàòýê âåðàìòý, äûð: «Áàäÿð âûæûûñü ïèïó óã ïóøéû. Àçü ïîãëÿí ïûòüûòћ áåð ïîãëÿí áåðãà». Ïåðåñü¸ñòû þðòûí øóíûò äћñÿëî, ñþäî, óæàñü¸ñûç íî òîäìîåñü. Òàó Èíìàðëû, êóçü ãóìûð ñ¸òýì. 90 àðåñìå òûðìûòûñà, 100 ïàëà âàìûøòћ íè. Âàíü ýøú¸ñìå âàòћ. Êàòüðîêåí Ìàòþø íî êåìàëàñü ñîïàë äóííåûí ÿë êàðî. Ìàòþøåí ñÿíà, íîêèíýí ñüќëûêå ќé âàë, ñî íî íûëïè âà¸í ïîííà ãèíý. Ñüќëûêòýì àäÿìè âàíü ìåäà äóííåûí? Ìîí íî àñëàì ñüќëûêå ïîííà íûëìå âàòћ, äûð. Ìèêëàéëýí âîæåç ïîòћç, ëóîç, ýøåíûì íûë øåäüòћç, øóèç, äûð. Êàòüðîê ÷åðåêúÿñà ќç âåòëû êå íî, àñ ïîííàç, îëî, âîæàç íî, äûð. Ëóøêàñüêåìå êîòü ќâќë, óã àëäàñüêû. Êóä-îã êûøíîîñ, êåíîñûí óæàêóçû, çûáûí êèñûÿçû íî þ íóî âàë, ìîí êóòìå íî êóðòêûñà êåëüòûëћ. ×åðåêúÿñà, ñóêúÿñüêûñà ќé óëû. ×åðêå ќé âåòëû, ìàçà ќé âàë. Àñ ïîííàì ãèíý êóàëàÿì ïîòûñà, òàçàëûê êóðûñà, âќñÿñüêûëћ. Èíìàðëýñü øóä êóðûíû ќé íî âàëàëëÿ-à, ìàð-à? Òàó, òàçàëûêå íîìûð ќâќë, - îëî àñëûç, îëî íóíîêåçëû ñþëýìçý êèñüòћç ïåðåñü Ìàòћ. Ñîáåðå çћðàê ñàíäûê äîðûñüòûç ñóëòћç íî Ëåíàçý âèçüíîäàç: «Ìûí, íûëû, ìûí, êîòüêûŸå êå íî, àñëàä àòàåä, îéäî äóííååç àäœîä. Óëîíòýì ñåêûò ëóèç êå, áåðò. Ìîí ïåíñèìå òîë êóñïûí ëþêàëî íî þðòìåñ êàëëåí âûëüäîì. Àé ñî òûíàä íûëïèîñûäëû óëûíû ÿðàëîç. Íîìûð óç ëóû èç êåíîñú¸ñëû, ñûëîçû! Ìîí ïîííà ýí ñþëìàñüêû. Ìîí óëî àé! Ãóæåì íîø þðòàì áåðòî, áàê÷à ìåðòòî, êóðåã íî êå÷ âîðäî. Óëî àé! Òà þãûò äóííåëýñü êèí Ÿûäýì!

