Page 1

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü (ìàðò). Ïóêñ¸í (âòîðíèê) ¹ 20 (25249) www.udmdunne.ru

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû

Êûëáóð äûøåòûñà ãèíý, óäìóðò óä ëóû

ñóðî

œó÷ 18%

14%

Êîòüêóäžç øàòûð ïîòòý

5

7

..

55%

3

Âîçüìàëî ãûðûìòý áóñûîñ

óäìóðò

ÔÈÍ-ÓÃÎÐÚ¨Ñ

Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ

à ŠРÄ

Àäðåñýç: 426074, Èæêàð, Îêòÿáðüëû 50 àð êàðëóä, 15 íîìåðî þðò, 213-òž, 215-òž êàáèíåòú¸ñ, «Óäìóðò Êåíåø». Òåë.: 68-53-29; òåë./ôàêñ 68-83-08. www.udmkenesh.ru E-mail: udmkenesh@gossovet.udm.ru

maers-letka.ru

«УДМУРТ КЕНЕШ» ОГАЗЕЯСЬКОНЛЭН ВЫПУСКЕЗ

Øóäîí âóòòîç-à âîðìîíý?

À. Àíòîíîâà.

Òóííý Ìàðèé Ýëûí áûðú¸ ôèí-óãîð äóííåûñü òóæãåñ ÷åáåð, âèçüìî íî óñòî ñòóäåíòêàåç. «Ìèññ ñòóäåí÷åñòâà Ôèííî-Óãðèè-2014» êàëûêêóñïî êîíêóðñ òóý êóèíåòžçý îðò÷å. Óäìóðòèëýñü äàíçý îòûí óòå Àëèíà Àíòîíîâà. Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü óäìóðò ôèëîëîãèÿ ôàêóëüòåòûí äûøåòñêèñü Àëèíà Àíòîíîâà Ÿîøàòñêå Êîìèûñü, Ìîðäîâèûñü, Þãðàûñü, Êàðåëèûñü, Âåíãðèûñü, Ôèíëÿíäèûñü íî Ìàðèé Ýëûñü ñòóäåíòêàîñûí. Àëíàøûñü íûëàøëû 19 àðåñ. Àëèíà óñòî äûøåòñêå, ÷åáåð êûðœà-ýêòý, ñïîðòýí ýøúÿñüêå íî óäìóðò ñÿìéûëîëú¸ñòû óìîé òîäý. Óäìóðò ñòóäåíòêà ýøú¸ñûíûç Ÿîø Éîøêàð-Îëàå êîøêèç 14-òž ìàðòý. ÓäÃÓ-ûñü ñòóäåíòú¸ñ îñêî: Àëèíà ÷åáåð êóàðàåíûç, óäìóðò äžñåíûç íî àññý ñöåíà âûëûí âîçåìåíûç îäíî èê ïàéìûòîç æþðèåç. Íûëìóðò âîçüìàòîç óäìóðò ñþàíëýñü îãëþêåòñý. Óäìóðò ñòóäåíòêà ïîííà âèñ¸ âàíü àëíàøú¸ñ, Ÿûæûâûæûîñûç, ýøú¸ñûç, íîø òóæãåñ íî ñþëìàñüêå àíàåç Íàòàëüÿ Àíòîíîâà. - Àëèíà ñöåíàëýñü óã êûøêà, ñî 6 àðåñàç èíè øàåðàìû îðò÷åì «Óòðåííÿÿ çâåçäà» Ÿîøàòñêîíûí íûðûñåòž èíòû áàñüòžç, ñîáåðå «Šóæàñü êèçèëèîñûí» âîðìèç. Ïќðòýì óæðàäú¸ñû âåòëý, óäìóðò åãèòú¸ñëýí «Øóíäû» îãàçåÿñüêîíàçû íî ïûðèñüêå. Íî ìîíý ñþëìàñüêûòý ìóêåòûç. Àëèíàëýí ñÿìûç ñûŸå: ñî âàíüçý ñþëýì ïûðòžç ïîòòý, óã êå óäàëòû, ìûëêûäçý óêûð çîë êóàøêàòý. Ñîèí èê, êîíêóðñý êîøêûêóç, ñîëû øóè: íûëû, âàíüìûç ñî øóäîí. Âîðìèä êå - óñòî, ќä êå íî - íîìûð êûøêûòýç óç ëóû. Ìîí ïîííà ñî ñîòýê íî âîðìèñü èíè, áûäýñ Óäìóðò øàåðûñü îãíàçý îò÷û áûðéèëëÿì áåðå, - øóý Íàòàëüÿ Âàñèëüåâíà.


Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

ÑÏÎÐÒ

Àçâåñü ìåäàëü¸ññû íî çàðíèâóàìûí Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

16-òž ìàðòý Ñî÷èûí éûëïóìúÿñüêèç Ïàðàëèìïèàäà. Ðîññèûñü ñïîðòñìåíú¸ñ 30 çàðíè, 28 àçâåñü, 22 òóé ìåäàëü¸ñ áàñüòžçû. Óäìóðòèûñü ïàðàëèìïèåöú¸ñòû òóííý šûò 10 ÷àñûí Èæûñü àýðîïîðòûí ïóìèòàëîçû. Êûê àðíÿ ïàëà êûñòžñüêèñü óæðàäý Óäìóðòèûñü 8 ñïîðòñìåí ïûðèñüêèç, øóìïîòîíî, âàíüçû ñîîñ âîðäñêåì ïàëú¸ñàçû ìåäàëü¸ñûí âóîçû. Òóæ øóìïîòòžç Àëíàø ¸ðîñûñü Âëàäèñëàâ Ëåêîìöåâ. Êóàòü ñòàðòý ïûðèñüêûñà, âèòü ìåäàëü óòžç. Êóàñýí áûçüûëýì ñÿíà, áèàòëîíûí êóæûìçý ýñêåðèç. Îçüû ñî êûê çàðíè íî êóèíü òóé ìåäàëü¸ñ áàñüòžç. Џîøàòñêîíëýí áåðïóìåòž íóíàëàç êóàñýí áûçüûëžñü¸ñ 10 èñüêåìåç îðò÷èçû. «Ñûëžñü» ïàðàëèìïèåöú¸ñ ïќëûí âàíü âîðìèñü¸ñ Ðîññèûñü ëóèçû, ñîîñ ïќëûñü êûêåç - Óäìóðòèûñü. Ìîæãà ¸ðîñûñü Âëàäèìèð Êîíîíîâ êûêåòž èíòû áàñüòžç, íîø Âëàäèñëàâ Ëåêîìöåâ êóèíåòž ëóèç. Øóìïîòòžçû ñëåäæõîêêååí øóäžñü¸ñ íî. Êàïêà âîçüìàñü íî ýøøî âèòü øóäžñü¸ñ àñüìå øàåðûñü âàë. Ôèíàëûí Àìåðèêàûñü ñïîðòñìåíú¸ñëû 0:1 ëûäûí êåëÿçû êå íî, àçâåñü ìåäàëü¸ññû çàðíèâóàìûí, øóûíû ëóîç. Óãîñü ñïîðòûñü òà àìàëý Ðîññèûñü ïàðàëèìïèåöú¸ñ íûðûñüñý ïûðèñüêèçû, îçüû íî ôèíàëîçü âóèçû. «ØÓÍÄÛÁÅÐÃÀÍ»

Âèçüçýñ ñûíàëîçû Ÿîøàòñêûñà Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Äýðè ÷åðêîãóðòûñü øêîëàûí 20-òž ìàðòý «Øóíäûáåðãàí» ¸ðîñ øóäîí îðò÷îç. Òóý ñî êàëûê êóëüòóðàëû ñžçåìûí ëóîç. «Óäìóðò Êåíåøëýí» Äýðè ¸ðîñûñü ¸çýçëýí êèâàëòžñåç Ëèäèÿ Áèÿíîâà âåðàìúÿ, òà óæðàä äûøåòñêèñü¸ñëýñü óäìóðò êóëüòóðàåí, êûëýí, èñòîðèåí òóíñûêúÿñüêîíçýñ, òîäîí-âàëàíçýñ áóäýòý, áûãàòîíëûêñýñ àçèíòý. Òóý ñî äàñýòžçý ðàäúÿñüêîç íè, òà óæðàäý 14 øêîëàîñûñü óäìóðò êûëýç äûøåòžñü íûëïèîñ ïûðèñüêîçû. Ñîîñ êîìàíäàçûëû íèì, äåâèç ìàëïàëî, àñüñý ñÿðûñü âèäåîïðåçåíòàöèÿ äàñÿëî. - Òà óæðàä íûëïèîñëýñü ñöåíà âûëûí àñüñýäû âîçüûíû áûãàòýìçýñ øàðàÿ, óäìóðò êûëûí âåðàñüêîíçýñ âîëÿòý, - âåðà Ë. Áèÿíîâà. Äûøåòñêèñü¸ñ âèêòîðèíàûí âèçüçýñ ñûíàëîçû, óäìóðò êûðœàíú¸ñòû òîäýìçýñ âîçüìàòîçû, àñüñý êûëáóðú¸ññýñ ëûäœîçû íî ìóêåò.

ÀÔÓÍ

ÏÎËÈÒÈÊÀ

Êûëýç óòüûíû - àãèòáðèãàäàåí Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ

âàëòîí ¸çú¸ñûí œå÷ êóñûïú¸ñ òóïàòûíû ïќðìûòžçû, òàáåðå âàë÷å áûäýñúÿëî ïóêòýì óæïóìú¸ññýñ. - Ìûíûì òóíñûêî ïîòžç âàääÿîñëýí, ïè÷è àãèòáðèãàäàîñ êûëäûòûñà, êûëçýñ óò¸íëû ñžçåì óæçû. Êûëñÿðûñü, ñîîñ áûãàòžëëÿì îã âèòü ìèíóò êóñïûí áè÷àñüêèñü àñïќðòýìëûêî âûñòàâêà ðàäúÿíû. Ãóðòú¸ñû ïîòî êå, òàŸå àäœûòîíçû êîòüêó êè óëàçû. Ñî ñÿíà, òûðøî ïèíàëú¸ñëû íî åãèòú¸ñëû òóíñûêî ëóûíû. Ìóí¸ òåàòð êûëäûòûñà, âûæûêûëú¸ñ øóäî, êàëûê ñîîñòû ó÷êûñà ãèíý óã ïóêû - à÷èç íî ïûðèñüêå ñïåêòàêëü êûëäûòîíý. Íîø âàääÿîñ ñÿðûñü ìóëüòôèëüìú¸ññû òðîññý ïàéìûòžëëÿì, óãî Ëåíèíãðàä óëîñûí óëžñü¸ñ âóíýòžëëÿì íè âûëýì, ïќëàçû «ïè÷è êàëûêú¸ñ» âàíü íà øóûñà, - âåðàç Ñåðãåé Êàñàòêèí. «Óäìóðò Êåíåøëýí» ïðåçèäåíòýç Èãîðü Ñåì¸íîâ ïóñúå: òóý ôèí-óãîðú¸ñ ïîííà áàäœûì óæ áûäýñìîç -

Ëåíèíãðàä óëîñûí îðò÷èç Ðîññèûñü ôèíóãîð êàëûêú¸ñëýí àññîöèàöèçûëýí êåíåøîíýç. Óæðàäûí áàäœûì ñàêëûê âèñúÿçû êóíûñüòûìû ïè÷è ëûäúåì êàëûêú¸ñòû óò¸í ïóìûñåí þàíú¸ñëû. Óäìóðò øàåð ëàñÿíü êåíåøîíý âóûëžçû «Óäìóðò Êåíåø» àññîöèàöèëýí ïðåçèäåíòýç Èãîðü Ñåì¸íîâ íî «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåðàäèîêîìïàíèûñü âàëòžñü ðåäàêòîðëýí àíàé êûëûí ïåðåäà÷àîñúÿ âîøòžñåç Ñåðãåé Êàñàòêèí. Ëåíèíãðàä óëîñûí ôèíóãîð âûæûûñü êàëûêú¸ñ òóæ è÷è êûëåìûí íè. Êûëñÿðûñü, âàääÿîñ (âîäü) 70 ïàëà ãèíý ëûäúÿñüêî íà. Òàîñëýñü êќíÿëû êå òðîñãåñ èíãåðìàíëàíä ôèíú¸ñ. Ñîèí óëîñûñü âèöå-ãóáåðíàòîðëýñü Êîíñòàíòèí Ïàòðàåâëýñü âåðàìçý âàíü ëþêàñüêåìú¸ñ áàäœûì òóíñûêåí êûëçžçû. Ïóñéûìîí ñîèç: áåðëî 2-3 àð Ÿîæå ïè÷è âûæûûñü êàëûêú¸ñ êè-

àñüìå âûæûûñü êàëûêú¸ñëýí íèìûñüòûç àòëàññû êûëäîç. Òà óæ âûðœûòýìûí Ðîññèûñü Óëîñú¸ñòû àçèíòîíúÿ ìèíèñòåðñòâî þðòòýìåí. Îãúÿ áè÷åòý ïûðîçû âàíü êàëûêú¸ñ ñÿðûñü ñòàòüÿîñ. Êûëñÿðûñü, óäìóðòú¸ñ ñÿðûñü ìàòåðèàëú¸ñòû ëþêàçû Èñòîðèÿÿ, êûëúÿ íî ëèòåðàòóðàÿ Óäìóðò èíñòèòóòûí óæàñü¸ñ. Àòëàñ äàñÿñüêîç œó÷ íî àíãëè êûëú¸ñûí. Óäìóðòú¸ñ, ïîðú¸ñ íî êîìèîñ âàçèñüêèçû âàë, òà àòëàñûñü ñòàòüÿîñ àíàé êûëûíûçû íî ìåä ëóîçû øóûñà. Æàëÿñà âåðàíî, òàçý Ÿåêòîíýç Óëîñú¸ñòû àçèíòîíúÿ ìèíèñòåðñòâî áûäýñòûíû øóã øóèç. Îçüû èê ÀÔÓÍ 2014-òž àðëû óæàí ïëàíçý þíìàòžç. Äûøåì ñÿìúÿ ÷àêëàìûí êåíåøîíú¸ñòû ïќðòýì óëîñú¸ñûí ðàäúÿíû. Ñîêó èíòûûñü êèâàëòžñü¸ñ àñüñý äîðûí óëžñü ïè÷è êàëûêú¸ñëýñü ñþëìàñüêîíú¸ññýñ íî òîäî-êûëî. Ìàòûñåç óæðàä ëóîç Õàíòû-Ìàíñèéñê ãîðîäûí.

