Page 1

Ê ûëäûòýìûí 1915-òè.. àðûí 4 -òè.. ôåâðàëå www.udmdunne.ru

Ïóêñ¸í (âòîðíèê) Ïîòòî Óäìóðò Ýëüêóíûñü Êóí Êåíåø íî Êèâàëòýò Òàÿç íîìåðûí: œû, Êèí ќç àäëà à ñî óç â å ýò ñ¸òћñüê

ÊûŸå þðòò ûí óëћñü îòûð Ïóãà÷¸âî ê êàëûêëû. áàìú¸ñ. 4-òћ-5-òћ

Ëÿêûò íî … ë œûðäûò Êâðàà ñ è ë ü -

ÄÛØÅÒÎÍ

Íûïúåò èíòûå íîóòáóê

Àëåêñåé îîñ÷èåç, ï ê íè îâ òîä å âà¸í. óð ëèòèêåç á 7-òћ áàì.

Íóíàë òîäìåò 3 Џóêàçå +2+6 ãðàäóñ ëóîç, òќë ëûìøîð íî øóíäûïóêñ¸í âèñêûñü ïåëüòîç, èíòûåí-èíòûåí çîðîç. Þãûò íóíàë 10 ÷àñ 17 ìèíóò êûñòћñüêîç. 3 18-òћ îêòÿáðå 105 àð òàëýñü àçüëî (1906) Ðîññèûí êðåñòüÿíú¸ñòû ìóêåò ñîñëîâèîñûí îãðàäý ïóêòћçû, óëîí èíòû áûðéûíû ëóîíëûê ñ¸òћçû. 3 91 àð òàëýñü àçüëî (1920) Èæûí óñüòћñüêèç øàåðòîäîíúÿ ìóçåé - àëè Ê. Ãåðä íèìî Íàöèîíàëüíîé ìóçåé. 3 19-òћ îêòÿáðå 25 àð òàëýñü àçüëî (1986) ÑÑÑÐûí ëýçèçû óæáåðãàòîíýí âûðûíû. 3 20-òћ îêòÿáðå 315 àð òàëýñü àçüëî (1696) ϸòð I êîñћç ôëîò êûëäûòûíû - Ðîññèûñü ôëîòëýí íóíàëûç. 3 55 àð òàëýñü àçüëî (1956) êûëäћç «Çà îñâîåíèå öåëèííûõ çåìåëü» ìåäàëü.

Âîðäñêåìçýñ ïóñú¸: 18-òћ ÎÊÒßÁÐÅ ÊÎÐÅÏÀÍΠÊðîíèä Èâàíîâè÷ - èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò. 19-òћ ÎÊÒßÁÐÅ ÏÀÐÔ¨ÍΠÃåííàäèé Âàñèëüåâè÷ - «Óäìóðò äóííåëýí» Êèÿñà ¸ðîñûñü àâòîðåç. Ô¨ÄÎÐÎÂÀ Åëåíà Àëåêñàíäðîâíà - «Óäìóðò äóííåûñü» æóðíàëèñò. 20-òћ ÎÊÒßÁÐÅ ÇÀÃÐÅÁÈÍ Ëåîíèä Äìèòðèåâè÷ - ôèçèêà íî ìàòåìàòèêà íàóêàîñúÿ äîêòîð. ÈÂÀÍÎÂÀ Ìàðãàðèòà Ãðèãîðüåâíà - èñòîðèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð.

Âóîíî íîìåðûí: ðòûí óëîí «Äàðò»: ãó áûðîí?

2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí (îêòÿáðü) ¹ 155 (24894)

Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ Äýðè ¸ðîñûñü ßãóë øêîëàûí òðîñàç óðîêú¸ñûí êóòћñüêî íè êîìïüþòåðú¸ñ. Äèðåêòîðëýí âîøòћñåç È. Áóçèëîâ èíôîðìàòèêàÿ óðîêú¸ñòû íóý êàäåòú¸ñëýí êëàññàçû.

Äûøåòîí óäûñýç òóàëà âàêûòý ñèí øîðû ïóêòûíû óã ëóû íè êîìïüþòåðú¸ñòýê. Ðåñïóáëèêàûñüòûìû 629 øêîëàå ïûðòýìûí Èíòåðíåò òà óæ áîðäû óëîñìû 2006-òћ àðûñåí, Âëàäèìèð Ïóòèíýí ÿëýì «Äûøåòîí» íàöïðîåêò óëîíý ïûŸàíû êóòñêåì äûðûñåí, òûðî-ïûäî áàñüòћñüêèç. - Êîòüêóä 18 øêîëüíèêëû òóííý 1 êîìïüþòåð óñå, - ïóñéèç äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòð Àíäðåé Êóçíåöîâ. - Íîø ìàòûñü äûðå ýøøî 179 øêîëàå 1 ñþðñ 500 êîìïüþòåð âóûíû êóëý. Êîìïüþòåðú¸ñëû, Èíòåðíåòëû ëóûñà òûðî-ïûäî òîäîí-âàëàíú¸ñ áàñüòûíû ëóîíëûêú¸ññû òàáåðå êûëäî èíâàëèä ïèíàëú¸ñëýí íî. Îçüû ðåñïóáëèêàûñüòûìû 120 íûë íî ïè àëè, äîðûñüòûç ïîòàòýê, Èíòåðíåò ïûð äûøåòñêå. Ìàòûñü äûðå ýøøî 100 íûëïèëýí òàŸå ëóîíëûêåç êûëäîç. Ðåñïóáëèêàûñüòûìû 6 øêîëàîñûí êûëäûòýìûí íè ñüќðå íóëëîí íîóòáóêú¸ñûí êëàññú¸ñ. Ïèíàëú¸ñ, óðîêú¸ñûí ñÿíà, óðàìûí íî, äîðàçû íî ñîîñòû êóòûíû áûãàòî. ÒàŸå ýêñïåðèìåíò œå÷ îðò÷èç êå, øêîëüíèêú¸ñ òûáûðàçû ñåêûò ó÷åáíèêú¸ñòû íóëëîíî óç ëóý íè, îëî, íîóòáóê ñîîñòû âîøòîç. Äûøåòîí óäûñûñü ìóêåò âûëüäћñüêîíú¸ñ ñÿðûñü ëûäœå 3-òћ áàìûñü. Ýëèíà ÊÓÌÀרÂÀ.

ÊÓÍ ÊÅÍÅØÛÍ

Êîëàñüêîí âàêûòú¸ñ áûðîçû

ÊûŸå èíòû áàñüòý àäÿìèëýí óëîíàç ñþðåñ - òà ñÿðûñü íèìûñüòûç âåðàíýç ќâќë. Ñî êå âàíü, âîçèñüêî ïè÷è ãóðòú¸ñ íî. Òàå ëûäý áàñüòûñà, ðåñïóáëèêàÿìû þíìàòýìûí ñþðåñú¸ñòû ëýñüòîíëû-òóïàòúÿíëû ñћçåì êóí ïðîãðàììà. ×àêëàìûí 2010-òћ-2015-òћ àðú¸ñëû. Êûçüû ñî áûäýñúÿñüêå? Ìàð ïóñéûìîíýç ëýñüòýìûí îðò÷åì äûð êóñïûí? ÊûŸå âàëòћñü óæïóìú¸ñ ïóêòýìûí ìàòûñü êóèíü àðëû? Òà þàíú¸ñ ñýðòòýìûí-ïåðò÷åìûí Êóí Êåíåøëýí Ïðåçèäèóìàç. Ïðîãðàììàåí ó÷êåìûí òàŸå ëûäïóñú¸ñ-óæïóìú¸ñ: âèòü àð êóñïûí ðåñïóáëèêàÿìû âîëüûò ñþðåñú¸ñ 1676 èñüêåìëû éûëûíû êóëý. Òóïàòúÿìûí-âûëüäýìûí ëóîçû 165 èñüêåì óëîñ ñþðåñú¸ñ íî 1604 èñüêåì ãóðò ñþðåñú¸ñ. Ïðîãðàììàëýí äóíûç - 57,7 ìèëëèàðä ìàíåò. Áàäœûì ëþêåòýç ñî âóîç Ðîññèëýí áþäæåòûñüòûç. Çýì, òðàíñïîðòúÿ íî ñþðåñ õîçÿéñòâîÿ ìèíèñòðëýí Îëåã Ãàðèíëýí âåðàìûñüòûç âàëàñüêèç: âàíüìûç ñîêåì âîëüûò óã ðàäúÿñüêû, óøúÿñüêûíû âàçü. ×àêëàì êîíüäîí áûäýñàê óã âóû. Êûëñÿðûñü, 2010-òћ-2011-òћ àðú¸ñû òàëû ðåñïóáëèêàìûëýí áþäæåòûñüòûç 106,1 ìèëëèîí ìàíåò ãèíý âèñúÿìûí, ÷àêëàìëýñü 32 íî šûíû ïðîöåíòýç ãèíý. Äåïóòàòú¸ñòû óêàòà ìàë-

ïàñüêîíý óñüêûòћçû äîêëàäûñü òàŸå ëûäïóñú¸ñ: 2010-òћ àðûí ÷àêëàìûí âàë 15 èñüêåì ñþðåñýç øîáûðòûíû àñôàëüòýí, 50 èñüêåìçý - òûðî-ïûäî òóïàòúÿíû. Íî óæú¸ñ áûäýñòýìûí 4 èñüêåì ñþðåñ âûëûí ãèíý. Êûçüû ïóñéèç Îëåã Âëàäèìèðîâè÷, îäћã èñüêåì ñþðåñëýí äóíûç 13 ìèëëèîí ìàíåò ïàëà óñå. Ìàëû ñîêåì äóíî? Êóòћñüêî âûëü óæàí àìàëú¸ñ, âûëü òåõíèêà. Òàëû ëóûñà ñþðåñú¸ñ êåìàëûãåñ ÷èäàíû êóëý. - Óã âàòû, àñüìå ñþðåñú¸ñ ïîííà ìûíûì êќíÿ êå âîçüûò íî ëóûëý, - øóèç ìèíèñòð. - Êûëñÿðûñü, Ïåðìü óëîñý ïîòûêó, âàçåí ñîêó èê øќäћñüêå âàë: Óäìóðòèûí ñþðåñú¸ñ âîëüûòýñüãåñ. Àëè òàçüû âåðàíû óã ëóû. Íî âàíüìûç ñîêåì ìќçìûò ќâќë, âåðàíû òóðòòћçû äåïó-

òàòú¸ñ. Òóý âîëÿòýìûí íè îã 62 èñüêåì ñþðåñú¸ñ. Óæú¸ñ àçèíòћñüêî àëè íî. - Áåðëî äàñî àðú¸ññý ñþðåñú¸ñòû âîêñ¸ íî ќì òóïàòúÿëý, ãîïú¸ñòû ãèíý êûøúÿñà óëћìû, àëè òà âîçýç âûðœûòûíû ëóîíëûê êûëäý, - ìûëêûäçý âåðàç äåïóòàò Ñîôüÿ Øèðîáîêîâà. - Îçüûåí, óæàíî! ÒàŸå ìûëêûäûí ñîãëàø ëóèç Êóí Êåíåøëýí Òќðîåç Àëåêñàíäð Ñîëîâü¸â. Ðåñïóáëèêàëýñü áþäæåòñý ýñêåðûêó, ïå, îäíî ÷àêëàíî: òà ïðîãðàììàåç áûäýñúÿíëû òðîñãåñ êîíüäîí êóëý. - Ïàëýíòûñà êåëüòîíî ќâќë ïè÷è ãóðòú¸ñòû íî, - íèìûñüòûç ïóñéèç Àëåêñàíäð Âàñèëüåâè÷. - Àëè ëûäý áàñüòћñüêîì: ñþðåñ êûñêîíî ãóðòûí óëћñåç 125-ëýñü è÷è ìåäàç ëóû. Íîø ñîëýñü ќæûò êå ëþêàñüêî, ìàëû ñîîñ äýðè êîëàíû êóëý? Íüûëüäîíâèòüòîí óëћñåí ãóðòú¸ñûñü êàëûê íî ñþëìàñüêå íÿíü áóäýòîí,

ïóäî âîðäîí ñÿðûñü. Àñüìåëû ñîîñòû âóíýòûíû óã ÿðà. Ýëèíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü íüûëåòћçý ќò÷àì Êóí Êåíåøëýñü êóàìûíýòћ ñåññèçý ëþêàí ñÿðûñü Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøëýí Ïðåçèäèóìåçëýí Ïîñòàíîâëåíèåç Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøëýí Ïðåçèäèóìåç ïóêòý: Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü íüûëåòћçý ќò÷àì Êóí Êåíåøëýñü êóàìûíýòћ ñåññèçý ëþêàíî 2011-òћ àðûí 29-òћ íîÿáðå Èæûí 10 ÷àñûí. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøëýí Òќðîåç À. Â. ÑÎËÎÂܨÂ. Èæåâñê, 2011-òћ àðûí 13-òћ îêòÿáðå. ¹ 561-IV.


2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

2

Óäìóðò äóííå

ÓÄÌÓÐÒÈÅÇ ÀÇÈÍÒÎÍ

ÀÄЊÛÒÎÍ

Êóíî ïóìèòàëîìû Ÿåìãåñ 13-òћ îêòÿáðå Èæåâñêå âóûëћç Ðîññèûñü Ìóãîðåç êûäàòîí êóëüòóðàÿ, òóðèçìúÿ íî åãèòú¸ñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòð Âèòàëèé Ìóòêî. Øàåðûñüòûìû ñïîðòêîìïëåêñú¸ñûí òîäìàòñêèç, îñêûòћç, ìàòûñü äûðå êàï÷è àòëåòèêàÿ Ðîññèëýí ÷åìïèîíàòýç Óäìóðòèûí îðò÷îç øóûñà. Ðîññèûñü ê óä-îã ìèíèñòðú¸ñ øàåðàìû 2-3 ïîë âóûëћçû èíè, Âèòàëèé Ìóòêî - íûðûñüñý. Àëåêñàíäð Âîëêîâ òàèç ìèíèñòð äîðû òðîñ ïîë éûãàñüêûëћç, ñïîðòñìåíú¸ñëýí âîðìîíú¸ññû, øàåðàìû ñïîðòëýí àçèíñêåìåç ñÿðûñü âåðàç, þðòòýò êóðèç. Îçüû Âèòàëèé Ìóòêî àñ ñèíìûíûç àäœîíî êàðèñüêèç Èæûñü ñïîðòúÿ îáúåêòú¸ñòû. Èæûñü «Çåíèò» ñòàäèîíýç à äœûñà, Ðîññèûñü ìèíèñòð ïàéìèç. Ìàëû, ïå, êàï÷è àòëåòèêàÿ Ðîññèëýñü ÷åìïèîíàòñý ê óèíåòћçý ×óâàøèûí î ð ò ÷ û ò î í î? Óä ì ó ð ò è û í í î êóíî ïóìèòàíû ëóîíëûê âàíü. Ïûäûí áûçüûëîí èíòûäû - ìàíåæ - ñèíìàñüêûìîí. Ñòàäèîí êîòûðûí èê òðîñ àðú¸ñ Ÿîæå ëýñüòћñüêå íè áàäœûì éќ êàòîê. Ñîå ëèïåò óëý ïûðòûíû íî éûëàç-ïóìàç âóòòûíû 200 ìèëëèîí ìàíåò êóëý, øóèç Àëåêñàíäð Âîëêîâ. Âóîíî àðå ëýñüòћñüêîí óæú¸ñòû éûëàç-ïóìàç âóòòûíû ÷àêëàìûí. Êîòûðåñ šќê ñüќðûí ïóìèñüêîí äûðúÿ íî ñþëìàñüêûòћñü óæïóìú¸ñòû ýñêåðèçû. Àëåêñàíäð Âîëêîâ ïóñéèç, Óäìóðòèûñü ñïîðò àðûñü àðå àçèíñêå. Áåðëî äûðå ãèíý øàåðàìû 12 ñòàäèîí, 9 êóàñ áàçà ïóêòýìûí. Àñ êóæûìåíûìû Èæûí ôóòáîëýí øóäîíúÿ øêîëà ëýñüòýìûí. Òà âàê ûòý îòûí 800 ïèíà ë Äß

ÌÈË

Ý

ÆÀ Ó

Áåðëî 11 àð Ÿîæå øàåðàìû òóïàòúÿìûí íî ïóêòýìûí ñïîðòúÿ 54 îáúåêò, ñî ïќëûñü 30-ýç - ãóðòú¸ñûí. Êûëñÿðûñü, Âàâîæûí, Äýáåñûí íî Ïè÷è Ïóðãàëàí ÷åáåð ñòàäèîíú¸ñ, Êåçûí íî Ìîæãàûí - êóàñ áàçàîñ. ìóãîðçý êûäàòý. Àçèíñêîíú¸ñ áàñüòûíû êóòñêèç ôóòáîëýí øóäîíúÿ «Çåíèò-Èæåâñê» êëóá. Øóìïîòîíî, ôóòáîëèñòú¸ñìû ïќëûñü 70 ïðîöåíòýç àñüìå øàåðûñü ëóî. Îçüû èê Óäìóðòèÿ êûë êóòý Ðîññèûñü ñáîðíîéëû êóàñýí áûçüûëћñü¸ñòû íî áèàòëîíèñò ú¸ñòû ä àñÿí ëàñÿíü. Óäìóðòèûñü ñïîðòñìåíú¸ñëýí ñþëìàñüêîíú¸ññû òðîñ íà. Ñëåä æ-õîêêååí øóäћñü¸ñìû êûëåì àðûí Ðîññèëýí ÷åìïèîíàòàç âîðìèçû, íîø ìóãîðçýñ êûäàòî èíáàì óëûí. Êîíüêèåí íèñêûëàñü¸ñ íî Òàòàðñòàíûñü Àãðûçý âåòëî. Àðëû áûäý àñüìå øàåðûí îðò÷å «Èæûñü âèíòîâêà» Ÿîøàòñêîí. Áèàòëîíèñòú¸ñòû äàñÿíúÿ øêîëà êûëäûòýìûí êå íî, áûçüûëîí ñþðåñú¸ñûç íî ûáûëћñüêîí èíòûåç

òóàëà êóðîíú¸ñëû óã òóïàëî. Øàåðûñüòûìû ûáûëћñüêèñü¸ñ í î ì ó ðšîë ú ¸ ñ û í á û ã àò î íëûêú¸ññýñ êûäàòî. Îçüû áåðå, ëýñüòîíî óæú¸ñ òðîñ, íî âàíüìûç ïûê úÿñüêå êîíü äîíëýí òûðìûìòýåç áîðäû. Àëåêñàíäð Âîëêîâëýñü âåðàìú¸ññý Ðîññèûñü ìèíèñòð ñàê êûëçћç. - Ãóðòûñü ñïîðòýç àçèíòîíëû áàäœûì ñàêëûê âèñúÿìäûëû øóìïîòћñüêî, - øóèç Âèòàëèé Ìóòêî. - Òóæãåñ íî ñèíìàñüêè Èæ Ÿûïåò äîðûñü âåëèêåí âîðòòûëîí èíòûäûëû. Êóä-îã óëîñú¸ñûí ñòàäèîí ëýñüòûíû íî àñ êóæûìåíûçû óã âîðìî, âåëèêåí âîðòòûëћñü¸ñ ñÿðûñü âåðàñåç èê ќâќë. Øóìïîòћñüêî, Óä ì ó ðò èûñü ñïîðòñìåí ú ¸ ñ Ðîññèåç šóòûíû þðòòî. Òûðøåìäû äóíúÿìûí ëóûíû êóëý. Óäìóðòèûí ñïîðòýç àçèíòîí

ÊÀËÛÊËÛ ÞÐÒÒÎÍ

ÀÐÅÇ

ÑÜ

Í

À

Ôóòáîëúÿ øêîëàûí.