7

Ãåííàäèé ÏÀÐÔ¨ÍÎÂ

ÎÑ ÂÅÐ

Èâàí êåìàëàñü ñèíìàñüêûñà ó÷êûëý Âûëü óðàìûñü Ìàðüÿ øîðû. Ëàïåããåñ ãèíý íûëàø, ÷ûðòêåì, ÷åáåð, ìóñî. Ìà, àíàé-àòàåç ñÿðûñü íî ãóðòûí óðîä âåðàìçû ќâќë. Íûë 17 àðåññý òûðìûòћç, äûð âóýìûí íè áûç¸í ñàíäûê äàñÿíû. Ìà, êèóæëû åòћç. Èâàí êќíÿ êå àðåñëû áàäœûì. Êóò êóòàíû ïóêñåì àòàåç ïèåíûç âåðàñüêûíû ìàëïàç: - Ѹ, Èâàí, òûðìîç êàçàêïèûí âåòëûíû, êûøíî âà¸íî. Þðò áàäœûì - óæ òðîñ. Êîòüìàëýí àñëàç âàêûòýç. Òóãàíýä áîí âàíü, äûð? Ñàíäûê ëþêàìçý ýí âîçüìà. Àòî òћãûðìåíú¸ñ êàéïàëòîçû, áàáåìå êûë¸ä. Êûøíîïàëàí áåðãàñü àíàéçû ïåëüçý ñàê êàðèç. Џîê, Ÿîê, ìàå âîçüìàëîä íà, âà¸íî êå âà¸íî. Ìàðüÿåç èê-à áîí ìåäà? Êåëüìàò äóðå âóëû âàñüêàêóç, áóñêåëü êûøíîîñ êûëçýñ øåðî âàë, Èâàí äà Ìàðüÿ øóûñà. Êàçàêïè éûðçý ãèíý ìûêûðúÿç, ñîãëàø, ïå, êûøíîÿñüêûíû. Òîë íî ìàòýêòý, Ÿàïàê ñþàí øóäîí âàêûò. Êûíòûëûíû êóòñêåì áåðå ãóðòîîñëýí óæçû áàñûëà. Êîëõîç äàëàéãåñ êûëäýìûí êå íî, àñ òåõíèêàåç ќæûò àé. Ñëîæíîé ìîëîòèëêà øóîíçû ãóðòûí êåìà èê ќç óæà, ñüќðëîñü êîëõîçý íóèçû. Ãóðòàäû Êèòàéûí ìûíäà êàëûêòû, òîëçý óæòýê-à ïóêîçû, ïå. Åãèòú¸ñ íóíàçå èòûìûí êóëüòî ñýñòî: êèí êàáàí ñýðòòý, êèí âàëýí íóý-âàå. Óæ äóðûí Èâàí ëóøêåìàê ó÷êûëý Ìàðüÿ øîðû. Ïðîâîð óæà òàèä, ìà, ûìûç íî óã âîðñàñüêû. Óòûð ãóðàê ñåðåêòî. Òóííý šûò êàçàêïè êèñûÿç òðîñàç èê ñåìà êèäûñ òûðèç. Òќëàòýìûí, ÷ûëêûò, ïèíü óëûí òûŸ-òàŸ ãèíý êàðå. Óëûì áóñû óðàìå Àêñàêûñü ïèíàë êóíîîñ, ïå, ëûêòћëëÿì. Ó÷êîíî-àäœîíî, îëî, òóãàí øåäüòî... Âåðàñüêåì êàäü èê, òà šûò Ìàðüÿ íî îò÷û ïîòýì. - Ñåìàòýê ýí áàéëàíû, - åãèò ïèëýñü êèçý ïàëýíòý Ìàðüÿ. - Ìà, òàíè êèñû òûð ñåìàå, - ìàêòàñüêå êàçàêïè. À÷èç ïàëüûøà. Åãèò ïèîñ ìà íî ñî ñèïûðòýì êàðèçû íî, Ìàðüÿåç óñüòûð-òàáûð êóíóëòћçû. Ñåìàåí ãî÷àòћçû. Ñî èê ëóèç íûë ëóøêàìçû íî êåí ïûðòýìçû. Èâàíëýí àíàéàòàåç ñîå ãèíý âîçüìàëëÿì, êîæàëîä. Šќê âûëý ïåðåïå÷, ñûëàëòýì êóáèñòà, ãóáè, âќé-íÿíü âóèç, âåê÷è âèÿòýìåç íî äàñÿìûí âûëýì. Àíàéçû âќéûí íÿíü Ÿåêòћç, óòûð îáðîñ óëûñü œóñ âûëý íåáûò ìèíäýð âóèç. Âûëü êåíýç ãóðòûí òàçüû êàäûðëàëî. Íûëìóðò ìèíäýð âûëý ïóêñå êå, îçüûåí, ñîãëàø áûçüûíû. Âóîíî êóäîîñ-òóêëÿ÷èîñ îã-îãçýñ òîäûòýê ќç óëý, êåìàëàñü ìûëêûäçû âàë èíè ðîäíÿÿñüêûíû. ß, äûð âóýì, ëýñÿ. Ìàðüÿëýí àíàåç, òà èâîðåç êûëûñà, ñèíäóðçý êîòòûíû âóèç íè âàë, íî êàðòýç ëåê ó÷êåìûñü, øûï êàðèñüêèç. - Ìà, ìîí êóàíûñà ãèíý, - áàìçý àéøåò ïóìûíûç Ÿóøàëòћç êûøíîìóðò. *** Ñþàíçýñ ëûìû óñåì áåðå îðò÷ûòћçû. Áàê÷à íî óòÿëòýìûí, ïóäî íî âàíäýìûí. Òà íóíàëý Èâàíëýñü íî Ìàðüÿëýñü øóäîåç ќé âàë. Ýìåñïè âûëûí - ïóñòîë ïèäæàê íî øòàí, ïûäàç - êóêìîð ñàïåã. Ìóøåã áàçàðûñü ûæ âóçàì óêñ¸åí áàñüòћçû. Êåí íî òóííý òóæ ÷åáåð! Ãóðò áûäýñ óé ќç èçüû - òќðî íî, ñþàí÷èîñ íî ÿëêàðûíû óã âàëàëî. Àðãàí âќçûí êóáûçëû íî èíòû âàíü. Òóííý êóáûçýí êóàíûòý Èâàíëýí Ïàøà àãàåç. ...Òóëûñ òóäâó íî êîøêèç, Êåëüìàò ÿðáàìú¸ñ íî âîæåêòћçû. Ëàïàñ óëûí êèí íî ñî óðîáî òóïàòý, êóñî íûäúÿ. Ìà, óä íî øќäû - òóðíàí âàêûò âóîç. Òàÿç àðíÿíóíàë Èâàíëýí àíàåç ñåìüÿçý ïќñü