«ØÓÍÄÛ»

Âûëü ìóðòú¸ñ - âûëü ìàëïàíú¸ñ Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Óäìóðò åãèòú¸ñëýí «Øóíäû» îãàçåÿñüêîíçû 13-òž ìàðòý êîíôåðåíöèçý îðò÷ûòžç. Îãàçåÿñüêîíëýí òќðîåç Îëüãà Òðîíèíà âåðàìúÿ, «Øóíäû» íî ñîëýí ¸ðîñ ¸çú¸ñûç êûê àð êóñïûí óæàìçûëû éûëïóìúÿíú¸ñ ëýñüòžçû. Ñîîñëýí ñþëìàñüêåìçûÿ «Øóíäûêàð» ëàãåðü êîòüêóä ãóæåì ќñú¸ññý óñüòý. Åãèò àçüìûížñü¸ñòû øàðàÿ íî áóäýòý «Âàìûø». ¨ðîñú¸ñûí åãèòú¸ñ ïќëûí óäìóðò êóëüòóðàåç àçèíòý «Âóþèñü» ïðîãðàììà. «Øóíäûîñ» ðàäúÿçû óäìóðò åãèòú¸ñëýñü òâîð÷åñòâîçýñ íî áûãàòîíëûêú¸ññýñ àçèíòžñü «Ëàáîðàòîðèÿ «Øóíäû», «Êóàðàãóð», «Óäìóðò street», «Óäìóðò òðàìâàé» íî «Ìàëïà âûëü êûë» âûëü ïðîåêòú¸ñòû. Òàçàëûêåç êûäàòîíëû ñžçåì âûëü ќð óëñûí îðò÷èçû òóðèçìúÿ «Þð-ÿð» ýëüêóí ñë¸ò, âóçú¸ñ íî ññóçú¸ñ êó-

Òóñïóêòžç Ìàêñèì ÊÎÐÎ˨Â

2

«Øóíäûëýí» êîíôåðåíöèÿç. ñïûí âîëåéáîëúÿ «Ïèòûðåñ òóï» Ÿîøàòñêîíú¸ñ. Åãèòú¸ñ êîíôåðåíöèëýñü ðåçîëþöèçý êóòžçû. Êåíåøèçû âàíü òà ïðîåêòú¸ñòû àçèíòûíû, âûëü ïðîãðàììàîñ ìàëïàíû. ¨ðîñú¸ñûñü òðîñãåñ åãèòú¸ñòû óäìóðò êóëüòóðàå êûñêîíî, ñî ïîííà «Øóíäûëýñü» âûëü ¸çú¸ññý óñüòîíî. Áàäœûì ñàêëûê âèñúÿíî óäìóðò êûëýç âќëìûòîíëû, êóí êèâàëòžñü¸ñûí, êàëûê îãà-

çåÿñüêîíú¸ñûí êóñûï âîç¸íëû. Êîíôåðåíöèå ïûðèñüêèçû 17 ¸ðîñú¸ñûñü åãèò äåëåãàòú¸ñ. Ñîîñ ïðàâëåíèëýñü âûëü ¸ç÷èîññý, êåíåøñý, ýñêåðèñü êîìèññèçý áûðéèçû. Ïðàâëåíèå áûäýñàê âîøòžñüêèç, îãàçåÿñüêîíëû òќðî Îëüãà Òðîíèíà èê áûðúåìûí. Âûëüäžñüêîíú¸ñ óìîéëû ãèíý, âûëü ìóðòú¸ñ âûëü ìàëïàíú¸ñ âà¸çû, îñêå Î. Òðîíèíà.

ÀÍÀÉ ÊÛË

Ïåäóíü ñåðåêúÿòžç êå íî... Ðóôèìà ËÎÆÊÈÍÀ

Äýáåñ ¸ðîñûí óäìóðò øóäîíú¸ñúÿ óæðàä îðò÷èç. Îò÷û ïûðèñüêèçû ¸ðîñûñü âàíü øêîëàîñûñü ïèíàëú¸ñ, ñîîñòû øóëäûðòžç Ëќïøî Ïåäóíü. 2010-òž àðûí îðò÷åì ëûäúÿí-÷îòàí âîçüìàòžç, Äýáåñ ¸ðîñûí óäìóðò êûëûí âåðàñüêèñü¸ñëýí ëûäçû êóëýñìå. Òà âàêûòý ¸ðîñûí

óëžñü óäìóðòú¸ñëýí ëûäçû 9 ñþðñ ïàëà - ñî 70 ïðîöåíò, íîø óäìóðò êûëýç äûøåòî 28 ïðîöåíòýç ãèíý íûëïèîñ. «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Äýáåñ ¸ðîñûñü ¸çýç, ¸ðîñûñü åãèòú¸ñëýí «Âåðòèêàëü» öåíòðçû, óäìóðò êûëëû äûøåòžñü¸ñ íî áèáëèîòåêàîñûí óæàñü¸ñ, Àíàé êûëëýí íóíàëýçëû ñžçüûñà, ¸ðîñûí áàäœûì óæðàä îðò÷ûòžçû. Òðîñýçëû

òóíñûêî ïîòžç Êîòåãóðòûñü ïèíàëú¸ñëýí «Ëîäžãàåí øóäîíçû». Ëќïøî Ïåäóíü òîäìàòžç «Ìè òàðèìåñ êèçèìû», «Êóòýí øóäîí» íî ìóêåò øóäîíú¸ñûí. Áàäœûì óæðàä àíàé êûëëû ñžçåìûí âàë áåðå, Ñþðíîãóðòûñü íûëïèîñ óäìóðò äžñü¸ñûí ïќðìûòñêåìûí âàë, íîø ìóêåòú¸ñûçëýí, ïå, ќâќë ÿêå óäìóðò äžñÿñüêûíû êåðïîòžëëÿì-à?

Êðûì âîøòý äûðçý Åëåíà ÍÈÊÈÒÈÍÀ

Êðûìûí îðò÷åì ðåôåðåíäóìëû éûëïóìúÿíú¸ñ ëýñüòýìûí. Êóàðàçý ñ¸òûíû ëûêòžç 83 ïðîöåíòýç êàëûê. Òàîñ ïќëûñü 96,7 ïðîöåíòýç ìûëêûäçý âåðàç Ðîññèå ïûðûíû, íîø 3 ïðîöåíòýç äóðáàñüòžç Óêðàèíàëýí 1992-òž àðûí þíìàòýì Êîíñòèòóöèåçëû íî Óêðàèíà áîðäûí àçèíñêîíëû. ÒàŸå ëûäïóñú¸ñòû øàðàÿç Êðûìûñü áûðú¸íú¸ñúÿ êîìèññèëýí êèâàëòžñåç Ì. Ìàëûøåâ. Åâðîñîþçý ïûðèñü êóíú¸ñ, ÑØÀ, îçüû èê Óêðàèíàûñü âûëü êèâàëòžñü¸ñ âåðàçû ðåôåðåíäóìëýñü éûëïóìúÿíú¸ññý ñàíý áàñüòûíû ïóìèò ëóýìçû ñÿðûñü. Ðîññèëýí Ïðåçèäåíòýç Â. Ïóòèí ïóñéèç: Êðûìûí áûðú¸íú¸ñ îðò÷èçû, ÎÎÍ-ëýñü, îçüû èê êàëûêêóñïî ïðàâîëýñü êóðîíú¸ññý ÷àêëàñà. Òà äûðëû Åâðîñîþç íî ÑØÀ ðåôåðåíäóìëýí éûëïóìúÿíú¸ñûç ïóìûñåí ìûëêûäçýñ ќç øàðàÿëý íà. Êóàðà ñ¸òîí ðàäúÿñüêåì áåðå ìóêåò íóíàëàç Ÿóêíà èê êåíåøîíý ëþêàñüêèç Êðûìëýí ïàðëàìåíòýç. Ñî þíìàòžç êóàðà ñ¸òîíûí áàñüòýì ëûäïóñú¸ñòû íî Êðûìåç ýðèêî ðåñïóáëèêà øóûñà ÿëžç. Ñî ñÿíà, äåïóòàòú¸ñ äàñÿçû Ðîññèëû âàçèñüêîí - Êðûìåç âûëü ñóáúåêò ÷îòûí Ðîññèå ïûðòûíû êóðî. Šîãåí Êðûìëýí äåëåãàöèåç âóîç Ìîñêâàå. Îòûí êåíåøîíú¸ñ ÷àêëàìûí Ïðåçèäåíòýí, Êóí Äóìàûñü äåïóòàòú¸ñûí, Ôåäåðàöèÿÿ Êåíåøëýí ¸ç÷èîñûíûç. Ñî ñÿíà, Êðûìûñü ïàðëàìåíò äóðáàñüòýìçý âåðàç Ìîñêâà äûðå âûæîíëû. Àëè ñî 2 ÷àñëû áåðå êûëå. Äåïóòàòú¸ñ îãêûëý âóèçû: òà çàêîí óëîíý ïûŸàíû êóòñêîç òóý 30-òž ìàðòûñåí. Êðûìûí óëžñü êàëûêëû äóðáàñüòîí óæðàäú¸ñ îðò÷èçû Ðîññèûñü óíîÿç ãîðîäú¸ñûí - Âëàäèâîñòîêûí, Éîøêàð-Îëàûí, Ìóðìàíñêûí, ßðîñëàâëüûí... Ïàëýíý ќç êûëüû Èæêàð íî: Êðûìûñü êàëûêëýñü ìûëêûäçý áóðäúÿíû êè÷ќëòîíýí ïîòžç Ðîññèûñü Àôãàí îæûñü âåòåðàíú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíçûëýí Óäìóðò ¸çýç.

Џîøåí ïûðàêëû Òóííý, 18-òž ìàðòý, Èæûñü ßëàí šóàñü òûë êîòûðûí Êðûìûñü êàëûêëû äóðáàñüòîí óæðàä êûêåòžçý ðàäúÿñüêîç. Ñî îðò÷îç «Àñüìåîñ Ÿîøåí ïûðàêëû!» ќò¸í óëñûí. Îò÷û ïûðèñüêûíû áûãàòîçû âàíü ìûëêûä êàðèñü¸ñ. Óæðàä êóòñêîç 18 ÷àñûí.


Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

3

ÓÆÏÓÌ

Êûëáóð äûøåòûñà ãèíý, óäìóðò óä ëóû ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñûñü 4 øêîëàûí ãèíý àíàé êûëúÿ óðîêú¸ñ ìûíî Âåðà ÂÀÕÐÓØÅÂÀ

êóëý. Ñåìüÿ íî ñþëìàñüêûíû êóëý àíàé êûëýç áóäžñü íûëïèîñëû ïûŸàòîí ñÿðûñü. Ìà, äûøåòîí óäûñ íî äàñü ìåäëî ïèíàëëû êûê êóí êûëú¸ñìåñ äûøåòûíû œå÷åñü óñëîâèîñ êûëäûòûíû, - øóèç êèâàëòžñü.

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

ßêøóð-Áќäüÿ ÷åðêîãóðòûí óäìóðò êûëýç äûøåòîíëû ñžçåì êîòðåñ šќê îðò÷èç. Íûðûñü èê ïóñú¸íî óæðàäëýñü êè÷ќëòžñüñý - ¸ðîñ àäìèíèñòðàöèûñü äûøåòîíúÿ óïðàâëåíèëýí êèâàëòžñåç Ãðèãîðèé Øàëÿïèí. Òà ó÷ûðûñü èê âàëàíû ëóèç èíè: Ãðèãîðèé Àëåêñàíäðîâè÷ òà þàíýç ïûð-ïî÷ ýñêåðûíû ìûëêûäúÿñüêåìûí. Óãîñü âèòü àð ïàëà òûðøåìåç Ÿîæå àíàé êûëýç äûøåòîí ñÿðûñü þàíýí ñîëû îãïîë ãèíý ќç âàçèñüêûëý íè àíàé-àòàé¸ñ íî, äûøåòžñü¸ñ íî, «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñ ¸çàç ïûðèñü¸ñ íî. Øóãúÿñüêûòžñü óæïóìúÿ êåíåøûíû ìûëêûä êàðèçû øêîëàîñëýí äèðåêòîðú¸ññû, âîøòžñü¸ññû, óäìóðò êûëúÿ äûøåòžñü¸ñ, ïè÷è êëàññú¸ñòû íóèñü äûøåòžñü¸ñ, íûëïè ñàäú¸ñëýí êèâàëòžñü¸ññû, ìóíèöèïàë êûëäûòýòú¸ñëýí éûðú¸ññû, âîñïèòàòåëü¸ñ, ìóìû-áóáûîñ íî ïèíàëú¸ñ. ÊûŸå àìàëýí óäìóðò êûëýç äûøåòîíî - îäíî èê âàíüçûëû-à ÿêå ôàêóëüòàòèâåí ãèíý òûðìîç-à? Ìàëû ñîå îäíî èê óò¸íî íî êûŸå êóëýëûêåç àíàé êûëìåñ òîäîíëýí? Óæðàäý ëþêàñüêåìú¸ñ òà þàíú¸ñëû âàëýêòîíú¸ñ äýìåí óò÷àçû. Êûçüû ðàäúÿìûí óäìóðò êûëýç äûøåòîí ¸ðîñàìû? Òà ñÿðûñü èâîðòžç ¸ðîñûñüòûìû ðóíîëýí êèâàëòžñåç Ãðèãîðèé Øàëÿïèí. - ¨ðîñûñüòûìû 10 øîð ¸çî øêîëàîñ ïќëûñü 4-ÿç ãèíý óäìóðò êûëýç äûøåòîí ïàñüêûò ðàäúÿìûí. Êûëñÿðûñü, Ìóêøèûí, Џîøêûòûí, Êåêîðàíûí íî ßêøóð-Áќäüÿ ÷åðêîãóðòûñü ãèìíàçèûí, îçüû èê ïðåäìåò ÷îòûí ïèíàëú¸ñ àíàé êûëýç äûøåòî Êûêâàûñü øêîëà-ñàäûí. Âàíüìûçќâќëýç äûøåòñêèñü¸ñ - 452 ïèíàë. ×åðíóøêàûñü øîð ¸çî øêîëàûí óäìóðò êûëúÿ ôàêóëüòàòèâå âåòëý 63 ïèíàë, Àëãàçûûñü øêîëàûí ôàêóëüòàòèâ íóèñüêå 2-òž-3-òž êëàññú¸ñûñü íûëïèîñëû, òà àìàëýí èê óäìóðò êûëýç äûøåòî ßêøóð-Áќäüÿûñü ãèìíàçèûñü ïîê÷è êëàññú¸ñû âåòëžñü 258 ïèíàëú¸ñ. Íûëïè ñàäú¸ñûí íî 370 ïàëà òýøêûëèîñ äûøåòî óäìóðò êûðœàíú¸ñòû íî êûëáóðú¸ñòû, - øóèç ñî. Òàèí Ÿîø Ãðèãîðèé Àëåêñàíäðîâè÷ ñþëìàñüêûòžñü óæïóìåç íî šóòžç: - 2010-òž àðûí óäìóðò êûëýç äûøåòýìûñü äóãäžçû Òûëî øêîëàûí. Ìóãåç: ìóìû-áóáûîñ óäìóðò êûëëýñü ïàéäàçý àäœåìûñü äóãäžçû. 2011-òž àðûí ïûòñàñüêèç Âàðàâàé øêîëà - íîø òàÿç óä-

ìóðò êûë ïðåäìåò ÷îòûí íóèñüêå âàë. Ñî âàêûòý èê àíàé êûëýç äûøåòýìûñü äóãäžçû Œåãëóäûñü øêîëà-ñàäûí. Ìóãåç: àíàé-àòàé¸ñ îãúÿ ìàëïàíý âóèçû - Òûëîûí óäìóðò êûëýç óã äûøåòî áåðå, ìàëû òàòûí êóðàäœîä íà? Ïóøêàðûñü, Ïîðâóûñü íî Ñþðîâàéûñü øêîëà-ñàäú¸ñòû íî íûëïè ñàä êàðåìçû áåðå îçüû èê è÷è¸ìèçû óäìóðò êûëýç äûøåòžñü ïèíàëú¸ñ. Âåðàñüêîíçý éûëïóìúÿñà, Ãðèãîðèé Àëåêñàíäðîâè÷ ìàëïàíçý øàðàÿç: óäìóðò êûëýç äûøåòûíû êóëý Óäìóðò øàåðûí âàíü óëžñü¸ñ. Çýì, ãàæàíû êóëý êîòüêóä âûæû-

ïèíàëú¸ñëû äûøåòûíû êóòñêîíî íûëïè ñàäú¸ñûñåí èê. Ñîêó ìóìû-áóáûîñ íî êàëëåíýí äûøîçû ñî ìàëïàíëû, íîø ïèíàëú¸ñ, øêîëàå ìûíûêóçû, êûëýç äûøåòîíçýñ àçüëàíüòûíû äàñåñü ëóîçû íè. Àñüñýëýñü ìàëïàíú¸ññýñ óñüòžçû «Øóíäû» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñûñüòûìû ¸çýçëýí êèâàëòžñåç Àëåêñàíäð Àðäàøåâ, ¸ðîñûñü åãèòú¸ñëýí ïàðëàìåíòñûëýí ¸ç÷èåç Ñîôüÿ Èâøèíà, ×åðíóøêà øêîëàûñü äèðåêòîð Ñâåòëàíà Ìèòðîôîíîâà, îçüû èê ßêøóðÁќäüÿ ÷åðêîãóðòûñü ãèìíàçèûí 11-òž êëàññûí äûøåò-

ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñûñü Ìóêøè øêîëàûí óäìóðò êûëëû äûøåòîí àäœåì êàðûìîí ëóý. äûøåòžñü¸ñìû Àëåâòèíà Òàðàñîâà íî Íàäåæäà Ãèëüìàíøèíà, âàíü ñþëýìçýñ ñ¸òûñà, òûðøî. Ìàëû ìóêåò øêîëàîñûí óäìóðò êûëýç óã äûøåòî? Òàòûí ïóêèñü äèðåêòîðú¸ñëû, ìàëïàñüêî, âîçüûò ëóûíû êóëý... Òà âåðàíýí ñîãëàø ëóýìçýñ ÷àáåìåí âîçüìàòžçû âàíü ëþêàñüêåìú¸ñ. ¨ðîñ àäìèíèñòðàöèëýí éûðûç Àíäðåé Ëåêîìöåâ âàòûòýê âåðàç: - Ìîí óäìóðò âûæûûñü êå íî, ñåìüÿÿìû óäìóðò êûë-

Ïóìèñüêîíëýí ðåçîëþöèÿç àçüëàíåçëû ïóñúåìûí âàë ìóêåò óæïóìú¸ñ íî: øêîëàîñëýñü ðåéòèíãçýñ ÷àêëàíî, àíàé êûëýç äûøåòýìçýñ ëûäý áàñüòûñà. ûñü êàëûêåç, íî ñî äûðå èê âóíýòîíî ќâќë, Óäìóðò øàåðëû êóí ñòàòóñ ñ¸òýìûí âûæû êàëûêëû - óäìóðòú¸ñëû - ëóûñà. *** «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñûñü ¸çýçëýí êèâàëòžñåç Âåðà Âàõðóøåâà îçüû èê øàðàÿç êóä-îã øóãñåêûòú¸ñòû. Âàëòžñåç - ñî ïèíàëú¸ñìûëýí, óäìóðò êûëçýñ äûøåòûñà íî, êóñïàçû œó÷ ñÿìåí âåðàñüêåìçû. Íîø íûëïè ñàäú¸ñûí óäìóðò êûëúÿ, êóëüòóðàÿ çàíÿòèîñûí ïèíàëú¸ñ ìàçý-ñîçý âàëàñà óã âóòòî, óäìóðò ñÿìåí âàçåìåç óã âàëàëî. Êûëáóð íî êûðœàí äûøåòûñà, êûëýç óä òîäû. Ñîèí èê óäìóðò êûëýç âàíü

ñêèñü Êñåíèÿ Ýñåíêóëîâà, íîø ïîê÷è ãèìíàçèñòú¸ñ óäìóðò êûë ñÿðûñü êûëáóðú¸ñòû ëûäœèçû. Óäìóðò êûëûí ÷åáåð âåðàñüêåìçýñ êûëûñà, ó÷êèñü¸ñëýí íî ìûëêûäçû ëќïòžç, ìàëïàíú¸ññýñ âåðàìçû ïîòžç. Ýðèêî ìèêðîôîí êèûñü êèå âќëìèç. Œûðäûò ìûëêûäûí âåðàñüêèç Ìóêøè ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Àíàòîëèé Áðþõà÷åâ: - Óäìóðò êûëýç âàíüçûëû îäíî èê äûøåòîíî 9-òž êëàññîçü, îòžÿç óãîñü ÅÃÝëû äàñÿñüêîíî ëóý. Êûëìåñ âóíýòžì êå, øàåðìåñ íî ûøòîì. Àçüëî óäìóðò êûëëû óëü÷àûí äûøûíû ëóý âàë, àëè îçüû óã ïќðìû íè. Ìèëÿì øêîëàÿìû òàíè óäìóðò êûëýç äûøåòîí àçèíòžñüêå,

ìåñ óòüûíû ќì áûãàòý. Ïè÷è äûðúÿì ïåðåñü¸ñìû äîðû ãóðòý áåðòûëûñà ãèíý, ìîí âàëàíû êóòñêè àíàé êûëìå. Àìàëòýê äûøîíî ëóè: ýøú¸ñû óãîñü ìóêåò êûëûí ќç âåðàñüêûëý. Àëè âàëàñüêî êå íî, óã âåðàñüêèñüêû. Âàëàìîí, ïèíàëú¸ñû íî óäìóðò êûëýç òîäûòýê-âàëàòýê áóäžçû. Ñåìüÿ ïóøêàì êûë âîçèñüêûñàë êå, òà ëàñÿíü øóã-ñåêûòú¸ñûí ќé ïóìèñüêûñàë. ßêøóð-Áќäüÿ ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Âëàäèìèð Åôðåìîâ íîø, âûæûåçúÿ œó÷ êå íî, øóìïîòý: íûëûëýí ïèíàëûç ñàäèêûí èê, ïå, óäìóðò êûëýç äûøåòûíû êóòñêèç, äîðàç áåðòûñà, ýñüìàñà, ìà íî ñî âåðàíû íî áûãàòý íè. - Òžíè òàçüû èê ëóûíû

*** ¨ðîñûñü Äûøåòîíúÿ óïðàâëåíèûñü ñïåöèàëèñòú¸ñ, îãøîðû äûøåòžñü¸ñ Ÿåìûñü øóî: ìàð þíìàòîç äèðåêòîð - îçüû èê ëýñüòýìûí ëóîç, êûŸå óðîêú¸ñ ïûðòýìûí ïëàíý - ñîîñòû èê äûøåòîçû íûëïèîñ. Ïàéìîíî êàäü: ïóìèñüêîíý ëûêòýì äèðåêòîðú¸ñ îãåç íî óäìóðò êûëýç äûøåòîíëû ïóìèò ëóýìçýñ ќç âåðàëý. Îëî, œûðäûò êåíåøîí êèíëýñü êå ìûëêûäçý ìóêåò, óäìóðò êûëýç äûøåòîí ïàëà, áåðûêòžç? Ќéòќä. Íî éûðàì êûëèç îäžãåç: ¸ðîñûñü ðóíîëýí êèâàëòžñåç Ãðèãîðèé Øàëÿïèí óäìóðò êûëýç îäíî èê äûøåòîíî øóý áåðå, âåðàì êûëûç âûëûí þí ñûëîç: äèðåêòîðú¸ñûí êåíåøûñà, ïќðòýì àìàëú¸ñòû êóòûñà, óäìóðò êûëýç äûøåòžñüòýì øêîëàîñû íî àíàé êûëúÿ óðîêú¸ñòû ïûðòûíû òûðøîç. Êåíåøëýí ðåçîëþöèÿç ïûðòýì äýìëàíú¸ñ âàëàìîíýñü íî áûäýñòûìîíýñü. Êûëñÿðûñü, øêîëàîñëýñü ðåéòèíãçýñ ÷àêëàíî, àíàé êûëýç äûøåòýìçýñ ëûäý áàñüòûñà. Ìóêøè íî Џîøêûò ãóðòú¸ñûñü øêîëàîñûí óäìóðò êûëýç äûøåòîíúÿ ýêñïåðèìåíò ïëîùàäêàîñ êûëäûòîíî, ñîîñëýñü ìåä àäœåì êàðîçû ìóêåò øêîëàîñ íî. Ãðèãîðèé Àëåêñàíäðîâè÷ ëûêòýìú¸ñëû âàëýêòžç: îò÷û éûëòîíú¸ñ-âàòñàíú¸ñ êûëäžçû íà êå, ñîîñòû ïûðòûíû ëóîç, ¸ðîñ ðóíîå âàçèñüêûñà. Îçüû îãúÿ óæìû ýøøî íî ïàéäภëóîç, øóèç ñî. Íîø ìàð áîðäû áåí áàñüòžñüêîíî àñüìåëû òóííý? Óäìóðò êûëëû äûøåòîíýç ðàäúÿí ïóìûñåí óæïóìåç êàëûêå âќëìûòîíî, ïàñüêûòãåñ ñýðòòîíî-ïåðò÷îíî. Ïóñéûìîí: óæðàäý Êåêîðàíûñü âóýìú¸ñ ìќëÿîñàçû «Ìîí âåðàñüêèñüêî óäìóðò êûëûí» ãàäüïóñú¸ñ áûðòòžëëÿì. Êîòðåñ šќê ñüќðûí ÷óçúÿñüêèç íà ìóêåò äýìëàí íî: êîòüêóäàç óæúþðòý - áîëüíèöàå, àäìèíèñòðàöèå, ìàãàçèíý, àïòåêàå - îøûëîíî «Òàòûí âåðàñüêî óäìóðò ñÿìåí» ãîæòýìú¸ñ. Óäìóðò ñÿìåí âàëàñüòýì àäÿìèëû íî òóíñûêî ìåä ïîòîç, ìàð îòûí ãîæòýìûí. Ìàòûñü äûðå òà Ÿåêòîíýç óëîíý ïûŸàòûíû âàë÷å òûðøîíî. Òà áîðäûí óæàíî êèâàëòžñü¸ñëû íî, «Óäìóðò Êåíåøëû» íî, îãøîðû êàëûêëû íî.


4

Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

ÈÂÎÐÚ¨Ñ

ËÈÒÅÐÀÒÓÐÀ

ÈÆ

ÌÎÆÃÀ

Àøàëü÷è ñÿñüêàÿñüêå âàçü òóëûñ…

Þíìå óã ãîæúÿñüêû Ðèììà ÐÛËÎÂÀ

Êóçåáàé Ãåðä íèìî ãèìíàçèûí óæàç Àøàëü÷è Îêèëýí òâîð÷åñòâîåçúÿ «Ìîí òîäàì âàéèñüêî...» àñïќðòýìëûêî ñàëîí. Ãèìíàçèå ïðàêòèêàçýñ îðò÷ûíû âóûëžçû Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü óäìóðò ôàêóëüòåòûñü ñòóäåíòú¸ñ. Ìûíàì êëàññýëû óäàëòžç áûäýñ òîëýçü äûøåòžñü ëóûñà ìèëåìûí óæàç Âëàäèìèð Âàõðóøåâ. Ñîëýí êèâàëòýìåç óëñûí èê áàñüòžñüêèì ñàëîíýç äàñÿí áîðäû. Áûäýñ àðíÿëû ìè âàíüìû âûéèìû Àøàëü÷èëýí òâîð÷åñòâîÿç! Êèí êå ñîëýñü ñöåíàðèéëû òóïàñü êûëáóðú¸ññý áûðéèç, êèí êå ñîîñòû ÷åáåð ëûäœûíû-âåðàíû ìûëî-êûäî äûøåòñêèç, ìóêåòú¸ñûç êóíîîñòû ќò¸íýí âûðèçû. À÷èì óæðàäýç íóèñü êàðèñüêè. Ñöåíà âûëý òà ðîëåí íûðûñüñý ïîòîíî ќé âàë êå íî, îëîìàëû òóæ òóëêûìúÿñüêè. Ìàð âåðàíýç èíè Ïîëèíà Íèêîëàåâà ýøå ñÿðûñü - ñî íûðûñüñý íóèñü ëóèç. Íî óæðàäýç ìûòžì ãèíý, êóàëåêòîíìû êûò÷û êå òќëœèç, áûðèç. Ñàëîíàìû òðîñ êóíîîñ âóèçû: ãèìíàçèûñü áàäœûì êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü¸ñ, äûøåòžñü¸ñ, ÓäÃÓ-ûñü ñòóäåíòú¸ñ, âèçüíîäàñü¸ñ íî òðîñ ìóêåòú¸ñûç. Òóæãåñ äàíî êóíîìû ëóèç Âëàäèìèð Âåêøèí. Òà àäÿìè Àøàëü÷è Îêèëýí Ÿûæû-âûæûåç ëóý áåðå, íûëêûøíî êûëáóð÷èëû ñžçåì ïќðòýì óæðàäú¸ñû óíî ïîë âóûëýìûí-àäœåìûí íè. Ñîå çîëãåñ ïàéìûòýììû ïîòý âàë. Ïќðìèç, ëýñÿ! Êóíîìû ïèíàëú¸ñ øîðûñü ñèíçý ќç âîøúÿ! Ñàëîíëýí óæàìûñüòûç éûðàì òóæãåñ íî ÿðêûò êûëèç Àøàëü÷è Îêèëýí «Âîçüûòëûê» êûëáóðåç ñÿðûñü âåðàñüêîí. Óãîñü âîçüäàñüêîí àëè êå íî óëý íà óäìóðò íûëú¸ñ ïóøêûí, éûðúå ñîîñòû. Òàèç âåðàñüêîíìû çýìîñ äèñêóññèëû ïќðìèç. Ìàëïàíú¸ññýñ äûøåòžñü¸ñ íî, äûøåòñêèñü¸ñ íî, óæðàäý ëûêòýì êóíîîñìû íî øàðàÿçû. Âåðàíú¸ñìû ïќðòýìåñü êå íî âàë, âàíüìû îäžãå âóèìû - êîòüêûŸå ñÿìëýí ýñýïåç ëóûíû êóëý. Àøàëü÷è Îêèëýí êûëáóðú¸ñûç óäìóðò íûëêûøíîëýñü ñÿìú¸ññý-ìàëïàíú¸ññý êîòûð ëàñÿíü óñüòî. Òðîñýç ñîîñ êàëûê êûðœàíú¸ñëû ïќðìåìûí. Ñîå èê âîçüìàòûíû òûðøèì ìè óæðàäàìû. Ïќðòýì òåìàîñúÿ ãîæòýì êûëáóðú¸ñòû ëûäœèçû Ÿîø äûøåòñêèñü ýøú¸ñû. Êîòüêóäžç, êûëáóðëýñü ìóð ïóøòðîññý âàëàñà, ñöåíà âûëý ïîòžç. Òàå ïóñéèçû ÓäÃÓ-ûñü êóíîîñìû, äûøåòžñü¸ñ-òîäîñ÷èîñ È. Òàðàêàíîâ, Í. Êîíäðàòüåâà íî Ñ. Àðåêååâà.