âûëûñü 2006-òћ-2011-òћ àðú¸ñ Ÿîæå Ðîññèëýí áþäæåòûñüòûç 300 ìèëëèîí ìàíåò ãèíý âèñúÿìûí. Óìãåñ äóíúÿñüêå âûëýì óæàìäýñ, âóîíî àðûñåí þãäóð òóïàòñêîç. Óäìóðòèÿ ïûðòýìûí ëóîç 7 óëîñ ïќëû, êóäú¸ñûçëû Äóííåûñü áàíê êîíüäîí âèñúÿëîç ñïîðò îáúåêòú¸ñ ïóêòûíû. Ðîññèûñü ñïîðòñìåíú¸ñ âûëћ äóíúÿëî «×åêåðèë» ñïîðòêîìïëåêñýç. Òàòûí íèìûñüòûç ñþðåñú¸ñ êûëäûòýìûí ñíîóáîðäýç ÿðàòћñü¸ñëû. Øóìïîòîíî, Óäìóðòèûñü ñïîðòñìåíú¸ñëýí âîðìîíú¸ññû òà óäûññûí íî âàíü. ßíâàðå «×åêåðèëý» ëþêàñüêîç Ðîññèûñü ñíîóáîðäèñò ú¸ñëýí êîìàíä àçû. Àçüëàíÿç øàåðàìû îðò÷ûòûíû ÷àêëàìûí Åâðîïàûñü íî äóííåûñü Ÿîøàòñêîíëýñü ýòàïú¸ññý. Íèìûñüòûç âåðàñüêèçû À. Äåìèäîâ íèìî ñïîðòêîìïëåêñ ñÿðûñü. Òà âàêûòý îòûí óé íî íóíàë ëýñüòћñüêèñü¸ñ òûðøî. Ñîå âûëüäîíëû Óäìóðòèëýí áþäæåòûñüòûç 250 ìèëëèîí ìàíåò âèñúÿìûí. Äåêàáðü òîëýçå îðò÷îíî «Èæûñü âèíòîâêà» êóíîîñòû ïóìèòàíû êóëý íè âûëüäýì êîìïëåêñûí. Èæûí óëћñü¸ñëýí ïќðòýì èíòûîñûí ìóãîðçýñ êûäàòûíû ëóîíëûêñû âàíü. Âóîíî àðûñåí áàäœûì ñàêëûê âèñúÿñüêîç øàåðûñüòûìû ìóêåò ãîðîäú¸ñëû. Ðîññèÿ þðòòîç Âîòêà, Ñàðàïóë, Ãëàçîâ ãîðîäú¸ñûí áàññåéíýí, áàäœûì çàëýí íî éќ êàòîêåí êîìïëåêñú¸ñ ïóêòîíëû. Ìàòûñü äûðå ëýñüòћñüêîí áîðäû êóòñêîçû. Îñêåì ïîòý, ñïîðòýç àçèíòîíëû Ðîññèÿ ëàñÿíü áàäœûìãåñ ñàêëûê âèñúÿñüêèç êå, øàåðûñüòûìû êóæìî ñïîðòñìåíú¸ñëýí ëûäçû ýøøî íî éûëîç. Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ. Òóñïóêòћç Êîíñòàíòèí ÈÂØÈÍ.

2011

Âîðìîí âóðèçû

Òóííý ðåñïóáëèêàÿìû êàëûêëû óëîí-âûëîíûí (áûòûí) þðòòýò ñ¸òћñü 2 ñþðñ 500 îãàçåÿñüêîí ëûäúÿñüêå. Òà óäûñûí òûðøå 11 ñþðñëýñü òðîñ ìóðò. 10 ïðîö»åíòýç ïðåäïðèÿòèîñ âûðî äћñü òóïàòúÿíýí. Îòûñü 300 àäÿìè áàñìàåç à÷èç èê âàíäý íîâóðå. Ñîîñ òóý ïîííà 84 ìèëëèîí ìàíåò òûð óæàëëÿì íè. ÊûŸå ìåäà ïќðìå âóðåìçû? Êóäçû òóæãåñ óñòî? Џàïàê òàå òîäîí âûëûñü èê ðåñïóáëèêàûñüòûìû âóðèñüêèñü¸ñ ïќëûí Ÿîøàòñêîí ÿëýìûí âàë. Àðíÿ êóòñêîíûí Èæûñü, Âîòêàûñü, Ìîæãàûñü, Ñàðàïóëûñü, Êèÿñàûñü, Ñþìñèûñü, Øàðêàíûñü, Óâàûñü íî Þêàìåíñêûñü 20 óñòî÷èîñ ëþêàñüêèçû Èæûñü ýêîíîìèêàÿ íî òåõíîëîãèÿÿ êîëëåäæå. Êóñïàçû ïóðîìèç œûðäûò íþðúÿñüêîí. Џîøàòñêîíý ç ðà äúÿñü ¸ñ - Ýêîíîìèêàÿ ìèíèñòåðñòâî, Âóç êàðîíúÿ ìèíèñòåðñòâî - ќç ÷àêëàëý âîæâûëúÿñüêèñü¸ñëýñü àðëûäçýñ. Îäћã ãèíý ê óðîí ïóêòýìûí âàë: 1 àðëýñü êåìà óæàìûí ìåä ëóîä. Ñîèí, ëýñÿ,

àñëýñüòûç êóæûìçý ìåðòàíû ìûëêûä êàðèñü¸ñ ïќëûí ïèíàëýç íî, àðëûäîåç íî âàë. Áàñìà þäýñ - šќê âûëûí. Âóðèñüêîí ìàøèíà äàñü. Êóò íî âàíäû êàäü. Óæçýñ éûëîçÿç-ïóìîçÿç âóòòûíû ñ¸òýìûí 3 ÷àñ. - Òóïàòýì äûð âàíüçûëû òûðìèç. Øàïëûîñûçëû ìóëòýñãåñ íî ëóèç àé, - øóý âóç êàðîíúÿ íî óëîí-âûëîíûí þðòòýò ñ¸òîíúÿ ìèíèñòðëýí âîøòћñåç Ëàðèñà Æäàíîâà. - Âàíüçû òóæ œå÷ âóðèñüêî âûëýì. Ñîèí èê óñòîîñûç ïќëûñü óñòîîññý áûðéûíû øóããåñ âàë. Íûðûñåòћ èíòûå ïîòћç Èæûñü «Ìîëîä¸æíàÿ ìîäà» àòåëüå-ñàëîíûñü Êñåíèÿ Îêàòüåâà. Êûêåòћ ëóèç

Èæûñü àäœûòîíú¸ñúÿ «Óäìóðòèÿ» öåíòðûí îðò÷èç ÿðìàðêà. Òóý ñî êóàòåòћåç ëóèç íè. Àäœûòîí-âóçàñüêîíý ïûðèñüêèç Ðîññèûñü íî Óêðàèíàûñü 145 ïðåäïðèÿòèå. Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåçëýí âîøòћñü¸ñûç Âëàäèìèð Ïåðåøåèí íî Àëåêñàíäð Êîðîáåéíèêîâ, ÿðìàðêàåç óñüòûêóçû, ïóñéèçû ñîëýñü ðûíîêûí àñëýñüòûç èíòûçý øåäüòýìçý, ñè¸íþîíú¸ñëýñü íî ìóêåò âóçú¸ñëýñü œå÷ãåñ ëóýìçýñ, âóç êàðîíëýñü óëîñú¸ñ êóñïûí ќðúÿñüêåìçý.

Óäìóðò ÷å÷ûëû óäìóðò ïóñ Àñüìå ðåñïóáëèêàûñü áàäœûì ïðåäïðèÿòèîñ ïќëûñü ñè¸íþîíú¸ññýñ äýìëàçû Äýðèûñü òåïëè÷íîé êîìáèíàò, Âîòêàûñü, Óâàûñü, Äýáåñûñü ñћëü êîìáèíàòú¸ñ, «Èãðàìîëîêî», «Îâåí», «Äóëèñîâ» ïðåäïðèÿòèîñ, Âîòêàûñü ñóð çàâîä íî ìóêåòú¸ñûç. Äћñüêóò ïîòòћëëÿì «Ñàêòîí» íî «Çàíãàðè» ïðåäïðèÿòèîñ. Ìóêåò èíòûîñûñü âóýìú¸ñ ïќëûñü àñüìå áàñüÿñüêèñü¸ñ œå÷ òîäî íè Éîøêàð-Îëàûñü ñћëü êîìáèíàòýç, Ïåíçàûñü ñóð íî þìûò âó ïîòòћñü «Î÷àêîâî» çàâîäýç, Êîñòðîìàûñü «Ëüíÿíûå óçîðû» êîìïàíèåç íî ìóêåòú¸ññý. Íî âàíü ÷ûëêàê âûëü âóçú¸ñ íî. Òàíè Áàøêèðèûñü «Àêòèðìàí» ýøòîñ äýìëà òûñåç óäàòûñà äàñÿì ñè¸íú¸ñ, íîø Ñâåðäëîâñê óëîñûñü «Ïåëëàéí» ïðåäïðèÿòèå çàðåçü òóðûíú¸ñëýñü êîñìåòèêà. Ïàéìûòћçû íèìàç àäÿìèîñëýí óæú¸ññû. Êàçàíüûñü Îëåñÿ Ìóñòàåâà ÷åñêûò çûíî ìàéòàë ïќçüòý. Íîø Óðàëûñü êèáàøëûîñ ñåëåíèòëýñü íî ìóêåò èçú¸ñëýñü ÷åáåðúÿñüêîí àðáåðèîñ ëýñüòî. Îçüû êå íî òàÿç ÿðìàðêàûí, àçüâûë àðú¸ñû ñÿìåí èê, íûðûñåòћ èíòûûí âàë ÷å÷û, ñîëýñü âóçú¸ñ. Ïќðòýì èíòûîñûñü ìóø âîðäћñü 22 õîçÿéñòâî âóç êàðèç. Òóæãåñ íî òðîñ ìóøêàñü¸ñ âóýìûí âàë Àëòàéûñü, Ñèáèðüûñü, Áàøêèðèûñü, Êèðîâ óëîñûñü íî Óäìóðòèûñü. Ñüќëòà ¸ðîñûñü ôåðìåðëýí Ñåðãåé Ýøìàêîâëýí òóæ áàäœûì ñþëìàñüêîíýç óäìóðò ÷å÷ûëû ïóñ ìàëïàí ïóìûñåí. - Ìîí ïè÷è äûðûñåíûì ìóøú¸ñ êîòûðûí áåðãàñüêî. Ïåðåñü àòàé áîðäûñåí êóòñêûñà, ìèëÿì âûæûìû ÿëàí ìóø âîðäý, - øóý ñî. - Ïќðòýì ýñêåðîíú¸ñ âîçüìàòî: àñüìå ÷å÷û íîìûðèí óã âèñúÿñüêû ìóêåò èíòûîñûí áè÷àìëýñü, íîø Ÿåì äûðúÿ óìîéãåñ íî ëóý. Íî êàëûê òðîñãåñ ëþêàñüêå Áàøêèðèûñü, Àëòàéûñü âàåì ÷å÷û êîòûðå. Šóòîíî àñüìå ÷å÷ûëýñü äàíçý.

Çîðú¸ñ ëþêåòî

Âîòêàûñü Ò. Ñàííèêîâà íî Ë. Êàñàòêèíà. øîðêàðûñüòûìû èê «Áîñòîí» àòåëüåûñü Àëåêñàíäðà Ðîìàíîâà. Êóèíåòћ - Þêàìåíñêûñü Âàëåíòèíà Êîêîâèõèíà. Òàáåðå òà âûëëåì Ÿîøàòñêîí Ÿåìãåñ

ðàäúÿëîì, âóðèñüêèñü¸ñëýñü ìûëêûäçýñ šóòîì. Åëåíà Ô¨ÄÎÐÎÂÀ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.

Òà äûðëû ðåñïóáëèêàûí êîòüêóä éûð ïóäîëû äàñÿìûí 24,4 öåíòíåð ñè¸í. Àçüâûë àðú¸ñëýñü ñî äàíàêëû òðîñãåñ. 99 ïðîöåíò šîêòýìûí êќñ òóðûí, 71 ïðîöåíò êóðî, ãóîñû òûðåìûí 128 ïðîöåíò ñåíàæ íî 97 ïðîöåíò ñèëîñ. Êóä-îã ¸ðîñú¸ñûí æàëåì ñè¸íú¸ñòû äàñÿí àçüëàíüòћñüêå íà. Òà äûðëû âàíü þîñ óòÿëòýìûí. Ðåñïóáëèêàÿ øîðëûäûí êîòüêóä ãåêòàðûñü êóòñàìûí 19 öåíòíåð þ òûñü. Êûëåì àðûí òà äûðåí Ÿîøàòûñà, 2 ïîëëû òðîñãåñ äàñÿìûí íè åòћí êèäûñ. Òàèí Ÿîø èê çîðú¸ñ ëþêåòýìåí, õîçÿéñòâîîñ šåãàëî áàê÷à ñè¸íú¸ñòû óòÿëòîíýí. 2009-òћ àðûí òà äûðëû êàðòîø 4 ñþðñ 457 ãåêòàðûñü áè÷àìûí êå âàë, òóý 3 ñþðñ ãåêòàðûñü ãèíý. Èâàí ÀÐÊÀØÅÂ.


2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

3

«ÎÃÚß ÐÎÑÑÈß» Òóý àïðåëå Ðîññèûñü Ïðàâèòåëüñòâîëýí êåíåøîíàç ýñêåðèñüêèç âèçüíîäàñü¸ñëýñü óæäóíçýñ ýêîíîìèêàûí øîðî-êóñïî óæäóíîçü âóòòîí ñÿðûñü þàí. Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåç Âëàäèìèð Ïóòèí ñîêó Ÿåêòћç äûøåòîí óäûñýç àçèíòîíúÿ ïðîãðàììà þíìàòûíû. Ñîå áûäýñúÿíýç àñ âûëàç áàñüòћç «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòèÿ. Îðò÷èç êќíÿ êå òîëýçü. Øàåðûñüòûìû êîòüêóäћç ñÿìåí äûøåòîí ó÷ðåæäåíèå àñ âûëàç øќäћç íè âûëü òóëêûìú¸ñòû. ÊûŸå âûëüäћñüêîíú¸ñ øóìïîòòћçû? ÊûŸå âîøòћñüêîíú¸ñ âèò¸ àçüëàíÿç? Òà óæïóìú¸ñ ñýðòòýìûí-ïåðò÷åìûí àëèãåñ ðàäúÿñüêåì ïàñüêûòàòýì êåíåøîíûí. Îò÷û ïûðèñüêèçû Ïðåçèäåíò À. Âîëêîâ, Êóí Êåíåøëýí Òќðîåç À. Ñîëîâü¸â, ïàðëàìåíòûñü Òàçàëûêåç óò¸íúÿ, äåìîãðàôèÿÿ íî ñåìüÿ óæïóìú¸ñúÿ íî Íàóêàÿ, äûøåòîíúÿ, êóëüòóðàÿ íî åãèòú¸ñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ÿëàí óæàñü êîìèññèîñëýí êèâàëòћñü¸ññû Ñ. Êðèâèë¸âà íî Í. Ñóäàðèêîâà, äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòð Àíäðåé Êóçíåöîâ. Âåðàñüêîíý ïûðèñüêèçû âóçú¸ñëýí ðåêòîðú¸ññû, ¸ðîñú¸ñûñü íî ãîðîäú¸ñûñü äûøåòîíúÿ óïðàâëåíèîñëýí êèâàëòћñü¸ññû, øêîëàîñëýí äèðåêòîðú¸ññû íî ìóêåò. Ќòåìûí âàë Ìîñêâàûñü íèìûñüòûç êóíîîñ - Ðîññèûñü Äûøåòîíúÿ àêàäåìèûñü àêàäåìèê, ïðîôåññîð Ñ. Áîíäàðåâà íî àðìèûñü ãåíåðàë, «Äûøåòћñü¸ñëû þðò» ïðîåêòëýí Óäìóðòèÿÿ êîîðäèíàòîðåç Í. Àáðîñüêèí. Ðîññèûí äûøåòîí óäûñýç àçèíòîíúÿ âûëü ïðîãðàììàëýí äóíûç - 120 ìèëëèàðä ìàíåò. Óëîñú¸ñû ñî âóûíû êóëý 2011-òћ-2013-òћ àðú¸ñ Ÿîæå. Òóý êóòûíû ÷àêëàìûí 20 ìèëëèàðä ìàíåòñý. Êûò÷û êîøêîç ñîìûíäà êîíüäîí? Øêîëàîñû äûøåòîí, ñè¸í ïќðàí òћðëûê, êî ì ï ü þ ò å ð ú ¸ ñ á à ñ üò î í ë û, ÷ûëêûòëûêúÿ êóðîíú¸ñòû áûäýñúÿíëû, âèçüíîäàñü¸ñëýñü òîäîí-âàëàíú¸ññýñ áóäýòîíëû íî ìóêåò. Âàçåí òàëû êóëý êîíüäîíýç óëîñú¸ñ àñ êèñûîñûñüòûçû ïîòòîíî ëóî âàë. Òàáåðå ñîå øûðúÿíû ëóîíëûêñû êûëäý. Íî âàíüìûç òà îãøîðû ìà ëïàìûí ќâќë. Øûðúÿñüêåì êîíüäîí êîøêûíû ê óëý ä ûøåòћñü ¸ñ ëýñü ó æ äó íç ýñ áóäýòîíëû. - 2 010 -ò ћ à ð û í ï ó ñ é è ì Äûøåòћñüëýñü àðçý, - òîäàç âàå äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòð Àíäðåé Êóçíåöîâ. - Ñîêó ìûëêûäìû šîæìûòãåñ âà ë: íîêûŸå âîøòћñüêîíú¸ñ ќç îðò÷å. Òðîñýçëýí ñîîñëû îñêîíçû íî êûñûíû ê ó òñêèç. Íî Âëàäèìèð Ïóòèí, «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòèÿ ãèæûñü-ïèíüûñü áàñüòћñüêèçû âèçüíîäàñü¸ñëýñü äàíçýñ áóäýòîí áîðäû. Óäìóðòèûñü äûøåòîí óäûñëû ñî ÷îòûí 255 ìèëëèàðä 317 ñþðñ ìàíåò âóèç íè. Òà âќçû îã 20 íî šûíû ìèëëèîí ìàíåò âàòñàç íà ðåñïóáëèêàìû. Îòћÿç äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòð íèìûñüòûç äóãäûëћç êóä-îã ëûäïóñú¸ñ âûëý. Øóîì, òóý 1-òћ ñåíòÿáð¸çü øàåðûñüòûìû äûøåòћñü¸ñëýí øîðî-