òàáàíåí êóíîÿíû ìàëïàç. Âàíüìûç äàñü. Ãóðûí ïó íî òà÷ûðòý, óòûð ïќñü òàáàíü íî šќê âûëý âóý. Íî ìàëû êå íî òóííý çûðåò Ÿóøòàñüêèç, áåðëî ќæûò ãèíý ñîå òàáàïóäýíûç ќç êûìàëòû. - Îñòî, èøàíëû-à, ìàð-à òà, - ïàéìå àðëûäî êåíàê, - áûäýñ ãóìûðìå òàáàíü ïûæèñüêî, íî òàŸå þìîêå ќé íà ñþðûëû âàë. ßðàì, Ÿóøòàñüêåì çûðåòýç íîêèí ќç ÿòâûëòû. *** Èøàí ñÿðûñü šûòëàíü òîäћçû - âîéíà, ïå, íåìåöåí êóòñêåì. Ñåëüñîâåò àçüûí ïðåäçû òà ñåêûò èâîðåç âåðàç. Óëîí îãûð-áóãûð ëóèç. Îé, êќíÿ âîðãîðîíú¸ñòû íûðûñü àðàç èê òûëîæå êåëÿçû! Èâàíëû íî ÷åðîä âóèç. Ìàðüÿ ÷èãèñüêûñà èê êåëÿç êóçïàëçý. Àäœîí îãíàç óã âåòëû âûëýì. Ñћçüûë çîðî òóïàç, êèñüòý íî êèñüòý, íîø êàðòîøñû šûíûåç íî îêòýìûí ќâќë. Îëî äýðè, îëî ñåêûò âåäðà šóòћç - Ìàðüÿ øóãîìèç. - Íýíýçû, îé, ïîãðàñüêî, - âàçüûñà ãèíý âóòòћç íî, êîòìåì êàðòîø ïóä âûëý ëàíüûðòћñüêèç. Ïåðøàë íî þðòòûíû ќç íè áûãàòû. Åãèòú¸ñëýí íûðûñü íûëïèçû þãûò äóííååç ќç àäœû... *** Èâàíçûëýñü êûê âàê÷è ãîæòýòñý ãèíý áàñüòûñà âóèçû. Êóèíåòћåç âàë êàç¸ííîé êàãàç. Ìóðò êèûí ãîæòýìûí. Èâàí Ô¸äîðîâè÷ èâîðòýê áûðåì, ïå. Êàéãó êóàñàëòћç åãèò êûøíîìóðòýç, êèîñòû ñóòћñü, Ÿóøêàñü êàãàçýç-ïîõîðîíêàåç àíàéçû îáðîñ ñüќðû ïûäëî èíòûÿç. Íüûëåòћ àðçý ìûíý èíè îæìàñüêîí. Ãóðòý îãåí-êûêåí âóûíû êóòñêèçû îæûí ñќñûðìåìú¸ñ. Ìàðüÿ óã îñêû, Èâàí ûøèç-áûðèç øóûñà. Áåðòýì ñîëäàòú¸ñëýñü íîø íî íîø þà êàðòýç ñÿðûñü. Îëî, àäœèäû, êûëћäû? - Êûò÷û Èâàíìå êåëüòћäû? Òћ ãóðòûí, íîø ìûíàìåç... - îãåçëýñü, êûêåòћåçëýñü þà êûøíîìóðò. Ќì àäœå, øóî. Âîðìîí Íóíàëëû íî Ìàðüÿ òóæ ќç êóàíû. Áûäýñ óé ìèíäýðçý êîòòћç. Îæ áåðå ñîå ê óðàñü¸ñ âà ë. Ќç íè áûçüû, ìà, àðëû äî ïåðåñü ¸ñëýñü íî êåïûð âàéèç êàäü. Êîòüêóä Áûäœûìíàë àçüûí, êîðêà ìèñüêûêóç, îáðîñ ñüќðûñü ãîæòýòýç ïîòòûëћç. Ý, Èâàíý, Èâàíý... Ìàðüÿëýí óëîíàç âàë ÷óãóí ñþðåñ ëýñüòîí íî, Êàì ñüќðûí íþëýñ äàñÿí íî. Êîëõîç óæëýñü íî ќç êûëüû. Êóçïàëûçëýñü àíàé-àòàéçý âàòýìåç áåðå ìàëïàç èê âàë íûëïè âàéûíû. Íîø èê ќç óäàëòû - âàêûò îðò÷åì, ëýñÿ, îëî, íþëýñ óæûí ñåêûò éќòýì. Îçüû èê îãíàç ïåðåñüìèç. Ìà, Èâàíëýí âûæû-êóìûåç ќç êóøòû. Ïåíñèå ïîòîí àðàç òÿìûñ ìàíåò ïåíñèÿ ñ¸òћçû, áќðûñü 12 ëóèç. Îòћÿç 16 ìàíåò. Áîí àëè óìîé òûðî, íî òàçàëûê ëÿáœå íî ëÿáœå. Áàê÷àçý íî êóëýñòћç, ïóäîåç - êóðåãú¸ñ íî ïèñýé. *** Íóíàë ïќðàò àðëûäî êûøíîìóðò äîðû þðòòћñü âóý. Ïó íî âó ïûðòîç, ìóí÷î íî ýñòîç, ëàâêàå íî âåòëîç, ïåðøàëýç íî ќò¸ç. Íàäè êûê íûëïèåí äîðàç ïóêå. Êîëõîççû øàëüòðàì óðîáî êàäü êóàøêàç. Íóíàçå íûëïèîñûí êàðòýç ïóêå, ñî âèñêûí Íàäÿ îãíàçû êûëåìú¸ñ äîðû äûðòý. Ìàðüÿ àïàåç íî ñî ýñêåðå. - Êûëћä-à, Ìàðüÿ àïàé. Êèíëýí êàðòýç âîéíàå áûðèç, ñîîñëû ìèëëèîí ìàíåò óêñ¸, ïå, ñ¸òî. Òûíûä íî ñ¸òûíû êóëý, - êóàíûòî àé Ìàðüÿ àïàåç øóûñà,