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÂÀÕÐÓØÅÂ

Äàðüÿ ØÈËßÅÂÀ

Âèòü šûò âèòü êèíî Àíäðåé ÑÌÈÐÍÎÂ

Ìîñêâàûñü âåíãåð êóëüòóðàÿ öåíòð íî Èæûñü êèíîêëóá øàåðàìû íûðûñüñý îðò÷ûòî ìàäüÿð êèíîôåñòèâàëü. 20-òž-24-òž þæòîëýçå Èæûñü «Äðóæáà» êèíîòåàòðûí ìûëêûä êàðèñü¸ñ àäœûíû áûãàòîçû âåíãåð êëàññèêàåç íî òóàëà ìàäüÿð ôèëüìú¸ñòû. Ïќðòýì èñêóññòâîîñ ïќëûñü Ÿàïàê êèíî Âåíãðèûí òóæãåñ ÿðàòûìîí ëûäúÿñüêå. Òà êóíûí êèíîèíäóñòðèÿ òóæ çîë àçèíñêå. Ìàäüÿðú¸ñ ïќëûñü ïîòýìûí óíî òîäìî ðåæèññ¸ðú¸ñ, ñöåíàðèñòú¸ñ, àêò¸ðú¸ñ. Òóæãåñ óñòîîñûç ñîîñ ïќëûñü - Èøòâàí Ñàáî, Ìèêëîø ßí÷î. Џàïàê òà ðåæèññ¸ðú¸ñëýí óæú¸ññû íî âîçüìàòýìûí ëóîçû Èæûí. Ôåñòèâàëü àñïќðòýì éûëïóìúÿí âûëëåì ëóý Èæûí Âåíãðèëýñü íóíàëú¸ññý îðò÷ûòîíëû. Ôåñòèâàëüëýñü ïðîãðàììàçý áûðéèç óäìóðò íûëàø Îëüãà Óðàñèíîâà. Ñî àëè óëý Ìîñêâàûí íî óæà âåíãåð êóëüòóðàÿ öåíòðûí êîîðäèíàòîð ëóûñà. Ìàäüÿð öåíòðëýí íî Èæûñü êèíîêëóáëýí òà íûðûñåòžåç âàë÷å óæçû. Ìûëêûä êàðèñü¸ñ âèòü šûò Ÿîæå àäœûíû áûãàòîçû âèòü ôèëüìåç. ØÀÐÊÀÍ

Êóíîåç êóèíü œåçüû ïûð ïîòòî Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Ôèí-óãîð äóííåûñü êóëüòóðàÿ øîðêàð Øàðêàí ¸ðîñûñü Áûãû ãóðò - êóíî ïóìèòàíû äàñÿñüêå. Áûãûå Ÿóêàçå âóîçû Âåíãðèëýí Ðîññèûñü ïîñîëýç Èøòâàí Èéäÿðòî, Âåíãðèûñü «×þððåíò¸» êîëëåêòèâ íî ìóêåòú¸ñûç. Êóëüòóðàÿ þðòýí êèâàëòžñü Æàííà Åðìîëàåâà èâîðòýìúÿ, êóíîîñòû ïóìèòàëîçû ãóðòý âóîí àçüûñü âûðéûëûí óäìóðò ñÿìúÿ. Îòžÿç êóíîîñòû êóèíü œåçüû ïûð ïîòòîçû, òàáàíåí êóíîÿòîçû. Ïûðòîçû Áûãû øêîëàå. Îòûí äûøåòñêèñü¸ñ àñüñýëýí èññëåäîâàòåëüñêîé óæú¸ñûíûçû òîäìàòîçû, íîø «Ïèòðàí» ãðóï-

Ä. Øèëÿåâà, Â. Âåêøèí, Ï. Íèêîëàåâà, À. Ìèõååâà Êóçåáàé Ãåðä íèìî ãèìíàçèûí. ïàå âåòëžñü¸ñ âûëü óäìóðò äžñü¸ññýñ âîçüìàòîçû. Áûãûå ëûêòýìú¸ñòû óäìóðò ñÿì-éûëîëú¸ñûí òîäìàòîçû. Êóíîîñëû âîçüìàòîçû «Ìàæåñ íóîí», «Ìóêåò íèì» ñÿìú¸ñòû, òîäìàòîçû ôèíóãîð êóëüòóðàÿ øîðêàðëýí òûëîáóðäîåíûç. Êèóæåí âûðåì ñÿíà, êóíîîñ óäìóðò ýêòîíú¸ñëû äûøåòñêîçû, ãóðòëýí êûëäýìåíûç òîäìàòñêîçû. Šûòàçåÿç øóëäûð êîíöåðò ëóîç. Êóíîîñ ñÿíà, ñöåíà âûëý ïîòîçû ãóðòûñü «Çîðèí÷à», «Äàóð ãåðœåò» íî «Àïàé¸ñ» àíñàìáëå âåòëžñü¸ñ. ÊÈÐÎÂ

«Ïè÷è êóò» áàäœûì øóìïîòîí âàéèç Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Êèðîâûñü Êàëûê òâîð÷åñòâîÿ þðòûí 15-òž ìàðòý íûëïèîñëýí «Òóëûñ âó» ôåñòèâàëüçû îðò÷èç. ÒàŸå óæðàä óëîñûí íûðûñüñý ðàäúÿñüêèç. Òà ó÷ðåæäåíèûñü êàëûê òâîð÷åñòâîåç àçèíòîíúÿ ¸çýí êèâàëòžñü Ãàëèíà Êàéñèíà âåðàìúÿ, ôåñòèâàëüëýí âàëòžñü óæïóìåç - êàëûê êóëüòóðàåç àçèíòîí, óò¸í. Òàå íûëïèîñ áîðäûñåí êóòñêîíî, ñîîñ àñüìåëýí âîøòžñü¸ñìû óãî. - Óæðàäý ïûðèñüêèçû 7 œó÷, 2 óäìóðò, 1 êîìè-ïåðìÿê, 5 ìàðè, 1 áèãåð êîëëåêòèâú¸ñ. Ôåñòèâàëü øàðàÿç óëîñûñü êàëûê êóëüòóðàåí âûðèñü àçüëî òîäìîòýì àíñàìáëü¸ñòû. Òà áàäœûì êóòñêîí íûëïèîñ ïîííà, åãèòú¸ñ àñüñý áûãàòîíëûêñýñ àçèíòžçû, ìóêåò êîëëåêòèâú¸ñûí òîäìàòñêèçû. Îñêèñüêîì, àçüëàíÿç óæðàä ïàñüêûòàëîç, òðîñãåñ óñòî÷èîñìû ëóîçû, øóý Ã. Êàéñèíà. Êèðîâûñü Ìàëìûæ ¸ðîñûñü Íîâîèñìàèëüñêîé êóëüòóðàÿ þðòûñü «Êèçèëè» óäìóðò àíñàìáëü 2-òž èíòû óòžç. Íèìûñüòûç äèïëîìåí ïóñéèçû Êèëüìåçü ¸ðîñûñü Ïàñêèíñêîé êóëüòóðà þðòûñü «Ïè÷è êóò» óäìóðò àíñàìáëåç. Åãèòú¸ñòû äóíúÿçû Êèðîâûñü, Ìàðèé Ýëûñü êóëüòóðà óäûñûñü äàíî óæàñü¸ñ. Ñîîñ ïќëûí âàë Óäìóðòèûñü Ýøúÿñüêîí þðòûñü ðåæèññ¸ð-ïîñòàíîâùèê Äìèòðèé Êîðåïàíîâ íî.

Êûëåì àðíÿå Ìîæãà ¸ðîñûñü Àëåêñàíäðîâî øîð ¸çî øêîëàå âóûëžç òóæ äàíî àäÿìè - Óäìóðòèûñü êàëûê ïèñàòåëü, Àíòîí Äåëüâèã íèìî àçâåñü ïðåìèåí ïóñúåì ãîæúÿñüêèñü Âÿ÷åñëàâ Àð-Ñåðãè. Óäìóðò ïèñàòåëåí ïóìèñüêîíý, ãóðòîîñìû ñÿíà, ëþêàñüêèçû ñèçüûì øêîëàîñûñü äåëåãàöèîñ, Ìîæãà ¸ðîñ áèáëèîòåêàûí íî äûøåòîíúÿ óïðàâëåíèûí óæàñü¸ñ. Ñîêåì òðîñ êàëûê âàë, âàíüìûçëû ïóêñ¸í èíòû íî ќç òûðìû. Äóíî êóíîåç ñûëàëýí íÿíåí íî øóëäûð êûðœàíýí ïóìèòàçû. Ïóìèñüêîíýç íóèçû 8-òž íî 10-òž êëàññûí äûøåòñêèñü¸ñ Þëèÿ Ñïèðèäîíîâà íî Àíòîí Ñîëîâü¸â. Ïèñàòåëüëýí ëûêòýìåçëû øóìïîòýìçý âåðàç øêîëàìûëýí êèâàëòžñåç Þðèé Ìèõàéëîâè÷ ×åòêåðåâ. Âÿ÷åñëàâ Âèòàëüåâè÷ íî Þðèé Ìèõàéëîâè÷ îäžã âàêûòý äûøåòñêèëëÿì Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûí. Ïèíàëú¸ñëýí þàíú¸ññûëû Â. Àð-Ñåðãè ìûëî-êûäî âàëýêòîíú¸ñ ñ¸òúÿç. ÊûŸå ÷åáåð âåðàñüêå âûëýì ñî óäìóðò êûëûí! Çûëçûë, òќëòýì äûðúÿ ïàñüêûò øóðëýí ãàíü-ãàíü áûçåìåç ñÿìåí. Íîø êûŸå âèçüìî ìàäå! Êîòüêóä ïðåäëîæåíèçý öèòàòà êàðûíû ëóîíî. Ìàäåìåçëýí âàëòžñü íþæàåç àñ êàëûêòý íî ñîëýñü êûëçý ÿðàòîí íî ñîå ïè÷è íóíûåç êàäü óò¸í íî óçûðìûòîí. Ñîáåðå, êóíîìåñ ќæûòàê øóòýòñêûòîí âûëûñü âîçüìàòžìû ïè÷èÿê êîíöåðò. Øêîëàûñüòûìû äðàìêðóæîêå âåòëžñü ïèíàëú¸ñ òóæ ìûëî-êûäî ïóêòžçû Â. ÀðÑåðãèëýí âåðîñú¸ñûçúÿ äàñÿì ñöåíêàîñòû. Ñîîñòû èíñöåíèðîâàòü êàðèç íî ïèíàëú¸ñûí äàñÿç êèâàëòžñüñû - Ðèììà Èîñèôîâíà Ðûëîâà. «Òîë Áàáàéëû òóø», «Óøúÿñüêûñà êûä¸êå

óä âóû», «Áàê÷à êóç¸îñ» ñöåíêàîñûí òóæ œå÷ øóäžçû ïè÷èîñûç íî, áàäœûìú¸ñûç íî àðòèñòú¸ñìû. Òà ïèíàëú¸ñ ïќëûñü èê Êèðèëë Çàõàðîâ íî Íèêîëàé Ïîñàäîâ ñèíìàñü-êûìîí ëûäœèçû Â. Àð-Ñåðãèëýñü êûëáóðú¸ññý. Øóëäûð êûðœàçû äèðåêòîðìû Þðèé Ìèõàéëîâè÷ íî ãóðòûñüòûìû àíñàìáëå âåòëžñü ïåñÿíàé¸ñìû. Áќðûñü íîø èê êåíåøîíìû àçèíñêèç. Êëóáûí ïóìèñüêîí áåðå ìûëêûä êàðèñü¸ñ ïèñàòåëüëýñü «Âñëóøàòüñÿ â ñåáÿ» êíèãàçý áàñüòûíû áûãàòžçû. Êóíîìû òà êíèãàçý êîòüêóä áàñüòžñüëû àâòîãðàôåíûç êóçüìàç. Џàïàê òà ñáîðíèêåç ïîííà Âÿ÷åñëàâ Àð-Ñåðãè áàñüòžç Ìîñêâàûñü «Ëèòåðàòóðíàÿ ãàçåòà» ðåäàêöèëýñü Àíòîí Äåëüâèã íèìî ïðåìèçý. Ìîí òà êíèãàåç àçüâûë èê ëûäœè âàë èíè. Ïàéìåììå óã âàòžñüêû. Œó÷ êûëûí óäìóðò ïèñàòåëü ñîêåì óçûð íî ÷åáåð ãîæúÿñüêå, ëûäœåìúÿ ëûäœåì ïîòý. Êóääûðúÿ ñûŸå êûë òý÷åòú¸ñûí ïóìèñüêîíî, êóäú¸ññý òà äûðîçü ќä íî êûëûëû âàë. Óçûð êûëòžðëûêåçëû ñÿíà, ïàéìîíî íà šóòýì óæïóìú¸ñûçëû íî òåìàîñûçëû. «Ãîñïîæà Ìàðôóòêà» êèíîïîâåñòüñý ëûäœûêóì, øóìïîòýìåëýí ïóìûç ќé âàë. Ïðîèçâåäåíèå Ì. Ïåòðîâëýí «Âóæ Ìóëòàí» ðîìàíýçúÿ ãîæòýìûí. Êóò íî ïóêòû êèíîôèëüì. Òà áàäœûì óæðàäýç ìîí îãíàì äàñÿíû íî îðò÷ûòûíû ќé âîðìûñàë. Þðòòžçû âàíüçû: ïèíàëú¸ñ íî, äûøåòžñü¸ñ íî, êëóáûí óæàñü¸ñ íî, ñè¸í ïќðàñü¸ñ íî… Ìîí ñîîñëû âàíüçûëû òóæ áàäœûì òàó êàðèñüêî. - ÒàŸå ïóìèñüêîíú¸ñ âóîíî ïðîèçâåäåíèîñëû èíúåò ëóî íî âûëü êóæûì ñ¸òî àçüëàíÿç óæàíû, îñêîí ïûŸàòî. Îçüûåí, þíìå óä óëžñüêû, þíìå óä ãîæúÿñüêèñüêû, - øóèç êàëûê ïèñàòåëü.

ÃËÀÇÎÂ

Ïèñàòåëü óã âóíû Àíãåëèíà ÑÍÈÃÈШÂÀ

Ãëàçîâûñü Êîðîëåíêî íèìî ïåäàãîãèêàÿ èíñòèòóòûí 27-òž28-òž ìàðòý «Ôëîð ëûäœîíú¸ñ» 4-òžåç êàëûêêóñïî êîíôåðåíöèÿ îðò÷îç. Èíñòèòóòûñü ïåäàãîãèêàÿ êàíäèäàò, äîöåíò Îëüãà Íèêèôîðîâà âåðàìúÿ, êîíôåðåíöèëýí íûðûñåòž íóíàëàç ïèñàòåëüëýí îãúÿ òâîð÷åñòâîåçúÿ, ñîëýñü ïðîèçâåäåíèîññý øêîëàûí äûøåòîíúÿ, øàåðòîäîíúÿ 7 ïàëà ñåêöèîñ óæàëîçû. Îò÷û ïûðèñüêîçû, øàåðûñüòûìû ñÿíà, Âåíãðèûñü, Ôèíëÿíäèûñü, Ìîñêâàûñü, ßêóòèûñü, Êóäûìêàðûñü òî-

äîñ÷èîñ, äûøåòñêèñü¸ñ, ñòóäåíòú¸ñ. Óæðàäëýí êûêåòž íóíàëàç Ãëàçêàðûñü íûëïè ¸ðîñ áèáëèîòåêàûí óæàñü Åëåíà Áîãäàíîâà Ô. Âàñèëüåâëýí òâîð÷åñòâîåçúÿ ëèòåðàòóðíîé øóäîí îðò÷ûòîç. Êå÷ïèãóðò øêîëàûñü óäìóðò êûëúÿ äûøåòžñü Îëüãà Ñåì¸íîâà äûøåòîí óäûñûí âûëü òåõíîëîãèîñúÿ óæàí ñÿðûñü ìàñòåðêëàññ âîçüìàòîç. Êîðîëåíêî íèìî èíñòèòóòûñü ñòóäåíòú¸ñ, Ãëàç íî Þêàìåíñê ¸ðîñú¸ñûñü íûëïèîñ êûëáóðú¸ñòû ÷åáåð ëûäœîíúÿ Ÿîøàòñêîçû. Êóíîîñ íî âàíü ìûëêûä êàðèñü¸ñ Ãëàç ¸ðîñûñü Ïќæû ãóðòûñü ìóçåå âåòëîçû.


Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

5

ÃÓÐÒ ÑÅÌÜß

Âîçüìàëî ãûðûìòý áóñûîñ Ìàëû óäìóðò ìóìû-áóáûîñ óã ñþëìàñüêî íûëïèîññûëû àíàé êûëçýñ êåëüòûíû Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ ÊûŸå âûæûûñü ñåìüÿîñ ÊûŸå êûëûí âåðàñüêî ñåìüÿûí (Âàâîæ ¸ðîñúÿ) (Âàâîæ ¸ðîñúÿ) Âàâîæ ¸ðîñûñü 12 ïðîöåíòýç óëžñü¸ñ ïûðèñüêèçû «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí íî ¸ðîñ àäìèíèñòðàöèëýí âàë÷å ðàäúÿì þàëëÿñüêîíàçû. ÒàŸå óæ ìûòýìûí âàë «Ãóðò ñåìüÿ êóñûïú¸ñ óäûñûí óæàí» ïðîåêòýç áûäýñúÿí óëñûí.