ëþêàñüêåìú¸ñ êè÷àáîíú¸ñûí ïóìèòàçû Íèêîëàé Àáðîñüêèí ãåíåðàëëýñü âåðàìçý: - ×åðåïîâåöûí îðò÷åì êåíåøîí äûðúÿ Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåç Âëàäèìèð Ïóòèí âåðàñüêèç äûøåòћñü¸ñëû óëîí èíòû áàñüòûíû þðò òîí ïóìûñåí. Òàáåðå òà ìàëïàí íî óëîíý ïûŸàíû êóòñêèç. Âåðàñüêîí ìûíý òàíè ìà ñÿðûñü: Ðîññèÿ äàñü ëóý äûøåòîí óäûñûí òûðøèñü¸ñëû 8 íî šûíû ïðîöåíòúåì êðåäèò âèñúÿíû. Äóíûçëýñü 10 ïðî-

ïóìûñåí, - âàòñàç Íèêîëàé Àáðîñüêèí. *** Ìàð âèòå êóí äûøåòћñü¸ñëýñü? Òà óæïóì âûëý íèìûñüòûç äóãäûëћç Ìîñêâàûñü ïðîôåññîð Ñâåòëàíà Áîíäàðåâà. Ðîññèûñü Äûøåòîíúÿ àêàäåìèÿ íèìûñüòûç ýñêåðîíú¸ ñ î ðò ÷û ò ћ ç: êќ í ÿ ä ûð ç ý ñ âèñúÿëî àíàé-àòàé¸ñ íûëïèîññûëû. Òîäìî ëóèç: ïîê÷è êëàññú¸ñû âåòëћñü¸ñëû - îã 3 ÷àññýñ, øîð ê ëàññú¸ñûí

Äûøåòћñü¸ñëû þðò! ê óñïî ó æ äóíçû 9 ñþðñ 700 ìàíåò ïàëà âàë, òàáåðå 12 ñþðñ 685 ìàíåòîçü éûëћç íè. Áóäîç ñî àçüëàíüûí íî. Áåðëî äûðå ãèíý õèìèÿ, ôèçèêà, áèîëîãèÿ íî ìóêåò ïðåäìåòú¸ñúÿ 429 êëàññý ëàáîðàòîðèÿ òћðëûê áàñüòýìûí, øêîëàîñû 440 ïàëà àâòîáóñú¸ñ âóýìûí, òîëýçüëû áûäý îã 9 ñþðñ äûøåòћñü¸ñ êëàññýí êèâàëòýìçû ïîííà âàòñàñà êîíüäîí áàñüòî. 75 ñþðñ ïàëà 1-òћ-5òћ êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü¸ñ Ÿóêíàîñû äóíòýê ñèñüêî. Îã 75 ïðîöåíòýç òýøêûëèîñ íûëïè ñàäý âåòëî - Ðîññèûí òà îäћãåç œå÷åç ëûäïóñ. - 20 àð òàëýñü àçüëî âàíüìûç êóàøêàìûí âàë, - ïóñéèç Ïðåçèäåíò Àëåêñàíäð Âîëêîâ. - Ïûä âûëý ñóëòûíû êàï÷è ќç éќòû. Íî øîíåð ñþðåñ âûëûí ñûëћñüêîì - òàèç œå÷ øќäћñüêå. «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòèëýí êè÷ќëòîíú¸ñûçëû ëóûñà áåðëî àðú¸ñû ðåñïóáëèêàÿìû òðîñ âîøòћñüêîíú¸ñ îðò÷èçû. Êќíÿ êå àð òàëýñü àçüëî ãèíý øàåðàìû êóàøêàí êàëý âóýì 67 øêîëà âàë íà. Àëè - 11. Óæ-

ïóì ïóêòýìûí: ìàòûñü àðú¸ñû ñîîñ èíòûå ïóêñ¸çû Ÿûæàê âûëú¸ñûç, òóàëà êóðîíú¸ñëû òóïàñü¸ñûç. À .  î ë ê î â í è ì û ñ üò û ç äóãäûëћç ãóðòîîñ âûëý. Ðåñïóáëèêàÿìû óëћñü¸ñ ïќëûí ñîîñ 30 ïðîöåíòýç ëóî. - Ñî 30 ïðîöåíò àñüìåìûç, ãîðîäûí óëћñü ¸ñòû, éќëûí, âќéûí, ñћëüûí ñþäý, - àçüëàíüòћç âåðàíçý Ïðåçèäåíò. - Øàåðìû ñè¸í-þîí Äûøåòћñü¸ñëû óëîí èíòû áàñüòûíû 8 íî šûíû ïðîöåíòýí êðåäèò âèñúÿñüêîç. ïîòòîíúÿ Ðîññèûñü óñòîîñûç 10 óëîñú¸ñ ïќëû ïûðå. Ãóðòîîñ òûðøî áåðå, ñîîñëû ïóêòîíî øêîëàîñ, ñòà äèîíú¸ñ... Óäìóðòèÿ òà ñþðåñòћ éûãìûò âàìûøòý. *** Ìàð òóæãåñ øóìïîòòћñåç â î ç ü ì à ø à å ð û ñ üò û ì û ä û øåòћñü¸ñòû? Óäìóðò òåàòðå

Øàåðûñüòûìû äûøåòћñü¸ñëýí øîðî-ê óñïî óæäóíçû 9 ñþðñ 700 ìàíåòûñåí áóäћç 12 ñþðñ 685 ìàíåòîçü. öåíòñý ãèíý íûðûñü òûðîíî ëóîç. Ñîå áàñüòћñü¸ñëýí àðëûäçû ëûäý óç áàñüòћñüêû. Óäìóðòèûí «Äûøåòћñü¸ñëû þðò» ïðîåêòýç ðàäúÿíû îñêåìûí Íèêîëàé Àáðîñüêèíëû. À ëè òîäìî íè: êûê þðò ìàòûñü äûðå ïóê òћñüêîç. Îäћãåç Èæûñü Âîòêà øîññåûñü «Ñòîëè÷íûé» ïè÷è ðàéîíûí. Îò÷û ïûðûíû áûãàòîçû äûøåòћñü¸ñ, ýìúÿñü¸ñ, àðòèñòú¸ñ íî áþä æåò óäûñûí ìóêåò óæàñü¸ñ - òàŸå ðåøåíèå êóòћç ðåñïóáëèêà. Êûêåòћåç þðò š ó æàëîç Ìàøèíîñòðîèòåëüûí. Òàÿç óëîí èíòûîñ âèñúÿñüêîçû äûøåòћñü¸ñëû ãèíý, äóíòýê. Ñîîñ ñëóæåáíîé ëûäúÿñüêîçû. - Àëè âåðàñüêîíú¸ñ ìûíî Âîòêà, Ñàðàïóë, Ãëàçîâ ãîðîäú¸ñûí òàŸå þðòú¸ñ ïóêòîí

äûøåòñêèñü¸ñëû - 1 íî šûíû ÷àññýñ, áà ä œûì ê ëàññú¸ñû âåòëћñü¸ñëû - šûíû ÷àññýñ. Àíàé-àòàé¸ñëýí äûðçû ќâќë: ñîîñ ñþëìàñüêî ñåìüÿçýñ ñþäîí ñÿðûñü - óæàíî. - Ìàð ïќðìå? - àçüëàíüòý âåðàíçý Ñâåòëàíà Êîíñòàíòèíîâíà. - Íûëïèîñòû âèçüìàí óñå äûøåòћñü¸ñ âûëý. Êóäîã øêîëàîñûí ê óøòћñüêèçû ïñèõîëîãú¸ñëýñü, ñîöèàëüíîé ïåäàãîãú¸ñëýñü. Þíìå! Àëè øêîëàîñûí äûøåòûíû êóòñêèçû ñâåòñêîé ýòèêàÿ êóðñú¸ñòû. Òóæ êóëý ìàêå! Íûëïèîñ îãîãçýñ äóíúÿíû êóòñêîçû. Íîø âåðàñüêîíçý ïðîôåññîð éûëïóìúÿç òàçüû: - Ïûðàêëû ñèí àçÿì êûëèç íûðûñåòћ äûøåòћñåëýí òóñûçáóéûç, êóàðàåç. Ñî ìîíý àëè íî øîíåð ñþðåñ âûëòћ âàëòý êàäü. Îçüû êîòüêóä âèçüíîäàñü ñÿðûñü âåðàíû ìåä áûãàòîçû íûëïèîñ. Äûøåòћñü óëý êå ñîîñëýí òîäý âà¸íú¸ñàçû, èñüêå, ñî þíìå äûðçý ќç áûäòû, àñ áќðñÿç œå÷ ïûòüû êåëüòћç. Ýëèíà ÊÓÌÀרÂÀ.

Âèçåç áóðäúÿ êîíüäîí Øàåðàìû íûðûñüñý îðò÷èç 18-28 àðåñúåì åãèòú¸ñ ïќëûí íàóêà íî òåõíèêà óäûñúÿ «ÓÌÍÈÊ» Ÿîøàòñêîí. Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Ïðàâèòåëüñòâî þðòòýìúÿ ñîå ðàäúÿç Ðîññèûñü Íàóêà íî òåõíèêà óäûñûñü ïè÷è ïðåäïðèÿòèîñòû àçèíòîíúÿ ôîíäëýí Óäìóðòèûñü ¸çýç. Åãèò íûëú¸ñ íî ïèîñ êûê íóíàë Ÿîæå àñüñýëýñü óæú¸ññýñ ó òèçû Ïðàâèòåëüñòâîëýí þðòàç. Ðîññèûñü ôîíäýí ðà äúÿì «ÓÌÍÈÊ» ïðîãðàììà øàåðàìû ó æàíû ê ó òñêèç òàÿç àðûí èþíü òîëýçüûñåí, íîø Ðî ñ ñ è û í å ã è ò ó ÷ ¸ í î é ¸ ñ ë û íî óæáåðãàòћñü¸ñëû þðòòýò ñ¸òћñüêå íè 17 àð Ÿîæå. Ðåñïóáëèêàÿìû òà óæåç âûðœûòћç íî ôîíäëýí ¸çýíûç êèâàëòûíû áàñüòћñüêèç óæáåðãàòћñü, Èæûñü òåõíèêàÿ êóí óíèâåðñèòåòûñü åãèò òîäîñ÷è, òåõíèêà óäûñúÿ êàíäèäàò Êîíñòàíòèí Øèðîáîêîâ. Êîíêóðñëû éûëïóìúÿíú¸ñ ëýñüòûñà, Ìîñêâàûñü êóíî, Íàóêà íî òåõíèêà óäûñûñü ïè÷è ïðåäïðèÿòèîñòû àçèíòîíúÿ

Åâãåíèÿ Çàéöåâà êèâàëòћñåíûç ϸòð Êðûëîâåí. ôîíäëýñü «ÓÌÍÈÊ» ïðîãðàììàçý ðàäúÿñü ãðóïïàåí êèâàëòћñü Àëåêñåé Êóëèêîâñêèõ ïóñéèç, äîðàäû íûðûñüñý ðàäúÿì óæðàä ðåñïóáëèêàûñü êèâàëòћñü¸ñ ëàñÿíü âûëý šóòýìûí, ïå. Îçüûåí, åãèò ó÷¸íîé¸ñ àñüñýëýí óæú¸ñû-

íûçû øàåðìûëýí óëîíàç ñþðåñ ë¸ãûíû áûãàòîçû, Óäìóðòèëýñü äàíçý šóòîçû. Îãúÿ âåðàíî êå, øàåðàìû ðàäúÿì êîíêóðñý ïûðèñüêèçû Èæûñü òåõíèêàÿ êóí óíèâåðñèòåòûñü íî ñîëýí ôèëèàëú¸-

ñûñüòûç, Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü, Èæûñü ìåäèöèíàÿ êóí àêàäåìèûñü, Èæûñü ãóðò õîçÿéñòâîÿ àêàäåìèûñü íî ìóêåò âóçú¸ñûñü ñòóäåíòú¸ñ íî àñïèðàíòú¸ñ, óæáåðãàòћñü¸ñ, çàâîäûí óæàñü¸ñ, âàíüìûç 106 ìóðò. Ïðîåêòú¸ñ äàñÿìûí âàë áèîòåõíîëîãèÿ, èâîðú¸ñòû âќëìûòîí òåõíîëîãèÿ, òàçàëûêåç óò¸í, õèìèÿ òåõíîëîãèÿ, ïðèáîð íî ìàøèíà ëýñüòîí óäûñú¸ñúÿ. Éûëïóìúÿí Ÿîøàòñêîíý ïûðèñüêèç 36 óæ. Êîòüêóäћç àâòîð ïóñúåìûí Äàíúÿí ãðàìîòàåí, íîø äàñýç åãèò ó÷¸íîé¸ñ ôîíä ïûð 400 ñþðñ ìàíåò òûð ãðàíò óòћçû. Ñîîñ ïќëûí - Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü ôèçèêîýíåðãåòè÷åñêîé ôàêóëüòåòûñü àñïèðàíò Åâãåíèÿ Çàéöåâà. Ñîëýí óæåç ñћçåìûí ìåäèöèíà óäûñûí íî Ì×Ñ-ûí óæàñü¸ñëýñü òåõíèêàçýñ óìîÿòîíëû. - Âàíüìûç èê ïðîåêòú¸ñ òóæ œå÷åñü âàë, òóàëà êóðîíú¸ñëû òóïàëî, - øóý øóìïîòîí ïќëû âûåì åãèò òîäîñ÷è. - Âèòü ìèíóò êóñïûí äóíúÿñü¸ñ àçüûí ïðîåêòëû ïðåçåíòàöèÿ ëýñüòîíî âàë, ñîáåðå ïќðòýì þàíú¸ñëû âàëýêòîíú¸ñ ñ¸òîíî. Áèçíåñ-

ïðîåêòúÿ òðîñ þàíú¸ñ âàë. Ìûíàì êèâàëòћñå - ϸòð Êðûëîâ. Òóæ áàäœûì òàó ñîëû òàáûäœà âîðìîí áàñüòýìåëû. Ãðàíò þðòòîç êóòñêåì óæìåñ àçüëàíüòûíû. Ïðîåêòìåñ óëîíý ïûŸàòîí ïîííà ñïîíñîðú¸ñòû øåäüòûíû êóëý ëóîç íà. Êîíêóðñýç ðàäúÿñü¸ñëýí íî äóíúÿñü¸ñëýí âåðàìçûÿ, ìóêåò ïðîåêòú¸ñ íî œå÷åñü, íî ñîîñ áîðäûí óæàíî íà, éûëàç-ïóìàç âóòòîíî. Åãèòú¸ñ àçüëàíüûí íî ïûðèñüêûíû áûãàòîçû ïќðòýì âîæâûëúÿñüêîíú¸ñû. Êîíñòàíòèí Øèðîáîêîâ ïóñéèç, øàåðàìû êûëäîç åãèò ó÷¸íîé¸ñëýí «ÓÌÍÈÊ» êëóáçû. Ôîíäëýí ïðîãðàììàåçúÿ àçüëàíüòћñüêîçû êîíôåðåíöèîñ íî ñåìèíàðú¸ñ, âóîíî àðûí íûðûñåòћåç ñåìèíàð îðò÷îç ôåâðàëå. Ôîíäëýí Óäìóðò ¸çýç àçüëàíÿç óæçý ïàñüêûòàòûíû ìàëïà. Âóîíî àðûñåí Ÿîøàòñêîí ÿëýìûí ëóîç ïè÷è ïðåäïðèÿòèîñ ïќëûí, îòћÿç âîæâûëúÿñüêîíý ïûðèñüêûíû áûãàòîçû èíè áàäœûì ïðåäïðèÿòèîñ íî. Ëèÿ ÌÀËÛÕ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.


4

2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

ÏÓÃÀרÂÎ ÊÎÒÛÐÛÍ ÞÃÄÓÐ

Êèí ќç àäœû, ñî óç âàëà Òóý ãóæåì Ïóãà÷¸âîûí ïóøòûëîíú¸ñ ó÷ûðàìåí, Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñ áàäœûì èçúÿí àäœèç: êóàøêàìûí 3 ñþðñ 540 õîçÿéñòâî, ýâàêóàöèå øåäèç 13 ñþðñëýñü óíî àäÿìè. Êèâàëòћñü¸ñ êàëûêåç ќç êóøòý, ñîêó èê ëýñüòћñüêîí óæ áîðäû êóòñêèçû. Ïàëýíûñåí ó÷êûñà, êàëëåí âàíüìûç ðàäúÿñüêå íè, óëîí àçüâûë ќðàç ïûðå êàäü. Íî äûðûí-äûðûí ðåäàêöèå ÷èãèñüêûñà æèíãûðòî øóãàäœîíý øåäüûëýì àäÿìèîñ. ÊûŸå çýìîñ þãäóð Ïóãà÷¸âî êîòûðûí òóííý? Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûí ëýñüòћñüêîíòóïàòúÿí óæú¸ñ ìûíîí ïîííà êûë êóòћñå þíìàòýìûí Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü ëýñüòћñüêîíúÿ íî óëîí èíòû ïîëèòèêàÿ ìèíèñòðëýí íûðûñåòћ âîøòћñåç Ðóñòàì Õàáèáóëëèí. - Òóííý ëýñüòýìûí íî òóïàòúÿìûí 85 ïðîöåíòýç óëîí þðòú¸ñ. Êëóáú¸ñ, øêîëàîñ, íûëïè ñàäú¸ñ, áèáëèîòåêàîñ íî áîëüíèöàîñ òóïàòýìûí 90 ïðîöåíòýç. Ïóøòûëîíú¸ñ ¸ðîñëû íî ðåñïóáëèêàëû ãèíý ќâќë, áûäýñ Ðîññèëû øќäñêûìîí ëóèçû. Ôåäåðàë áþäæåòûñü óêñ¸ âóýìåí, ò óïàò úÿí-ëýñüòћñüêîí óæú¸ñ äûðàç êóòñêèçû. Ðåñïóáëèêàûñü âàíü ãîðîäú¸ñûñü ëýñüòћñüêîíúÿ óïðàâëåíèîñ òà óæ áîðäû þíìàòýìûí âàë. Òóííý íóíàëëû òóïàòýìûí íî âûëüäýìûí 3 ñþðñ 164 õîçÿéñòâî. Ñî ïќëûñü šûíûçý àäÿìèîñ àñ ìûëêûä êàðåìçûÿ òóïàòúÿçû. Ïóøòûëîíú¸ñû øåäåì ãóðòú¸ñûñü âàíüìûç êóàøêàì þðòúåðú¸ñ ýñêåðåìûí. Íüûëü òîëýçü îðò÷ûñà íî, àäÿìèîñ âûëüûñü òóïàòúÿí-ëýñüòîí óæú¸ñûí âàçèñüêî íà. Êóä-îãåç íûðûñüñý ëûêòý. Ñî ÷àêëàìòý þðòúåðú¸ñòû âûëüûñü òóïàòúÿíî ëóý. Âàíü ñûŸåîñûç íî: âàçèñüêîí ãîæòûñà, àêò âќçàçû ýøøî ìóêåò àêò ãîæúÿòî íà. Êîìèññèëû ñîîñ äîðû âûëüûñü ïîòîíî ëóý. Îçüû óæú¸ñ òðîñëû éûëî. Âàëàìîí, òóïàòúÿí êåìà êûñòћñüêîç íà. Ñåêûò óæïóì âîåííîé ãîðîäîêûí. Ñîëýí ìóçúåìåç íî, óëîí êîðêàîñûç íî Îáîðîíàÿ ìèíèñòåðñòâîëýí øóûñà ëûäúÿñüêî. Ñîèí èê ìè òóæ þí àëýìûí, ðåñïóáëèêàûñü îðãàíèçàöèîñ óã áûãàòî îòûí óæàíû. Âîåííîé ãîðîäîêåç, àðñåíàëçý âåðàòýê, áûäýñàê Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñëû ñ¸òûíû ÷àêëàìûí. Òà óæ éûëàçïóìàç âóèç êå, ðåñïóáëèêà áûãàòîç íè ëýñüòћñüêîí-òóïàòúÿí áîðäû êóòñêûíû. Ìàëïàñüêî, òà óæ îêòÿáðü òîëýçå èíòûûñüòûç âûðœîç. Âîåííîé ãîðîäîêûí òóïàòúÿí-ëýñüòћñüêîí óæú¸ñòû áûäýñòîí âûëûñü Èæûñü 6-òћ íî 9-òћ òðåñòú¸ñëû âèñúÿìûí 190 ìèëëèîí ìàíåò. Îãúÿ ñìåòàÿ ãîðîäîêåç òóïàòúÿí ïîííà ÷àêëàìûí 416 ìèëëèîí ìàíåò. Òóííý ìèëÿì óæìû - âîåííîé ãîðîäîêûñü àäÿìèîñëû óëîí èíòûåí þðòòîí. 113 ñåìüÿ ñýðåãòýê êûëåìûí. Ìè ñîîñëû ñ¸òћñüêîì ñåðòèôèêàò. Øóãå-ëåêå øåäåì àäÿìèîñ ñîÿ Ðîññèëýí ïќðòýì ñýðåãú¸ñàç óëîí èíòû áûðéûíû áûãàòî. Øóìïîòûñà âåðàíî, òóííý íóíàëëû 93 àäÿìè ñî ñåðòèôèêàòýç áàñüòћç èíè. Íüûëåç äàñü íè. Ìóêåòú¸ñûçëýí éûëàçïóìàç âóòòýìûí ќâќë íà äîêóìåíòú¸ññû. Èçúÿí àäœåì ãóðòú¸ñòû îãëîì êå áàñüòîíî, 265 õîçÿéñòâîëû ôåäåðàë áþä æåòûñü 67 ìèëëèîí ìàíåò òûðåìûí íè. Îçüû èê àñ êóæûìåíûçû ëýñüòћñüêåìçû ïîííà 480 õîçÿéñòâîëû âèñúÿìûí 27 ìèëëèîí 437 ñþðñ ìàíåò.

