Issuu on Google+

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí (îêòÿáðü). Ïóêñ¸í (âòîðíèê)

¹ 150 (25086) www.udmdunne.ru

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû Êûëäûòýìûí 1915-òž àðûí 4-òž ôåâðàëå

Äàíýç áàñüòîíî ïќñÿì âóýí íî âèçüìûí

Óëîíëýñü çýìëûêñý óò÷àñü

Ýìúÿëî... òќäüû òýðêûîñ

4

6

7

ÂÀÊ×ÈßÊ

ßÐÌÀÐÊÀ

Ïè÷è óæäóí áóäžç

Éûð ïîðîìå ñè¸í-þîíëýñü

Òóý 1-òž íîÿáðüûñåí Óäìóðòèûí áóäîç ïè÷è óæäóíëýí áûäœàëàåç. Ôåäåðàë áþäæåòûñü óæäóí áàñüòžñü¸ñ ñÿíà, øàåðûñüòûìû âàíü óæàñü¸ñ è÷èçý 5 ñþðñ 207 ìàíåòëû òîëýçüëû áûäý óçûðìîçû (òàëýñü àçüâûë âàë 4 ñþðñ 611 ìàíåò).

Íÿíü ќç óäàëòû

Êóçüûì âóîç šîããåñ Êóíãîæ ñüќðûñü ïîñûëêàîñ Ðîññèûñü óëîñú¸ñû ÷àëüãåñ âóûëîçû. Âûëü àð àçüûí ìåäàç šåãàëý øóûñà, Ðîññèûñü Ïî÷òà íî Äóííåûñü ïî÷òà îãàçåÿñüêîí îãêûëý âóèçû ïîñûëêàîñòû âóòòûíû óëîñëû ìàòûñü àýðîïîðòý. Òàò÷ûîçü âàíüìûç ñîîñ íûðûñü âóûëžçû Ìîñêâàå, Êèòàéûñü Ñèáèðå ûñòýìú¸ñûç ãèíý íî.

Øóçè-ìàçè 7-òž îêòÿáðå ßêøóð-Áќäüÿ ÷åðêîãóðòûñü 10 àðåñúåì ïèÿø ìóìèçëýí ñîòîâîé òåëåôîíûñüòûç æèíãûðòýì, ¸ðîñ áîëüíèöàå áîìáà ïîíýìûí øóûñà. Îò÷û øóð! ãèíý âóèçû ïîëèöåéñêîé¸ñ, ñïàñàòåëü¸ñ, ñàï¸ðú¸ñ, íî íîêûŸå êûøêûò àðáåðè ќç øåäüòý. Ïè÷è «òåððîðèñòëýí» øóçèÿñüêåìåç ïîííà òàáåðå êûë êóòîçû àíàé-àòàåç - íèìûñüòûç ñëóæáàîñëýí òà íóíàëý òîêìà áûçüûëýìçû ïîííà òûðèñüêîçû. 10-òž îêòÿáðå +11+17 ãðàäóñ ëóîç, òќë ëûìøîðûñü ïåëüòîç, šûòïàë çîðîç.

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåçëýí âîøòžñåç À. Êîðîáåéíèêîâ èâîðòýìúÿ, êóàçü òóý ќç ñ¸òû ãóðòîîñëû œå÷ íÿíü áóäýòûíû: ãåêòàðûñü 13,5-14 öåíòíåð ãèíý áàñüòýìûí. Êûëåì àðûí 18 öåíòíåð ïîòžç âàë. Îçüû êå íî íÿíü äóí áóäîç øóûñà, òóæ èê êûøêàíýç ќâќë. À. Êîðîáåéíèêîâ îñêûòýìúÿ õëåáîçàâîäú¸ñûí íî âóç êàðèñü¸ñûí îãêûëý âóýìûí, òќäüû íî ñüќä íÿíü¸ñ øќäñêûìîí óç äóíîÿëý øóûñà.

Êîòüêóä ¸ðîñëýí àñëàç àçáàðåç. Èâàí ÀÐÊÀØÅÂ

Èæåâñêûñü èïïîäðîìûí «Çàðíè ñžçüûë-2012» ÿðìàðêà îðò÷èç. Ñî ñžçåìûí âàë ãóðò óäûñûí óæàñü¸ñëýí íóíàëçûëû ïðàçäíèêåç ïóñú¸ìû 14-òž îêòÿáðå. ßðìàðêàåç óñüòûêóç, Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåç Þðèé Ïèòêåâè÷ ïóñéèç: - Ñåêûòýí ñ¸òñêå ãóðòîîñëû ñè¸í-þîí áóäýòîí, êóàçü ÿëàí ïûäçý ïóêòûëý. Íî ñîîñ ñþëìûñüòûçû òûðøî. Òóííý òà ÿðìàðêàå âóèçû âàíü ¸ðîñú¸ñ, óíî ïðåäïðèÿòèîñ. Àäœèñüêå, ìàêåì óçûð àñüìå øàåð ïќðòýì âóçú¸ñûí. Áûäýñ èïïîäðîì ñè¸í-þîíýí òûìèñüêèç, êàëûê òðîñ, êîòûð êûðœàí ÷óçúÿñüêå. Êîòüêóä ¸ðîñëýí àñëàç àçáàðåç. Îòûí âîçüìàòžñüêî äî-

ðàçû ïîòòýì ñè¸í-þîíú¸ñ, ìóêåò âóçú¸ñ. Âóýì êóíîîñòû ýêòûñà-êûðœàñà ïóìèòàëî ñàìîäåÿòåëüíîé êîëëåêòèâú¸ñ. ¨ðîñú¸ñûí òîäìàòñêîíýç óñüòžç Àëíàø. Ãóðò õîçÿéñòâîÿ óïðàâëåíèëýí êèâàëòžñåçëýí Âëàäèìèð Ìåäâåäåâëýí ìûëêûäûç óìîé: - Êàëûê óæà, ñî ïîííà øóìïîòîíî. Áåí, êќñ íóíàëú¸ñûí ñýðåí ëÿáãåñ áóäžçû òóðûíú¸ñ íî þîñ. Þ òûñü êîòüêóä ãåêòàðûñü 15,2 öåíòíåð ñÿíà ќì êóòñàëý. Ìè ïîííà ñî ќæûò. Ïóäî ñè¸í éûðëû áûäý 23 öåíòíåðëýñü ÿòûðãåñ äàñÿì. Ñîèç óìîé. 2010-òž àð äûøåòýìúÿ ìè êûëåì àðûí ìóëòýñ ñè¸í äàñÿìû âàë. Îçüû ñèëîñìû òóýëû êûëèç. Ñîèí èê òîëýç óìîé ïî-

òîì. Ñî ïîííà òàó êàðèñüêî âàíüìûçëû ãóðòûí óæàñü¸ñìûëû. ÎëîêûŸå íî ñè¸íú¸ñûí óçûð šќêñû ïќðìåì ñþìñèîñëýí. Ìàèç ãèíý ќâќë îòûí! - Ìè íþëýñ ïóøêûí óëžñüêîìû áåðå, áàê÷à ñè¸íú¸ñ ñÿíà, âàéèì òýëüûí áóäžñü¸ññý íî: ãóáè, íþðìóëüû, - øóý Ñþìñè ¸ðîñëýí éûðûç Àíàòîëèé Ïàíòþõèí. - Ëÿëèíî ãóðòûñü ôåðìåðú¸ñ êàðï áóäýòî. Ïóäî âîðäýì, þ òûñü áóäýòýì, êàðòîøêà ìåðòòýì ñÿíà, ñîîñ êќíÿ êå òûìåò Ÿûïèçû. Òàáåðå ÷îðûãçûëýñü íî òàáûø ïîòòî íè. ßðìàðêàûí òóæãåñ íî òðîñ âàë ÷å÷ûåí âóç êàðèñü¸ñ. Ñàä-áàê÷à âîçèñü¸ñòû øóìïîòòžçû áóäîñú¸ñûí óæàñü¸ñ. Êûëñÿðûñü, Èæûñü åìûøî ïèñïóîñ

Ñàðàïóë ¸ðîñûñü «Íå÷êèíñêèé» ïðåäïðèÿòèûñü À. Ïåòðîâ. áóäýòžñü «Ìåäâåäåâî» õîçÿéñòâî îã êóàìûí ïќðòýì áóäîñú¸ñ âàåì: óëìî, âèøíÿ, ãðóøà, ñóòýð, êðûæîâíèê, ïќðòýì óçû-áîðû, òóÿ, ñóñûïó... Âóç êàðîí íî øóëäûðúÿñüêîí íóíàçå êóèíü ÷àñîçü êûñòžñüêèç. Íîêèí ќç æàëÿ ÿðìàðêàå âóûëýìåç ñÿðûñü. Òðîñ êàëûê àñëûç ìà êóëý øåäüòžç. Ñïåöèàëèñòú¸ñëýí ÷àêëàìçûÿ òà óæðàäý îã 5 ñþðñ ïàëà àäÿìè âóûëžç. - Ìûíûì òóæ êåëüøèç. ÒàŸåçý øåð ïóìèòàëîä. Ìà ãèíý áóäýòûíû óã áûãàòû àñüìå êàëûê. Ñîìûíäà ñè¸í-þîí, éûð ïîðîìå, - òàŸå äóíúåò ñ¸òžç ÿðìàðêàëû Èæûñü ãóðò õîçÿéñòâîÿ êóí àêàäåìèëýí ðåêòîðåç Àëåêñàíäð Ëþáèìîâ.