Íûëïè ìåä òîäîç âûæûçý Êûçüû èâîðòûëžì íè, «Óäìóðò Êåíåø» àññîöèàöèÿ òà óæåç áûäýñúÿ ðåñïóáëèêàûñü íàöèîíàëüíî-êóëüòóðíîé îãàçåÿñüêîíú¸ñ êóñïûí óòýì ãðàíòýç ÷îòûí. Ïðîåêò òóíñûêî ñîèí: ýñêåðûíû ÷àêëàìûí êûê ðàéîíûñü - Âàâîæûñü íî Ãðàêûñü - ñåìüÿîñòû. Êûëåì òîëýçå îðò÷ûòýì óæëýñü íûðûñåòž åìûøú¸ññý àäœûíû êûëäžç Âàâîæ ¸ðîñûí. - Òóííý êûëýç óò¸í ïîííà óã íè òûðìû ñåìüÿëýí ãèíý êóæûìåç. Êûëñÿðûñü, Ãëàç ¸ðîñûñü åãèò àòàé àñëýñüòûç ó÷ûðçý âåðàç. Êûøíîåíûç êûêíàçû - óäìóðòú¸ñ. Ñîîñëýí êóèíü íûëçû áóäý. Âîðäñêåìçû äûðûñåí ïèíàëú¸ñûíûçû âåðàñüêèçû óäìóðò êûëûí. Íîø íûëú¸ñ, ñàäý ìûíûñà, œó÷îìûíû êóòñêèçû. Ñàäûñü áåðòî - ìóìû-áóáûçûëû œó÷ âàç¸, ñîîñûç ïóìèòàçû - óäìóðò êûëûí. Îçüû êå íî, 1-òž êëàññý ìûíûòîçÿçû, òàø-òàø óäìóðò íûëïèîñ àíàé êûëçýñ âóíýòžçû. Ñîèí àëè Âàâîæ ¸ðîñûí, òà ïðîåêòýç áûäýñúÿñà, àñüìåëû áûãàòîíî âàë àäœûíû, êûçüû, ìàð ïûð ïûŸàòîíî àíàé êûëìåñ ñåìüÿûí. Ìåä âàë÷å áèíèñüêîçû ñåìüÿûí êóçïàëú¸ñ âèñêûí òóïàñà óëîí, íûëïèîñòû ÿðàòûñà áóäýòîí, íî óêàòà âàëòžñåç - óäìóðò êûëëû äûøåòîí ìûëêûäçû, - âåðàç «Óäìóðò Êåíåøëýí» ïðåçèäåíòýç Èãîðü Ñåì¸íîâ. Òà êûëú¸ñòû àçèíòûñà, ìûëêûäçý óñüòžç íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòðëýñü óæçý áûäýñúÿñü Ëàðèñà Áóðàíîâà: - Òà ïðîåêòëýí øîðñþëìûç - ñåìüÿ. ÍîêûŸå ïîñòàíîâëåíèîñ óç þðòòý, ñåìüÿûí êå ќç ñþëìàñüêå àíàé êûëýç óò¸í ñÿðûñü. Íûëïè âîðäñêåìåç äûðûñåí òîäûíû êóëý àñëýñüòûç âûæûçý, ñî øќäžç êå, òûáûð ñüќðàç êóæìî íî áàäœûì âûæûåç âàíü øóûñà, ñîêó äóíúÿëîç ñåìüÿçý íî, àíàé êûëçý íî. Ïðîåêòú¸ñ ïûð òóííý òðîñ òóðëû óæú¸ñòû âûðœûòûíû ëóý. Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâîëýí áóðä óëàç òóý ïќðòýì âûæûûñü êàëûêú¸ñëýí 12 ïðîåêòú¸ññû áûäýñìî. Øóìïîòûìîí: ñîîñ îäžã êàëûê ïîííà ãèíý ðàäúÿìûí ќâќë, ïќðòýì âûæûîñòû ãåðœàëî.

œó÷ ñóðî

ñóðî 18%

14%

48%

55%

œó÷

22% óäìóðò

óäìóðò

Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâî íî êûëåì àð ïóìûí ýñêåðîíú¸ññý áûäýñòžç. Ñîöèîëîãú¸ñ áûäýñ ðåñïóáëèêàûñü 1 ñþðñ 200 ìóðòëýñü þàëëÿñüêèçû. Џîøàòîíî êå, «óäìóðò êåíåøú¸ñ» Âàâîæ ¸ðîñûñü ãèíý 1 ñþðñ 400-ëýñü òðîñ àíêåòà ëþêàçû. Êûê ïќðòýì óæðàäú¸ñûí îãâûëëåì þàíú¸ñ âàë, êóä-îãåçëû òóæ òóíñûêî íî ïóìèò ëóèñü âàëýêòîíú¸ñ âóèçû. Êûëñÿðûñü, ðåñïóáëèêàûí óäìóðò ñåìüÿîñûí êóñïàçû 31,9 ïðîöåíòýç àíàé êûëûíûçû âåðàñüêî, ñî âàêûòý èê áèãåð ñåìüÿîñûí àíàé êûëçý äîðàç óòå 38,9 ïðîöåíòýç. Âàâîæ ¸ðîñ âûëý âûæîíî êå, òàòûí 22 ïðîöåíòýç ñåìüÿîñ óäìóðò êûëûí äîðàçû âåðàñüêî. Íî ñî âàêûòý èê øóãúÿñüêûòý ìóêåòûç: òà óäìóðò ìóìû-áóáûîñ óã ñþëìàñüêî íûëïèîññûëû àíàé êûëçýñ êåëüòûíû. Òàíè ðåñïóáëèêàûñü 17,4 ïðîöåíòýç óäìóðòú¸ñ ãèíý íóíàëìûñü àñ êûëûíûçû âåðàñüêî ïèíàëú¸ñûíûçû, íîø 25 ïðîöåíòýç òàå êóëýåí óã ëûäúÿëî. Áèãåð ñåìüÿîñûí íî øóìïîòûìîí þãäóð ќâќë íóíàëìûñü âåðàñüêå 15 ïðîöåíòýç, áèãåð ñÿìåí àê íî, áàê íî óã ïîòòûëû 20 ïðîöåíòýç. Âàâîæåç êå áàñüòîíî, òàòûí òàŸå þàí ñ¸òýìûí ќé âàë. Ñî ïîííà òóíñûêúÿñüêåìûí âàë: ìàð ìàëïàñüêîäû óäìóðò êûëýç íûëïè ñàäú¸ñûí íî øêîëàûñü ïîê÷è êëàññú¸ñûí îäíî äûøåòîí ñÿðûñü? Øóìïîòûìîí, 55 ïðîöåíòýç êàëûê òàëû äóðáàñüòý, îã 26 ïðîöåíòýç òà ïóìûñåí ìàëïàñüêûíû äàñü, ïóìèò êàðèñüêå 11 ïðîöåíòýç ãèíý. Íÿëòàñ âåðàñà, ðàéîíûí óëžñü¸ñ ïќëûñü 59 ïðîöåíòýç - óäìóðòú¸ñ, 39 ïðîöåíòýç œó÷ú¸ñ, òàòûí áàäœûì äèàñïîðàåí óëî àçåðáàéäæàíú¸ñ íî. Îçüûåí, Âàâîæ ¸ðîñûñü ñåìüÿîñ äàñåñü óäìóðò êûëýç äûøå-

24,7%

òûíû. Òàòûí êèâàëòžñü¸ñëýí ÷óðûò êóðîíçû ãèíý ÷óçúÿñüêûíû êûëåìûí íà.

Џîøàòñêåì èíòûå, âàë÷å óæàíî Îçüûåí, ãûðîíî áóñûîñ ëà÷àê àé. «Ãóðò ñåìüÿ êóñûïú¸ñ óäûñûí óæàí» ïðîåêòëýí îãåç êèâàëòžñåç Ãàëèíà Øóøàêîâà âåðàìúÿ, òà þàëëÿñüêîí ïàéäภëóîç Âàâîæ ¸ðîñëû àçüëàíÿç íî. Èñüêå, 2 òîëýçü Ÿîæå ðàäúÿì óæëýí åìûøåç îäíî èê áûãûëüñêîç àé. Øóîì, œàìáàé¸ñëû òóíñûêî ïîòîçû ïàðò÷èîñëýí âàëýêòîíú¸ññû, îçüû ãóðò ïîñåëåíèîñ îãîãçûëýñü ñþëìàñüêîíú¸ññýñ àäœîçû, îã-îãçýñ êûŸå êå ó÷ûðûí Ÿîøàòîçû. Ìàð òóííý óã òûðìû ãóðò ñåìüÿëû? Øóîì, 10 àð òàëýñü àçüëî ãóðòîîñ ñåêñîëîãåí âåðàñüêîíýç âîçüìàëî êå âàë, àëè òðîñýç ïóñú¸, ïñèõîëîãëýí, ëîãîïåäëýí, þðèñòëýí, ïñèõîòåðàïåâòëýí âèçü-

êåíåøñû óã îêìû øóûñà. Íîø «êåíåø÷èîñëýí» ¸ðîñý ïîòýìçûëýí ìóêåòûç âàëòžñü ìóãåç - ïðîåêò êûëäûòîí óæëû äûøåòîí. Òà óäûñûí âàâîæú¸ñòû âèçüìàç ôèëîñîôèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð Àëåêñåé Ïîíîìàð¸â. Àëåêñåé Ìèõàéëîâè÷ ïóñúå: - Òóííý òðîñ óæïóìú¸ñ êûëäýìûí ¸ðîñú¸ñ êóñïûí. Џåìûñü îçüû òóïà: ðàéîíú¸ñ îã-îãåíûçû Ÿîøàòñêî íî âóíýòî âàë÷å óæàí ñÿðûñü. Òàíè Ýãðà ¸ðîñûí øàïëû àçèíñêèñü òóðèçì óã âûæû Äýáåñý, íîø àðòý èíòûÿñüêåì ¸ðîñú¸ñëû òà ïóìûñåí âîæâûëúÿñüêîíî âûëûìòý, óñòîãåñ âàë÷å òûðøûíû. Íîø ãóðòú¸ñûí òðîññý óæú¸ñòû âîðìûíû ëóý, ñåìüÿîñ âàë÷å êàðèñüêûíû áûãàòî êå. Âàâîæú¸ñ ïðîåêò ãîæúÿí óæëû äûøåòñêèçû êûê íóíàë Ÿîæå. Òà óæ áîðäû ìûëî-êûäî áàñüòžñüêèçû êëóáú¸ñûí, áèáëèîòåêàîñûí, øêîëàîñûí, ãóðò íî ¸ðîñ àäìèíè-

ÒàŸå ëûäïóñú¸ñòû ïîòòžçû «Ãóðò ñåìüÿ êóñûïú¸ñ óäûñûí óæàí» ïðîåêòýç áûäýñúÿñü¸ñ. ñòðàöèîñûí óæàñü¸ñ - âàíüìûç îã 50 àäÿìè. Ãàëèíà Øóøàêîâà âåðàìúÿ, øóìïîòòžç ñîèç: àäÿìèîñ þíìå äûð áûäòûíû ќç ëûêòý, óæàçû òûðîïûäî. Êќíÿ êå íóíàë îðò÷ûñà èíè, âóèçû äàñü ïðîåêòú¸ñ Âàâîæ ÷åðêîãóðòûñü, Ïàðò÷è, Íþðäîð-Êîòüÿ íî ìóêåò ãóðòú¸ñûñü. Âàëàìîí, êóä-îãçý ëóñéûíû êóëý íà, ñî ïóìûñåí «êåíåø÷èîñ» àëè äýìëàíú¸ññýñ ñ¸òî. - Âîçüìàñüêîì íà ìóêåòú¸ñûçëýñü íî ïðîåêòú¸ññýñ, ìåäàç àíàëñêå, êóòñêåì óæçýñ ìåä áûäýñòîçû, - øóý Ãàëèíà Øóøàêîâà. Çýìçý âåðàñà, œå÷ú¸ñûç óæú¸ñ áóìàãà âûëý ìàëïàíýí ãèíý óç êûëå. «Óäìóðò Êåíåøëýí» ïðåçèäåíòýç Èãîðü Ñåì¸íîâ îñêûòžç: œå÷ óæ îäíî èê àäœåìûí íî äóíúÿìûí ëóîç óñòî êóçüûìåí.

ÁÓÐÅ ÂÀ¨Í

Êàëûêåç ëþêàçû øóíûò ÷óðú¸ñûç Ëþäìèëà ÏÎÑÀÄÎÂÀ

Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü äàíî æóðíàëèñòëû, êûëáóð÷èëû Âèêòîð Èâàøêèíëû òóý ôåâðàëü òîëýçå 75 àðåñ òûðìûñàë. Âèêòîð Ìèõàéëîâè÷ êåìà àðú¸ñ Ÿîæå óæàç Óäìóðò ðàäèîûí, êûëáóðú¸ñûí «Øóíûò ñþëýì», «Òóðíàí äûð» íî «Ëóëî òóëêûì» êóèíü áè÷åòñý ïîòòžç. Âèêòîð Èâàøêèíëû ñžçüûñà, ßãàí-Äîêüÿ øîð ¸çî øêîëàûí áàäœûì óæðàä îðò÷èç. Ñîå óñüòžç êûëáóð÷èëýñü óëýì-âûëýìçý íî òâîð÷åñòâîçý ýñêåðèñü Ðîçèòà Êîæåâíèêîâà. - Íûðûñüñý ìîí Âèêòîð

Ìèõàéëîâè÷åí ïóìèñüêè ãóðòûñüòûìû ßãàí áàçàð óæðàäûí. Ñî âàë 2006-òž àðûí 31òž àâãóñòý. Ìè ñîêó 5-òž êëàññûí äûøåòñêèñüêîì âàë àé. Óæðàäý ëûêòžñü êóíîîñòû óäìóðò äžñü¸ñûí íî ïåðåïå÷åí ïóìèòàìû. Ìîí îòûí íûðûñüñý êûëž Âèêòîð Ìèõàéëîâè÷ëýñü êûëáóðú¸ññý ëûäœåìçý. Æàëÿñà âåðàíî, 2007-òž àðûí 7-òž èþëå Âèêòîð Ìèõàéëîâè÷ óëîíûñü êîøêèç íè. Áóðå âà¸í šûò Ÿîæå Âèêòîð Èâàøêèíëýñü êûëáóðú¸ññý íî ïîýìàçý ëûäœèçû áàäœûì êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü¸ñ. Êûëáóð÷è ñÿðûñü ôèëüì âîçüìàòžçû. Îòûí Èâàøêèíëýí êûëú¸ñûçúÿ (Ã. Ïðîêîïåíêîëýí êðåçüãóðåçúÿ) «Øóíäû-

åä šóæàëîç» êûðœàí ÷óçúÿñüêèç. Šûòý êûëáóð÷èëýí ýøú¸ñûç, ìàòûñü Ÿûæû-âûæûîñûç ëûêòýìûí âàë. Àðñåíòèé Èâàøêèí ïè÷è äûðçý òîäàç âàéèç. Âèêòîð Ðóñàåâ - «Òóðíàí äûð» ïîýìàûñüòûç ãåðîåç. Ñî íî ýøåç ñÿðûñü øóíûòýñü òîäý âà¸íú¸ññý ìàäèç. Âèêòîð Ìèõàéëîâè÷ëýí Èðèíà íî Åëåíà íûëú¸ñûç êûêíàçû èê - âðà÷ú¸ñ, Èæûí óëî. Èðèíà Âèêòîðîâíà íûëïèîñòû ýìúÿ, Åëåíà - ìåäèöèíà óäûñûñü êàíäèäàò. Ñîîñ àòàéçû ñÿðûñü øóíûòýñü òîäý âà¸íú¸ññýñ âåðàçû. Åëåíà Âèêòîðîâíà àòàåçëýñü ãîæúÿì óæú¸ññý øêîëà ìóçåå ñ¸òžç.