Ïè÷è Ïóðãàëàñü êóëüòóðà þðòýç òóïàòúÿí ìûíý íà. Òóïàòúÿí óæú¸ñ òðîñ ëýñüòýìûí. Âàëàìîí, ëýñüòћñüêèñü îðãàíèçàöèîñ óæçýñ ðîñ-ïðîñ áûäýñòî. Íî øåä¸ ñóïñàï âûðèñü¸ñ íî. Âàíüìûçëýñü óæçýñ êîìèññèÿ ýñêåðå. Øåêú¸ñ øåäüòýìûí ќâќë øóûñà, àêò ãîæòý. Éûëàç-ïóìàç âóòòûìòý îáúåêòú¸ñòû âûëüûñü òóïàòúÿíû äýìëà. Êîòüêóä àäÿìèëýí àñëàç ñÿìûç, àñëàç êóðîíú¸ñûç. Ëýñüòћñüêèñü¸ñëû íî òàèç ëàñÿíü êàï÷è èê óã éќòû. Àé àäÿìèîñ ÿðàòî áóñêåëü¸ññû øîðû ó÷êûíû. Ñîëýí îçüû ëýñüòýìûí, íîø ìûíàì ìàëû òàçüû? Êóä-îãåç ýñýïñý óã øќäû íè. Ïóñúåìå ïîòý ñîçý íî: ìóíèöèïàë êûëäûòýòûí óæàñü¸ñ, òóïàòúÿñüëýñüòћñüêèñü¸ñ íüûëü òîëýçü Ÿîæå øóòýòñêîí íóíàëú¸ñòû ќç àäœûëý íà. Àäÿìèîñ ñîîñëû òàó êàðûíû êóëý. ÒàŸå þãäóðå íûðûñüñý øåäèìû, ñîèí èê ïóìèñüêûëî, äûð, ÿíãûøú¸ñ íî. Àäÿìèîñëû þðòòîíî, ëèïåòú¸ññýñ ëèïîíî. Òàíè šîãåí êåçüûò íóíàëú¸ñ âóîçû, - ïóñúå Ðóñòàì Õàáèáóëëèí. *** - Ä àñ îäћã ã óðò ïóøòûëîíú¸ñû øåäåìûí øóûñà âåðàñüêîíú¸ñ øîíåð ќâќë, - øóý Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñ éûðëýí âîøòћñåç Ëåîíèä Øèøêèí. - Ïќëàçû êûê ãóðòýç ïûðòîíî íà. Íûðûñü-âàëûñü ýâàêóàöèå øåäåìú¸ñëû 1 ñþðñ ìàíåò ñ¸òúÿçû. Áќðûñü Óäìóðò Ðåñïóáëèêà øóãå-ëåêå ñþðåìú¸ñëû 16 ìèëëèîí ìàíåò òûð êîìïåíñàöèÿ ñ¸òћç. Òóïàòúÿí-ëýñüòћñüêîí óæú¸ñû êûñêåìûí ðåñïóáëèêàûñü 5 ãîðîäú¸ñûñü - Èæåâñê, Ìîæãà, Ãëàçîâ, Ñàðàïóë, Âîòêèíñê - 700 àäÿìè. 39 êóàøêàì êëóáú¸ñ, íûëïè ñàäú¸ñ, øêîëàîñ íî ìóêåò îáúåêòú¸ñ ïќëûñü òóííý íóíàëëû éûëàç-ïóìàç âóòòýìûí 31-åç. Êóàøêàì êîðêàîñòû ýñêåðîí âûëûñü Ïè÷è Ïóðãà ÷åðêîãóðòûí êûëäûòýìûí íèìûñüòûç øòàá. Îòûí 30-ëýñü óíî êîìèññèÿ óæà. Øòàáåí êèâàëòý Óäìóðò Ðåñï ó áëèê àûñü Ïðàâèòå ëü ñ ò âîëýí Òќðîåçëýí âîøòћñåç Èëüäàð Áèêáóëàòîâ. Êîòüêóä êîìèññèå ïûðå êóèíü àäÿìè: òќðîåç - Èæûñü ëýñüòћñüêîíúÿ óïðàâëåíèûñü ñïåöèàëèñò, ¸ç÷èîñûç Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Ì×Ñ-ûí óæàñü íî ¸ðîñûñü áûðúåì àäÿìè. *** Âåðà Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñëýí éûðûç Ìèõàèë Ëåêîíöåâ: - Ñþëìàñüêûòý òàíè ìàð: òóý ќ÷

êàðåì êà äü ê óàçü æàëü ãèíý çîðå. Àäÿìèîñëýí ëèïåòú¸ññû ïàñåñü. Òóïàòúÿñü¸ñ âàíüìûç äîðû ìûíûñà óã âóòòî. Íóíàëëû áûäý, þðòòýò êóðûñà, àäÿìèîñ ìóíèöèïàë êûëäûòýòú¸ñû âàçèñüêûëî, ñîîñëû ìàêå êóçüäà ÷åðîäûí ñûëîíî ëóý. - Íûðûñåòћ êàíàëûñü «Ñâîáîäà è ñïðàâåäëèâîñòü» ïåðåäà÷àûí âåðàçû, êîòüêóäћçëû øóãå-ëåêå øåäåì ìóðòëû 100 ñþðñ ìàíåò ñ¸òîäû øóûñà. Øîíåð-à ñî? - Ñî îçüû âåðàìûí ќé âàë. Êàëûêëýñü éûðçý ïîðîìûòћç òà ïåðåäà÷à. Ìûíûì ïóìîçÿç âåðàíû ќç ñ¸òý. Ñþ ñþðñ øó ûñ à ãèíý âó ò ò ћ, ê ûëåìçý êûëú¸ñìå âàíäûñà êóøòћëëÿì. Ìîí âåðàñüêî âàë øóãå-ëåêå øåäåìú¸ñ ñþ ñþðñîçü óêñ¸ áàñüòûíû áûãàòîçû øóûñà. Ïќðìèç ìóêåò ñÿìåí. - Ïîñ¸ëîêåòћ êîìèññèÿ îðò÷èç èíè âàë, - âåðà Ïóãà÷¸âî ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Íèêîëàé Çâîðûãèí. - Ûøòîíú¸ñòû ëûäúÿìû-÷îòàìû íè âàë. Íî àäÿìèîñëýí âûëüûñü ãóðú¸ññû êóàøêàíû êóòñêèçû, ôóíäàìåíòú¸ññû íî êîðêà áîðääîðú¸ññû, øèôåðú¸ññû ïèëèñüêûëûíû øќòàçû. Ìîñêâàûñü óêñ¸ âèñúÿìçû áåðå àäÿìèîñ âûëüûñü âàçèñüêîíú¸ñûí ëûêòћçû. Êîìèññèÿ ýñêåðîíú¸ñû íóíàëëû áûäý ïîòà. - Íóíà ëàç 100 à ä ÿìè âàçèñüêå, äûð, - âåðàñüêîíìû áîðäû èòћñüêå Ïóãà÷¸âî ìóíèöèïàë êûëäûòýòûí óæàñü Îëüãà Ïàâëîâà. - Ñóááîòàå íî, àðíÿå íî óæàñüêîìû. Ïîñ¸ëîêûí 1 ñþðñ ïàëà õîçÿéñòâî ëûäúÿñüêå. Ûøòîíú¸ñ àäœèç 575-åç. Ñî ñÿíà íî òðîñ âûëü¸ñûç ëûêòî íà. Ñîîñëýñü âàçèñüêîíú¸ññýñ âûëüûñü ýñêåðîíî ëóý. Ñîìûíäà îòûí ãîæúÿñüêîíýç! Âàíüçý ïóñú¸íî: êќíÿ ñûëý êèðïè÷, øèôåð, ïèÿëà íî ìóêåò. Ñîáåðå ñî áóìàãàîñòû îäћãòýì Ìîñêâàå êåëÿíî. Îòûí èíè ó÷êîçû: øîíåð-à äóíúåò ïóêòýìûí. Àäÿìèëýí ñáåðêíèæêàÿç êó âóîç ñî óêñ¸, òîäìî ќâќë. Îçüû èê ìè óæàñüêîìû Ïóãà÷¸âî êîòûðûñü ñàä-áàê÷à âîçèñü¸ñûí íî. Òà äûðå ñîîñëû þðòòîí âûëûñü äàñÿìûí íè 3 ñþðñ 769 àêò. Ïóãà÷¸âîûñü íûëïè ñàä óñüòћñüêûíû êóëý äåêàáðüëýí êóòñêîíàç. *** 86696 íîìåðî âîåííîé ÷àñòüûñü âîåííîé ãîðîäîêûí 500-ëýñü óíî àäÿìè

óëý. Îòûí êóèíü, íüûëü, âèòü ýòàæúåì 26 êóàøêàì êîðêàîñûñü 113 ñåìüÿëû óëîí èíòû âèñúÿíû êóëý. Ãîðîäîêûí òàò÷ûîçü êîòåëüíîé íî ïîäñòàíöèÿ òóïàòúÿìûí ќâќë. Ñîîñ ïîííà êûë êóòý Ðîññèûñü Îáîðîíàÿ ìèíèñòåðñòâî. Êîòåëüíîåç ìàëïàëî Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñëû ñ¸òûíû. Íîø êûò÷û óæàíû íî óëûíû èíòûÿëîçû îòûñü êàëûêåç? Òà þàíú¸ñëû àëè îäћã àäÿìè íî âàëýêòîí ñ¸òûíû óã áûãàòû. Ïóøòûëîíú¸ñ çîë ãèíý çóðêàòћçû Ìèíäýð, Ïè÷è Áќäüÿ, Áèãåðïî÷èíêà (Àáäóëüìåíåâî), Ìèí ä ýðâó êî (Ïîñòîëüñêèé) ãóðòú¸ñòû, ßãàí ïîñ¸ëîêåç. ßãàíýòћ îðò÷ûêó, ñèí øîðû éќòî âîéíà áåðå êàäü êóàøêàì, óêíîòýì, ëèïåòòýì êîðêàîñ. Òàíè 2 ýòàæúåì 5 ïó êîðêàîñ àðòûñü àðòý ñûëî. Êûä¸êûñåí àäœèñüêå: óêíîîññû ïàñåñü, ðàìàîññû íî ïèÿëàîññû ïóêòûëýìûí ќâќë. Ïóãà÷¸âîûñåí ßãàí ïîñ¸ëîêîçü øîíåðàê 2 èñüêåì ãèíý ëóý. Ñîèí èê ßãàíûí òðîñ þðòúåðú¸ñ ÿðàíòýìåñü ëóýìûí. Êîòûðòћçû âåòëћñåç èê ќâќë. Óæàñü¸ñ íî óã àäœèñüêî. Êóàçü óãîñü æàëü-æàëü çîðå. Èñüêå, êóç¸îñûç êûòûí êå òàòûí èê, ìàòûí óëî, äûð. Îäћãàç ìóí÷îå ïûðîí ќñ ïàñü âûëýì. Íûëêûøíî ïûä éûëàç ïќñü ÷àéçý ïåëëÿñà þý. Ñî Çèíàèäà Òîêàðåâà. Òàçüû óëћñüêîäû-à øóûñà þàìûñüòûì, Çèíàèäà Àíäðååâíàëýí ïóøêûç òûðèç, áàìûç êóçÿ, çîð âó êàäü, æàëü ãèíý ñèíêûëè âèÿ: - Áûäýñ ã ó æåì òàçüû óëћñüêîì èíè. Êîòûðìåñ ìóí÷îå ïîòòàì. Êóàçü ïќñü äûðúÿ ÷èäàìû èê âàë. Íîø àëè… Çîðú¸ñ íî êåçüûò ú¸ñ ê ó òñêèçû óê. Äћñüêóòìû êîòìå, ñèñüìå. Ìóí÷î àçåç ýñòûñà óä øóíòû. Ìóí÷îûñü ïќñåç ïîòý íî øóàê êîøêå. Êåìàëû èê ñî óã òûðìû. Èíòû œîñêûòýí à÷èì ìóí÷î àçüûí êќëàñüêî, êóçïàëû - ïóøêàç. Ñè¸í íî òàòûí èê, ïëèòêà âûëûí, ïќðàñüêîì. Ìèëÿì òàáåðå àðëûäìû âàíü èíè, ïûäú¸ñ íî, ìóãîð íî, þçûð êàðûñà êûíìî. Óêàòà èê Ÿóêíà ñåêûò ñóëòûíû. Äћñüêóòýí êå íî êќëàñüêîì, øîáðåò óëûñü ïîòýì èê óã ïîòû. Ìà, ñóëòûñà íî, ïќñü ÷àåí íî ïќñü øûä ëûìåí êåìàëû-à øóíàëîä? Òàçüû óëûñà, âèñèñü ëóèñüêèç èíè. Íîø ìóçîíú¸ñ ñÿìåí ïè÷è ïèíàëú¸ñûí êå ëóûñàëìû? - Áîí ìà ëû à ëè êå íî êîðêà äû


2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå ë ý ñ üò ћ ñ ü êå í à? Òó ï à ò úÿ ñ ü ¸ ñ šå ã àñ à âóèçû-à, ìàð-à? - Âûæ-ëèïåòú¸ñ áîðäûí èê îëîêќíÿ âûðî èíè ñîîñ. Íûðûñü èê êèðïè÷ëýñü ãóð šóòћçû. Àëèãåñ òóáàé ñîå ýñêåðûíû, ýñòûñà íî óò÷àé. Êûñêå êàäü, íîìûð ќâќë. Íî ìàð ñîëýí ïàéäàåç? - Óêíî ðàìàîñ àëè íî ëýñüòýìûí ќâќë íà óê. Òà âóæ êîðêàîñòû ñýðòòûñà, âûëü¸ññý ëýñüòûñàëçû êå, óæçû ÷àëÿêãåñ ìûíûñàë, äûð. Ìèëåñüòûì êîðêàìåñ àëíàøú¸ñ òóïàòúÿëî. Êåìà èê óæàñà óã âóòòî, ïÿòíèöà šûò äîðàçû áåðòî èíè. Ïîíåäåëüíèêå ãèíý âóî àé. ß òàíè êóàçü ëþêåòý, íóíàë ïîòýì çîðûñà óëý. - Ëýñüòћñüêèñü¸ñëýí äûðòûòýê óæàìçû ñÿðûñü êèâàëòћñü¸ñëû âåðàñüêîäû, äûð? - Âåòëûñà íî æàäèñüêèç èíè. Àñüñýîñ íî êќíÿ ïîë âóûëћçû èíè. À÷èç Ïðåçèäåíò Àëåêñàíäð Âîëêîâ íî ìè äîðû âåòëћç. Ýí, ïå, ñþëìàñüêå, âûëü êîðêà êàäü ëóîç óëîí èíòûäû. Ìàð âåðàíýç, âóæëýñü âûëü óä êàðû íè. Òîêàðåâú¸ñëýí ãèíý ñåêûò þãäóðçû ќâќë. Ñîîñûí àðòý ýøøî òàŸå èê 2 ýòàæúåì 8 êâàðòèðภ5 êîðêà àðòûñü àðòý ñûëý íà. Êó ñîîñ øóíûò ëèïåò óëý ïûðîçû, òîäìî ќâќë. - 8 êâàðòèðภ2 ýòàæúåì êîðêàåç òóïàòúÿí-ëýñüòîí ïîííà 4 ìèëëèîí ìàíåò êîøêîç, - øóý Ãëàçîâûñü ëýñüòћñüêîíúÿ îðãàíèçàöèëýí êèâàëòћñåç Ìèõàèë Ãåííàäüåâè÷ Âûñîöêèõ. - Îäћã êâàðòèðàëû 500 ñþðñ ìàíåò ìûíý. Âûæ-ëèïåòú¸ñ áûäýñàê âûëüäýìûí, ќñ-óêíîîñ ïóêòýìûí, ãóðçû šóòýìûí. Óðîäãåñ âîðñàñüêå íà ќññû. Óæ òðîñ. - Íûðûñü èê øóã-ñåêûòú¸ñ êûëäћçû ìàðëû? - âåðàñüêîíìû áîðäû èòћñüêå ßãàí ïîñ¸ëîêûñü ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Ðàâèëü Ðàõèìçÿíîâè÷ Àõóíîâ. - Ãóð ëýñüòћñü¸ñ ќé âàë. Òóàëà àðûí ñåêûò âûëýì ñîîñòû øåäüòû. Òóïàòúÿí óæú¸ñ áûðî êå íî, êóä-îãåç

Ç. Òîêàðåâà âèòå ëýñüòћñüêèñü¸ñëýñü âóýìçýñ.