2

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

ÓÆÐÀÄÚ¨Ñ ДУННЕЫН

ÒÀÇÀ ÓËÎÍ

Êûê êå÷åç êóòžçû

Âûëü àðëû êóçüûì

Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Åëåíà ÍÈÊÈÒÈÍÀ

Âåíåñóýëà êóí òà íóíàëú¸ñû áûðéèç àñëýñüòûç ïðåçèäåíòñý. Âîðìèñå ïîòžç àçüâûëýç ïðåçèäåíòñû Óãî ×àâåñ. Ïóñú¸íî: òà óäûñýç ñîëû êàëûê îñêå èíè êóèíåòž ïîëçý. 90 ïðîöåíò êóàðà ïќëûñü Óãî ×àâåñ ëþêàç 54 íî šûíû ïðîöåíòñý, 45 ïðîöåíòýç óñèç ×àâåñëýí «òóøìîíýçëû» Êàïðèëåñëû. Òà íóíàëú¸ñû Óãî ×àâåñýç œå÷êûëàëî äóííåûñü ïќðòýì êóíú¸ñëýí àçüâåòëžñü¸ññû. Íîø Âåíåñóýëàëýí Ðîññèûñü ïîñîëýç Óãî Õîñå Ãàðñèÿ Ýðíàíäåñ ïóñéèç: Ðîññèÿ áûðú¸íú¸ñû ûñòûëžç 4 íàáëþäàòåëüçý, ñîîñ ќç øàðàÿëý íîêûŸå øåêú¸ñòû.

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Ãëàçîâûñü éќ äâîðåöå òîëîí šûò òðîñ êàëûê ëþêàñüêûëžç. «Ïðîãðåññ» êîìàíäàçûëýñü øóäýìçý ñÿíà, ñîîñ ó÷êûíû áûãàòžçû õîêêååí øóäîíúÿ Äóííåûñü ÷åìïèîíú¸ñëýñü êóáîêñýñ. Òà êóáîêåç Ðîññèûñü õîêêåèñòú¸ñ òóý ìàé òîëýçå óòžçû. Ôèíàëûí ñîîñ ïóìèñüêûëžçû Ñëîâàêèûñü êîìàíäàåí íî 6:2 ëûäûí âîðìèçû. Ðîññèå âàåì êóáîêåç òà âàêûòý ïќðòýì ãîðîäú¸ñ íóëëî. Óäìóðòèåç íî ïàëýíòž ќç îðò÷å. Ñîâåòî Ñîþçûñü äàíî õîêêåèñòú¸ñ, êûê Îëèìïèàäàûí çàðíè ìåäàëü áàñüòýì ñïîðòñìåíú¸ñ Áîðèñ Ìàéîðîâ íî Áîðèñ Ìèõàéëîâ çàðíèâóàì êóáîêåç Ãëàçîâå âàéèçû. Êûçüû èâîðòžç ãîðîä àäìèíèñòðàöèëýí ïðåññ-ñëóæáàÿç óæàñü Àëåêñåé Ìåëåõèí, ñïîðòñìåíú¸ñ ïóìèñüêûëžçû âåòåðàíú¸ñûí, ãîðîäûñü «Ïðîãðåññ» êîìàíäàûí øóäýì õîêêåèñòú¸ñûí. Ãëàçú¸ñ òóæãåñ íî äàíúÿñüêî Íèêîëàé Áåðäíèêîâåí, Ìèõàèë Ãóñàðîâåí. Íîø šûòàçåÿç êóáîêåç éќ äâîðåöå íóèçû - õîêêååç ó÷êûíû ÿðàòžñü¸ñ àçå. Åãèòú¸ñ íî àðëûäîîñ ñîå êèÿçû êóòûëžçû, ñîèí Ÿîø òóñïóêñüûëžçû, õîêêåèñòú¸ñëû þàíú¸ñ ñ¸òúÿçû. Ëþêàñüêåìú¸ñûí êóíîîñ ÷àñ íî šûíû êåíåøèçû. Îòžÿç éќ âûëûí œûðäûò íþðúÿñüêîí ïóðîìèç. Ãëàçîâûñü «Ïðîãðåññ» ïóìèñüêûëžç Ñìîëåíñêûñü «Ñëàâóòè÷» êîìàíäàåí. Òà âàêûòëû êûêåç èê êîìàíäà «Çàïàä» äèâèçèîíûí íûðûñåòž èíòûûí âàìûøúÿ.

Ãóæåì áûðå Êîëóìá íóíàëý

Åëåíà ÍÈÊÈÒÈÍÀ

Ïðåçèäåíò Àëåêñàíäð Âîëêîâ, ïќðòýì ìèíèñòåðñòâîîñëýí íî âåäîìñòâîîñëýí êèâàëòžñü¸ññû òîëîí âóûëžçû Èæûñü òåõíèêàÿ êóí óíèâåðñèòåòý. Ìóãåç - áàññåéíëýñü šóòžñüêåìçý ýñêåðîí. Óíèâåðñèòåòûí áàññåéí ïóêòîí ðàäúÿñüêå «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòèëýí «500 áàññåéíú¸ñ» ïðîåêòýç óëñûí. Óäìóðò øàåðûí òà óæåç âàëòý ëýñüòžñüêîíúÿ «Òèòàí-Èíâåñòñòðîé» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç Ïàâåë Òèòîâ. Ïðîåêòëû ëóû-

ñà øàåðìûëýí ïќðòýì ñýðåãú¸ñàç šóòñêîçû âќë-âќë áàññåéíú¸ñ - îòûí ìóãîðçýñ êûäàòîçû åãèòú¸ñ íî, ìќéûîñ íî. Àëåêñàíäð Âîëêîâåç ïóìèòàç óíèâåðñèòåòëýí ðåêòîðåç Áîðèñ ßêèìîâè÷. Êèâàëòžñüñûëû þðòòžñüêûíû âóèëëÿì ñòóäåíòú¸ñ íî - ñîîñ êîòûðòžçû Àëåêñàíäð Àëåêñàíäðîâè÷åç. Ïðåçèäåíò êîòüêóäžíûç œå÷úÿñüêèç, àçüëàíåçëû ìàëïàíú¸ññû ïóìûñåí òóíñûêúÿñüêèç. Åãèòú¸ñ îãûìûñü ïóñéèçû: áàññåéí êèñüìàç êå, ìè îòûñü óì ïîòàëý! Áàññåéíëýí âûëòóñûç ÷èëÿ àé ïðîåêò âûëûí

Ñòóäåíòú¸ñ Ïðåçèäåíòýç îñêûòžçû: áàññåéí äàñü ëóèç êå, ìè îòûñü óì ïîòàëý. ãèíý. Íî ëýñüòžñüêîí óæú¸ñ óåí-íóíàëýí ìûíî íè. Òà äûðëû ïóêòýìûí þáîîñ, âќëäžñüêî óëž íî âûëž ýòàæûñü âûæú¸ñ. Êûçüû ïóñú¸ Ëýñüòžñüêîíúÿ, àðõèòåêòóðàÿ íî óëîí èíòû ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâîûí, áàññåéíûí ÷àêëàìûí 25 ìåòðúåì 5 óÿí ñþðåñú¸ñ ëýñüòûíû, óéíóíàë Ÿîæå æîìáûëëÿñüêûíû áûãàòîç 288 àäÿìè. ×àêëàìúÿ áàññåéí óñüòžñüêûíû êóëý òóý 25-òž äåêàáð¸çü. Îçüûåí, äûøåòñêèñü¸ñòû Âûëü àðëû âèòå áàäœûì êóçüûì.