ìàëïà�� âàë, äûð. Ñîèçëýí ïèãîíûç èê ќç âûðœû. - Ìà êàðîì ìîí ñîìûíäà óêñ¸åí? Ìûíàì øàé âûëý êîøêîíý âóýìûí. Џîê, êóëý ќâќë. À âîò ñî èíòûå êîðêàìå ќæûòќæûò òóïàòîíî âàë. Ëèïåò íî âèÿ, ãóð íî Ÿûíäý, - Ìàðüÿëýí àñëàç ñþëýì âèñ¸íýç. Íûëûç-ïèåç, íóíûêàåç ќâќë áåðå, ìà êàðîç ñîáûäœà óêñ¸åí. Çàâîäý (Èæåç ãóðòîîñ îçüû øóî) ìûíûíû ÷èê ìûëêûäûç ќâќë, ìà, œó÷ ñÿìåí íî øóãúÿñüêå âåðàñüêûíû. Áûäýñ ãóìûðçý ãóðòûí óëýì àäÿìè ãîðîä ïàòåðå óç äûøû. Êèÿñàûí íî þðò âóçàñü¸ñ âàíü, ëýñÿ. Ñî íî ñþëýìúÿ ќâќë. Ìàðüÿ àïàéëû àñ þðòýç èê äóíîãåñ. Òîëüêî òóïàòúÿíýç âàíü. Ìûëêûäòýê êå íî, áàñüòћñüêèç èê êóëý êàãàçú¸ñ áè÷àíû. Ìà, Íàäÿëû èê áûçüûëîíî ëóèç. ÊûŸå òîëûê íà ïåðåñüëýñü. ß ñîçý, ÿ òàçý âóíýòý. Íîòàðèóñ äîðû íî êќíÿ ïîë âóèçû. Êåìà ãèíý âåòëћçû. Îäћã áàäœûì àäÿìèëýí ãèíý ãîæòћñüêåìåç êóëý íà. Âîðäћñüêîíý âóîç, ïå, îòïóñêûñü. ß, óñêå, íóíàëçý ÷èäàëîì íè. Џóêàçå - àðíÿ. *** Ìàëïàñüêûñà Ìàðüÿ óéçý èê ќç èçüû êàäü. Çàâîäý áîí êîøêûíû êåìà ќâќë, òîëüêî êèíëû òîí îòûí êóëý. Íîø Èâàíý ìàðûñü ìàð âóèç êå. Âîêñ¸ ûøòîç óê ìîíý. Òàíè Ïî÷èíêàå ûøåì-áûðåì ñîëäàò âóýì. Ïëåí áåðå êûøêàì áåðòûíû. Èâàíýç íî Ÿåì íî Ÿåì âќòàòý. Ñüќðàç ќòåìåç ïîòý, äûð. ß, âîðäћñüêîíîçü ÷èäàëîì, ó÷êîì, îòћÿç ìà ëóîç, Èíìàð òîäîç íè. ...Òóííý Ìàðüÿ âàçü ñàéêàç. Àðíÿíóíàë, þðòòћñåç óç âó: äîðàç óæåç òðîñ. Âóîíîçý ìàëïàñà, Ìàðüÿ áóðäúÿñüêèç êàäü. Áàäœûì ãóðçý äàëàé ќç íè ýñòûëû âàë. Ëàâêàå íÿíü íî, ïûæèñüêåì íî âภáåðå, ìàëû ãóð ýñòîä íà? Êûòûñü ìàð êóæûì, ìûëêûä ïîòћç. Ýñüìà, Ìàðüÿ åãèòîìèç êàäü. Îé-îé øóûñà, áàäœûì ãóðçý àðàòћç èê, ñîáåðå òàáàíü ïûæûíû äàñÿñüêèç. Òðîñãåñ êóêåé, ñýðå ìàéîíåç ïîíîíî êå, òàáàíü áóé-áóé ëóý. Íàäÿ äûøåòћç. Îçüû èê êàðèç àðëûäî êåíàê. Âîò ïåðåñü êå ïåðåñü - çûðåòýç Ÿóøòàñüêåì. Îãåç áќðñüû îãåç ïќñü òàáàíü âќø âûëý âóý. Ìàðüÿ òàáàíåç òûëûåí âќÿ íî âûëûñüòûç âûëàç òûðå. Æàëü, ïќñü äûðúÿç ñèûíû íîêèíëû. Ïûæèñüêîíçý áûäòýìåç áåðå Ìàðüÿ ãàíü-ãàíü ïóêñèç šќê ñüќðàç. Îãåí ìќçìûò èê, êîòü áóñêåëü êûøíî ìåä ïîòûñàë. Íîø íî íîø Ìàðüÿ óêíîå ó÷êå. Íîêèí ќâќë. Çûðåòýí òàáàíüçý Ìàðüÿ ïóðòýí íüûëüëû øîðè êàðèç. Òàèç àñëûç. Ñîèç - Èâàíëû, êóèíåòћåç - ïèñýéëû. Íîø òàèç êèíëû àé? ßðàì, êóëýìú¸ñëû øóûñà, šќê ïóìå ïîíћç. Œå÷ ãèíý àññý êóíîÿç: òàáàíåç íî, ïûøòóðûíýí ÷àåç íî êûëèç àé. Îëî ïќñüëýñü êàíüñûðàç, îëî ñóðûì ïîòýì, Ìàðüÿ ќç èê øќäû œóñ âûëý ëàíüûðñêåìçý. Ý, êóêå-ñîêó òà ïàñüêûò œóñ âûëý Èâàíëýí àíàåç Ìàðüÿåç íåáûò ìèíäýð âûëý ïóêòћç âàë. Âûëü êåíàêåç îçüû êàäûðëàëî, ñûŸå éûëîë óãà. Ìà, àëè íî ìèíäýð íåáûò, íåáûò... Šûòëàíü Ìàðüÿ äîðû áóñêåëåç êîæèç, ÷àêëàíî àé, ïå, ïåðåñåç. Òàáàíü íî ïîòòî àé, êóíîÿòîíî. Êîðêàí ñóðûì. Ìàðüÿ œóñ âûëûí ëàíüûðñêåìûí. Óã íè øîêà, íî ûìíûðàç - ïàëüïîòîí. Èâàíçý ïќñü òàáàíåí êóíîÿòћç. Îéäî Ÿîê, çûðåòýç Ÿóøòàñüêåì êå. Èâàí ñîå ќç èê ÿòâûëòû.