5

Êóæûì íî îñêîí êóçüìàñü êíèãàîñ

Òàèç êîðêà óëûíû ÿðàìîí èíè. íîø âàçèñüêî êîìèññèîñû ÿêå ìóíèöèïàë êûëäûòýòú¸ñû. Òðîñýçëû òóïàòýìçû óã êåëüøû. Ñóï-ñàï, äûðòûñà, ïå, óæàçû. ÑûŸå äûðúÿ àäÿìè íîø âàçèñüêûíû áûãàòý àäìèíèñòðàöèå. - Òðîñýç ëýñüòћñüêèñü¸ñòû óã âîçüìàëî íè, àñüñý êóæûìåí êóòñêî òóïàòúÿí óæú¸ñ áîðäû, - øóý Ïè÷è Ïóðãà àäìèíèñòðàöèûí óæàñü Îëüãà Ïåòðîâà. - Êîòüêóäћçëýí šîããåñ ïîòý óê ëýñüòûòýìåç. Àäÿìèîñ òóæ èê êàï÷è ìûëêûäûí óã êîøêî òћ äîðûñü. - Îçüû. Òóàëà àäÿìèåí ñåêûò óæàíû. Âàíüìûç êåðœåãúÿñüêî. Êóä-îãåç äèêòîôîíýí íî äîðå ïûðå, îçüû ñóäý ñ¸òûíû

êàï÷èãåñ ëóîç, øóý. Ëýñüòћñüêèñü¸ñ äûðàç ëûêòûíû óã áûãàòî øóûñà, ìèëåìûç ÿíãûø êàðûíû òóðòòî, - ќïêåëå àäìèíèñòðàöèûí óæàñü. - Òðîñýç ìàëïàëî, þðòúåð êîòûðçýñ àñüñý êóæûìåí ãèíý òóïàòúÿëîì-ëýñüòîì øóûñà, - ïóñúå Ïè÷è Ïóðãà ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí éûðûç Ëþáîâü Âàñèëüåâíà Ëîãèíîâà íî. - Óæ áîðäû êóòñêî íî, êåðœåãúÿñüêûíû ќäúÿëî. Óãîñü êîòüêûŸå óæûí óñòî÷è ëóûíû êóëý. Óìîéãåñ ëýñüòîí âûëüûñü ìè äîðû âàçèñüêîíî. Ìóíèöèïàë êûëäûòýòàìû 5 ãóðò ïûðå. Îòûí 17 áðèãàäà óæà. Àé òàáåðå êóä-îãåç øèôåðú¸ññýñ, ëèïåòú¸ññýñ íî áîðääîðú¸ññýñ ëîìú¸ñûí âûëüûñü òћÿíû êóòñêèëëÿì. Îçüû óçûðìîì êîæàëî, âûëäû. - Íóíàë ïîòýì òàçüû âåòëûñà, ìè âèñèñü ëóèìû èíè, - êќòšîæçý âåðà þðòòýò êóðûíû ëûêòýìú¸ñëýí ÷åðîäàçû êèÿç âîæ íóíûåí ñûëћñü íûëêûøíî (íèìòóëçý ќç ëýçüû âåðàíû). - Ëèïåòìû âèÿ. Äћñüêóòìû êîòìå. Íûëïèîñ ïè÷èåñü. Êó ìè äîðû ëûêòîçû ëýñüòћñüêèñü¸ñ, àëè êå íî âåðàíû óã áûãàòî. Íóíàëëû áûäý, óìîåçëû îñêû-

ñà, áåðòћñüêî: âîçüìàëý, òóííý îäíî èê ëûêòîçû, øóî. Ñîîñòû âèòüûñà, íîêûò÷û äîðûñüòûì óã êîøêûëћñüêû. Íóíàë îðò÷å - íîø óã âóî. Çýìçý íî, òóïàòúÿñü-ëýñüòћñüêèñü¸ñ âàíüìàç ìûíûñà óã âóòòî. Êàëûê íîø, þðòòýò ê óðûñà, ëûêòý íî ëûêòý. Šîæ ìûëêûäûí äîðàç áåðòý. Ìîñêâàûñü óêñ¸ âóýì áåðå àñüñý êóæûìåí òóïàòúÿí-ëýñüòîí óæú¸ñòû áûäýñòîí ïîííà âèñúÿìûí 49 ìèëëèîí 243 ñþðñ ìàíåò, âàíüáóð ûøòîíú¸ñëû - 47 ìèëëèîí 320 ñþðñ ìàíåò. Ëýñüòћñüêèñü¸ñëû óæàìçû ïîííà òûðåìûí 406 ìèëëèîí ìàíåò. Îãëîì âåðàñà, Ïè÷è Ïóðãàå êîøêèç 100 ìèëëèîí ìàíåò ïàëà. Òà óêñ¸åç áàñüòîí ïîííà Ñáåðáàíêå ïûðûíû èê óã ëóû. ×åðîäý ñóëòîí âûëûñü âàçü Ÿóêíà, ïå, ëûêòîíî. *** Ïóøòûëîíú¸ñ äûðúÿ Ïóãà÷¸âîûñü âîåííîé ëàãåðå Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü 11-òћ êëàññý ïîòýì 120 ïèîñ ó÷ûðàçû. Ñîîñëû øóòýòñêûíû íî éќíàòñêûíû øàåðûñüòûìû ïќðòýì ëàãåðü¸ñû íî Èæûñü «Ìåòàëëóðã» ñàíàòîðèå ïóò¸âêà âèñúÿìûí âàë. Æàëÿñà âåðàíî, êóä-îã àíàé-àòàé¸ñ ïèîññýñ îò÷û êåëÿíû ќç äћñüòý íè. Øóãå-ëåêå øåäåì ìóçîí íûëïèîñëýñü íî òàçàëûêñýñ ó ò¸íúÿ þãäóðåç òîäýì ïîòћç. Ñî ïóìûñåí âàçèñüêèì Òàçàëûêåç óò¸íúÿ ìèíèñòåðñòâîå. - Áûãàòýììûÿ ïóøòûëîíú¸ñû øåäåì ïîê÷èîñòû ñàíàòîðèé¸ñû êåëÿëëÿñüêîì, - âåðà ìèíèñòðëýí âîøòћñåç Ëþäìèëà Ãóçíèùåâà. - «Þñüêè» ñàíàòîðèéûñü íûëïèîñ âàíü çû èê ìóçîí èíòûîñûí øóòýòñêèçû èíè. Ñàíàòîðèéûí òóïàòúÿí óæú¸ñ ìûíî íà êå íî, àâãóñò øîðûí ñî óæàíû êóòñêèç èíè. Îò÷û íûëïèîñ âóèçû. Ñåêûò þãäóðå øåäüûëýì 186 íûëïèîñòû ÷àêëàìû âàë ñàíàòîðèé¸ñûí, êóðîðòú¸ñûí íî ëàãåðü¸ñûí éќíàòûíû. Òðîñýç Ðîññèûñü êóðîðòú¸ñûí, êûëñÿðûñü, Êèñëîâîäñêûí íî Æåëåçíîâîäñêûí øóòýòñêèçû. Îçüû èê ìќéûîñëû íî þðòòýò âàíü. Ñàíàòîðèé¸ñûí éќíàòñêûíû áûãàòî óæûñü íî îæûñü âåòåðàíú¸ñ, èíâàëèäú¸ñ, èâîðòћçû Òàçàëûêåç óò¸íúÿ ìèíèñòåðñòâîûí. *** Âàíü íà àäÿìèëýí âîæ úÿñüêîí ñÿìûç. Áóñêåëåçëû òðîñãåñ óêñ¸ ñ¸òћçû øóûñà, êóàëåêúÿíû êóòñêå. Ìàëû, ïå, ñîëû ÷åáåðãåñ ëýñüòћçû, ìûíýñüòûì îçüû ќç òóïàòúÿëý. Šîæòћñüêîíú¸ñ òóæ óíî. Ôåäåðàë óêñ¸ ÷îòûí êèí êå íî þðò êîòûðçý âîðåêúÿñü êàðå, ÷èëÿñü ëèïåò óëý ïûðå. Íîø ìóêåòûç, íóíàë ïîòýì êèâàëòћñü¸ñ äîðû âåòëûñà, òóïàòúÿñüëýñüòћñüêèñü¸ñòû ќòüûñà, ñþëâîðûñà âåòëý. Àëè óëü÷àûí ñћçüûë ãèíý àé, šîãåí êåçüûò òîë íóíàëú¸ñ êóòñêîçû. Íîø ìàð ëóîç òóëûñ, âóîíî àðûí? Ïåðåñü¸ñ âåðàìúÿ, ìóçúåì, ïå, òóëûñ øóäý. Íîø àäÿìè ïóø íî ëóëñýð êûçüû ìåäà âîøúÿñüêî? Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.

Èæûñü Äóí-÷ûëêûò Ìèõàèëëýí ñîáîðàç îðò÷èç êîòûðåñ šќê. Ñîå ðàäúÿç Óäìóðòèûñü ëÿá àäœèñü¸ñëû áèáëèîòåêà Êóëüòóðàÿ, ïå÷àòüÿ íî èâîðú¸ñúÿ ìèíèñòåðñòâîëýí, Èæûñü íî Óäìóðòèûñü åïàðõèëýí þðòòýìçûÿ. Êîòûðåñ šќêëýí òåìàåç ñóêûðú¸ñòû íî ëÿá àäœèñü¸ñòû ïðàâîñëàâèëû ñћçåì ëèòåðàòóðàåí òîäìàòîí. ÒàŸå íèìûí ïðîåêòñýñ «Ïðàâîñëàâíàÿ èíèöèàòèâà - 2011» êîíêóðñý ûñòћçû ðåñïóáëèêàûñüòûìû ëÿá àäœèñü¸ñëû áèáëèîòåêàûí óæàñü¸ñ. Ïðîåêò âîðìèñå ïîòћç. - Óäìóðòèûí ñèí âèñ¸íú¸ñúÿ 6 ñþðñëýñü ÿòûð èíâàëèäú¸ñ óëî. Òà àäÿìèîñ øóã úÿñüêî ëûäœèñüêûíû, òóíñûêî èâîðú¸ñ øåäüòûíû. Ñóêûðú¸ñëýí ќâќë ëóîíëûêú¸ññû êóí ñèìâîëèêà, íàöèîíàëüíîé êóëüòóðà íî ïðàâîñëàâèå òåìàîñëû ñћçåì ëèòåðàòóðàåí òîäìàòñêûíû. Íîø áåðëî äàñ àð Ÿîæå èíâàëèäú¸ñòû òà òåìàîñ çîëãåñ òóíñûêúÿñüêûòûíû ќäúÿçû. Òðîñýç ñîîñ ëÿá àäœûíû êóòñêåìûí, øóäòýì ó÷ûðå øåäüûñà, ñåêûò âèñüûñà. Óëûíû êóæûì íî îñêîí øåäüòîí ïîííà Èíìàðëû ìàòýãåñ ëóûíû òûðøî. Íîø ñûŸå ëèòåðàòóðàëû ìè ¸ðìèñüêîì. Ïðàâîñëàâèå ïóìûñåí òîäîí-âàëàíçû ÷óòýìåí, êóä-îãåç éûðîìå - ïќðòýì ñåêòàîñû øåäå. Ñîîñëû þðòòîí âûëûñü èê ìè ìàëïàìû òà ïðîåêòýç. Êîòüêóä àäÿìèëýí îãêàäü ïðàâîîñûç ëóûíû êóëý. Ëÿá àäœèñü¸ñëû íî øàåðûñüòûìû ÷åðêú¸ñûí òîäìàòñêûíû, ïðàâîñëàâíîé ëèòåðàòóðàåç ëûäœûíû ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòîíî, - âåðà áèáëèîòåêàëýí êèâàëòћñåç Òàòüÿíà Òåíñèíà. Òà óæëû êóòñêîí ñ¸òýìûí âàë 2008-òћ àðûí. Èæûñü ïðîòîèåðååí Âèêòîð Êîñòåíêîâåí Ÿîø ëÿá àäœèñü¸ñëû ïîòòýìûí ïðàâîñëàâèëû ñћçåì áè÷åòú¸ñ, Ìèõàèë Àòàìàíîâëýí óäìóðò êûëûí «Âќñÿñüêîíú¸ñ, êàíîíú¸ñ íî êûðœàíú¸ñ» áè÷åòýç. Ðåñïóáëèêàÿìû, óäìóðò êûëûí ðåëüåôíî-òî÷å÷íîé øðèôòýí ïå÷àòëàì ìîëèòâàîñûí êíèãà îäћã ãèíý. Áèáëèîòåêàûñü ðåïðîäóöèðîâàíèåÿ öåíòð òà ïðîåêò ÷îòûí Ìîñêâàûí ïîòћñü òóæ òîäìî «Ôîìà» ïðàâîñëàâíîé æóðíàëëýñü êóàòü íîìåðçý ïå÷àòëàç. Îòûí õðèñòèàíñòâî, Èíìàðëû îñêîí ñÿðûñü òóæ âàëàìîí íî ïûð-ïî÷ ãîæòýìûí. Îçüû èê Íîâîñèáèðñêûñü ñóêûðú¸ñëû áèáëèîòåêàûñü ñïåöèàëèñòú¸ñûí âàë÷å äàñÿìûí øàåðûñüòûìû êóèíü ÷åðêú¸ñúÿ íèìûñüòûç èçäàíèå. Îòûí âåðàñüêîí ìûíý Óäìóðòèûñü À ëåêñàíäð Íåâñêèé, Äóí-÷ûëêûò Ìèõàèëëýí íî Ñâÿòîé Òðîé÷àëýí õðàìú¸ññû ñÿðûñü. Òà êíèãà òóæ óìîé òóïà èíâàëèäú¸ñëû, ìàëû êå øóîíî áûäýñòýìûí àóäèî, ðåëüåôíî-òî÷å÷íîé, ãðàôè÷åñêîé íî áàäœûì øðèôòýí ôîðìàòú¸ñúÿ. - Ïðîåêòëýí ïàéäàåç àëè èê àäœèñüêå èíè, - âåðàíçý àçüëàíüòý Òàòüÿíà Âëàäèìèðîâíà. - Ìè ëÿá àäœèñü ëûäœèñü¸ñûíûìû ïóìèñüêûëћì íî ñåìèíàðú¸ñ îðò÷ûòúÿì Ìîæãàûí, Ãëàçîâûí íî Ñàðàïóëûí. Èíâàëèäú¸ñëû øàåðûñüòûìû ÷åðêú¸ñòћ ýêñê óðñèîñ îðò÷ûòúÿì. À ëè óæàñüêîì áèáëèîòåêàìûëýñü ôîíäçý óçûðìûòîí áîðäûí. Ðîññèûñü èçäàòåëüñòâîîñûí íî êíèãà ìàãàçèíú¸ñûí îãêûë ãîæòýìûí ïðàâîñëàâíîé òåìàëû ñћçåì áè÷åòú¸ñòû Óäìóðòèûñü ëûäœèñü¸ñ äîðû âóòòîíúÿ. Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ.


6

2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

ÍÀÐÊÎÒÈÊÚ¨ÑÛÍ ÍÞÐÚßÑÜÊÎÍ Ðîññèûñü íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñ, þãäóðåç ó òèñü¸ñ àðëû áûäý îã 3 òîííà ø ó ç è ì û ò ћ ñ ü ñó ð åò ú¸ ñ ò û éûðòýìàñü¸ñ êèûñü òàëàëî. Íàðêîòèêú¸ñòû âќëìûòћñü îã 100 ñþðñ ìóðò ïûòñýò ñüќðû øåäå, 7 íî šûíû ñþðñ àäÿìè óëîíûñü êóñïåòћ êîøêå ýñýïñý âàëàòýê áûøêèñüêåìåíûç (ïåðåäîçèðîâêà) ñýðåí. Óäìóðòèÿ ïàëýíý óã êûëüû. Äîð ïàëú¸ñàìû ќæûò ќâќë øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñëýí âîòýñàçû øåäåìú¸ñ, ìóðò ñèíêûëè âûëûí óçûðìûíû òóðòòћñü¸ñ. Òàíè ê óä-îã ëûäïóñú¸ñ: ò óý 9 òîëýçü Ÿîæå íàðêîòèêú¸ñûí ãåðœàñüêåì 1 ñþðñ 672 éûðóæ ëýñüòýìûí íè, éûðòýìàñü¸ñ êèûñü 237 êèëîãðàìì øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñ òàëàìûí, êûëåì àðûí òà âàêûòýí Ÿîøàòûñà, ñî 17 ïðîöåíòëû ÿòûðãåñ. Þàëëÿñüêîíú¸ñ âîçüìàòî: îã äàñ àð òàëýñü àçüëî ãèíý òðîñýç àäÿìèîñ ìàëïàëî âàë: íàðêîòèêú¸ñ - íèìàç àäÿìèîñëýí ñþëìàñüêîíçû, ñîîñëýí âîòýñàçû óç øåäå àñüñýîñ íî, ìàòûñü àäÿìèîññû íî. Òóííý Ðîññèûí îã 66 ïðîöåíòýç óëћñü¸ñ øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñòû ïûðòî äóííåûñü òóæãåñ êûøêûò ìàêåîñ ïќëû. Ëûäúÿëî: íàðêîòèêú¸ñ ëåêãåñ òåððîðèçìëýñü íî. Çýìåí íî, íàðêîáàðîíú¸ñ èíòûÿçû óã ë¸ãàñüêî: êûðñü óæçýñ áåðãàòîíúÿ âûëü íî âûëü ñþðåñú¸ñàìàëú¸ñ øåäüòî. Íàðêîòèêú¸ñ íî ìàðëýñü ãèíý ëýñüòûíû óã äûøî íè - àðëû áûäý ñÿìåí òîäìî ëóî âûëü¸ñûç óñûêìûòћñü ñóðåòú¸ñ. Ќæûòàê áóéãàòý ìóêåòûç: Ðîññèÿ àëè òûðî-ïûäî áàñüòћñüêèç òà êûëåí íþðúÿñüêîí áîðäû. Ïðåçèäåíò Äìèòðèé Ìåäâåäåâ êîñýìúÿ 2020-òћ àðîçü áûäýñòîíî ó æïóìú¸ñ íèìûñüòûç ÷àêëàìûí. Íàðêîáàðîíú¸ñëýí êåñêè÷ñû øîðû áàêîìûñà óã ó÷êî íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñ íî. Ìàð ñîîñ òóííý áûãàòî - òà íóíàëú¸ñû æ óðíà ëèñò ú¸ñ àñ ñèíú¸ñûíûçû àäœèçû. Íàðêîòèêú¸ñòû íî øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñòû âќëìûòîíúÿ êóí óïðàâëåíèëýí Óäìóðò ¸çàç òûðøèñü¸ñ íèìûñüòûç ñåìèíàð ðàäúÿçû, óæçû ñÿðûñü ìàäèçû, áûãàòîíëûêú¸ññýñ âîçüìàòћçû. - Íàðêîòèêú¸ñûí ãåðœàñüêåì éûðóæú¸ñ éûëћçû, - âåðàç êóí óïðàâëåíèëýí êèâàëòћñåçëýí âîøòћñåç À í äðåé Îëþíèí, - îëî, ñîèí íî, íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñ ÷ûðìûòãåñ ëóèçû, òðîñãåñ éûðòýìàñü¸ñòû øàðàÿíû êóòñêèçû. *** Æќê âûë òûðìûòýìûí ï ќ ð ò ý ì ñ ó ð å ò ú ¸ ñ û í.  à í ü ï î ð î ø î êå í å ç í î, ï ë à ñ ò è ê œåíåëèêú¸ñû òûðåìú¸ñûç íî. Çûí íûðåç ÷àòûðòý. Ãîñíàðêîêîíòðîëüûñü ýêñïåðò Îëüãà Øèðîáîêîâà âàëýêòý: - Âàíüìûç òàëàìûí íàðêîòèêú¸ñòû âќëìûòћñü¸ñ êèûñü. Øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñ òà. Îëüãà Àíàòîëüåâíà êóòý 1 êèëîãðàìì ïàëà «ïûçåç»: - Òàèç ãåðîèí. Ïóíûìû ñîå àëèãåñ øåäüòћç. Ñóðåò áûäýñ Èæåç óñûêìûòûíû òûðìûñàë. Àäœèñüêå: äàñÿìûí ñî êûòûí êå ëóøêåì êâàðòèðàûí-ñýðåãûí, êóíãîæ ñüќðûñü âóòòýì ãåðîèíýç ìåëýí, ïûçåí íî ìóêåò ñóðåòú¸ñûí òðîñãåñ êàðûñà. Íîø íàðêîìàíú¸ñ ñîå âèðñýðàçû ëýç¸! Ñîëýñü íî þçûð-êåçüûð êàðèñåç: ñèíòåòèêàëýñü íàð-