Þîí âóòòý éûðóæå Åëåíà ÍÈÊÈÒÈÍÀ

Êóí Êåíåøëýí íüûëåòž ќò÷àìåçëýí áåðïóìåòž ñåññèÿç äåïóòàòú¸ñ äóðáàñüòžçû øàåðàìû «ñàçü» íóíàëú¸ñòû ðàäúÿíëû. Òà çàêîíýç þíìàòîíúÿ êè÷ќëòîíýí ïîòžç Êóí Êåíåøûñü ãóðò óäûñúÿ, ìóçúåì êóñûïú¸ñúÿ íî èíêóàçåç óò¸íúÿ ÿëàí óæàñü êîìèññèÿ. Êûçüû èâîðòžç ñîëýí êèâàëòžñåç Âëàäèìèð Íåâîñòðóåâ, çàêîíûí òàáåðå íèìûñüòûç ÷óðåí ïóñúåìûí ìàå ëûäúÿíû ëóîç êóëüòóðàÿ, ìóãîðåç êûäàòîíúÿ, îçüû èê ìûëêûäýç šóòîíúÿ óæðàäú¸ñûí-ïðîåêòú¸ñûí. Ïóñéûíû êóëý, òà çàêîí óëý óã øåä¸ êàôåîñ íî ðåñòîðàíú¸ñ. Îçüûåí, øóòýòñêîí, îçüû èê äûøåòñêèñü¸ñëýí ïîðúÿí èíòûîñàçû 25-òž ìàå, 1-òž èþíå íî 1-òž ñåíòÿáðå êóäœûòžñü þîíú¸ñ ÷èê óç âóçàñüêå. Þîíëýñü âќëìåìçý àëîíëû áåðëî äûðå Óäìóðò øàåðûí ãèíý ќâќë, áûäýñ ñòðàíàÿìû áàäœûì ñàêëûê âèñúÿñüêå. «Îãúÿ Ðîññèÿ» ïàðòè-

Âàíüçýñòû àçüïàëòžç Óãî ×àâåñ

ëýí êèâàëòžñåçëýí Äìèòðèé Ìåäâåäåâëýí Èæûñü êàëûêåç ïóìèòàí èíòûÿç òà íóíàëú¸ñû ðàäúÿñüêèç þîíýí íþðúÿñüêîíëû ñžçåì «ìåŸàê òåëåôîí». Îò÷û ïûðèñüêèçû «Îãúÿ Ðîññèÿ âàëýêòý» ïðîåêòëýí êèâàëòžñåç Ñâåòëàíà Êðèâèë¸âà, Þãäóðåç óò¸íúÿ ìèíèñòåðñòâîûñü áûäý âóûìòýîñëýí óæú¸ññûÿ íî ó÷àñòêîâîé¸ñëýñü óæçýñ ðàäúÿíúÿ îòäåëëýí êèâàëòžñåçëýí âîøòžñåç Ñâåòëàíà Ñåë¸âà, îçüû èê ðåñïóáëèêàûñüòûìû Íàðêîëîãèÿÿ êóí äèñïàíñåðëýí êèâàëòžñåç Òàòüÿíà Êàðëîâà íî Èæ ãîðîä àäìèíèñòðàöèûñü ïîòðåáèòåëü ðûíîêúÿ ¸çýí êèâàëòžñü Ëèäèÿ Ëóêüÿí÷èêîâà. «ÌåŸàê òåëåôîí» Ÿîæå 28ëýñü óíî âàçèñüêîíú¸ñ âóèçû. Æèíãûðòžçû äûøåòžñü¸ñ, àíàé-àòàé¸ñ. Âàíüçû ñÿìåí ìûëêûäçýñ óñüòžçû êóäœûòžñü þîíú¸ñòû âóçàí äûðåç êóëýñòîí ïóìûñåí òàáåðå óãîñü êóðûòñý (îò÷û ïûðòýìûí ñóð íî) áàñüòûíû óã ëóû šûò 10 ÷àñûñåí Ÿóêíà 10 ÷àñîçü. Òàíè òà áîðäû èòýìûí íà ýøøî êóèíü «ñàçü»

íóíàë. - Þîíýí êåìàëàñü íþðúÿñüêîíî âàë íè, óãîñü ëûäïóñú¸ñ êќøêåìàòî, - øóý Ñâåòëàíà Ñåë¸âà. - Óðàìú¸ñûí šåãàòýì íî Þãäóðåç óò¸íúÿ ìèíèñòåðñòâîëýí ¸çú¸ñàç âóòòýì ïèíàëú¸ñ ïќëûñü êîòüêóä êóèíåòžåç øќìàñüêåìûí ëóý. 16 àðåññýñ òûðìûòûìòý íûëïèîñûí 555 éûðóæú¸ñ ïќëûñü 96 ïðîöåíòýç þýì éûðûí ëýñüòýìûí. 213 âóç êàðèñü âûëý ïðîòîêîë ãîæòýìûí - ñîîñ ñóð âóçàçû áûäý âóûìòý ïèíàëú¸ñëû. Àçüëàíÿç íî òàŸå ó÷ûðú¸ñòû øàðàÿíúÿ ðåéäú¸ñ îðò÷ûòúÿëîì. Ðåñïóáëèêàûñüòûìû Íàðêîëîãèÿÿ äèñïàíñåðëýí êèâàëòžñåç Òàòüÿíà Êàðëîâà ïóñéèç: êóäœûòžñü þîíú¸ñòû âóçàí äûðåç êóëýñòîíúÿ çàêîí œå÷ åìûøú¸ññý ñ¸òžç íè. Íàðêîëîãèÿÿ äèñïàíñåðûí ó÷¸òý ïóêòýì ïèíàëú¸ñëýí ëûäçû 29 ïðîöåíòëû êóëýñìèç. 14 àðåññýñ òûðìûòûìòý ïèíàëú¸ñ ïќëûí þîíýí êóøëàñüêîí ó÷ûðú¸ñ íî 1 íî šûíû ïðîöåíòëû óñèçû.

Òàòüÿíà Êàðëîâà áîðäû èòžñüêèç «Îãúÿ Ðîññèÿ» âàëýêòý» ïðîåêòëýí êèâàëòžñåç Ñâåòëàíà Êðèâèë¸âà: - Þîíýí íþðúÿñüêîíúÿ çàêîíú¸ñ àñüìå äîðûí ãèíý ќâќë, áûäýñ ñòðàíàÿìû óëîíý ïûŸàëî. Íî ïóñéûòýê êåëüòîíî ќâќë: òà ôåäåðàë çàêîíú¸ñòû äàñÿíý òóæãåñ íî ìûëî-êûäî ïûðèñüêèçû Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Êóí Êåíåøûñü äåïóòàòú¸ñ. Ñîîñëýí 19 Ÿåêòîíú¸ññû çàêîíú¸ñû íèìûñüòûç ÷óðåí ïûðòýìûí âàë. Ìàëïàñüêî, Êóí Êåíåøëýí âûëü ќò÷àìàç íî òà óæ àçèíòýìûí ëóîç. Òóý ìàé òîëýçå Èæ ãîðîä àäìèíèñòðàöèÿ þíìàòžç ïîñòàíîâëåíèå: ñîÿ þûíû ÷èê íî ëýçåìûí ќâќë Èæûñü óíî øóòýòñêîí èíòûîñûí. Êûçüû èâîðòžç Èæ ãîðîä àäìèíèñòðàöèûñü Ëèäèÿ Ëóêüÿí÷èêîâà, òóý èþëü òîëýçüûñåí àâãóñòîçü øóòýòñêîí èíòûîñûí šåãàòýìûí íî êûë êóòîí óëý êûñêåìûí 778 ìóðò - ñîîñ, ñóð þûñà, ïîðúÿíî êàðèñüêèëëÿì. Òàîñ òûðèñüêèçû 1 ìèëëèîí 760 ñþðñ ìàíåò òûð.