8

2012-òћ àð 17-òћ òîëøîð

Óäìóðò äóííå

ÒÓÍÀÑÜÊÎÍ ÂÀÊÛÒ

Ûñòýì ÷åðåí âà÷å ñèí ÍîêûŸå òóíîîñëû, âåãèíú¸ñëû òàò÷ûîçü óã îñêèñüêû âàë. Áåðëî òîëýçü¸ñû äóííå øîðû ó÷êîíý òûïàê âîøòћñüêèç. Òàçàëûêå øќäòýê øîðûñü êóàøêàç óãî. Êќíÿ âðà÷ú¸ñ äîðòћ îðò÷è íè - ëûäúÿñà óä áûäòû, íî îãåç íî ÷åðìå óã òîäìà. Ïóêûíû ãèíý íî œèãàðû ќâќë. Ñè¸í íî óã ìûíû. Òîäìîîñû øóî: òîí, ïå, ñќðåìûí, äûð, ñèíú¸ñûä èê, ïå, êóäœåì ìóðòëýí êàäü. Àçüâûë ãàçåòàäû ãîæúÿñüêîäû âàë êûðñü ëóëî àäÿìèîñ ñÿðûñü. Îëî, òàÿç ðàä íî âàëýêòîí øåäüòûíû áûãàòîäû: êûçüû óòèñüêîíî ñèí óñüêûòћñü¸ñëýñü, êûŸå àìàëýí ýìúÿñüêûíû ëóîíî âûëý ûñòýì ÷åðçûëýñü? Îëî, òћëÿä äýìëàìäû þðòòîç òàçàëûêìå òóïàòûíû. Ðàèñà È. Ìîæãà ¸ðîñ.