6

Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

ÂÀÒÊÀ ÑÜЌÐÛÍ

ØÓÍÛÒ ÊÛË

Òóñïóêòžç Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Òóãàíú¸ñìû òðîñãåñ ëóèçû

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Ìûíûì ïóìèñüêûíû øóä óñèç Êèðîâ óëîñûñü Êèëüìåçü ¸ðîñûñü Ïîñêà ãóðòûñü «Çàíãàðè ñÿñüêà» àíñàìáëüûí êûðœàñü íûëêûøíîîñûí. - Î, ìà, òž âîêñ¸ Óäìóðò øàåð âќçûñü èê âûëžëëÿìäû óê, - Êèðîâ óëîñûñü Êèëüìåçü ¸ðîñûñü Ïîñêà ãóðòûñü óäìóðò äžñüêóòýí äžñÿñüêåì íûëêûøíîîñûí òîäìàòñêûñà, øóèñüêî. - Ќâќë, ìè Óäìóðòèåí ðÿäîì óëžñüêîì, - ìîíý òóïàòî íûëêûøíîîñ. Ìà, «ðÿäîì» êûë «âќçàìû» øóýì óã ëóû-à? - Ìà, «âќçàìû» êûëýç ìè óì òîäžñüêå. Âîðäñêåììû äûðûñåí «ðÿäîì» øóèñüêîì. Šóêåí ïåïåðòýììåñ îñêàëòý àé, ïûðàê àëè ãèíý ãóðûñü ïîòòýìûí. - Âîò «ïåïåðòýì» êûëäýñ ìîí óã âàëàñüêû, - øóèñüêî. Êèëüìåçü¸ñëýí ïåïåðòýìçû àñüìå êîêðîêëû êåëüøå. Áàäœûì ãóðûí ïûæèñüêåìçýñ, ÷åñêûò ïîòûñà, ñèè. Êèðîâú¸ñûí âîêñ¸ àðòý ãèíý óëžñüêîìû êàäü, íîø âåðàñüêîíûí ïќðòýìëûêåç øќäžñüêå, êûëìåñ òðîññý óì âàëàñüêå. Òàíè àíàéçýñ ñîîñ ìåìå øóî, íîø àòàéçýñ äèäÿ, ýøñýñ - òóãàí.

¸ñ íî êûëçýñ óã âóíýòî, øóìïîòîíî, íûëïèîññýñ àíàé êûëûíûçû âåðàñüêûíû äûøåòî. Àé ïèíàëú¸ññûëû íèì ãèíý íî àñüñý ïàëàñü¸ññý èê òûðûíû òûðøî. Íî, æàëÿñà âåðàíî, óäìóðò êûëìû àðûñü àðå ëÿáœå. Ìàëû êå øóîíî ñîå øêîëàÿìû óã äûøåòî, ìà, íîêó íî ќç äûøåòý, ïåëüûñü ïåëå, êûëûñü êûëý øóýì ñÿìåí ãèíý ñî âîçèñüêå. Îçüû êå íî äàóðú¸ñûí óã áûðû. Âàøêàëàîñìûëýñü ñÿì-éûëîëú¸ññýñ, êûëçýñ, óëýì-êîòûðçýñ ìè áûãàòýììûÿ óòüûíû òûðøèñüêîì. - Óäìóðò øàåðå âóûëûñà, ìèëÿì òóãàíú¸ñìû ýøøî òðîñãåñ ëóèçû, - âåðà ãóðòûñü áèáëèîòåêàðü Ñâåòëàíà Ñòåïàíîâíà Øàïêèíà. - Íûðûñü-âàëûñü Ãåðáåðå âóûëžìû, ñîáåðå ìóçîí óæðàäú¸ñû íî ïûðèñüêûëžìû èíè. Ëóäîðâàé ìóçååç àäœûíû øóä óñèç. Òóæ êåëüøèç ìèëåìëû îòûí. «Ìûëûñü-êûäûñü» ïåðåäà÷àå íî ќò÷àëëÿçû. Ìàêåì šóòñêåì ìûëêûäûí ìè îòûñü áåðòûëžìû! Óäìóðò øàåðå ќò¸í âóý êå, ìè êîòüêó ñþðåñ âûëý øóìïîòûñà, êàï÷è ìûëêûäûí ïîòžñüêîìû. Êóäîã òóãàíú¸ñìû òàáåðå äîðàçû êóíîå íî ќò÷àëëÿëî èíè. Âàçåí óëîñûñüòûìû ãîðîäú¸ñòž íî ãóðòú¸ñòž ãèíý êîíöåðò ïóêòûëûñà êå âåòëžñüêîì âàë, àëèÿç Óäìóðò øàåðå íî ïîòàñüêîì

«Çàíãàðè ñÿñüêà» àíñàìáëüûí êûðœàñü¸ñ. ìóðòèîçü íî ñîêåì êûä¸êûí ќâќë èíè. Ìàëïàñüêî, Êèëüìåçå êå íî óäìóðò æóðíàë-ãàçåòú¸ñòû ìåä âóòòîçû âûëýì, ñîáåðå ìè ñîîñòû ãóðò êàëûê ïќëû âќëìûòûñàëìû èíè. Ñî ñÿíà, ãóðòîîñ òóæ êóðî óäìóðò êûðœàíú¸ñûí äèñêú¸ñòû. Ìèëÿì âûæûîñìû Óäìóðò øàåðûñü óäìóðòú¸ñûí ñóðàñüêåìûí. Êûëñÿðûñü, Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Óëûí Þðè ãóðòûñü øàåð÷è Íèêèòà Èëüèí ìèëåìëû ãîæòýò êåëÿç, Óëûí Þðèûí óëžñü¸ñëýí âûæûçû, ïå, ìè äîðûñü ïîòýìûí. Íèêèòà Èëüèí òðîñ àðõèâú¸ñûí áóãûðúÿñüêåì. Òîäýì: âèòü óðîáîåí ãóðòûñüòûìû êàëûê ñîîñ ïàëà êîøêåì. Êќíÿ êå àð òàëýñü àçüëî øàåð÷è à÷èç íî ìè äîðû âóûëžç, ãóðò êàëûêëýñü þàëëÿñüêûñà. Êќíÿ êå àð òàëýñü àçüëî ìè äîðû Êèÿñà ¸ðîñûñü Âóæ Ñàëüÿ ãóðòûñü êóíîîñ âóûëžçû. Ïîñêàìû âќçûí Ñàëüÿ ãóðòìû âàíü. Џàïàê îò÷û ñîîñ, Ÿûæû-âûæûîññýñ óò÷àñà, ëûêòžëëÿì. Òîäìàòñêèçû, òóãàíúÿñüêèçû, ëþêîíòýìåñü ëóèçû. Òàáåðå òà êûê ãóðòú¸ñ œå÷ êóñûï âîç¸. Ñàëüÿ ãóðòý êûçüû ìûíîíî øóûñà þàëëÿñüêèñü¸ñëû ìèëÿì âàøêàëàîñìû òàçüû

Ìèëÿì âûæûîñìû Óäìóðò øàåðûñü óäìóðòú¸ñûí ñóðàñüêåìûí. Êûëñÿðûñü, Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Óëûí Þðè ãóðòûñü øàåð÷è Íèêèòà Èëüèí ìèëåìëû ãîæòýò êåëÿç, Óëûí Þðèûí óëžñü¸ñëýí âûæûçû, ïå, ìè äîðûñü ïîòýìûí. «Çàíãàðè ñÿñüêà» àíñàìáëåí ìûëî-êûäî êèâàëòý Íèíà Ìàòâååâíà Áåëîìîðñêèõ. Àíñàìáëå 11 íûëêûøíî âåòëý, ñîîñ ïќðòýì óäûñú¸ñûí òûðøî. Ïîñêà ãóðòûí œó÷åç íî, óäìóðòýç íî, ïîðåç íî, áèãåðåç íî âàíü, âûæû ëýçåìûí ìîëäàâàíú¸ñ íî áåëîðóñú¸ñ. Ãóðòìû ñóðî-ïîæî - êèí œó÷ êûëûí âåðàñüêå, êèí óäìóðòýí, ãóðòîîñûç ñÿðûñü âåðà Íèíà Ìàòâååâíà. Ìóêåò âûæûûñü ïîòýìú-

èíè. Ñîèç àëàìà: òðàíñïîðò ëàñÿíü øóãîìèñüêîì. Ìîí áèáëèîòåêàûí óæàñüêî áåðå, àðëûäî ëûäœèñü¸ñ òóæ êóðî óäìóðò êíèãàîñòû. Êèðîâûñü ñîîñòû óã ñ¸òî, ìîí à÷èì Èæûñü íî êûòûñü áàñüòûñà âàéûëžñüêî èíè, þðîìî ñî ïîííà îò÷û âåòëžñüêî. Íûðûñü ìè Ìàëìûæ óåçäý ïûðèñüêîìû âûëýì, ñîáåðå Êèëüìåçå ñ¸òžëëÿì. Ðàéöåíòðîçÿìû ìàøèíàåí 20 ìèíóò ñÿíà óì ìûížñüêå. Óä-

âàëýêòîí ñ¸òî âûëýì: - Ïîéä¸øü, ïîéä¸øü - êåíåð ñýðåã ïîïàä¸øü, äàëüøå ïîéä¸øü - áóãðî Ÿûïåò íàéä¸øü, èíãûð-êóíãûð ïîéä¸øü - Ñàëüþ íàéä¸øü. Òž íî, Óäìóðò øàåðûí óëžñü òóãàíú¸ñìû, òà ñþðåñ êóçÿ ëûêòžäû êå, Ïîñêà ãóðòàìû ïûðàòýê ýí êûëå. Øóìïîòûñà ïåïåðòýìåí íî, øó êèñàëåí íî, ïåðåïå÷åí íî êóíîÿòîìû.

Ìèëüûìåí ëûêòžçû, äèïëîìåí êîøêèçû Ãàëèíà ÇÀÕÀÐÎÂÀ

Äýðè ¸ðîñûñü Ïîäøèâàë ãóðòûí îðò÷èç ôåñòèâàëü. Ñî ñžçåìûí âàë òàòûí âîðäžñüêåì Àëåêñàíäð Âîòÿêîâ äàíî êûëáóð÷èëû. Ôåñòèâàëå ïûðèñüêèçû øàåðûñüòûìû ïќðòýì ãóðòú¸ñûñü 13 êîëëåêòèâú¸ñ. Óæðàäýç òóæ áûãàòûñà îðò÷ûòžçû ãóðòûñüòûìû îæûñü âåòåðàíú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòžñü Íèíà Ïåòðîâà, êëóáåí êèâàëòžñü Ëþäìèëà ßêîâëåâà. Âàíü êîëëåêòèâú¸ñëýí íèìûíûçû ñîîñëû òàó ñûŸå øóëäûð šûò êóçüìàìçû ïîííà. Ëþäìèëà ßêîâëåâà êèâàëòýì óëñûí êëóáìû âîøòžñüêå. Ëèïåòñý íî âûëüäžçû, ќñú¸ññý íî ÷èëüê-âàëüê ïëàñòèê ïóêòûëžçû, áèáëèîòåêà íî ÷åáåð êàðåìûí. Àñëýñüòûç þðòúåð êîòûðçý êàäü èê ÷ûëêûò, ÷åáåð âîçüûíû òûðøå Ëþäìèëà Àíàòîëüåâíà êëóáçý íî. Íèíà Ïåòðîâà ÷èê èíòûÿç ïóêûíû óã ÷èäà, ìàð êå íî

âûëüçý, òóíñûêîçý óò÷à. Ïåíñèîíåðú¸ñòû ÿëàí øóìïîòòûíû òûðøå. Êîðêà øîðàç èê êóèñüêîí ñòàíîêåç ñûëý, âàíüìîí äûðúÿç êóèñüêå, êóýì êåñýãú¸ñûç òóæ ÷åáåð ïќðìî, êåðòòžñüêå, ÷èëüïàñüêå. «Äýëåò» àíñàìáëüìûëýí êèâàëòžñåç ëóý áåðå, ìèëåìëû íî òýê ïóêûíû ìàçà óã ñ¸òû. Òóæãåñ ïåðåñü àäÿìèîñ äîðòž, Âûëü àðåí, Ûìóñüòîíýí, Éќâûëýñóëòîíýí œå÷êûëàñà, âåòëžì. Òàíè àëè ìèëåìëû øóä óñèç ôåñòèâàëüûñåí ñîìûíäà êîëëåêòèâú¸ñûí ïóìèñüêûíû, òîäìàòñêûíû, îãìûëýñü îãìû äûøåòñêûíû, àäœåì êàðûíû. «Äýëåò» àíñàìáëåíûìû áàñüòžì I ñòåïåí¸ äèïëîì. Èæåâñêûñü «Œàðäîí» àíñàìáëü áàñüòžç II ñòåïåí¸ äèïëîì, Òÿìàûñü «Èíœû» àíñàìáëü - III ñòåïåí¸. Ôåñòèâàëüìû Âќéäûð âàêûòý âàë áåðå, êóíîîñìû ñàëàìåí, ìèëüûìåí, êóçüûìú¸ñûí ëûêòžëëÿì.

«Äýëåò» àíñàìáëü.

Îã-îãìûëû ñèíìàñüêèì Ðàèñà ÌÎÒÎÐÈÍÀ. Äýðè ÷åðêîãóðò

Êîòüêóä ïóìèñüêîí àäÿìèëû ñ¸òý òðîñ âûëüçý, óìîéçý, àäœåì êàðûìîíçý. Ïóìèñüêîí ìóãú¸ñ íî ïќðòýìåñü, ìàëïàìòý øîðûñü íî êûëäî ñîîñ. Òàíè Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Ãîæíÿ øêîëàûñü áèáëèîòåêàðü Çèíàèäà Åëèçàðîâà êûëýì ìûíýñüòûì «Ìûíàì Óäìóðòèå» ðàäèî ïûð âåðàñüêåììå. Ñèíìàñüêåì. Éûðàç ìàëïàí êûëäýì, îäíî ïóìèñüêîíî, àäœîíî òà êûøíîìóðòý. Îòûñü-òàòûñü ìîí ñÿðûñü þàëëÿñüêåì. Ãîæíÿ øêîëàå ќòèç Ÿóøêîí ñÿðûñü âåðàñüêîíý ëûêòýì ïèíàëú¸ñ äîðû. Àðëûäîîñ íî ìåä ëþêàñüêîçû, øóè, âåðàñüêîíìåñ óçûðìûòîíî. Ïóíýìçý ìè íî ќòèìû «Ìќçìîí» êëóáàìû «Ãîæíÿ êåíàêú¸ñ» àíñàìáëåç. Ñî ïóìèñüêåììû äûðûñåí ãîæíÿîñëýí âîøòžñüêîíçû òðîñ ãèíý èíè. Òàáåðå ñîîñ Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûí ãèíý ќâќë, áûäýñ Óäìóðòèûí òîäìîåñü. Òåëåâèäåíèå íî âóî, ðàäèî ïûð íî âåðàñüêî, æóðíàë, ãàçåò áàìú¸ñûí íî àäœèñüêî. ÑûŸå êàï÷è ñÿìî, êûðœàíû íî, ýêòûíû íî ìàñòàêåñü êûøíîîñ øîðû ïàéìûòýê ó÷êåì óã ëóû. Êûçüû

ìåäà ñîîñ òà äûðîçü ÷èäàëëÿì ãóðòàçû ïóêûíû? Ñïîðòñìåíú¸ñ ñÿìåí, ñòàðò äîðûí óëýìûí êàäü, ñèãíàë âîçüìàñà. Íîø Çèíàèäà Ñåì¸íîâíà åðïå÷êà êàäü óñòî êèâàëòžñü, òâîð÷åñêîé ìûëêûäî, óæåç íî êàëûêåç ÿðàòžñü, ãàæàñü. Òàçüû óëýìçûëû íî óæàìçûëû òà íóíàëú¸ñû 5 àð òûðìèç. Ãîæíÿ øêîëàûí òà ïóìûñåí áàäœûì óæðàä îðò÷èç. Òðîñ ãèíý êóíîîñ ëûêòžëëÿì. Âàíüìûç èê âåðàçû øóíûò êûëú¸ññýñ. Ñþàíëû êàäü šќê äàñÿëëÿì. Ãóðòûñüòûçû âåòåðàíú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíçûëýí òќðîåç Âåðà ×åðíûøåâà øóý: - 5 àð ìè ïîííà - ñî 15 àð. Íîêèí óã òîäû, êûçüû ìè êîòüêóä ïóìèñüêîíëû-êîíöåðòëû äàñÿñüêèñüêîì. Êóëüòóðàÿ þðòñû òàòûí ќâќë. Ñîèí èê áàäœûì áóêâàîñûí òàó êûëú¸ñ âåðàíî øêîëàëýí äèðåêòîðåçëû Ìàðãàðèòà Âëàñîâàëû. Ñî óã àëû øêîëàûí ïóìèñüêîíú¸ñ ðàäúÿíû. Øóìïîòžñüêî íî òàó êàðèñüêî âèçüìî, êóæìî, áûãàòžñü, ÷åáåð Çèíàèäà Åëèçàðîâàëû, ìîíý óò÷àìåç, øåäüòýìåç íî êóñûïìåñ ãåðœàìåç ïîííà. Ïóìèñüêîíý âåòëýìåíûì àëè íî óëžñüêî - ìûëêûäû óã ïóêñüû.


Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

ÍÛËÏÈÎÑ

ÍÛËÊÛØÍÎ ÊËÓÁÚ¨Ñ

Êîòüêóäžç øàòûð ïîòòý Åëåíà ËÀÂÐÅÍÒÜÅÂÀ. Àëíàø ¸ðîñ, Êóç¸áàé ãóðò

Àíàé êûëëýí íóíàëýçëû ñžçüûñà, Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàé øîð ¸çî øêîëàûí îðò÷èç ýëüêóí ñåìèíàð. Òà óæðàäý ïûðèñüêèçû ïќðòýì ¸ðîñú¸ñûñü äûøåòžñü¸ñ íî. «Êóí ñòàíäàðòëýí êóðîíú¸ñûçúÿ ïîê÷è êëàññú¸ñûñü íûëïèîñòû äûøåòîíëýí éќñêàëûê ïóøòðîñýç» êóðñú¸ñòû ðàäúÿç, Äûøåòžñü¸ñëýñü òîäîí-âàëàíçýñ áóäýòîíúÿ èíñòèòóòûñü óæàñü Èðèíà Òèìèðçÿíîâà. Êóç¸áàé äûøåòžñü¸ñ, Åëåíà Äìèòðèåâíà Ëàâðåíòüåâà íî Ìàðèÿ Èâàíîâíà Øàõòèíà, 3-òž íî 4-òž êëàññú¸ñûí óäìóðò ëèòåðàòóðàÿ íî êûëúÿ êóí ñòàíäàðòëýí êóðîíú¸ñûçúÿ óðîêú¸ñ ñ¸òžçû. Ëþêàñüêåì êàëûêåç øêîëàëýí óæàìåíûç íî èñòîðèåíûç âàê÷èÿê òîäìàòžç äèðåêòîðëýí âîøòžñåç Ìàðèíà ßêîâëåâíà Íèêîíîâà. Êóíîîñ, óðîêú¸ñëýí óñòî îðò÷åìçûëû ñÿíà, ïàéìèçû íûëïèîñëýí êèóæú¸ññûëû íî Âÿ÷åñëàâ Ëàâðåíòüåâëýí àäœûòîíýçëû. Âÿ÷åñëàâ Íèêîíîðîâè÷ îðò÷ûòžç íà «Ëÿêûëýì áè÷åò» ìàñòåð-êëàññ. Äûøåòžñü¸ñ ìûëî-êûäî óæàçû áóäîñ òûñü¸ñëýñü, ïќðòýì òóðûí-êóàðú¸ñëýñü, ìîäîñú¸ñëýñü íî ìóêåò àðáåðèîñëýñü áè÷åò ïќðìûòîí áîðäûí.

Ñåìèíàðëýí óæåç àçüëàíüòžñüêèç àêòîâîé çàëûí. Òàòûí êóíîîñ, ïèíàëú¸ñ, àíàé-àòàé¸ñ, Ÿóæàé¸ñ íî ïåñÿé¸ñ ó÷êèçû «Ïè÷è áàòûð» Ÿîøàòñêîíýç. Âîæâûëúÿñüêîí òóæ òóíñûêî äàñÿìûí âàë. Êîíêóðñý ïûðèñüêèçû 8 ïèîñ: íûðûñåòž êëàññûñü Âëàä Íèêîíîâ íî Ïàâëèê Ïðîêîïüåâ, êûêåòž êëàññûñü Äèìà Ãàðååâ, Ñåðãåé Êóäðÿâöåâ íî Ðóñëàí Ñåì¸íîâ, êóèíåòž êëàññûñü Èëüÿ Àëåêñååâ íî Âîëîäÿ Íèêîëàåâ, íîø íüûëåòž êëàññûñü Ðîìà Àëåêñååâ. Êîíêóðñëýí «Àñýíûä òîäìàòîí» ëþêåòàç ïèîñ êûëáóðåí âåðàñüêèçû. Êîòüêóäçû òûðøèçû. Íî âèñúÿñüêèç Âëàä Íèêîíîâ. Šîò-

šîò, êîòüêóä êûëçý âàëàìîí, âàíüìûçëû êûëûìîí, àðòèñò êàäü, âåðàç. Æèíãðåñ êóàðàåíûçû, êàëûêåç ïàéìûòûñà, êûðœàçû Âîëîäÿ Íèêîëàåâ íî Èëüÿ Àëåêñååâ. Âåðàíû êóëý, Âîëîäÿ Íèêîëàåâ êîòüêóä óæðàäûí âîçüìàòý êûðœàíû ìûëî-êûäî ëóýìçý. Áóäûñà àðòèñò ìåä ëóîç âàë. Íîø 4-òž êëàññûñü Ðîìà Àëåêñååâ, àíàåçëýí êèóæåí âûðåìåçëû ñèíìàñüêûñà, òóæ óñòî ÷èëüïàñüêûíû äûøåì. Ïèÿø êèóæú¸ññý òà óæðàäûí íî âîçüìàòžç. Òóæãåñ íî ìûëî-êûäî îðò÷èç þðò êîòûðûí óæàíû áûãàòýìçýñ âîçüìàòžñü êîíêóðñ. Ïèîñ ãèæûñü-ïèíüûñü óæàçû: êèí íîæîâêàåí ïó âàíäžç,

Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàéûñü ïèíàëú¸ñ. êèí êîðòŸîã éûãàç, êèí ñòðóã êóòžç, êèí âќëžñüêèç. Џîøàòñêîí «Ïè÷è áàòûð» øóûñà íèìàñüêå áåðå, ïèîñ âàøêàëà áàòûðú¸ñ ñÿðûñü íî âåðàòýê ќç êåëüòý. Êîíêóðñûí «Ïè÷è áàòûð» íèì ñ¸òžçû 3-òž êëàññûñü Èëüÿ Àëåêñååâëû. Íîø ó÷êèñü¸ñëýñü êóçüûìçýñ áàñüòžç Âëàä Íèêîíîâ. Ïóñéûíû êóëý, òà óæðàäûí šîæå êûëåì «áàòûðú¸ñ» ќé âàë. Êîòüêóä ïèëû àñëûç òóïàñü áàòûð íèì ñ¸òýìûí. Çàëûí ïóêèñü Ÿóæàé¸ñ íî ïåñÿé¸ñ ñèíêûëèÿñüêûëûñà íî ïóêèëëÿì. Ëþêàñüêåì êàëûê âàëàç: Êóç¸áàéûí óäìóðòëûê âûëžûí âîçèñüêå.

Œó÷ óëü÷àûí íî óäìóðò âåðàñüêî Æóæãåñûí Óâà ¸ðîñëû ãèíý ќâќë, áûäýñ Óäìóðò Ýëüêóíìûëû àäœûìîí, òóæ êóëý óæðàä îðò÷èç. Âîðäñêåì êûëìåñ óò¸íëû ñžçåìûí âàë ñî. Óæðàäýç, êóæûìçýñ îãàçåÿñà, ðàäúÿçû íî îðò÷ûòžçû êëóáåí êèâàëòžñü Ñ. Ìûøêèíà, ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Ç. Ãëóøêîâà íî ìóêåòú¸ñûç. Ñâåðäëîâ íèìî õîçÿéñòâîåí êèâàëòžñü À. Àñàíîâ íî ïàëýíý ќç êûëüû. Ñî êèâàëòûíû êóòñêåì áåðå ãóðòûí óæú¸ñ íî òóïàòñêûíû ќäúÿçû. Õîçÿéñòâîûí êèâàëòžñü¸ñ âåñü âîøúÿñüêåìåí, òóæ ìќçìûò ëóèç íè âàë. Ãóðòûñü ïèíàë êàëûê, óæ óò÷àñà, ïàëýíý âûæûíû êóòñêèç. Ñîîñëýí âîðäñêåì ïèíàëú¸ññû êóäžç âîêñ¸ íî óäìóðò êûëûí âåðàñüêûíû óã áûãàòî íè. Íî ãóðòîîñëû Àñàíîâ êàï÷è ìûëêûä ñ¸òýìåí, êàëûêëýí àçüëàíåçëû îñêîíýç þíìàç. Ñîèí íî, ëýñÿ, šûòý íî òóæ òðîñ àäÿìè ëþêàñüêèç.

Òàáàíü çûðåòî âàë Ëèÿ ÌÀËÛÕ

ÓÄÌÓÐÒËÛÊ

Åâãåíèé ÝÆÁÀÅÂ

7

Ýëüêóíûñüòûìû òîäìî ñóðåäàñü, ñêóëüïòîð Ã. Ñèäîðîâ áûãàòžç øåäüòûíû êóëý êûëú¸ñ, ñþëìàñüêîíú¸ññý âåðàç œó÷îìåììû ïóìûñåí, âàçèñüêèç òà šûòý ëûêòýìú¸ñëû, àíàé êûëìåñ óò¸í áîðäû šàáðåñãåñ áàñüòžñüêîíî øóûñà. Óäìóðòú¸ñëýí Ÿóêàçå íóíàëçû êîòüêóäìû áîðäûñü ïîòý. Âîðäñêåì êûëýç âóíýòýì, ûøòýì àäÿìè êóàñüìåì âûæû¸ ïèñïóëû óêøà, øóèç ñî. Óäìóðòèûñü äàíî êîìïîçèòîð Ï. Êóçíåöîâ ñþëìûñüòûç èê øóìïîòýìçý íî ïàéìåìçý âåðàç Æóæãåñ êóëüòóðàÿ þðòûñü «Òþðàãàé» àíñàìáëüëû. Íûëïèîñ òóæ áûãàòûñà áûäýñòžçû óãî êîìïîçèòîðëýñü êûðœàíú¸ññý. Íÿëòàñ âåðàñà, òàòûñü êàëûê ïèíàëýç íî, àðëûäîåç íî ìûëûñü-êûäûñü âåòëî àíñàìáëå, êîíöåðòú¸ñûí Ÿåìûñü ïîòàëî áóñêåëü ãóðòú¸ñû. Ýñüìàñà, éûã-éûã âîðãîðîíú¸ññû íî ïќëàçû êûðœàëî. Ìóêåò ãóðòú¸ñûñü êîëëåêòèâú¸ñëû òà àäœåì êàðûìîí!

Ëþêàñüêåìú¸ñ òóæ ñàê êûëçžçû ýëüêóíûñüòûìû òîäìî ñóðåäàñåç, Óâàûñü 1 íîìåðî øêîëàëýñü êèâàëòžñüñý Â. ßêîâëåâåç. Øêîëàëýí äèðåêòîðåç ëóûñà êåìàëàñü èê óã óæà êå íî, œó÷ ¸ðîñûí, œó÷îìåì øêîëàûí áûãàòžç óäìóðò êûëëû äûøåòîíýç ôàêóëüòàòèâ àìàëúÿ ðàäúÿíû. Óâà êàëûê îñêå, Âèêòîð Åãîðîâè÷ëýí òàŸå ñåêûò íûïúåòýç íóûíû âîðìîç øóûñà. «Ìûíàì œó÷ êûøíîå íî 20 àð Ÿîæå Ÿîø óëýììû áåðå óäìóðò äýðåì äžñÿç íè» øóýìåç áåðå, çàë ãîð-ãîð ñåðåêòžç. Æóæãåñûí íî œó÷ óëü÷à âàíü. Íî ïè÷è äûðúÿì îòûñü âàíü óëžñåç óäìóðò ñÿìåí âåðàñüêèçû, àëè êå íî âåðàñüêî. 1896-òž àðûí òàòûí êûê êëàññúåì çåìñêîé ó÷èëèùå êûëäýì, ñî äûðûñåí óäìóðò êûëýç äûøåòîí óã áûðûëû. Þíìå øàò Æóæãåñ øêîëàûñü óëîíý âàìûøòžçû óäìóðò êûëúÿ òîäîñ÷èîñ Ë. Êàðïîâà, Ñ. Àðåêååâà, ýëüêóíûñüòûìû äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí âîøòžñåç Ç.

Ñóâîðîâà! Þãäûòžñüìûëýí Ê. Ãåðäëýí âîðäñêåì Ïîê÷èâóêî ãóðòýç Æóæãåñëýñü 15 èñüêåìûí ãèíý. Ôèëîëîãèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò Ñ. Àðåêååâà òîäìàòžç óäìóðò êûë óäûñûí ïќðìûòýì óæú¸ñûíûç. Ñî äàñÿç íî ïîòòžç 7-òž íî 10-òž êëàññú¸ñëû óäìóðò êûëúÿ ó÷åáíèêú¸ñ, äàñÿç 20-òž-30-òž àðú¸ñû óäìóðò ãîæúÿñüêèñü¸ñëýí óæú¸ñûíûçû àíòîëîãèÿ. Ñþëýìåç âûðœûòûñà, ëûäœèç Ê. Ãåðäëýñü óäìóðò êûë ñÿðûñü ÷ûëêàê òóííý íóíàëëû òóïàñü ãîæòýì ÷óðú¸ññý. Ñâåòëàíà Òèìîôååâíà ñžçèç, Æóæãåñ øêîëàûí äûøåòñêèñü¸ñ àçüëàíÿç íî îäíî èê óäìóðò ôèëîëîãèÿÿ ôàêóëüòåòý äûøåòñêûíû ìåä ëûêòîçû øóûñà. Îçüû êûðœàñà íî âåðàñà ëîáœèç âîðäñêåì êûëëû ñžçåì ìûëûñü-êûäûñü, ëóëûñü-ñþëìûñü øóíûò šûò. Øќäûíû èê ќéëàñü äûðëýñü îðò÷åìçý. Òðîñàç óäìóðò ãóðòú¸ñûí òàŸå ïóìèñüêîíú¸ñ àëè óããåñ òûðìî.