Òîëîí Àìåðèêàûí Êîëóìáëýí íóíàëûç âàë. Òà ïðàçäíèêåç ñòðàíà ïóñúå èíè 1937òž àðûñåí, ñîå þíìàòžç àé ïðåçèäåíò Ôðàíêëèí Ðóçâåëüò. Òà íóíàë ãåðœàñüêåìûí Àìåðèêàåç óñüòžñåç Õðèñòîôîð Êîëóìáåç äàíúÿíýí 1492-òž àðûí 12-òž îêòÿáðå Êîëóìá íûðûñüñý âóèç Àìåðèêàûñü ìóçúåì âûëý. Òîëîí ÑØÀ-ûñü øòàòú¸ñûí îðò÷èçû ïќðòýì óæðàäú¸ñ. Òðîñýç òà ïðàçäíèêåç ãåðœàëî ãóæåìëýí áûðåìåíûç, ñîèí èê ãóæåì äà÷àîññýñ ïûòñàëî òóëûñîçü. РОССИЫН

Ïàëýíûñü êóæûì Ðîññèëýí Ïðåçèäåíòýç Âëàäèìèð Ïóòèí àëèãåñ âóûëžç Òàäæèêèñòàíý. Óæðàäëýí «åìûøåç» - òà êóíûñü Ðîññèå âóèñü ìèãðàíòú¸ñëýñü óæàíû ëýçèñü äûðçýñ íóéòîí. Òàò÷ûîçü ìèãðàíòú¸ñëû ëóîíëûê ñ¸òžñüêèç îäžã òîëýçüûñåí îäžã àðîçü óæàíû, íîø âûëü êóðîíú¸ñúÿ äûð êûñòžñüêîç êóèíü àðîçü. Ñî ñÿíà, ðåãèñòðàöèÿ áàñüòûíû âèñúÿñüêèñü äûð íî 15 ñóòêàîçü íóéòýìûí ëóîç. Òà àìàë þðòòîç íåëåãàëú¸ñûí íþðúÿñüêûíû, óãîñü êûëåì àðûí Ìîñêâàûñü ãèíý 1 ìèëëèîí 800 ïàëà ìèãðàíòú¸ñ êåëÿìûí âàë âîðäžñüêåì ïàëú¸ñàçû - ñîîñ óæàëëÿì, ðàçðåøåíèå áàñüòûòýê.

Ìàëû êàëûêëýñü âàòñêîíýç? Ìîíèòîðèíãúÿ íàöèîíàëüíîé ñëóæáà íî Ïîëèòèêàûí ýñêåðîíú¸ñ îðò÷ûòîíúÿ èíñòèòóò èâîðòýìúÿ, Ðîññèûñü óëîñú¸ñëýí éûðú¸ññû ïќëûñü êàëûêëû òóæãåñ íî ìàòûí Ìóðìàíñê óëîñëýí éûðûç Ìàðèíà Êîâòóí. Ñî íûðûñåòž èíòûå ïîòžç òûðøåìåç íî ïîëèòèêàåç ñÿðûñü èâîðú¸ñòû ïàñüêûò âќëìûòýìåçúÿ. Ì. Êîâòóí áќðñüû ìûíî Ìàãàäàí íî Âîëîãäà îáëàñòüëýí éûðú¸ññû Íèêîëàé Äóäîâ íî Îëåã Êóâøèííèêîâ. Òà àäÿìèîñëýí íèìú¸ññû òóæãåñ íî Ÿåì ïóìèñüêûëî Èíòåðíåòûí.


ÓÆÐÀÄÚ¨Ñ ÏÛÒÑÝÒ ÑÜЌÐÛÍ

Âàçü ñóëòîçû âîòêàîñ Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ

Ðåñïóáëèêàûñüòûìû Êóí Êåíåøå áûðú¸íú¸ñúÿ êàìïàíèëýí áåðïóìåòž àðíÿåç ìûíý. Óäìóðòèûñü Áûðú¸íúÿ âàëòžñü êîìèññèå 52 šîæòžñüêîí âóèç íè. Ýñêåðåì áåðå øàðàÿñüêèç: 11 šîæòžñüêîí áóø èíòûûí âîðäñêåìûí ќâќë. Òà óæú¸ñ àëè êåëÿìûí Þãäóðåç óò¸íúÿ ìèíèñòåðñòâîå, âåðàç ÖÈÊ-ëýí êèâàëòžñåç Âèêòîð Êóøêî. 1 ñþðñ 177 ó÷àñòîêú¸ñ äàñåñü ïóìèòàíû áûðéèñü¸ñòû. Êûëåì øóòýòñêîí íóíàëú¸ñû ðàéîíú¸ñûñü ÒÈÊ-¸ñû âóèçû áþëëåòåíü¸ñ. ÍîêûŸå øóãñåêûòú¸ñ ќé âàë. Îçüûåí òàÿç àðíÿ âèñêûí ñîîñ áûðú¸íúÿ ó÷àñòîêú¸ñû ëþêûëýìûí ëóîçû. Øàåðàìû êûëäûòýìûí ëóîçû îãäûðëû ãèíý ÷àêëàì ó÷àñòîêú¸ñ íî. Ñîîñ 21 ëþêàñüêî. Áîëüíèöàîñûí ñÿíà, áûäýí îäžã ó÷àñòîê óñüòžñüêîç ñëåäñòâèåÿ èçîëÿ-

3

òîðûí íî Áàëåçèíîûñü âîåííîé ÷àñòüûí. Êîòüêûòûíëýñü êåìà áûðú¸í êûñòžñüêîç Âîòêà ¸ðîñûñü îãàç ó÷àñòîêûí. ×àéêîâñêèé ãîðîäëû ìàòûñü ïîñåëåíèûí Ïåðìü óëîñûñü äûðúÿ óëî, ñîèí äåïóòàòú¸ñòû áûðéûíû íî êûê ÷àñëû âàçüãåñ ìûíîçû. ßêøóð-Áќäüÿ íî Ìîæãà ðàéîíú¸ñûñü 4 ó÷àñòîêú¸ñ óæàíû êóòñêîçû 7 ÷àñûñåí. Îçüû êå íî âàíü ó÷àñòîêú¸ñ âîðñàñüêîçû 20 ÷àñûí šûò. Òàÿç áûðú¸íú¸ñûí øàïëû óæàíû ÷àêëàëî íàáëþäàòåëü¸ñ. Êќíÿ ñîîñ ëóîçû - ëûäïóñ òîäìî ëóîç áûðú¸íú¸ñ îðò÷åì áåðå. Çàêîíýç ó÷êîíî êå, êîòüêóä ïàðòèÿ áûãàòý ó÷àñòîêëû áûäý àñëýñüòûç íàáëþäàòåëüçý ïóêòûíû. Ýøøî áûäýí ÷àêëàñü ìóðòý þíìàòûíû ïðàâîåç âàíü îäžã ìàíäàòúåì îêðóãúÿ ìûížñü äåïóòàòëýí. ÖÈÊ-ëýí Ÿåêòîíýçúÿ íàáëþäàòåëü¸ñëýí îäíî èê íèìûíòóëûí çíà÷îêú¸ññû ëóûíû êóëý.

Êîðòýç êóàñàëî Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Ïûòñýò ñüќðû øåäåìú¸ñëû òýê ïóêûíû ìàçà óã ñ¸òî. Êûëåì òîëýçå Äýðè ¸ðîñûñü Õîõðÿêèûñü 8 íîìåðî êîëîíèûí âûëü óäûñ áîðäû áàñüòžñüêèçû. Òà äûðîçü ñîîñ ïóëýñü ïќðòýì àðáåðèîñ ëýñüòžçû, âóðèñüêèçû êå, òàáåðå êîðòýí óæàëî. Âûëü öåõûí ñàëàçêèîñ äàñÿëî. Íûëïè ñàëàçêèîñëû êóëýÿñüêèñü¸ñëýí ëûäçû àðûñü àðå éûëýìåí, Èæûñü îäžãåç ïðåäïðèÿòèå óæàí èíòûîñ êûëäûòžç ïûòñýò ñüќðû øåäåìú¸ñëû íî. Áûøêèñü åç ñüќðûí òîëýçü êóñïûí 2 ñþðñ ñàëàçêè äàñÿçû, œå÷ëûêåç óøúÿìîí. Êîðò äќäüûîñ ÷àêëàìûí 1 àðåñûñåí 4 àðåñîçü ïèíàëú¸ñëû. Òà ñàëàçêèîñ êàï÷èåí ïè÷èÿòžñüêî, îçüû ñîîñ áàäœûì èíòû óã áàñüòî. Ïðîèçâîäñòâîåí êèâàëòžñüëýí âîøòžñåç Àíàòîëèé Àäûëåâ âåðàìúÿ, öåõåç šóòûíû þðòòžç Óäìóðòèûñü Ïðîìûøëåííîñòüÿ íî ýíåðãåòèêàÿ ìèíèñòåðñòâî. Âûëü óñüòýì èíòûûí êûê ñìåíàåí 100 ìóðò óæà. Ñòàíîêú¸ñ ñüќðû ñóëòýìçûëýñü àçüëî ïûòñýò ñüќðûí êîíêóðñ îðò÷ûòžëëÿì, âîðãîðîíú¸ñòû íèìûñüòûç äûøåòžëëÿì.