Òîäìàòñêîí Òà ãîæòýòýç ëûäœûñà, êèí íî ñî ñåðåêòîç, âûëäû: ìàèí íî éûðçý óã âèñüûòû. Ìóêåòûç ëóøêåì ãèíý ñèïûðòîç: ìàèí ìåäà òàèäëû þðòòîíî? Áåðëîîñûç ðàäûí ôèëîñîôèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, îëîìàèí íî òóíñûêúÿñüêèñü Âëàäèìèð Êðàñíîï¸ðîâ. Ñî øóý: - Ñќðåìûí èê, ëóîç, Ðàèñà. Âèñ¸íçý íîêèí óã òîäìà, œèãàðûç áûðå, ñè¸í óã ìûíû. À÷èç òàçüû øóý óê. Íîø ñî àäÿìèåç ñќðåìëýí, ñèí óñüêûòýìëýí òîäìåòú¸ñûç. Ñî ñÿíà,

âûëý ûñòýì ÷åðëýñü áåðâûëú¸ññý àäœûíû ëóý íà òàŸå ïóñú¸ñúÿ. Ñќðåì àäÿìè øóàê œûçûìûíû ÿêå òàçàìûíû ќäúÿ. Óëîíýç ïќðìåìûñü äóãäý. Êèí íî ñî âèíà áåê÷åå çûìå. Ñèí óñüêûòýì ìóðòëýñü ïàëýíñêî êîŸûø íî ïóíû. ×åðêå ïûðåìåç ÿ îòûí êåìà ñûëýìåç óã ëóû. Çýì, òà âûëëåì òîäìåòú¸ñûí âà÷å ñèí âóîí - áåðîìîí íè. Òàçàëûê òћÿìûí, œèãàð ñþïñåìûí íè óãî.

Ìîçìûòñêîí Îãåç øóìïîòûìîí: êûðñü ýíåðãèåç òóæ êàï÷è àñ âûëûñüòûä ìóêåò àðáåðè âûëý âûæòûíû. Êûëñÿðûñü, ñèí óñüêûòýìëýñü, ñќðåìëýñü áåðâûëú¸ññý ïóøêàçû šîã êûñêûíû ïќðìûòî êóðåãïóç, ñûëàë, ñþñü. Ñîèí èê «÷åðäûëýñü» ìîçìûòñêåìäû ïîòý êå, äћñüòûñà êóòý ñîçý ÿ òàçý àðáåðèåç. - Íèìûñüòûç âåðàëî êóðåãïóç ñÿðûñü, - øóý Âëàäèìèð Êðàñíîï¸ðîâ. - Ñî óëîí êóçüìàñü ìàêå. Ñîèí èê òàèí ÷ûëêûòàòћñüêîí àäÿìèåç íî âќñü óã êàðû, ïóøêûñüòûç êûðñüñý íî êûñêå. Êóðåãïóç þðòòý ïè÷è ïèíàëú¸ñëýñü ñèí óñ¸íçýñ, êûøêàìçýñ áûäòûíû. Ñќðåì ìóðòý ïóêòý ìóäîðëû ûìíûðûí. Àñüòýîñ ñóëòý ìûøêàç, êóòý ûëü êóðåãïóçýç. Ñîèí éûðçý ÷àñ áåðãàìúÿ êîòûðúÿëý êќíÿ êå ïîë. Ìóêåò ìóãîð ëþêåòú¸ñûç ñÿðûñü, éûðåç êåìàãåñ ñóçÿíî. Êóðåãïóçýç ïèòûðúÿñà èê, âàñüêå ñþðëûåç êóçÿ.

Ñóé¸ñòћç, ïûäú¸ñòћç îðò÷å. Íî ìóãîð áîðäûñüòûç êóðåãïóçäýñ ýí ïàëýíòý - êîòüêó ìåä éќòîç. Ñî êóñïûí àñüòý ïîííà ñèïûðòý: âàíü êûðñåç ìåä áèíÿëñêîç êóðåãïóç ïóøêû. Áûäýñ ìóãîð âûëòћ îðò÷åìäû áåðå ãèíý êóðåãïóçäýñ ÷àêëàñüêûñà ïèëå (Ÿóæåç âќñü ìåäàç ëó) íî âóýí ñòàêàíý êóøòý. Êќìçý ãóðàäû ÿ áóìàãà âûëý ñàïêå - îòћÿç ñîå ñóòîäû íî ìóý ñîãîäû. ×àêëàëý êóðåãïóçýí âóäýñ. Ñèí óñüêûòýì áåðâûëýç ïóøêàç çýìåí èê êûñêåìûí êå, ñî à÷èç ïîæàñüêîç, Ÿóæåç íî áûãëåñ óç ëóû íè. Џóêàçåÿç íîø èê òà óæäýñ ëýñüòý. Êóðåãïóçäû àññý ñûŸå èê àëàìà âîçèç êå âóûí, ýøøî îãïîë òàçàòћñüêå. Џóæåç áûãûëåñ êûëåì áåðå ãèíý äóãäûíû ÿðà - ûñòýì ÷åð êîøêèç. Êóðåãïóçýç âóýí ñòàêàíý íî ïèëüûíû ÿðà. Ñîå óéëû éûð äîðû ïóêòîíî, óòüûíû- ÷ûëêûòàòûíû êóðûñà. Џóêíà âàíüçý ñîå êèñüòîíî. Êîðêà ïóøêûí Ÿåìãåñ šóàòúÿíî ñþñüòûë, îøûëîíî áóòíèê êóàð. Òà àðáåðèîñ óðîä ëóëú¸ñòû êûøêàòî. Íî ñîîñëû ãèíý îñêèñüêûíû óã ÿðà. Àñëûä íî ÷ûëêûò óëîíî, æîá êûëú¸ñûí ïàçÿñüêûòýê, àäÿìèåç þíìå âќñü êàðûòýê. ×ûëêûò àäÿìè ãèíý áûãàòý êûðñåíûç íþðúÿñüêûíû.