ÞÃÄÓÐÅÇ ÓÒ¨Í

Øóäћñü ïóíûîñ, «íûðî-ïå븻 ïîëèöàé¸ñ... - Ìèëÿì âàíü ïќðòýì ïóìî îæ òћðëûêìû, øóîì, àâòîìàòú¸ñ, ïóëåì¸òú¸ñ, ñíàéïåð âèíòîâêà... - ïóñúå Ãðèãîðèé Ãóñàðîâ. - ßðàíî, ñîîñòû óæå îãïîë íî êóòîíî ќì ëóý íà. Ќñú¸ñòû ñèí êóñïûí óñüòûíû áûãàòћñüêîì - òà ïîííà íî íèìûñüòûç êèâàëòîñú¸ñìû âàíü. Æóðíàëèñòú¸ñëû ëóîíëûê ñ ¸òћçû: ê èí, ïå, àñ âûëà ç ìåðòàëîç îïåðàòèâíèêú¸ñëýñü áð î í åæ è ë åò ú ¸ ñ ñ ý ñ, ê àñ ê àîññýñ? Ñîîñòû äћñÿíû êåìà ќâќë, ìàëïàñüêî, íî ñåê òàëàçýñ âàíüìûçëýí šóòêàìåç ïîòîç ìåäà? Îã 15 êèëîãðàììîçü êûñêî. Ýøøî ùèòú¸ñ 3 êèëîãðàìì ïàëà ëóî íà. Íîø îïåðàòèâíèêú¸ñ òà ñåêòàëàåí áûçüûëîíî íî óê! Òћíè ìàëû ñïåöíàçú¸ñ íóíàëëû áûäý ñïîðòçàëý, ¸çâèîññýñ êûäàòûíû âåòëî. Ãîñíàðêîêîíòðîëüûí òàëû âàíü ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòýìûí. Ïќðòýì Ÿîøàòñêîíú¸ñûí áàñüòýì êóáîêú¸ñûíûçû áûäýñ ñýðåã - àñïќðòýì ìóçåé - êûëäûòýìûí íè.

udmfoto.ru Íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñëýí ìàòûñü þðòòћñü¸ññû - ïóíûîñ. êîòèêú¸ñ. Ñîîñòû äàñÿíý ìàð ãèíý óã ìûíû - ðàñòâîðèòåëü¸ñ, óêñóñ ýññåíöèÿ íî ìóêåò òà âûëëåì ñóðåòú¸ñ. - Ñèí øîðàäû ïóêòý, ìàð ëóý ñýðú¸ñûí, - ëóëœèñüêå íàðêîêîíòðîëüûñü ýêñïåðò. Îã êóèíü òîëýçü êóñïûí ñîîñ ñóòñêî-áûðî. Îçüû àäÿìè óëîíýíûç âàê÷è äûð êóñïûí ëþêèñüêûíû áûãàòý. Êûñêîí ñóðåòú¸ñ ïќëûñü áàäœûì ëþêåòýç íàðêîòèêú¸ñûí ëûäúÿìûí íè. Îëüãà Íèêîëàåâíà îñêåìçý âåðà, ìàòûñü äûðå îäћã ñûŸå ñóðåòýç íî ýðêûí âóçàíû óç ëóû - òà ïîííà éûðòýìàñü¸ñòû êûë êóòîí óëý êûñêûíû ëóîç. Ñîîñ íîêèíý óã æàëÿëî óê! Íûëïèîñòû ãèíý íî. Þàëëÿñüêîíú¸ñ âîçüìàòî: êќíÿ êå àð òàëýñü àçüëî øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñòû íûðûñüñý 15-16 àðåñúåìú¸ñ øќìòî êå âàë, àëè òàŸåîñ âàíü íè 10-11 àðåñúåìú¸ñ ïќëûí íî. Íîø êûñêîí ñóðåòú¸ñ åæ ìóãîðú¸ñëû òóæ êûøêûò ëóî: íóíû âà¸í ¸çâèîñ ëÿáœî, ûì ïóøêû, øîêàí ¸çâèîñû ëåê ïûêòîñú¸ñ êûëäûíû áûãàòî íî ìóêåò. - Æàëÿñà âåðàíî, òðîññý íàðêîòèêú¸ñòû îãøîðû ñèíìûí òîäìàíû óã ëóû, - ïóñúå ýêñïåðò. - Ñîèí èê ñóðåòýç ýñêåðûíû êóëý ñïåöèàëèñò. Òà ïîííà êóääûð êûê-êóèíü íóíàë êîøêå. *** Íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñëýí ìàòûñü þðòòћñü¸ññû - ïóíûîñ. Âàíü ñîîñ Ãîñíàðêîêîíòðîëüëýí Óäìóðò ¸çàç íî. Îâ÷àðêàîñ îäћã ïîë ãèíý ќç þðòòûëý íè øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñòû óò÷àíûí. Êûçüû íüûëü ïûäî ýøú¸ñ óæàëî?

Ìè, æóðíàëèñòú¸ñ, àñ ñèíìûíûìû àäœèì. Òðåíàæ¸ð çàë òûðìûòýìûì ¸çâèîñòû êûäàòîí ïќðòýì àðáåðèîñûí. Îò÷û ëýç¸ ÷èëÿñü ãîíî ïóíûåç. Êèíîëîã êóðå: óò÷à! Îâ÷àðêà ïåëü¸ññý ÷îðê âîçå, øóìïðè÷ çûíúÿñüêå. Ñåêóíäú¸ñ îð÷î - îäћã, êûê, êóèíü... Ìèíóò íî éûëïóìúÿñüêèç ìåäà? Âàòîñ ñþðèç! - Òðîñýç þàëî: òћëÿä ïóíûîñòû íàðêîìàíú ¸ñ øàò ? Ìàëû ñîîñ ñîêåì âîæîìûñà óò÷àëî ñóðåòú¸ñòû? - âåðàç óïðàâëåíèûñü èíôîðìàöèÿÿ íî ñâÿçüÿ ¸çýí êèâàëòћñü Ãðèãîðèé Ãóñàðîâ. - Òà øîíåðòýì ìàëïàí. Íàðêîòèêú¸ñòû óò÷àí - ïóíûîñëýí ÿðàòîíî øóäîíçû. Ñîîñ îçüû äûøåòýìûí. Íüûëü ïûäîîñ òóæ óìîé òîäî: øóäîíûí âîðìèñå ïîòћçû êå, êóç¸çû îäíî âåøàëîç, ÷åñêûò ñè¸í ñ¸òîç. Áåí, ïóíûîñòû ó æå ê ó òî òóæ êóëý äûðúÿ ãèíý, øóîì, íàðêîòèêú¸ñòû óò÷àíî êå ñàäáàê÷àûñü íî ìóêåò êûð èíòûîñûñü. Ïè÷èãåñ ãèíý êâàðòèðàîñûí îïåðàòèâíèê ú¸ñ íî «ïåë¸-íûðî» ëóî. Øóçèìûòћñü ñóðåòú¸ñòû ó ò÷àíû ñîîñ àñ øќäîíú¸ññûÿ, íèìûñüòûç òîäìåòú¸ñúÿ þðîìî äûøåòñêî. Í à ð ê î ò è ê ú ¸ ñ ò û âќëìûòћñü¸ñ íîêó íî óã øóìïîòî íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñëû, àñüñý âàòîñú¸ññû ñÿðûñü ñîîñëû øàðà óã âåðàëî - òàèç âàëàìîí. Áóéãàòý ñîèç: ñîîñ âîæîìûñà óã ïóìèòúÿñüêî, óã óðäñêî îïåðàòèâíèêú¸ñ âûëý. Òîäî, âûëäû: ïåãœûíû óç áûãàòý. Óãîñü éûðòýìàñü¸ñòû šåãàòîíú¸ñëû íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñ êîòüêó íî òûðî-ïûäî äàñÿñüêî.

*** Óëîí âîçüìàòý: áåðëî äûðå êàëûê øќäñêûìîí ñàêãåñ ëóèç. Íàðêîòèêú¸ñòû âќëìûòћñü¸ñ ñÿðûñü òîäûêóçû, òðîñýç æèíãûðòî íàðêîïîëèöåéñêîé¸ñëû ÿêå ïîëèöèå. Ãîñíàðêîêîíòðîëüûñü ïðîôèëàêòèêàÿ ¸çýí êèâàëòћñü Òàòüÿíà Ðîìàíîâà âåðàìúÿ, œå÷ ñÿìëû ïûŸàç íè «Èâîðòû, êûòûí âóç êàðî êóëîíýí?» óæðàäú¸ñ îðò÷ûòúÿí. Íîÿáðüëýí íûðûñåòћ íóíàëú¸ñàç ñî íîø èê ÿëýìûí ëóîç. Ñîêó àäÿìèîñ óêàòà ìûëî-êûäî âàçèñüêî þãäóðåç óòèñü¸ñëýí, ãîñíàðêîêîíòðîëüëýí êóðîíçûëû - íàðêîòèêú¸ñûí ãåðœàñüêåì âàíü èâîðú¸ñòû âóòòî ñîîñëû. Íî îñêîí òåëåôîíúÿ æèíãûðòûíû ëóý àëè íî. Òàíè ñî: (3412)4477-33. Óæðàäýç éûëïóìúÿñà, ãîñíàðêîêîíòðîëüûí àëћçû íà: êûòûí íî îòûí îñêûòî, íàðêîòèêú¸ñûí êóøëàñüêîíëýñü šîã íî êàï÷èåí ìîçìûòîçû øóûñà. ÒàŸåîñëû îñêûíû óã ÿðà. - Ë ó û í û á û ã à ò î ç î ç ü û: «ýìúÿñü¸ñ» àäÿìèåç îäћã íàðêîòèê ëýñü ìîçìûòî íî ìóêåòûç ëû äûøåòî, - ïóñéèç Òàòüÿíà Ðîìàíîâà. - Èæûí âàë ñûŸå ó÷ûð: íèìàç óæàñü íàðêîëîãèÿÿ êàáèíåòý âàçèñüêèñü¸ñòû ãåðîèí âûëûñü ìåòàäîí âûëý «ïóêòûëћçû». ÒàŸå «éќíàòћñü¸ñ» êûë êóòîí óëý êûñêåìûí. Áåí, ðåñïóáëèêàÿìû ïàéäภóæàëî íè íàðêîìàíú¸ñëû ðåàáèëèòàöèÿÿ öåíòðú¸ñ, êûëñÿðûñü, ñîîñ ïќëûí «Íîâûé ñâåò». Îòûí éќíàòћñüêåìú¸ñ êќíÿ êå àðú¸ñ Ÿîæå íè òàçà óë î í ý í ý ø úÿñ ü êî. Í î ò ð î ñýç ñïåöèàëèñòú¸ñ òàò÷ûîçü ó ã î ñ êî í à, ñ î î ñ ïûð à ê ëû éќíàòћñüêèçû øóûñà. Îçüû êå, àñüñýäû âîðìîí ïîííà ñîîñëû àçüëàíüûí íî òðîñ ÷èäàí, êóæûì êóëý. Òàèí Ÿîøàòûñà, íàðêîòèê ú¸ñòû øќìúÿíëýñü âîçèñüêîí - òðîñëû êàíüûëãåñ. Ýëèíà ÊÓÌÀרÂÀ.

Àçüëàíü ñþðåññý âîðñàç Òà íóíàëú¸ñû þãäóðåç óòèñü¸ñëû âàçèñüêèç 20 àðåñúåì ïèÿø. 20-òћ àâãóñòý íî 1-òћ ñåíòÿáðå, ïå, óëîí êîðêàåç âќçûñü êûê ñêóòåðåç ëóøêàì. Ñîîñëýñü òóññýñ âîøòûñà, 3-4 ñþðñ ìàíåòýí âóçàì. Êîíüäîíýç êåìàëû òûðìûìòý - íîø ëóøêàñüêûíû êèûç šóòñêåì. Òîëýçü îðò÷ûñà, ñþëýìûç ÷èäàìòý - âàíüçý øàðàÿç ïîëèöåéñêîé¸ñëû. Àëè ñî ñêóòåðú¸ñëýñü êóç¸îññýñ óò÷à. Àðìèûñü áåðòýì ïèÿø ïîëèöèûí óæàíû äàñÿñüêå âûëýì. Íî òà ìàëïàíýç ñîëýí óç áûäýñìû íè. Åãèò ìóðò îñêûòћç, ìàòûñü äûðå óæå èíòûÿí öåíòðå âàçèñüêîç øóûñà.

Êûøêûò áóáûëèîñ êèå ýí øåäå Ãóðòûñü âóýì íûëú¸ñ âàëàñà íî óã âóòòî êûðñü ñþðåñ âûëý êîæåìçýñ. Þãäóðåç óòèñü¸ñ ýðêàçìåì àïîêú¸ñòû ñàê ýñêåðî. Óé áóáûëèîñûç øàðàÿí âûëûñü íèìûñüòûç óæðàäú¸ñ îðò÷ûòúÿëî. Òóý àð êóñïûí êûë êóòîí óëý êûñêåìûí 30 íûë. Ñî ïќëûñü êûêåç - Óçáåêèñòàíûñü. Šûíûåçëýñü òðîñýç - ãóðòú¸ñûñü âóýìú¸ñ. Ïќëûñüòûçû 10 ìó ðò ÂÈ×åí âèñå, 13-åç Ñ ãåïàòèòýí êóðàäœå, 6-åç íàðêîòèêú¸ñûí ýøúÿñüêå, 2-åç òóáåðêóë¸çýí øóãîìåìûí. Òà ÷åðú¸ñ êîòüêóä ñåìüÿå âóûíû áûãàòîçû. Ñîèí èê âóíýòîíî ќâќë ÷àêëàñüêûíû. Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ.

Êîíêóðñ èíâåñòèöèîííûõ ïðîåêòîâ Îáúÿâëÿåòñÿ î÷åðåäíîé êîíêóðñ èíâåñòèöèîííûõ ïðîåêòîâ îðãàíèçàöèé âñåõ îòðàñëåé ýêîíîìèêè íà ïðàâî ïîëó÷åíèÿ ëüãîò ïî íàëîãó íà ïðèáûëü è íàëîãó íà èìóùåñòâî, ïðåäóñìîòðåííûõ ñòàòüåé 2 Çàêîíà Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè îò 05 ìàðòà 2003 ãîäà ¹ 8-ÐÇ «Î íàëîãîâûõ ëüãîòàõ, ñâÿçàííûõ ñ îñóùåñòâëåíèåì èíâåñòèöèîííîé äåÿòåëüíîñòè» è ñòàòüåé 2 Çàêîíà Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè îò 27 íîÿáðÿ 2003 ãîäà ¹ 55-ÐÇ «Î íàëîãå íà èìóùåñòâî îðãàíèçàöèé â Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêå». Ïîðÿäîê ïðîâåäåíèÿ êîíêóðñà è êðèòåðèè îïðåäåëåíèÿ ïîáåäèòåëåé îïðåäåëåíû â Ïîëîæåíèè (ó òâåðæ äåíî ïîñòàíîâëåíèåì Ïðàâèòåëüñòâà Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè îò 22 àâãóñòà 2005 ãîäà ¹ 126 (â ðåä. ïîñòàíîâëåíèÿ Ïðàâèòåëüñòâà ÓÐ îò 10.10.2011ã. ¹ 370). Çàÿâêè íà ó÷àñòèå â êîíêóðñå ïðèíèìàþòñÿ Ìèíèñòåðñòâîì ýêîíîìèêè Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè ïî àäðåñó: ã. Èæåâñê, ïåð. Ñåâåðíûé, 61 (Áèçíåñ-öåíòð «Ñàéãàñ»), êîìíàòà 525 ñ 10.00 äî 12.00 è ñ 14.00 äî 16.00 ÷àñîâ åæåäíåâíî, êðîìå âûõîäíûõ. Ïîñëåäíèé ñðîê ïîäà÷è äîêóìåíòîâ 15 íîÿáðÿ 2011 ãîäà. Ïîäâåäåíèå èòîãîâ êîíêóðñà ñîñòîèòñÿ 6 äåêàáðÿ 2011 ãîäà ïî àäðåñó: ã. Èæåâñê, óë. Ïóøêèíñêàÿ, 214, Äîì Ïðàâèòåëüñòâà. Êîíêóðñíóþ äîêóìåíòàöèþ è êîíñóëüòàöèè ïî âîïðîñàì îðãàíèçàöèè ïðîâåäåíèÿ êîíêóðñà ìîæíî ïîëó÷èòü â Ìèíèñòåðñòâå ýêîíîìèêè Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè ïî ìåñòó ïðèåìà çàÿâîê, ëèáî ïî òåëåôîíàì 8 (3412) 901-051; 901-058, à òàêæå íà îôèöèàëüíîì ñàéòå Ìèíèñòåðñòâà ýêîíîìèêè Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè: w w w. economy.udmurt.ru (ðàçäåë «Íàïðàâëåíèÿ», ïîäðàçäåë «Èíâåñòèöèîííàÿ äåÿòåëüíîñòü», «Êîíêóðñ èíâåñòèöèîííûõ ïðîåêòîâ»).