Âќéäûð íóíàëú¸ñû «Óäìóðò íûëêûøíî êåíåø» îãàçåÿñüêîí Àëíàø òàáàíåç âåðúÿí îðò÷ûòžç. Ïóìèñüêîíú¸ñ ñžçåìûí âàë íûëïèîñòû áóäýòîíëû íî óäìóðò ñÿìéûëîëú¸ñòû, àñ âûæûîñòý ãàæàí ìûëêûä ïûŸàòîí óæïóìú¸ñëû. Êóç¸áàé íî Ìóâàæè ãóðòú¸ñûí «Òàáàíü» êëóáëýñü óæðàäçý îðò÷ûòîí ïóìûñåí âàçèñüêèçû íûëêûøíî îãàçåÿñüêîíëýí (êèâàëòžñåç Âàëåíòèíà Èâàíîâà) íî «Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøëýí» (êèâàëòžñåç Íèíà Íèêîëàåâà) ¸ðîñ ¸çú¸ññû. Àçüâûë àðú¸ñû òà âûëëåì óæðàäú¸ñ íûëêûøíîîñëýí îãàçåÿñüêîíçû íî «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí ðåäàêöèåç îðò÷ûòûëžçû íè âàë Áàéòýðåêûí, Òûëîûí, Êóçüûìãóðòûí. Àëíàøú¸ñûí ïóìèñüêîíú¸ñû ïîòàçû íûëïè âðà÷ íî ïñèõîëîã. Íîø òàÿç ó÷ûðå íóíûîñ ïóìûñåí íûëêûøíîîñëû ïàéäภäýìëàíú¸ñ ñ¸òžç Èæûñü Ëåíèí ¸ðîñûñü íûëêûøíî êåíåøëýí ¸çýíûç êèâàëòžñü, àêóøåð Ëþáîâü Ëåîíòüåâà. Èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, ýòíîãðàô Ëþäìèëà Õðèñòîëþáîâà ëþêàñüêåìú¸ñëû ìàäèç óäìóðò íûëêûøíîîñëýí íûðûñåòž îãàçåÿñüêîíú¸ññû ñÿðûñü, âîéíà âàêûòûñü óäìóðò òðàêòîðèñòêàîñëû ñžçåì êíèãà ïîòòîí áîðäûí óæàìçý. Êûøíîìóðòú¸ñëýñü ñþëýìçýñ áóãûðòžç, ñþàí îðò÷ûòîí ñÿì-éûëîëú¸ñ ïóìûñåí âåðàñüêîí šóòûñà. Êóç¸áàé¸ñ íî, ìóâàæèîñ íî šîæîìåì ìûëêûäçýñ óñüòžçû. Ñþàíûí òàáåðå, òќðî èíòûå, òàìàäà êóç¸ÿñüêå, ïå, êîíöåðòûí ñÿìåí, êèìåñ ãèíý ÷àáûñà, ïóêèñüêîì íà. Øóî, åãèòú¸ñëû àðãàí íî êóëý ќâќë íè, êûðœàì ïîòûñà èê, ãóðòý áåðòîíî, šîãåí ñþàí ãóð íî, áќðûñü ãóð íî âóíîçû. ßðàì, âàíü éûëîëú¸ñ âóíûìòý èê àé, Ìóâàæèûñü «Êàìäîð ãóðú¸ñ» àíñàìáëü êûðœàñà èê ëýçèç âàøêàëà ãóðú¸ñòû. Èñüêå, Åãèòú¸ñëýí þðòýíûçû Ÿîø ñöåíàðèé¸ñúÿ ñþàí ãóðú¸ñ êîíêóðñìåñ Ÿàïàê äûðàç ÿëžñüêåììû. Îëî, òóàëà íî âàøêàëà ñÿìú¸ñ îã-îãåíûçû òóæ òóïàëîçû, åãèòú¸ñ íî, àðëûäîîñ íî ñþàíûñü šóòñêåì ìûëêûäûí áåðòîçû. «Óäìóðò íûëêûøíî êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç Íàäåæäà Ñòåïàíîâà ëþêàñüêåìú¸ñëû èâîðòžç íûëïèîñ ïîííà ðàäúÿì ïðîåêòú¸ñ ïóìûñåí. Øóìïîòûìîí, øàåðûñüòûìû ïќðòýì ¸ðîñú¸ñûí ïè÷è ÷åáåðàé¸ñ íî áàòûðú¸ñ ïóìåí òðîñãåñ ëóî. Àëíàøú¸ñëýí íî ïîê÷èîññýñ ñîîñ ïќëûñü àäœåìçû ïîòý.


8

Ãåðä

2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü

ŒÅ×ÊÛËÀÑÜÊÎÌ

Êîòûðåñ ëûäïóññýñ ïóñú¸:

Ã. Ñèäîðîâ.

Ç. Ñóâîðîâà.

Ô. Óñêîâà.

Ë. Õðèñòîëþáîâà.

Â. Èâøèíà.

12-òž ìàðòý 50 àðåñ òûðìèç Ãåííàäèé Åâãåíüåâè÷ Ñèäîðîâëû - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Óâà ¸ðîñûñü ¸çýçëýí òќðîåçëû, Óâà ¸ðîñûñü êàëûê êèóæú¸ñúÿ þðòëýí êèâàëòžñåçëû. Òà ó÷ðåæäåíèåí Ãåííàäèé Åâãåíüåâè÷ êèâàëòý 20 àð Ÿîæå. Êûëåì àðûí Ã. Ñèäîðîâ ñþëìàñüêåìúÿ òàòûí áûäýñìèç êóèñüêîíëû äûøåòîíúÿ ïðîåêò. Êîòûð ëàñÿíü àçèíñêåìçý ÷àêëàñà, áàòûð óäìóðò âîðãîðîíëýñü òóñáóéçý ìèûì ïûðòžçû ðåñïóáëèêàûñüòûìû Äàíúÿí ïóë âûëý.

17-òž ìàðòý 55 àðåññý ïóñéèç Çîÿ Âèòàëüåâíà Ñóâîðîâà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» èñïîëêîìåçëýí ¸ç÷èåç, äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåç, ïåäàãîãèêà íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü êàëûêåç äûøåòîí óäûñûñü äàíî óæàñü. Óæàí ñþðåññý ìûòžç Èæûñü 72 íîìåðî øêîëàûí - âèçüíîäàç ïîê÷è êëàññú¸ñòû, êèâàëòžç Äûøåòîí óäûñûñü íàöèîíàëüíîé óæïóìú¸ñòû òîäîí-ýñêåðîíúÿ èíñòèòóòýí, áåðëî

13 àðçý - äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòž âîøòžñåç. 19-òž ìàðòý 65 àðåñ ëóîç Ôàèíà Àëåêñååâíà Óñêîâàëû - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Ýãðà ¸ðîñûñü ¸çýçëýí òќðîåçëû. Ôàèíà Àëåêñååâíà - êàëûêåç äûøåòîí óäûñûñü äàíî óæàñü, êåìà àðú¸ñ Ÿîæå òûðøèç Ýãðà êàðãóðòûñü 4 íîìåðî øêîëàûí òåõíîëîãèÿÿ äûøåòžñü ëóûñà. Âèçüíîäàñüëýí òà óäûñúÿ ìåòîäèêàÿ ïîñîáèîñûç íî ïå÷àòëàìûí. 2008-òž àðûí Ôàèíà

Àëåêñååâíà ëóèç Ýãðà ¸ðîñëýí äàíî ãðàæäàíèíýç. 26-òž ìàðòý Ëþäìèëà Ñòåïàíîâíà Õðèñòîëþáîâàëû òûðìîç 75 àðåñ. Ñî èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, Àøàëü÷è Îêè íèìî ïðåìèëýí ëàóðåàòýç, Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü íàóêà óäûñûñü äàíî óæàñü. Ëþäìèëà Ñòåïàíîâíà - ôèíóãîð äóííåûí òîäìî ýòíîãðàô, íàóêàÿ 150-ëýñü ÿòûð óæú¸ñëýí àâòîðçû. Òîäîñ÷è áåðëî äûðå òðîñ ýñêåðå óäìóðò íûëêûøíîîñûí ãåðœàñüêåì óæïóìú¸-

ñòû, óæú¸ñûíûç ïîòýìûí «Óäìóðòñêèå æåíùèíû. ÕÕ âåê» ñïðàâî÷íèê, «Æåíùèíà â óäìóðòñêîì îáùåñòâå. ÕVIII - íà÷. XXI â.» ìîíîãðàôèåç. 27-òž ìàðòý 65 àðåññý ïóñú¸ç Âàëåíòèíà Ìèõàéëîâíà Èâøèíà - ïåäàãîãèêà íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, Êóçåáàé Ãåðä íèìî ïðåìèëýí ëàóðåàòýç. Âàëåíòèíà Ìèõàéëîâíà âàëòý «Óäìóðò Êåíåøëýñü» Èæûñü Îêòÿáðü ¸ðîñûñü ¸ççý, ìûëî-êûäî ïûðèñüêå «Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøëýí» óæàç.

íàëüíîé ïðåìèîñúÿ êîìèññèåçëýí òќðîåç. Þðèé Íèêîëàåâè÷ Ëîáàíîâ - «Óäìóðòèÿ» èçäàòåëüñòâîûñü ñóðåäàñü. Íàäåæäà Íèêîëàåâíà Ìåðêóøåâà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» ðåâèçèîííîé êîìèññèåçëýí ¸ç÷èåç. 22-òž ìàðòý - Âàëåíòèí Åãîðîâè÷ Êàëèíèí Óäìóðò Ðåñïóáëèêàëýí äàíî ãðàæäàíèíýç. Àííà Íèêîëàåâíà Ïðîêîïüåâà - Óäìóðòèûñü äàíî àðòèñòêà, «Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøëýí» ïðàâëåíèåçëýí ¸ç÷èåç. 23-òž ìàðòý - Íèíà Ñåì¸íîâíà Òàðàñîâà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Èæûñü Îêòÿáðü ¸ðîñûñü ¸ýýçëýí àçüâûë êèâàëòžñåç, Íûëïè òâîð÷åñòâîÿ äâîðåöûñü ìåòîäèñò. Âàëåðèé Ìèõàéëîâè÷ Ñèäîðîâ - «Óäìóðòèÿ» ÃÒÐÊ-ûñü æóðíàëèñò. 24-òž ìàðòý - Âàëåíòèíà Ìèõàéëîâíà Ñåðåáðåííèêîâà - Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñòêà.

25-òž ìàðòý - Òàòüÿíà Èâàíîâíà Âîïøèíà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Êàðàêóëèíî ¸ðîñûñü ¸çýçëýí êèâàëòžñåç. 26-òž ìàðòý - ϸòð Ïàâëîâè÷ Äàíèëîâ - «Óäìóðò êåíåøëýí» èñïîëêîìåçëýí ¸ç÷èåç, êóëüòóðàÿ, ïå÷àòüÿ íî èâîðú¸ñúÿ ìèíèñòðëýí âîøòžñåç. 31-òž ìàðòý - Âàëåðèé ßêîâëåâè÷ Ìèòðîôàíîâ - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Ïè÷è Êåíåøåçëýí ¸ç÷èåç, ïèîñëýí «Èíãóð» êàïåëëàçûëýí êèâàëòžñåç. Îëüãà Þðüåâíà Ôèëèïïîâà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Êðàñíîãîðñê ¸ðîñûñü ¸çýçëýí êèâàëòžñåç.

18-òž ìàðòý Ýøúÿñüêîí þðòûí Âåíãðèëýí Ðîññèûñü ïîñîëýç Èøòâàí Èéäÿðòî ïóìèñüêîç óäìóðò íî ïîð êàëûêú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíú¸ññûëýí àçüâåòëžñü¸ñûíûçû. Ýøúÿñüêîí þðòûí èê òàïûðòûíû ìûëêûä êàðèñü¸ñòû ëþêà «Ýêòîí êîðêà». Òàèç óæðàä ñžçåìûí ëóîç Óäìóðòèûí Âåíãðèëýñü íóíàëú¸ññý óñüòîíëû. Ýêòîí šûò êóòñêîç 19 ÷àñûí. 20-òž ìàðòý «Óäìóðò Êåíåøëýí» Äýðè ¸ðîñûñü ¸çýç øêîëàûí äûøåòñêèñü ïèíàëú¸ñ ïîííà ðàäúÿ «Øóíäûáåðãàí» øóäîí-âèêòîðèíà. 22-òž ìàðòý Ñâåðäëîâñê óëîñûñü Äåãòÿðñê ãîðîäûñü «Èòàëìàñ» àíñàìáëü 10 àð òûðìîíçý ïóñú¸ç. Êîëëåêòèâåç œå÷êûëàíû âóîçû Óäìóðò øàåðûñü, Áàøêîðòîñòàíûñü, Òþìåíü íî Ñâåðäëîâñê óëîñú¸ñûñü àíñàìáëü¸ñ. 27-òž-28-òž ìàðòý Ãëàçîâûñü ïåäàãîãèêàÿ èíñòèòóòûí îðò÷îçû Ôëîð Âàñèëüåâëû ñžçåì ëûäœîíú¸ñ.

¹ 20 (25249) 2014-òž àð 18-òž þæòîëýçü (ìàðò) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà Îòâåòñòâåííûé çà âûïóñê Å. Â. Ñêâîðöîâà

Âîðäñêåì íóíàëçýñ ïóñú¸: 3-òž ìàðòý - Ìèõàèë Òèìîôååâè÷ Âîðîí÷èõèí - Ðîññèÿ Ôåäåðàöèûñü äàíî àðòèñò, óäìóðò êûðœàíúÿ íî ýêòîíúÿ «Àéêàé» òåàòðûñü àðòèñò. 4-òž ìàðòý - ϸòð Ëàçàðåâè÷ Ñåðãååâ - «Êåíåø» æóðíàëëýí âàëòžñü ðåäàêòîðåçëýí âîøòžñåç, «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí íàöèîíàëüíîé ïðåìèîñúÿ êîìèññèåçëýí ¸ç÷èåç. 5-òž ìàðòý - Òàìàðà Åãîðîâíà Âàñèëüåâà - «Óäìóðò Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Êèÿñà ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñü, ¸ðîñ àäìèíèñòðàöèëýí éûðûçëýí âîøòžñåç. Âàëåðèé Ìèõàéëîâè÷ Íóðèàõìåòîâ - Äýáåñ ¸ðîñûñü «Áàéãóðåçü» ãàçåòëýí ðåäàêòîðåç. 8-òž ìàðòý - Îëüãà Àíàòîëüåâíà Ïåòðîâà-Âåäðîâà - «Óäìóðò Êåíåøëýí» Èæûñü Èíäóñòðèàëüíîé ¸ðîñûñü ¸çýçëýí êèâàëòžñåç. 10-òž ìàðòý - Âàëåíòèí Ñåðàïèîíîâè÷ Ðîìàíîâ Êàçàíüûñü óäìóðòú¸ñëýí íàöèîíàëüíî-êóëüòóðíîé àâòî-

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

íîìèçûëýí òќðîåç. 11-òž ìàðòý - Òàòüÿíà Èâàíîâíà Çàéöåâà - ôèëîëîãèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð. 14-òž ìàðòý - Ëèÿ ßêîâëåâíà Ìàëûõ - Àøàëü÷è Îêè íèìî ïðåìèëýí ëàóðåàòýç, «Óäìóðò äóííå» ãàçåòûñü îòäåëëýí ðåäàêòîðåç. 15-òž ìàðòý - Ñâåòëàíà Àëüáåðòîâíà Áåëûõ «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåðàäèîêîìïàíèûñü êîððåñïîíäåíò. Ñåðãåé Àíàòîëüåâè÷ Êàñàòêèí - «Óäìóðò Êåíåøëýí» èñïîëêîìåçëýí ¸ç÷èåç, «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåðàäèîêîìïàíèûñü âàëòžñü ðåäàêòîðëýí àíàé êûëûí ïåðåäà÷àîñúÿ âîøòžñåç. 18-òž ìàðòý - Òàòüÿíà Íèêèòè÷íà Ìîñêâèíà - ðåñïóáëèêàûñü Ñóðåäàí èñêóññòâîîñúÿ ìóçåéûñü ðåñòàâðàòîð. 20-òž ìàðòý - Âëàäèìèð Åìåëüÿíîâè÷ Âëàäûêèí Êóçåáàé Ãåðä íèìî ïðåìèëýí ëàóðåàòýç, ïðîôåññîð, èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð, «Óäìóðò Êåíåøëýí» íàöèî-

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 8-951-195-37-65 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-43, 8-951-195-37-66 - êîððåñïîíäåíòû 73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11597, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2405 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 7435 Çàêàç ¹ 337 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

Ãàçåòûñü ñòàòüÿîñ ïóìûñåí ìûëêûäú¸ñòýñ âåðàëý ñàéòàìû udmdunne.ru ä

ÌÀÒÛÑÜ ÒÎËÝÇÅ

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084

Ud#20 (25249)  

udmurt dunne, gerd

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you