Óòèñüêîí Íîêó íî óä òîäû, êèí íî êó òîíý ñќðûíû áûãàòîç. Êóääûðúÿ óðàìûñåí øîðàä êûðûæ ó÷êåìçû ãèíý íî òàçàëûêåç êóàøêàòý. Êóíîå íî œå÷ ìûëêûäûí âóèñüêîä êàäü, íî êàëûêåí âåðàñüêûñà óä âóòòћñüêû íà, ñèåì íî óã ïîòû íè, éûð íî øќäòýê øîðûñü âèñüûíû êóòñêå. Íî êóíîûñü šîã ãèíý êîøêûíû óìîé ќâќë óê. Êûçüû áåí óòèñüêîíî òàŸå þãäóðûí? - Íûðûñü èê àñüòý ìàëïàíú¸ñûíûäû âà÷å ñèí êûëüûíû âûðå, - Ÿåêòý Êðàñíîï¸ðîâ. - Ñî ïîííà êîìíàòàûñü íî ïîòîíýç ќâќë. Êûò÷û êå ãàíü-ãàíü èíòûÿñüêå. Ñèí àçÿäû ïóêòý: òћ ñûëћñüêîäû ãóðåçü¸ñûñü âàñüêèñü ÷ûëêûò âó óëûí. Æèëüûðòûñà èê áûçå ñî, áûäýñ ìóãîðäýñ ãûëòûñà. Øóíûò. Áûäýñ âûëòûð øóòýòñêå. Òàíè æèëüûðòћñü âó ïûäú¸ñ äîðîçü íî âóèç íè. Àñ ïîííàäû øóý: òà âó, ìóãîðûñüòûì âàíü êûðñüñý ìóçúåì êóçÿ íóûñà, êîøêå, óðîäýçëû ïûŸàíû óã ñ¸òû íè. Àñüòýäûç óìîéãåñ ќä øќäý êå, ýñêåðå, ìóçîí ñÿìåí óòèñüêûñà. Ñèí àçÿäû ïóêòý òàŸå ñóðåäýç: òћ êîòûðûí, ìóçúåìûñåí êóòñêûñà, šóòћñüêå áîðääîð. Êèðïè÷ âќçû êèðïè÷ - òћ ìóðò ñèíú¸ñëû óä àäœèñüêèñüêå íè, àñüòýîñ ãèíý øîðàçû ó÷êûíû

áûãàòћñüêîäû. Ïèÿëàëýñü êå áîðääîðäû - ýøøî óñòîãåñ. Ýí âóíýòý: ñîçý ÿ òàçý óòèñüêîí àìàëýç êîòüêóä ó÷ûðå êóòûíû óã ÿðà. Àäÿìè àññý à÷èç óòüûíû áûãàòîíëûêñý ûøòý, ìóêåò ñÿìåí âåðàñà - ìóãîð êîòûðûñüòûç àóðàåç âåê÷è êûëå.

Êóðèñüêîí Óäìóðòú¸ñ âàøêàëà äûðûñåí èíêóàçüëû îñêèñüêûëћçû. Àñüìå âûæû êàëûêìûëýñü ñÿìéûëîëú¸ññý òðîñ àðú¸ñ Ÿîæå ýñêåðåì ìóðò, Óäìóðòèûñü êàëûê õóäîæíèê Ñåì¸í Âèíîãðàäîâ øóý: - Џûæû-âûæûîñìûëýí êîòüêóä þãäóðëû òóïàñü âќñÿñüêîí êûëú¸ññû âà ë. Ñîîñòû êûëîçû øóûñà, àñüñýîñ íî ìóð îñêèçû. Ñîèí íî, ëýñÿ, ìåäèöèíà ëÿá êå íî âàë, Ÿåìûñü âîðìèñå ïîòûëћçû. Êóæûìåç êûñêèñü¸ñëýñü íî âќñÿñüêûñà óòèñüêûëћçû. Êûëñÿðûñü òàçüû: Îñòý! Œå÷ Èíìàðå, Êûë÷èíý, îñòý! Џóêíà ñóëòýì ïîííà òûíûä îñòý êàðêî. Œå÷ íóíàëäý ñ¸ò, òà íóíàëûä ïîííà œå÷ êàï÷èëûêú¸ñòý, ñè¸í-þîíäý ñ¸ò! Óðîä ñèíëýñü, òóøìîí êќòëýñü à÷èä óòü, òà êóðèñüêåììå êàáûë êàð, Èíìàðå, Êûë÷èíý, îñòý! Åëåíà ÑÀÐÀÌÀÒÎÂÀ.