2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

7


2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

7

ÁÓÐÅ ÂÀ¨Í Òóý 57 àð òûðìûñàë ôèëîëîãèÿ íàóêàîñúÿ êàíäèäàò, ôèëîñîôèÿ íàóêàîñúÿ äîêòîð Àëåêñåé Êðàñèëüíèêîâ âîðäћñüêåì äûðûñåí. ßðêûò íî âèçüìî ìóðò ñÿðûñü òîäàçû âภÓäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøûí ñîèí Ÿîø óæàì ýøú¸ñûç. Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷åí Ÿîø óæàíû êåìäћìû, Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøëýí Òќðîåçëýí âîøòћñåç ëóûñà òûðøûêóç. Êóí Êåíåøûñü äåïóòàòú¸ñëýí êûê ќò÷àìàçû ñî âàëòћç Íàóêàÿ, äûøåòîíúÿ, êóëüòóðàÿ, ñïîðòúÿ íî åãèòú¸ñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ÿëàí óæàñü êîìèññèåç. Òà ќð ñîëû òóæ ìàòûí âàë. Îäћã ëàñÿíü, äåïóòàòëýñü, êèâàëòћñüëýñü óæçý œå÷ òîäý, ìóêåò ëàñÿíü, ìóð âàëà äûøåòîí óäûñýç - Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü ñòóäåíòú¸ñëû ëåêöèîñ ëûäœå, ñîîñëýñü óæïóìú¸ññýñ ñèí øîðàç âîçå. Îçüû òћíè ÿëàí óæàñü êîìèññèÿ ïûð îðò÷ûëћçû ñî âàêûòûñü òóæãåñ íî ëý÷ûò óæïóìú¸ñþàíú¸ñ. Ñÿìûçúÿ Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ çýìîñ äåìîêðàò âàë. ×óðûò êèâàëòîíëýñü, êîñúÿñüêîíëýñü ñî ÷ûëêàê ïàëýíñêèç: êàëûêåí êîòüêó íî êåíåøèç ãàæàñà. Êàáèíåòàç êîòüêóä ïûðèñåç, îçüû èê ìèëåìûç íî, àïïàðàòàç òûðøèñü¸ñòû, êîòüêó ïóìèòàëëÿç èíòûûñüòûç ñóëòûñà, ïóêîí Ÿåêòûñà. Ñàê êûëçûëћç êóðîíú¸ñìåñ, äýìëàíú¸ñìåñ - îçüû ñî êîòüêóä þàíëýñü ïóøòðîññý òóæ ìóð òîäûíû òûðøûëћç. Êèíëýí ñþëìàç óç ëÿêèñüêû òàŸå àäÿìè? Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ íîêèí øîðû íî âûëћûñåí ќç ó÷êûëû, âàíüçýñòû îãêàäü øóíûò ïóìèòàëëÿç. ÊûŸå êå þàíúÿ òîäîí-âàëàíú¸ñûç íà÷àðãåñ êå, íîêûŸå êàðèñüêûòýê, ìèëåìëû - ðåôåðåíòú¸ñûçëû - âàçèñüêûëћç. ÒàŸå ñÿìûç êîòüêó þðòòûëћç ñîëû êàëûêåí êóñûï êàï÷èåí òóïàòûíû. Ñî âàë áàäœûì áóêâàûñåí Èíòåëëèãåíò. Êóëý äûðúÿç ÷óðûò êûëçý íî âåðàíû, äћñüòћñü ëóýìçý íî âîçüìàòûíû áûãàòûëћç. Êóí Êåíåøëýí ñåññèîñàç òàŸå ñÿìûç èê þðòòûëћç äûøåòîí íî êóëüòóðà óäûñûí òûðøèñü¸ñëýñü ìûëêûäú¸ññýñ äåïóòàòú¸ñëû âóòòûíû, ñþëìàñüêûòћñü óæïóìú¸ññýñ äýìåí ñýðòòûíû-ïåðò÷ûíû. Ìèëåìûç êîòüêó íî ïàéìûòûëћç Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ëýí âèçüìûç, óëîí øîðû ìóð ó÷êåìåç, ïќðòýì óäûñú¸ñûí

Ëÿêûò íî œûðäûò âàë...

òóíñûêúÿñüêåìåç. Àëè êå íî òîäàìû À. Êðàñèëüíèêîâëýí æóðíàëèñòú¸ñûí ïóìèñüêûëýìåç. Ìќçìûò ëûäïóñú¸ñ ñÿðûñü âåðàíçý íî ñî ïќëýñòûëћç òóíñûêî íî ñåðåìåñ èâîðú¸ñûí. Ñîèí, ëýñÿ, æóðíàëèñòú¸ñ òóæ ìûëî-êûäî ïûðèñüêûëћçû ñîëýí ïðåññ-êîíôåðåíöèîñàç. Äûøåòîí óäûñûí òûðøèñü¸ñëû À. Êðàñèëüíèêîâ êîòüêó øóíûò ìûëêûäûí âàçèñüêûëћç. Ìóð ãàæàñà âåðàëëÿç íûëïè ñàäú¸ñûí, ïè÷è óæäóí áàñüòûñà, òûðøèñü¸ñ ñÿðûñü. Ñî ïóñéûëћç: ïèíàëýç øêîëà äûðîçü áóäýòîí - äûøåòîíëýí íûðûñåòћ ïàãœàåç, ñî êóæìî ëóûíû êóëý. Âàíü ñþëýìçý ñ¸òûñà, ñî þðòòûëћç îêðóãàç ïûðèñü íûëïè ñàäú¸ñëû, øêîëàîñëû, òðîñ ïîë ïóìèñüêûëћç

àíàé-àòàé¸ñûí, ïûðèñüêèç ïèíàëú¸ñëû ÷àêëàì óæðàäú¸ñû. À. Êðàñèëüíèêîâ òóæ ãàæàç àñëýñüòûç âûæûîññý. Êîòüêó ñþëìàç óëћç ïè÷è øàåðåç - Àëíàø ïàëú¸ñ. Òîäàìû êûë¸ç ñîèí Ÿîø òà ¸ðîñûñü îäћãàç øêîëàå âóûëýììû: êîòüêóä óæïóìåç ñî ñàê êûëçћç, ñîîñòû ïàëýíòîíúÿ àìàëú¸ñ óò÷àç. Ìàêåì ãàæàñà ñî øîðû ó÷êûëћç ãóðò êàëûê. Òàêåì éќíî áќëÿêåíûçû äàíúÿñüêîí ìûëêûäçû ñîîñëýí ïóìòýì-éûëòýì âàë. Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ ñþëìàñüêåìúÿ àòàåçëýí - ïèñàòåëüëýí, ïóáëèöèñòëýí, æóðíàëèñòëýí Ãåííàäèé Êðàñèëüíèêîâëýí - Èæûñü êâàðòèðàÿç 1989-òћ àðûí óñüòћñüêèç ìóçåé. Ñîëýí êè÷ќëòýìåçúÿ èê ќñú¸ññý âќëúÿç ïèñàòåëüëýí Àëíàøûñü íî ìóçåé-þðòýç. À. Êðàñèëüíèêîâ œå÷ òîäћç øàåðûñüòûìû ïèñàòåëü¸ñëýñü, ñóðåäàñü¸ñëýñü, êîìïîçèòîðú¸ñëýñü òâîð÷åñòâîçýñ. Ñî ìóð äóíúåò ñ¸òûíû áûãàòûëћç êûŸå êå êîíöåðòëû ÿêå àëè ãèíý «ãóðûñü» ïîòýì âûëü êíèãàëû. Ñîëýí óçûð ïóø äóííååç øќäћñüêèç âûëòóñàç íî - ñî êîòüêó íî êåëüûøëû, òóàëà ìîäàÿ äћñÿñüêûëћç. Òóæ ÿðàòћç àñëýñüòûç ïèíàëú¸ññý. Êîòüêó íî äàíúÿñüêûëћç Ìîñêâàûí òîäîí-âàëàí ëþêàì íî áќðûñü Êèòàå óëûíû êîøêåì Àíÿ íûëûíûç. Ñþëìàñüêèç ñî ñÿðûñü. Îçüû èê òðîñ äûðçý âèñúÿëëÿç Èëüÿ ïèçý äûøåòîíëû, ñîå çýìîñ âîðãîðîí ñÿìî áóäýòîíëû. Íûëïèîñûç íî àòàéçýñ âûëћ äóíúÿçû. Ñîîñ ïîííà ñî äóííåûñü òóæãåñ óñòî àòàé âàë... Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ ñÿðûñü òîäý âà¸íú¸ñìû ïàëäóðî ëóûñàëçû, êóíýç ðàäúÿíý ïûðèñüêåìåç ñÿðûñü âåðàòýê. Ñî òðîñ êóæûìçý ñћçèç äûøåòîí, êóëüòóðà óäûñú¸ñëû êàäðú¸ñòû äàñÿíëû. Òà ëàñÿíü òûðøåìåçëýí ïàéäàåç àëè êå íî øќäћñüêå: Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûí óëîíý ïûŸà œó÷ íî óäìóðò êûëúÿ âûëћ

Àñïќðòýìëûêî êèçèëè À. Êðàñèëüíèêîâ, šûíû äàóðëýñü ãèíý áàäœûìãåñ óëîíýç óëûñà, êûí êîðò êóðò÷îí, ñàåñú¸ññý ïóæàëëÿñà óæàí âàêûòàç ëþêèñüêèç þãûò äóííååí. Ñþëýì óã îñêû. Òóæ áàäœûì ûøòîí. Ñî àñüìå êàëûêìûëýí îäћãåç êûäàì ïîëèòèêåç âàë. Âûëћ äûøåòñêåì, èíòåëëèãåíò, äûøåòћñü¸ñëýí âèçüíîäàñüñû, ïќðòýì ëèòåðàò óðàåç, êûëú¸ñòû ïûð-ïî÷ òîäћñü, âåðàñüêèñü - óäìóðò êàëûêëýí çýìîñ îñêûìîí ïèåç. Óíî ëýñüòîíî óæú¸ññý ïóìàç âóòòûòýê, äûðûçëýñü âàçü êûñћç àñïќðòýìëûêî êèçèëè. Ìîí Àëíàø ÷åðêîãóðòûñü íûëïè þðòûí óæàíû êóòñêè 1976-òћ àðûí. Ñî âàêûòý îðò÷ûëћçû ïќðòýì ïóìèñüêîíú¸ñ, óæðàäú¸ñ. Óíî âåðàñüêîíú¸ñ ìûíћçû Ã. Êðàñèëüíèêîâëýí òâîð÷åñòâîåç, óæåç, ñîëýí ñåìüÿåç ñÿðûñü. Ñîêó èê òîäћìû Àë¸øà ïèåç ñÿðûñü. Òóæ ÷ûðòêåì, ñýçü, ïå, áóäý. Îëî, àòàåçëýí ñþðåñòћç èê âàìûøòîç íî àé. Îäћã íóíàë êûëћñüêîì: Àëíàøå ýêñêóðñèåí Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü ñòóäåíòú¸ñ, ïå, ëûêòî. Êèâàëòћñüñû - Àëåêñåé Êðàñèëüíèêîâ. Ìóçåéûí óæàñü¸ñ ñîèí ïóìèñüêîí îðò÷ûòûíû ÷àêëàëî âàë, íî òàèä äûðòý. Àëíàøå Ÿåìãåñ âóûëûíû ќäúÿç Êóí Êåíåøûñü äåïóòàò ëóýìåç áåðå. Óæðàäú¸ñû, ñåññèîñû, ïðàçäíèêú¸ñû ïûðèñüêûëћç. Àëíàø êàëûêåç, ìóçúåìåç ñî òóæ ãàæàç, äàíúÿñüêèç. Àñïàë êàëûêåç ñÿðûñü øóíûò êûëú¸ñûí âàçèñüêûëћç. Øóìïîòûëћç àëíàøú¸ñëýí âîðìîíú¸ññûëû, áûäýñòýì óæú¸ññûëû êîòüêó íî âûëћ äóíúåò ñ¸òûíû òûðøûëћç.

Ìûíûì Êóí Êåíåøëýí êûêåòћ ќò÷àìàç ñîèí Ÿîø óæàíû øóä óñèç. Ñåññèîñûí ñîëû Ÿåìûñü âåðàñüêîíî ëóûëћç. Òóííý êàäü èê ñèí àçÿì ïóêñå šóæûò ìóãîðûç, ïàñüêûò ïåëüïóìú¸ñûç, äûðòûòýê, ìàëïàñüêèñü òóñáóåí òðèáóíà äîðû ãàíü-ãàíü ïîòàìåç. Àñëýñüòûç âåðàñüêîíçý ìûòîç ÿêå áûäòîç âàë êûŸå êå ïèñàòåëüëýí, êûëáóð÷èëýí, ôèëîñîôëýí êûëú¸ñûíûç. Џåìûñü âåðàëîç, ëûäœîç êóíãîæ êûëú¸ñûí. Ñîëýí àñëûç ãèíý òóïàñü âåðàñüêîí ñÿìûç âàë. Çàëûí ïóêèñü¸ñ ñîå êîòüêó ñàê êûëçћçû. Òîäàì ëûêòý íà, êûçüû Í. Õàðèíàåç Ïðàâèòåëüñòâîëýí òќðîåçëû âîøòћñå äýìëàç. Ñîêåì œå÷ íî ÷åáåð êûëú¸ñ âåðàíû áûãàòћç. Óã âóíýòћñüêû íè Êîðîëåíêî íèìî òåàòðûí áèáëèîòåêàðü¸ñòû ïðàçäíèêåíûçû œå÷êûëàìçý. Âàíüçûëû íèìûí-òóëûí âàçèñüêèç. Ñîèí èê âàëàé: îçüû âåðàíû áûãàòîç ïè÷è äûðûñåíûç êíèãàåí ýøúÿñüêåì ìóðò ãèíý. Íîêó ќì àäœûëý âîæïîòýìçý, êèíý êå óëòћÿìçý. Òóæ ìóñî ïîòûëћç óäìóðò ñÿìåí, àëíàø äèàëåêòýí «êûòöû, îòöû» øóûñà âåðàñüêåìåç. Ìûëêûäûç êàï÷è äûðúÿ îäћã-îã òîäàç âàéûëîç âàë Ÿîø øóäýì ýøú¸ññý, ãîëüûê ïûä áûçüûëýì èíòûîññý. Ñî àçüûí òðîñ âåðàñüêûíû âîçüûò ќé âàë êàäü, íî ñî äûðå èê òóæ êåïûð âà¸íî. Òóý èþëü òîëýçå Àëíàøûñü Ã. Êðàñèëüíèêîâëýí ìóçåé-þðòàç âóûëћç Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ëýí ïèåç. Òóæ îñêåì ïîòý: ïåñÿòàåçëýñü íî àòàåçëýñü ìûòýì óæú¸ññýñ ñî àçüëàíüòîç. Íèíà ÎÁÐÀÇÖÎÂÀ. Àëíàø ÷åðêîãóðò.

êâàëèôèêàöèåí äûøåòћñü¸ñòû äàñÿíúÿ Ÿåêòýì âûëü àìàëýç. Òà âîðãîðîí îãïîë ãèíý ќç ïûðèñüêûëû Êóí Äóìàûí îðò÷ûëћñü ïóìèñüêîíú¸ñû. Îòûí íî ñî, âàíü ñþëýìçý ñ¸òûñà, íþðúÿñüêèç äûøåòћñü¸ñëýí, âîñïèòàòåëü¸ñëýí, íàóêà íî êóëüòóðà óäûñûí òûðøèñü¸ñëýí ïðàâîîññû ïîííà. 90-òћ àðú¸ñû Ðîññèëýí Êîíñòèòóöèÿç ќç øåäüû øêîëàûí íî íûëïè ñàäú¸ñûí äóíòýê äûøåòîí ñÿðûñü íèìûñüòûç ïîëîæåíèå, Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ îãíàç áàñüòћñüêèç çýìëûêåç óò÷àí áîðäû. Ñî, Êóí Êåíåøëýí Òќðîåçëýí ñî âàêûòûñü âîøòћñåç, œûðäûò ìûëêûäûí âàçèñüêèç äåïóòàòú¸ñëû. Îçüû «Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûí äûøåòîí ñÿðûñü» çàêîíûí òàŸå ëóîíëûê óòåìûí âàë. Êóí Êåíåøûñü Íàóêàÿ, äûøåòîíúÿ, êóëüòóðàÿ, ñïîðòúÿ íî åãèòú¸ñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ÿëàí óæàñü êîìèññèå ïûðèñü¸ñòû À. Êðàñèëüíèêîâ êîòüêó íî äûøåòћç àçüëàíå ó÷êûíû, íóíàëëû áûäý êûëäћñü ÷ûðû-ïûðûîñ áîðäû ÷óêàòýê. Ñîëýí êè÷ќëòýìåçúÿ êóòýìûí âàë ñîöèàëüíîé óäûñûñü óíîåç çàêîíú¸ñ. ÊîòüêûŸå ñåêûò âàêûòú¸ñû íî ñîîñ þðòòћçû òà óäûñýç šóòûíû-àçèíòûíû. Ïóñéûòýê êåëüòûíû óã ëóû: Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ ñþëìàñüêåìúÿ øàåðàìû íûðûñüñý êûëäûòýìûí âàë ëèöåíçèðîâàíèåÿ, àòòåñòàöèÿÿ íî êóí àêêðåäèòàöèÿÿ íèìàç ñëóæáà. Òóííý íóíàëëû ñî ôåäåðàë ñòàòóñîçü šóòñêèç èíè. Îñêèñüêîì, Óäìóðò øàåðìåñ ãàæàñü¸ñ ñþëýìàçû êåìà âîç¸çû Àëåêñåé Êðàñèëüíèêîâ ñÿðûñü òîäý âà¸íú¸ññýñ, øóíûò ìàëïàíú¸ññýñ. Íîø ìè øóäîåñü ñîèí - òàêåì ëÿêûò íî âèçüìî àäÿìèåí îäћã êîìèññèûí óæàíû êûëäћç. Àëëà ÅШÌÅÍÊÎ, Àëüáèíà ÊÀÐÑÊÀÍÎÂÀ, Àíåòòà ÑÈÄÎÐÎÂÀ.

13-òћ îêòÿáðå àãàåëýí Ãåííàäèé Êðàñèëüíèêîâëýí ïèåçëû Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ëû òûðìûñàë 57 àðåñ. 7 íî šûíû òîëýçü òàëýñü àçüëî, 1-òћ ìàðòý, ñî êîøêèç óëîíûñü. Êóëýìåçëýñü àçüëî øóèç: «Ìîí êќêûûí áóäýìûí áåðå, ìóçúåì - ñî êќêû». Èñüêå, êќêûûí ñî àëè âåòòàñüêå...