Òóñïóêòžç Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

ÁÛÐÚ¨Í-2012

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

Áûøêèñü åç ñüќðû øåäåìåçëýñü àçüëî, Ïàâåë Êðèâèë¸â äóðèñü ëóûñà òûðøåì. Âûëü öåõëû øóìïîòýìûí, êîðò êóàñàíûí, ïå, íîìûð ñåêûòýç ќâќë. Óìîéòýì ñþðåñ âûëý øåäåìåç ïîííà òóæ êàéãûðå, àçüëàíü óëîíçý âûëü ñÿìåí ðàäúÿíû ìàëïà. Ýðèêå ïîòîí äûðûç ìàòýêòýìåí, óæ øåäüòîí ïóìûñåí ñþëìàñüêå. Ïðåäïðèÿòèëýí êèâàëòžñü¸ñûç ýðèêå ïîòýì âîðãîðîíú¸ñòû ñèí àçÿçû âîçüûíû òûðøî, òóæãåñ êûëçžñüêèñü¸ññý àñ äîðàçû êóòî. Êûçüû âåðàç ñàëàçêè ëýñüòîí ïðåäïðèÿòèûñü

ØÀÐÀ ÃÎÆÒÝÒ

ÒàŸå ñàëàçêè ëýñüòî ïûòñýò ñüќðûí ïóêèñü¸ñ. âàëòžñü ìàñòåð Èëüäàð Êàäûðîâ, òóííý íóíàëëû ñîîñ äîðûí ïûòñýò ñüќðûñü ïîòýì 280 ìóðò óæà. Àçüëàíÿç óäûññýñ ïàñüêûòàòûíû ìàëïàëî, ñîèí âàë÷å óæàí èíòûîññû òðîñãåñ êûëäîçû, àðàç 120 ñþðñ ïàëà ñàëàçêèîñ äàñÿëîçû. Ïðåäïðèÿòèûí àçüëàíÿç ñàëàçêèîñëû ïèòðàíú¸ñ äýìœûòûíû ìàëïàëî. Îçüû àñôàëüò ñþðåñ âàìåí êàï÷èåíãåñ âûæûíû ëóîç. Óäìóðòèûí ëýñüòýì âóç Ðîññèëýí ïќðòýì ñýðåãú¸ñàç êîøêå. ÞÁÈËÅÉ

Ìóçúåìåç âîøòý áóìàãà

Êîòüêó äàñü þðòòžñüêûíû

Àííà ÏÅÒÐÎÂÀ

2012-òž àð Ðîññèûí ÿëýìûí Ãðàæäàí îáîðîíàëýí àðåíûç. Òóý òà óäûñëû 80 àð òûðìå. Òóæãåñ àäœåì êàðûìîí óæàñü¸ñòû ñžëû êàðèç Àëåêñàíäð Âîëêîâ. - Áåðëî àðú¸ñ Ÿîæå Óäìóðòèûñü ñïàñàòåëü¸ñ êûøêàñüòýì ëóýìçýñ âîçüìàòžçû, - ïóñéèç Àëåêñàíäð Âîëêîâ. - Íîêèí óç âóíýòû 2010-òž êќñ àðåç. Òûëïó êûñžñü¸ñëýí áûãàòûñà óæàìåíûçû øàåðûñüòûìû ñèêú¸ñ óòåìûí âàë. Êûëåì àðûí áûäýñ óëîñìåñ çóðêàòžçû Ïóãà÷¸âîûí ïóøòûëîíú¸ñ. Òóý Áàëåçèíî ÷åðêîãóðòý ëóøêåìåí âóòòýìûí âàë õèìèÿ ñóðåòú¸ñëýí áåðâûëú¸ññû. Ïóñú¸íî, øàåðûñüòûìû Ì×Ñ-ûí òûðøèñü¸ñ êîòüêóä ó÷ûðûí äžñüòžñü ëóýìçýñ âîçüìàòžçû. 4-òž îêòÿáðå áûäýñ Ðîññèûí ãðàæäàí îáîðîíàÿ íóíàë ðàäúÿìûí âàë. Óæðàäý Ðîññèûñü Ì×Ñ-ëýí óäìóðò ¸çàç óæàñü¸ñ íî ïûðèñüêèçû. Øàåðûñüòûìû âàíüìàç ñÿìåí ãîðîäú¸ñûí íèìûñüòûç àäœûòîíú¸ñ ðàäúÿçû. Èæûñü Øîð ïëîùàäüûí êàëûêëû íûðûñåòž þðòòýò ñ¸òûíû áûãàòýìçýñ âîçüìàòžçû ñïàñàòåëü¸ñ, íîø ãîðîäûñü áàäœûì ïðåäïðèÿòèîñûñü íî îðãàíèçàöèîñûñü ñàíèòàðêàîñ ïќëûí Ÿîøàòñêîí îðò÷èç.

Êàðàêóëèíî ¸ðîñûñü Àðçàìàñöåâî ÷åðêîãóðòûí óëžñü¸ñ øàðà ãîæòýòýí âàçèñüêèçû øàåðûñüòûìû èâîð âќëìûòžñü ¸çú¸ñû íî ïќðòýì òóáàòú¸ñûñü êèâàëòžñü¸ñëû. Ãîæòýò êåëÿìûí íè Ïðåçèäåíòëýí ÏÔÎ-ÿ îñêåì ìóðòýçëû Ì. Áàáè÷ëû, Ðîññèûñü âàëòžñü ïðîêóðîðëû Þ. ×àéêàëû, Ñëåäñòâèåÿ êîìèòåòëýí òќðîåçëû À. Áàñòðûêèíëû, Êóí Äóìàåçëýí Òќðîåçëýí âîøòžñåçëû Â. Æèðèíîâñêèéëû, Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýçëû À. Âîëêîâëû. Àðçàìàñöåâî ÷åðêîãóðòûí óëžñü¸ñëýñü ãîæòýòñýñ áûäýñàê ñ¸òžñüêîì. «Ìèëÿì ìóíèöèïàë êûëäûòýòàìû ïûðå âèòü ãóðò òàòûí 1 ñþðñ 83 ìóðò óëý. Ïîñåëåíèëýí øîðñþëìûç - Àðçàìàñöåâî ÷åðêîãóðò. Âàíü øêîëàìû, íûëïè ñàäìû, ôåëüäøåð ïóíêòìû, êóëüòóðàÿ þðòìû, ìàãàçèíú¸ñìû, ñáåðêàññàìû, ïî÷òàìû. Ìè, Àðçàìàñöåâîûí óëžñü¸ñ, àëèãåñ òîäžìû íî ïàéìèìû, Óäìóðòèûñü Êóí Êåíåøå áûðú¸íú¸ñû ËÄÏÐ ïàðòèÿ àñ ðàäú¸ñàç íîø èê Äìèòðèé Êóëèøîâåç ïûðòýì øóûñà. ÒàŸå àäÿìèîñòû êèâàëòîíý ëýçüûíû óã ÿðà. Ñî êќíÿ êå àð êóñïûí êóàøêàòžç