ÑÏÎÐÒ

ÒÅÀÒÐ ÊÓÊÎË Ôåâðàëü 4/ñá. 5/âñ. 11/ñá. 12/âñ.

«Ïðèâåò Ìàðòûøêå» 11.00, Ã. Îñòåð «Åù¸ ðàç î Êðàñíîé Øàïî÷êå» 11.00, Ñ. Åôðåìîâ, Ñ. Êîãàí «Âåñ¸ëûé êîíöåðò» 11.00, ïî ñöåíàðèþ Ô. Øåâÿêîâà «Ìîêîøà è Áîêîøà, 11.00, ïðèêëþ÷åíèÿ äîìîâÿò» Ë. Ìàëûõ

14.00 14.00 14.00 14.00

ÏÐÅÌÜÅÐÀ 17/ïò. 18/ñá. 19/âñ. 22/ñð. 24/ïò. 25/ñá. 26/âñ. 28/âò.

«Íî÷ü ïåðåä Ðîæäåñòâîì» Í. Ãîãîëü «Íî÷ü ïåðåä Ðîæäåñòâîì» Í. Ãîãîëü «Ìàøåíüêà è Ìåäâåäü» À. Øâåìáåðãå𠫨æèê è ¸ëêà» Ñ. Êîçëîâ «Íî÷ü ïåðåä Ðîæäåñòâîì» Í. Ãîãîëü «Ãóñ¸íîê» Í. Ãåðíåò «¨æèê è ¸ëêà» Ñ. Êîçëîâ «¨æèê è ¸ëêà» Ñ. Êîçëîâ

18.30 18.30 11.00, 14.00 10.00, 13.00 18.30 11.00, 14.00 11.00, 14.00 10.00, 13.00

Àäðåñ: 426004, ã. Èæåâñê, óë. Ëîìîíîñîâà, 9 Òåëåôîí: 68-09-89, 68-52-90 E-mail: teatrkukoludm@mail.ru Ðåêëàìà

Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. ÂÀÕÐÓØÅÂÀ

Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ ãàçåòû 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail:udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

Øàåðìûëýñü äàíçý óò¸çû Êàçàíüûí Èæåâñêûí êàï÷è àòëåòèêàÿ ìàíåæ óñüòћñüêåì áåðå øàåðûñüòûìû ñïîðòñìåíú¸ñëýí áûãàòîíëûêú¸ññýñ áóäýòûíû ëóîíëûêú¸ññû ýøøî íî ïàñüêûòàçû. Ïûäûí áûçüûëћñü¸ñ òàáåðå òîëàëòý íî øóíûò èíòûûí ìóãîðçýñ êûäàòî. Àðëûäî ñïîðòñìåíú¸ñûí àðòý êóæûìçýñ ýñêåðî ïèíàëú¸ñ íî. Êûëåì ñóááîòà íóíàëý Èæûñü ìàíåæûí «Øèïîâêà þíûõ» Ÿîøàòñêîí îðò÷èç. Îò÷û ïûðèñüêèçû Óäìóðòèûñü 250 ïàëà íûëïèîñ. Êîòüêóä êîìàíäàûí âèòü ìóðò. 60, 600 ìåòðå áûçüûëýì ñÿíà, ñîîñ

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-38, 73-33-43 - êîððåñïîíäåíòû 73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

êóçüäàëàå íî âûëëàíå òýò÷àçû. Âîðìèñü¸ñòû êûê ãðóïïàëû ëþêèçû: ãîðîäú¸ñ íî ãóðòîîñ. Ãîðîäú¸ñ ïќëûí âîðìèñå ïîòћçû èæú¸ñ: 34-òћ øêîëàûñü íûëú¸ñ íî 93-òћ øêîëàûñü ïèîñ, íîø ãóðòîîñ ïќëûí âèñúÿñüêèçû Âàâîæ øîð ¸çî øêîëàûñü íûëú¸ñ íî Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Ïóãà÷¸âîûñü ïèîñ. Íèìàç âîðìèñü¸ñ ïќëûí êîòüêèíëýñü ÷óïðåñ ëóýìçýñ âîçüìàòћçû ãîðîä íûëïèîñ: Èâàí Äàíèëîâ, Èâàí Áóãëååâ, Âëàäà Ïóãà÷¸âà, Êðèñòèíà Ìèðîíîâà íî ìóêåòú¸ñûç. Ïóñéûíû êóëý, øàåðûñüòûìû òóæãåñ êóæìîîñûç êîìàíäàîñ íî íèìàç âîðìèñå ïîòýìú¸ñ ìàðò òîëýçå êóæûìçýñ ýñêåðîçû Êàçàíüûí îðò÷îíî Ÿîøàòñêîíûí. Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.

Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2270 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 10000 Çàêàç ¹ 59. Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå. Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084


UD_4