×èëåêòûñà êàäü îðò÷èç óëîíýç Òðîñ ãîæòûíû áûãàòûñàë ìîí àãàåëýí ïèåç ñÿðûñü. Íî òóííý ñþëýìû êóðèç óëîíûñüòûç ïè÷è ãèíý ñýðåãçý óñüòûíû. 2009-òћ àðûí ïîòћç ñîëýí ìîíîãðàôèåç «Êóëüòóðîëîãè÷åñêèå èññëåäîâàíèÿ óäìóðòñêîãî ýòíîñà: ÿçûê, ôîëüêëîð, ëèòåðàòóðà». Òîäîñ÷èîñëû îòûí, îëî, íîìûð ïàéìûìîíýç ќâќë, íî ìûíûì, îãøîðû àäÿìèëû, ñî òóæ ïàéìûìîí ëóèç. Àëè Àëåêñåé Ãåííàäüåâè÷ óëýï êå ëóûñàë, ìîí ñîëû òàçüû âàçèñüêûñàë: - Àë¸øà, òîí XXII äàóðûñü àäÿìè âûëýìåä èíè, ìèëåñüòûì 2-3 éûðëû âûëћûí. Òîí ìóð íî ïàñüêûò òîäћñüêîä èñòîðèåç, òóæãåñ - óäìóðò ëèòåðàòóðàëýí êûëäýìåç ñÿðûñü. Ñîå òîí àñ ñÿìåíûä âàëýêòћñüêîä, êóä-îã óäìóðò òîäîñ÷èîñëýí âàëýêòýìåíûçû ÷èê íî óã òóïà. Àñëàä óæàä ñîìûíäà ìèëåìëû âàëàíòýì êûëú¸ñòû êóòћñüêîä - êûòûñü ëûêòћçû ñîîñ òûíàä éûðâèçüìàä? Òîí âàíü óëûòîçÿä äûøåòñêèä, òðîñ òîäîí-âàëàí ëþêàä, êîòüêûŸå óæûí ïðîôåññèîíàë âàë. Îãïîë òàçüû âåðàä ìûíûì: «Ò¸òÿ Ìàíÿ, ñÿñüêàëýñü ÷åáåðçý çýìîñ äóíúÿíû áûãàòîç ñÿñüêà áóäýòћñü àäÿìè ãèíý. Ñÿñüêàåç óòÿëòîí ïîííà ñî ñ¸òý âàíü áûãàòýìçý, ëóëïóø êóæûìçý, òîäýì-âàëàìçý». Îçüû, Àë¸øåíüêà, êîòüêóäћç àäÿìè àñëàç óæàç ñûŸå êå ëóûñàë, óëîíìû ÷åáåðãåñ, ÿðêûòãåñ ïèøòûñàë. Òîí àñëàä áèîãðàôèÿä óä òýðèñüêû, òûíàä óëîí ñþðåñýä, ìèëÿìåç ñÿìåí èê, êàï÷è ќé âàë: êûê äàóðûí óëћä (XX-XXI), ïîëèòèêàÿ êûê ýïîõàûí (ñîöèàëèçìûí íî êàïèòàëèçìûí), êûê ãîñóäàðñòâîûí (ÑÑÑÐ-ûí íî Ðîññèûí), òûðøèä ãóìàíèòàðèé íî ïîëèòèê ëóûñà. Íþêî-ãîïî ñþðåñòћ ìûíûêóä, Ÿåì ãèíý ïûäú¸ñûä äýðèå íќäûëћçû, œèãàðûä íî áûðèç. Óëîí ýñýïñýñ êóèíü ãîæåí ïóñú¸ âûëýì âàøêàëà óäìóðòú¸ñ: èíìûí, ìóçúåì âûëûí íî ìóçúåì ïóøêûí. Ñîîñ îãåíûçû-îãçû ãåðœàñüêåìûí âûëýì. Àëè íî ãåðœàñüêåìûí ìåäà? Ãåðœàñüêåìûí êå, òîí ìîíý êûëћñüêîä, äûð..? Ìàðèÿ ÈØÌÀÒÎÂÀ.


8

2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí

Óäìóðò äóííå

ÃÎÆÒЋÑÜÊÎÍ - 2012 1915-òћ àðûñåí

ÊÈÇÍÅÐ Ëûäœèñü¸ñìåñ íî àâòîðú¸ñìåñ ìè, «Óäìóðò äóííåûí» óæàñü¸ñ, êîòüêóäçý èê äóíúÿñüêîì íî øóìïîòћñüêîì, ñîîñûí ýøúÿñüêîíìû àðûñü àðå þíìà øóûñà. Êûëñÿ ðûñü, ê ûëåì àðíÿ âèñê ûí âó ûëћ ì Ê è çíåðûñü ëûäœèñü¸ñìû äîðû. Ìóãåç òóæ áàäœûì âàë: Àëíàø ¸ðîñûí âîðäћñüêåì íî Êèçíåð ïîñ¸ëîêûí óëћñü àâòîðìû Íèêîëàé Ïàâëîâ Ðîññèûñü Æóðíàëèñòú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíçûëýí ¸ç÷èåç ëóèç. Ðåñïóáëèêàÿìû ïîòћñü «Óäìóðò äóííååç», «Êåíåø» æóðíàëýç, Êèçíåðûñü «Íîâàÿ æèçíü» ãàçåòýç ëûäœèñü¸ñëû Íèêîëàé Ïàâëîâ òîäìî ëóý âåðîñú¸ñûíûç, î÷åðê ú¸ñûíûç, óëîíûñü ó÷ûðú¸ñûíûç íî éûðòћÿíú¸ñûíûç. Íèêîëàé Êàðïîâè÷ âåðàìúÿ, «Óäìóðò äóííååç» ñî ëûäœå èíè šûíû äàóðëýñü êåìà. - Àòàå Êàðï Ïàâëîâè÷ «Ñîâåòñêîé Óäìóðòèëýí» ñåëüêîðåç âàë. Ñîÿ èê ìîí íî òà ãàçåòýç ëûäœûíû, ñîáåðå îò÷û ãîæúÿñüêûíû êóòñêè. 4-òћ êëàññîçü ãèíý àíàé êûëýç äûøåòћ áåðå, íûðûñü ñåêûòãåñ âàë óäìóðò ñÿìåí î÷åðêú¸ñòû, óëîíûñü ó÷ûðú¸ñòû ãîæúÿíû. Òàáåðå âîëüûò êîøêå íè êàäü. Êóä-îã äûðúÿ, âåðîñ ãîæòî àé øóûñà, óä íî ìàëïàñüêû, íîø êûŸå êå àäÿìèåí ïóìèñüêèñüêîä, ñî òûíûä óëîíçý âåðà ÿêå êûŸå êå ïàéìûìîí ó÷ûð ëóý, ñûŸå äûðúÿ êè à÷èç ðó÷êà áîðäû êûðìèñüêå íè. Êûëýç âîëÿòûíû, éûðåç óæàòûíû þðòòî êðîññâîðäú¸ñ. Òóæ òðîñ ýíöèêëîïåäèîñòû áóãûðúÿíî ëóý, ÷èäàí êóëý. Ïќðìå êå, ñèí æàäåì íî âóíý, äûð áûäòýìåä íî þíìå óã ïîòû, ìûëêûäûä íî šóòñêå,

Ìàëïàíú¸ñ èçüûíû óã ñ¸òî

Å. Ïåòðîâà œå÷êûëà Í. Ïàâëîâåç. - øóý Íèêîëàé Ïàâëîâ. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Êèçíåð ¸ðîñûñü ¸ç÷èåç Åëèçàâåòà Ïåòðîâà øóý: - Íèêîëàé Êàðïîâè÷ëýñü óæàí àðú¸ññý âåðàíî êå, ñî óñòî áóõãàëòåð, àñ óäûñàç âèçüìî ñïåöèàëèñò âàë. Îçüû èê œå÷ êóçïàë íî àòàé, êûøíîåíûç Ëèäèÿ Êóçüìèíè÷íàåí êûê íûëú¸ññýñ áóäýòћçû, òóý 50 àð òûðìèç èíè Ÿîø óëýìçûëû. Àëíàø, Ïè÷è Ïóðãà êàäü ¸ðîñú¸ñûí óäìóðò

äâèæåíèå áàäœûì âàìûøú¸ñûí àçüëàíü ìûíûêó, Êèçíåðûí ñî òýòý ãèíý êàðå âàë àé. Òàòûñü óäìóðòú¸ñòû âûðœûòûíû òóæ ñåêûò âàë. Ñî áîðäûí íî ìè Íèêîëàé Êàðïîâè÷åí Ÿîø òûðøèì. Ñî, äýìëàíú¸ññý, ìàëïàíú¸ññý âåðàì ñÿíà, à÷èç êîòüê ûò÷û âó òñêûëћç, óäìóðòú¸ñòû šóòêàç. Íèêîëàé Êàðïîâè÷ ìîí ïîííà òóæ ìàòûñü àäÿìè, êàëûêåç ñî àñ ëÿêûòýíûç, ñàáûðëûêåíûç áîðäàç êûñêå.

- Íèêîëàé Êàðïîâè÷ êàäü ë û ä œ è ñ ü ¸ ñ ì û, ï ќ ð ò ý ì ó æïóìú¸ñúÿ, ãàçåòëýí ïóøòðîñýçúÿ ìûëêûäçýñ êèñüòћñü¸ñ òðîñ ќâќë, - âåðàíçý ìûòý «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí âàëòћñü ðåäàêòîðåç Çèíàèäà Âàõðóøåâà. - Ñî Ÿåêòîíú¸ññý, ìàëïàíú¸ññý 4-5 áàìå ãîæòûñà ëýçå. Ìè àâòîðú¸ñìåñ äóíúÿñüêîì, êóñûïú¸ñìåñ þíìàòûíû òûðøèñüêîì. Êûëñÿðûñü, Êèçíåðûñü Íèêîëàé Ïàâëîâåç, Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Âàëåðèé Áàéìóðçèíýç íî Êèÿñà ¸ðîñûñü Ñåì¸í Âàõèòîâåç äóíúÿí ïîííà èê âàçèñüêèì Óäìóðòèûñü Æóðíàëèñòú¸ñëýí îãàçåÿñüêîíýíûçû êèâàëòћñüëû Ëþäìèëà Ïðîêîøåâà ëû, òà àâòîðú¸ñìåñ Ðîññèûñü Æóðíàëèñòú¸ñëýí ñîþçàçû ïûðòûíû ê óðûñà. Øóìïîòûñà âåðàñüêîì, ñîîñòû êóèíüíàçýñ èê îò÷û êóòћçû. Ñî âîçüìàòý îãøîðû àâòîðú¸ñëýñü æóðíàëèñòú¸ñûí îãðàäûí ñûëýìçýñ, œå÷ ãîæúÿñüêåìçýñ. - Òàó, òàëýñü áàäœûì êóçüûì ìîí ïîííà ќâќë, - ìûëêûäçý ќç âàòû Íèêîëàé Êàðïîâè÷. - Òàçàëûêå ìåä ëóîç íà àé ãîæúÿñüêûíû. Àëè êûê âåðîñý íî íüûëü éûðòћÿíý «Óäìóðò äóííåå» ëýçåìûí, ïîâåñòüìå «Êåíåø» æóðíàëý ñ¸òћ, êóêå-ñîêó, îëî, ïîòîç. Âàê÷èÿê âåðàíî êå, ìàëïàíú¸ñû òðîñ íà, ñîîñ óåç èçüûíû óã ñ¸òî...

Êèçíåð ¸ðîñûí «Óäìóðò äóííååç» áàñüòý 92 ìóðò. Ñîáûäœà ðàéîíëû ñî òóæ ќæûò. Òàòûí âàíü áàäœûìåñü óäìóðò ãóðòú¸ñ. Êèçíåðûñü ïî÷òà îòäåëåíèåí êèâàëòћñüëýí âîøòћñåç Âàëåíòèíà Ìåðêóøåâà âåðàìúÿ, óäìóðò èçäàíèëû ìûëîêûäî ãîæòћñüêî Âóæ Áќäüÿ, Áûçàðà (Ñ. Êàðìûæ) ãóðòú¸ñûí.

íî êàðòëû ëóûñà êå, óæäóíýä íî ñîêåì è÷è óç ëóû. - Øóìïîò òî Íèêîëàé Ïàâëîâ êà äü ëûäœèñü¸ñìû, ñîîñ ¸ðîñûí íî, øàåðàìû íî ïîòћñü èçäàíèîñòû áàñüòî. Âóîíî àðëû ãàçåòòûëû ãîæòћñüêèñü¸ñ àëè ќæûò íà, ñî êîòüêó îçüûãåñ èê ëóý, êàëûê âûðœå ïîäïèñêàëýí ïóìàçãåñ, - øóý Âàëåíòèíà Ìåðêóøåâà. Íî êóä-îã ëûäœèñü¸ñìû ñàéêàçû èíè êûëåì àðíÿå èê. Êûëñÿðûñü, Íèêîëàé Ïàâëîâëû ñћçåì óæðàäûí 5 ìóðò «Óäìóðò äóííåëû» ãîæòћñüêèç. Îçüûåí, êóòñêîí ñ¸òýìûí. - Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûí äûøåòñêûêóì, «Óäìóðò äóííåå» Ÿåì âåòëћñüêî âàë. Âåðîñú¸ñû íî êûëáóðú¸ñû ïå÷àòëàñüêèçû ãàçåòàäû íî «Êåíåø» æóðíàëûí, - âåðàíçý ìûòý Êèçíåð ¸ðîñûñü Ëèïîâñêîå ìóíèöèïàë êûëäûòýòëýí àäìèíèñòðàöèûñüòûç ñïåöèàëèñò Àííà Êîðíèëîâà. - Ìîí ñîêó ãîæúÿñüêî âàë Êóçíåöîâà ôàìèëèåí. Ñîèí èê «Óäìóðò äóííååí» êåìàëàñü ýøúÿñüêèñüêî, øóûíû

Ó×ÐÅÄÈÒÅËÈ: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè

Ãëàâíûé ðåäàêòîð

Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè

Ç. Ê. ÂÀÕÐÓØÅÂÀ. Îáú¸ì 2 ï. ë. Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2320. Îáúåäèí¸ííûé òèðàæ 9740. Öåíà: 3 ðóá.

1918-òћ àðûñåí

1930-òћ àðûñåí

1943-òћ àðûñåí

1992-òћ àðûñåí

ÏÎÒÒЋÑܨÑ: Óäìóðò Ýëüêóíûñü Êóí Êåíåø Óäìóðò Ýëüêóíûñü Êèâàëòýò

Âàëòћñü ðåäàêòîð Ç. Ê. ÂÀÕÐÓØÅÂÀ. Íîìåðúÿ ðåäàêòîð Ã. ß. ÑĄ̊ÍÎÂÀ.

¹ 155 (24894) íîìåð 2011-òћ àð 18-òћ êîíüûâóîí (îêòÿáðü)

ÐÅÄÀÊÖÈÅ ÂÓÒÒÝ ÒÀЏÅ ÒÐÀÍÑÏÎÐÒ: Ïóøêèí óëü÷àåòћ: àâòîáóñ - 19-òћ, òðîëëåéáóñ 1-òћ, 4-òћ, 7-òћ - «Ôèëàðìîíèÿ» äóãäîí. Êàðë Ìàðêñ óëü÷àåòћ: òðàìâàé - 1-òћ, 2-òћ, 4-òћ, 9-òћ - «Ïåðåóëîê Øèðîêèé» äóãäîí.

Â. Ìåðêóøåâà. ëóîç. Åãèòú¸ñûí óæàñüêî áåðå, òóæ øóìïîòћ, «Äàðò» ïðèëîæåíèäû ïîòûíû êóòñêèç øóûñà. Ìîí áàñüòћñüêî ïÿòíèöàå ïîòћñü «Óäìóðò äóííååç» ãèíý. Êàðòýëû êåëüøî ïîëèòèêà, ñïîðò ñÿðûñü ãîæúÿìú¸ñòû. Âîëîäÿ èê êîñћç ãîæòћñüêûíû àðíÿÿç êóèíü ïîë ïîòћñåçëû. Òћíè îçüû, «Äàðòëû» íî êàðòýëû ëóûñà, âóîíî àðëû áûäýñ êîìïëåêòëû ãîæòћñüêè íè. Êûëћ íà «Áåðåêåò» ñÿðûñü íî ìàëïàé, òàçàëûê, ïќðàñüêîí, áàê÷à âîç¸í ñÿðûñü âèçüêåíåøú¸ñ óç ëþêåòý. Òћíè îçüû, âóîíî àðûñåí ãàçåòòû ìîí äîðû àðíÿÿç 3 ïîë âóûëîç èíè. Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ. Òóñïóêòћç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ.

¹ 155 (24894) 18 îêòÿáðÿ 2011 ãîäà Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óëèöà Ê. Ìàðêñà, 274.

ð 1918-òћ àðûñåí

Ðåäàêöèëýí-èçäàòåëüëýí àäðåñýç: 426008, Èæ ãîðîä, Ê. Ìàðêñ óëü÷à, 274-òћ þðò, «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí ðåäàêöèåç.

«Äàðòëû»

- Êèçíåð ïîñ¸ëîêûí «Óäìóðò äóííååç» áàñüòý 16 ñåìüÿ, Âóæ Áќäüÿûí - 22, Áûçàðàûí - 16. Âèøóðûí íî Áåçìåíøóðûí áûäýí 6 ýêçåìïëÿð, Âûëћ Áåìûæûí - 3 ãèíý. Òàòûí òðîñ óäìóðòú¸ñ óëî, ïîäïèñ÷èêú¸ñ íî óíîãåñ ëóûíû êóëý êàäü. Џîøàòîí âûëûñü: Êќïêà ãóðò ïè÷è, îòûí œó÷ú¸ñ íî âàíüãåñ èê, íî îçüû êå íî 6 êîðêà «Óäìóðò äóííå» âóý. Ïîñ¸ëîêûñü âîèíñêîé ÷àñòå íî 2 ãàçåò êîøêå, - ïóñúå Âàëåíòèíà Ìåðêóøåâà. Òðîñýç ïîòý, äûð, ïî÷òàûí óæàñü¸ñ áîðäûñü. Ñîîñ âåðàíû, âîçüìàòûíû, äýìëàíû êóëý êàëûêëû, êûŸå ãàçåò-æóðíàëú¸ñ âàíü. Ìûëî-êûäî ïî÷òàëüîíêà äîðû êàëûê íî êûñòћñüêîç. Âàëåíòèíà Àôàíàñüåâíà âåðàìúÿ, ãóðòú¸ñûí ïî÷òàëüîíú¸ñ ñþëìûñü òûðøî. Ïîñ¸ëîêûí øóã-ñåêûòú¸ñ êûëäî èê. Óæäóí ïè÷èåí òà èíòûëû âîæìàñüêèñü¸ñ ќâќë, ïî÷òàëüîíú¸ñ Ÿåì âîøúÿñüêî. Ñîîñ, ëûäœèñü¸ñûí êóñûï òóïàòûñà, óã âóòòî. Íî êëèåíòú¸ñ øåäüòћä êå, ïîäïèñêàåí œå÷ óæàä

1917-òћ àðûñåí

Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè: 18.00 Ïî ãðàôèêó: 18.30 Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôè÷åñêèé êîìáèíàò» (426039, ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180). Çàêàç ¹ 1441.

Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Óäìóðòñêîé ðåñïóáëèêàíñêîé èíñïåêöèåé ïî çàùèòå ñâîáîäû ïå÷àòè è ìàññîâîé èíôîðìàöèè Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084 Ãàçåòà ðàñïðîñòðàíÿåòñÿ ïî ãîðîäàì è ðàéîíàì Óäìóðòèè, Áàøêîðòîñòàíó, Òàòàðñòàíó. Çà ñîäåðæàíèå ðåêëàìíûõ ìàòåðèàëîâ ðåäàêöèÿ îòâåòñòâåííîñòè íå íåñ¸ò.

E-mail: udmdunne@udmnet.ru Ñàéò: www.udmdunne.ru ÒÅËÅÔÎÍÚ¨Ñ: Âàëòћñü ðåäàêòîð - 733-344 Âàëòћñü ðåäàêòîðåç âîøòћñü - 733-342 Þàíú¸ñúÿ - 733-342 (ôàêñ). ËÞÊÅÒÚ¨Ñ: Èâîðú¸ñúÿ íî ïîëèòèêàÿ 733-338, 733-343 ßëîíú¸ñúÿ, ðåêëàìàÿ- 733-347, 733-342 Ãîæòýòú¸ñúÿ, áóõãàëòåðèÿ 733-341 Ãàçåò ðàäúÿñü¸ñ - 733-346 Ðåäàêöèëýí íî àâòîðú¸ñëýí ìàëïàíçû êóä-îã äûðúÿ óã òóïà. Ðåêëàìàëýí ïóøòðîñýç ïîííà ðåäàêöèÿ êûë óã êóòû. Ãàçåòûñü ìàòåðèàëú¸ñòû, ðåäàêöèëýñü þàòýê, ïå÷àòëàíû óã ÿðà.

UD_155  

udmurt dunne

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you