ìèëåñüòûì äàíúÿñüêîíìåñ «Àðçàìàñöåâñêèé» ïàðñü âîðäîí êîìïëåêñýç. Ñî êîëõîçìèëëèîíåð âàë, 30 àðëýñü êåìà òà õîçÿéñòâîåç šóòžçû àíàé-àòàé¸ñìû, ñîîñ áåðå - ìè. Œå÷ âàêûòú¸ñû òàòûí 9 ñþðñ éûð ïóäî áóäýòžìû. Êóëèøîâ âàíüçý êóàøêàòžç. 2008-òž àðûí ñî 30 ìèëëèîí ìàíåò êðåäèò áàñüòžç. Íî ïóíýìçý òàò÷ûîçü ќç íà âîðñà, òûðûíû íî ќç ìàëïà, ëýñÿ. Ñî ïîííà ïðåäïðèÿòèìåñ áàíêðîòýí ÿëžç. 2009òž àðûí ñèí àçÿìû áóøàçû ôåðìà ãèäú¸ñ - âóçàçû íî íóèçû ñêàëú¸ñòû, êóíÿíú¸ñòû, âàëú¸ñòû, ïàðñü¸ñòû, óæàí òžðëûêåç. Áќðûñü êîðïóñú¸ñòû íî êåñÿçû. Îçüû ìè óæòýê êûëèìû. Ñî äûðîçü ïóäî óòÿëòžì, ñêàë êûñêèì. Çýì, óæäóí ñîêó íî äûðàç ќç òûðå. Íîø âûëü êèâàëòžñüìû ïðåäïðèÿòèåç àçèíòîíý îäžã êîïåéêà íî ïîíûíû ќç ìàëïà. Òàáåðå àçüëî õîçÿéñòâî èíòûûí áóø ìóçúåì. Êóëèøîâ ëûêòýìåí âàë÷å 3 àð êóñïûí ÷óòðàê ñèížçû ãûðîí-êèç¸í áóñûîñ. Òà àäÿìè ãóðò óäûñëýñü òóæ êûä¸êûí. Ñîêó ìàëû êèâàëòîí áîðäû íÿíÿñüêîíî âàë? 2008-òž àðûí ìè 3 ñþðñ ãåêòàð âûëý þ êèçüûíû ÷àêëàìû. Êèâàëòžñü âèçüìàìúÿ šûíûçý íî óæìåñ ќì áûäýñòý. 2009-òž àðûí 1980 ãåêòàð êèçèìû. Íîø àçü-

ëàíÿç áóñûîñàìû íîêèí ќç íè ïîòû. Þ íÿíü íî òóðûí èíòûå, ��òûí æàã áóäý. Ìè òàáåðå íèìàç õîçÿéñòâî íî âîçüûíû óì áûãàòžñüêå - ïóäîëû ñè¸í êûòûñü êàðûíû ïàéìèñüêîì. Òàèç íî Êóëèøîâëýí áåðïóìåòž «êóçüûìåç» ќé âàë. Êîëõîçàìû âóûñà, ñî Ÿåêòžç âàíüìûëû êóç¸ êàðèñüêûíû - àêöèîíåðú¸ñ ëóûíû. Îçüû êûëäûòžç «Óðîæàé» ÎÀÎ. Òóæ ÷åáåð âåðàñüêèç, âàíüìåñòû òà îãàçåÿñüêîíàç ќòèç, áàäœûì óæäóí íî äèâèäåíäú¸ñ ñžçèç. Ìè îñêèìû, íîø ñî áåðïóìåòž þäýñìåñ íî òàëàç. 504 ìóðò àñüñýëýñü ìóçúåìçýñ àðåíäàå ñ¸òžçû êîòüêóäžçëýí 10,29 ãåêòàð ïàåç âàë. Ñîîñ ïûðèçû «Óðîæàéëýí» óñòàâíîé êàïèòàëàç. Íîø ïàé¸ñìû èíòûå ìèëåìëû ñ¸òžçû áóìàãà - ñâèäåòåëüñòâî, òàîññý êîòü àëè èê ñýðïàëòû, ñîîñëýí íîêûŸå äóíçû âûëûìòý. Êóëèøîâëýí ñüќðàç áûäýñ àðìèÿ ìûíäà þðèñòú¸ñûç,

îçüûåí ìèëåìûç ïќÿíû ÷èê ќç øóãúÿñüêû. Êóêå íî ìè äîðàìû ñî «Ìîñêâè÷åí» âóèç, íîø òàáåðå èíîìàðêàîñûí âîðòòûëý. Ìèëåìûç àëäàç øóûñà âàëàìû íî ñîëû ïóìèò ñóëòîíî êàðèñüêèì. Íî íîìûð ќç ïќðìû. Óãî Êóëèøîâåç êûë êóòûòûíû ќç ëóû - ñî äåïóòàò ëóýì. ËÄÏÐ ïàðòèÿ ñîå Êóí Êåíåøå äîíãèç. Òàáåðå Êóëèøîâëýí éќòûëûíû ëóîíòýì ïîëíîìî÷èîñûç áûðèçû íî, ñî íîø èê äåïóòàòý êóðèñüêå. Ìè - ãóðò êàëûê, ïóäî âîðäûíû, ìóçúåì áîðäûí óæàíû áûãàòžñüêîì. Ìóçúåì ìèëåìûç ñþäý, ìè íî ìóýç ãàæàñüêîì. Íî óêûð êûøêàñüêîì ìóêåòûçëýñü: òàêåì «œå÷» êèâàëòžñü íî «çîë» õîçÿéñòâåííèê êèâàëòîí óäûñý âóîç. Êóðèñüêîì Äìèòðèé Êóëèøîâåç êûë êóòûòûíû, íîø ìèëåìëû ìóçúåìú¸ñìåñ, õîçÿéñòâîìåñ, óæàí èíòûîñìåñ íî çýìëûêåç áåðûêòûíû».

...íî ýøøî 300 ìóðòëýí êèíþðòýìåç.

Âàëåíòèíà ÊÓÒÓÇÎÂÀ


4

ÄÛØÅÒÎÍ

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

ÂÛËÜÇÝ ÏÛЏÀÒÎÍ

Ìàëû 18-ýç âîøòîíî10-ýí? Ýëèíà ÊÓÌÀרÂÀ

Äûøåòîí óäûñûñü âûëü êóðîíú¸ñ ïóìûñåí âåðàñüêîíú¸ñ óã ÷óñîìî. Ñî ñÿíà, ñîîñ óëîíý íî ïûŸàíû êóòñêèçû íè. Êûëåì àðûñåí âûëü ñòàíäàðòúÿ òîäîí-âàëàí ëþêàíû ќäúÿçû 1-òž êëàññý ëûêòžñü¸ñ. Òóý ýêñïåðèìåíò ÷îò ñî ïûŸàòžñüêå êóä-îã 5-òž êëàññú¸ñûí íî. Ìàð áîðäûí âûëü êóðîíú¸ñëýí êóëýëûêñû? Êûçüû âûëü âàïóìå ûøòîíú¸ñòýê âûæîíî? Òà óæïóìú¸ñòû ñýðòòîí-ïåðò÷îíëû ñžçåì áàäœûì êîíôåðåíöèÿ àëèãåñ îðò÷èç Èæûí. Óæðàäý âóûëžç «Ïðîñâåùåíèå» èçäàòåëüñòâîëýí äèðåêòîðåç, Ðîññèûñü Äûøåòîí óäûñûí ýñêåðîíú¸ñ îðò÷ûòúÿíúÿ èíñòèòóòëýí íàóêàÿ êèâàëòžñåç Àëåêñàíäð Êîíäàêîâ. Àëåêñàíäð Ìèõàéëîâè÷ êèâàëòžç âûëü ñòàíäàðòú¸ñòû êûëäûòîíúÿ ãðóïïàåí. - Òóííý íóíàëëû êóèíü ïóìî ñòàíäàðòú¸ñ äàñÿìûí íè, - ïóñéèç Ìîñêâàûñü êóíî, - ïîê÷èîñëû, øîðî-êóñïî êëàññú¸ñûí íî áàäœûì êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü¸ñëû. Ïîê÷è êëàññú¸ñëû ÷àêëàìåç òóý êûêåòž àðçý óëîíý ïûŸàòžñüêå. Ñîèí èê íûðûñåòž éûëïóìúÿíú¸ñ íî ëýñüòûíû ëóîíî. Íûðûñü èê, äûøåòîí ó÷ðåæäåíèîñû òðîñãåñ êîíüäîí ëûêòûíû êóòñêèç. Êûêåòžåç, âûëüûñü áàäœûì ñàêëûê âèñúÿíû ќäúÿìû âèçüíîäàíëû. Óðîêú¸ñ áåðå íûëïèîñ îäíî âåòëûíû êóëý ïќðòýì êðóæîêú¸ñû, ñåêöèîñû. Êóèíåòžåç, ñòàíäàðòú¸ñ ìàòûí êàðåìûí êàëûêêóñïî êóðîíú¸ñëû - àñüìå ïóðòûÿìû ïќçåìûñü äóãäîíî. Íûëïèîñëû òóæ êåëüøå âûëüäýì óðîêú¸ñû âåòëûíû. ×èëÿëî ñèíú¸ññû âûëü àìàëúÿ óæàíû êóòñêåì äûøåòžñü¸ñëýí íî. Ñîîñ êóòî òóàëà òžðëûêåç - êîìïüþòåðú¸ñòû, èíòåðàêòèâíîé äîñêàîñòû... Äûøåòñêîí ïîñîáèîñ áûäýñàê âûëüäýìûí íûëïèîñ ïîííà ñîîñ òóæ âàëàìîí ëýñüòýìûí. Æàëÿñà âåðàíî, îãëþêåòýç äûøåòžñü¸ñ óã âàëàëî íà âîøòžñüêîíú¸ñëýñü êóëýëûêñýñ - âûëü ñÿìåí óæàíû óã äûðòî. Òóííý íóíàëëû òà îäžãåç øóãúÿñüêûòžñü óæïóì. - Êàäðú¸ñûí þãäóð ñåêûòãåñ øóèñüêîäû, íî òàèí Ÿîø èê âûëü ñòàíäàðòú¸ñ øîð ¸çî êëàññú¸ñûí íî ïûŸàòžñüêûíû êóòñêèçû íè... - Òóýûñåí Ðîññèûñü 5-òž êëàññý âåòëžñü¸ñ ïќëûñü îã 10 ïðîöåíòýç âûëü àìàëúÿ äûøåòñêûíû êóòñêèçû. Òà ðàäúÿñüêå ýêñïåðèìåíò ÷îò, ñîèí èê îäžã øêîëàåç íî êóæìûñü óì êàðèñüêå. Íûðûñü èê ó÷êèñüêîì:

ìàêåì äàñåñü îòûñü âèçüíîäàñü¸ñ âîøòžñüêîíú¸ñëû, òûðìûò-à äûøåòîí òžðëûê. Ìûëêûäçýñ þàñüêîì àíàéàòàé¸ñëýñü íî. ×àêëàìúÿ âûëü ñòàíäàðòú¸ñ äûøåòîí óäûñý íÿëìûò ïûŸàòžñüêûíû êóëý. Êûëåì àðûí 1-òž êëàññý ëûêòýìú¸ñ 5-òž êëàññý ïîòžçû êå, ñîêó èê âûëü êóðîíú¸ñ øîð ¸çî êëàññú¸ñû íî âóûíû êóëý. Íî ñî âàêûòú¸ñòû âîçüìàíî ìåäà, êèí íî ñî òóííý èê äàñü êå âîøòžñüêîíú¸ñëû? Âàíü òàŸå êàëûêêóñïî ýñêåðîíú¸ñ: ïîê÷è êëàññú¸ñûñü íûëïèîñìû òîäîí-âàëàíú¸ññûÿ, áûãàòîíëûêú¸ññûÿ äóííåûí 9-òž-10-òž èíòûåç áàñüòûíû áûãàòî êå, 9-òž êëàññýç éûëïóìúÿêóçû, ñîîñ 50-òž-60-òž èíòûîñû êûëüûíû êóòñêî. Âàëàìîí, òà òóæ ñþëìàñüêûòý. Óëîí âîøòžñüêå, äóííå óëý

÷è êëàññú¸ñûí òàëû àðíÿÿç 1 ÷àñ âèñúÿñüêîç êå, 5-òž êëàññûñåí êóòñêûñà - 2 ÷àñ. Íûëïèîñ äûøåòñêîçû çàäàíèçûëýñü êóëýëûêñý âàëàíû, óæçûëû äóíúåò ñ¸òûíû, ñîå ìóêåòú¸ñûçëû âîçüìàòûíû. Îçüû ïèíàëú¸ñëýí àñ êóæûìçûëû, áûãàòîíëûêú¸ññûëû îñêîíçû êûëäîç, âîðìîíú¸ññû íî ëóîçû. - Àëåêñàíäð Ìèõàéëîâè÷, òðîñ Ÿàøåòîíú¸ñâàëàìòýîñ ïóðœèçû áàäœûì êëàññú¸ñëû ÷àêëàì âûëü êóðîíú¸ñúÿ. - Óêàòà íî àíàé-àòàé¸ñòû øóàê êûøêàòžç 10-òž-11-òž êëàññú¸ñûí äûøåòîíî ïðåäìåòú¸ñòû êóëýñòûíû äýìëàììû. Íî îéäîëý òà óæïóì øîðû ñàçü âèçüìûí ó÷êîìû. Ðîñïîòðåáíàäçîðëýí êóðîíú¸ñûçúÿ íûëïèîñ àðíÿÿç 36 ÷àñ äûøåòñêûíû êóëý. Óðîêú¸ñ 15-18 ïóìî. Ìàð

òåõíîëîãèîñ. Àñüìåîñ âàëàíû êóëý íè: îãúÿ òîäîí-âàëàí áàñüòîí 9-òž êëàññûí éûëïóìúÿñüêûíû êóëý. Áàäœûì êëàññú¸ñûí ìè îã 10 ïðåäìåòýç äûøåòûíû äýìëàñüêîì. Ïќëûñüòûçû 3-4-çý - ìóðîìûòûñà, ñî áûðúåì ïðîôåññèëû äàñÿñüêûíû ìåä þðòòîç. Âàëàìîí, ëóûíû êóëý îäíî äûøåòîíî ïðåäìåòú¸ñ, êûëñÿðûñü, ìàòåìàòèêà, œó÷ êûë íî ëèòåðàòóðà, èñòîðèÿ. Áûãàòîç-à ïèíàë ïðåäìåòú¸ñòû àñ ìûëêûä êàðåìåçúÿ áûðéûíû - òà ïóìûñåí êåíåøîíú¸ñ ìûíî íà, ñîèí èê äûøåòžñü¸ñ, àíàé-àòàé¸ñ ìûëêûäçýñ îäíî ìåä âåðàëîçû. Òàëû êûê-êóèíü àð êå íî äûðìû âàíü àé. - Âåðàñüêîíú¸ñ âàíü, šîãåí êíèãàîñ áûðîçû, ñîîñòû âîøòîçû íîóòáóêú¸ñ, ïëàíøåòú¸ñ...

Îãëþêåòýç äûøåòžñü¸ñ óã âàëàëî íà âîøòžñüêîíú¸ñëýñü êóëýëûêñýñ - âûëü ñÿìåí óæàíû óã äûðòî. Òóííý íóíàëëû òà îäžãåç øóãúÿñüêûòžñü óæïóì. íè íàíîòåõíîëîãèîñëýí âàêûòàçû. Íîø àñüìå øêîëàîñ ÿëàí âàøêàëà ìàíåðúÿ óæàëî íà. Íûëïèîñ äûøåòî íèìàç ïðåäìåòú¸ñòû, ñîîñëýñü êóëýëûêñýñ êóääûð âàëàñà íî óã âóòòî, óðîêú¸ñûí áàñüòýì òîäîí-âàëàíú¸ññýñ óëîíûí êóòûíû óã áûãàòî. Âûëü êóðîíú¸ñ òàŸååñü: óðîêú¸ñòû îã-îãçûëýñü ëþêîíî ќâќë, øóîì, áèîëîãèûí, ìàòåìàòèêàûí áàñüòýì òîäîí-âàëàíú¸ññýñ øêîëüíèêú¸ñ œó÷ êûëúÿ íî ëèòåðàòóðàÿ óðîêú¸ñûí ãåðœàíû ìåä áûãàòîçû. Øîðî-êóñïî êëàññú¸ñûí íèìûñüòûç ñàêëûê âèñúÿñüêûíû êóëý ïðîåêòú¸ñ ãîæúÿíëû, èññëåäîâàíèîñ îðò÷ûòúÿíëû. Ïîê-

ïќðìå? Îäžã ïðåäìåòëû àðíÿÿç 1-2 ÷àñ ãèíý óñå. Òà äûð êóñïûí òûðî-ïûäî òîäîí-âàëàíú¸ñ ëþêàñà âóòòîä-à? Ñî ñÿíà, áàäœûì êëàññú¸ñûí íûëïèîñ ìàëïàñüêî íè ïðîôåññèÿ áàñüòîí ñÿðûñü. Ñîîñëû ìàòåìàòèêàÿ, œó÷ êûëúÿ ýêçàìåí îäíî ÅÃÝ àìàëýí ñ¸òîíî. Ýøøî îäžã-êûê ïðåäìåòúÿ - âóçý ïûðîí ïîííà. Êóíãîæ ñüќðûí áàäœûì êëàññú¸ñû âåòëžñü¸ñ 6-9 ïðåäìåòýç ãèíý äûøåòî. Àíãëèûí, êûëñÿðûñü, 4-åíûç íî îêìå, øóî. Óìîé-à ñî, óðîä-à? Ñîêåì èê óðîä ќâќë, âûëäû - àäœèñüêîì óê, ìàêåì àçèíñêåìûí òà êóíûí ýêîíîìèêà, ïðîìûøëåííîñòü, ïàñüêûò ïûŸàëî èíôîðìàöèîííîé

- Ìàëïàñüêî, ìàòûñü 5-7 àðú¸ññý êíèãàîñ óç âóíý íà! Íî âûëü êóðîíú¸ñëû òóïàñü ó÷åáíèêú¸ñ áîðäûí âàíü íè äèñêú¸ñ. Áåí, âûëü òåõíîëîãèîñòû øêîëà óëîíûí àðûñü àðå äžñüòûñàãåñ êóòûíû êóòñêîì. Øêîëàûí ñÿíà, òóííý êîòüêóä ñåìüÿûí êàäü èê âàíü íè êîìïüþòåð. Òðîñýçëýí ïèíàëú¸ñëýí âàíü ñìàðòôîíú¸ññû, ïëàíøåòú¸ñòû. Ñîîñòû íî äûøåòîíý êóòîíî. Óëîí òóííý òóæ šîã âîøòžñüêå, íûëïèîñ ñîëýñü áåðå ìåäàì êûëå. Ìќéûîñëû ýëåêòðîí äóííå ñåêûòýí ñ¸òžñüêå. Íîø íûëïèîñ îòûí óëî íè, ñîîñëû ñî òóæ êàíüûë íî âàëàìîí éќòý.

Ãóðòîîñ áåðå óã êûë¸! Ðåñïóáëèêàûñüòûìû 40 øêîëàûñü 5-òž êëàññûí äûøåòñêèñü íûëïèîñ òóýûñåí âûëü ñòàíäàðòú¸ñúÿ òîäîíâàëàí áàñüòî. Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ ìèíèñòðëýí Àíäðåé Êóçíåöîâëýí âåðàìåçúÿ, ñîîñ ïќëûí ќæûò ќâќë ãóðò øêîëàîñ íî. - Áåðëî àðú¸ñû ãóðò øêîëàîñòû âûëžå šóòûíû áûãàòžì, - ïóñéèç Àíäðåé Ëåîíèäîâè÷. - Îò÷û âûëü þðòú¸ñ ïóêòýì ñÿíà, âóý âûëü äûøåòñêîí òžðëûê íî. Äûøåòžñü¸ñ óã êûøêàëî âîøòžñüêîíú¸ñëýñü, âûëü ñòàíäàðòú¸ñûí òîäìàòñêîí âûëûñü âåòëî íèìûñüòûç êóðñú¸ñû. Áåí, âóçú¸ñòû àëè éûëïóìúÿì åãèò äûøåòžñü¸ñ äàñåñü ќâќë íà ñîêó èê âûëü ñòàíäàðòú¸ñúÿ óæàíû. Ñîèí èê êàäðú¸ñûí øóãúÿñüêîíú¸ñ êûëäî. Íî øàåðûñüòûìû âóçú¸ñëýí ðåêòîðú¸ññû òà óæ áîðäû šåãàòñêûòýê áàñüòžñüêûíû äàñü. Îçüûåí, òà óæïóì ìàòûñü àðú¸ñû áûäýñòýìûí ëóîç. Àíäðåé Êóçíåöîâëýí âåðàìåçúÿ, äûøåòîí óäûñûñü âûëü êóðîíú¸ñûí, îëî, êóä-îã òûðìûìòýîñûç âàíü èê, íî œå÷ ïàëú¸ñûç òðîñãåñ. Íÿëòàñ âåðàñà, áàäœûì êëàññú¸ñûí äûøåòñêèñü¸ñ ïќëûí âûëü ñòàíäàðòú¸ñòû ìóð-ìóð ïûŸàòîí ÷àêëàìûí 2020-òž àðîçü. Íî øàåðûñüòûìû êóä-îã øêîëàîñ òà áîðäû âóîíî àðûñåí èê áàñüòžñüêûíû äàñåñü íè. Íîø, êûëñÿðûñü, Èæûñü Ãóìàíèòàðíîé ëèöåéûí òàŸå àìàë êåìàëàñü áûäýñúÿñüêå èíè.

ÞÐÒÒÎÍ

Óñòîîñûçëû - ýêñêóðñèÿ Êóí Äóìàå Óäìóðòèëýñü áûðúåì äåïóòàò Áåêõàí Àãàåâ øóìïîòòžç Êóçåáàé Ãåðä íèìî ãèìíàçèûñü òóæãåñ óñòî êëàññú¸ñòû. Îçüû 10-òž êëàññý âåòëžñü¸ñ Êàçàíå ýêñêóðñèå ïîòàçû, íîø 5-òž êëàññûí äûøåòñêèñü¸ñ îðò÷èçû Èæëýí òóæãåñ ÷åáåð, äàíî èíòûîñòžç. Áåêõàí Àãàåâ òà íóíàëú¸ñû íîø èê âóûëžç ãèìíàçèå. Ïóìèñüêûëžç êûëåì àðûí óñòî äûøåòñêåì êëàññú¸ñûí. Îñêûòžç: òóý óñòîîñûç ðàäý ñþðåìú¸ñòû íî ñî îçüû èê óç âóíýòû. Êóí Äóìàûñü äåïóòàò ïóìèñüêûëžç íà ÓäÃÓ-ûñü Ìóâќéÿ íî ãàçúÿ Ì. Ãóöåðèåâ íèìî èíñòèòóòûñü åãèòú¸ñûí. Òóæãåñ óñòîîññý 3 ñòóäåíòýç ïóñéèç 100 ñþðñ ìàíåòýí.

Á. Àãàåâ Êóçåáàé Ãåðä íèìî ãèìíàçèûí.


ÒÎÄÌÀÒÑÊÎÍ

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

5

ŒÅ×ÊÛËÀÑÜÊÎÌ

Äàíýç áàñüòîíî ïќñÿì âóýí íî âèçüìûí Äýáåñ ¸ðîñûñü Ñþðíîãóðò øîð ¸çî øêîëàûñü óäìóðò êûëúÿ íî ëèòåðàòóðàÿ âûëž êàòåãîðèåí âèçüíîäàñü Íàäåæäà Ìàêñèìîâà êîòüêûŸå óæ áîðäû šàáûð-šàáûð áàñüòžñüêå, ìûòýì óäûññý ïóìîçÿç, òûðîïûäî áûäýñòý. Óäìóðò Ðåñïó��ëèêàûñü äàíî äûøåòžñüëû Ñþðíîãóðò êàëûê êóèíåòž ñîçûâçý èíè ¸ðîñ êåíåøëýí äåïóòàòýç ëóûíû îñêèç. - Íàäåæäà Ïåòðîâíà, êèíëýñü àäœåì êàðûñà, âèçüíîäàñü ëóèäû ìåäà? - Øêîëàûí óìîé äûøåòñêè. ÊîòüêûŸå ïðåäìåò êàï÷èåí ñ¸òžñüêèç. Äûøåòžñü¸ñìå íî ÿðàòž. Ñîîñ èê ìûíûì âèçüíîäàí óäûñýç ãàæàí ìûëêûä ïûŸàòžçû, ëóîç. Âîðäžñüêåì Ñåíüêàãóðòàì àëè êûêêóèíü êîðêà ñÿíà ќâќë íè. Ïîê÷è êëàññú¸ñûí ìèëåìûç êèðîñ àòàå Àëåêñàíäð Ãîðíåâ âèçüíîäàëëÿç. ÑûŸå ìîí ñîå ÿðàòžñüêî âàë. Ïè÷èûñåí ñî êàäü äûøåòžñü ëóýìå ïîòûëžç. Ìîíý, ïè÷è ìóðòý, à÷èç ðîíîå êîøêûëûêóç, èíòûÿç êåëüòûëžç. Ïîê÷è êëàññú¸ñòû ïûð ïîòûñà, äûøåòñêûíû ìûíž Àðãóðòý. Òàòûí óäìóðò êûëúÿ íî ëèòåðàòóðàÿ äûøåòžñüëû Àíãåëèíà Ñïèðèäîíîâàëû ñèíìàñüêè. Óðîêú¸ññý Àíãåëèíà Íèêîëàåâíà òóæ œå÷ íóûëžç. Óäìóðòëûêåç ãàæàíû ìèëåìûç äûøåòžç. Íûëïèîñëû ÷óðûòýñü êóðîíú¸ñ ïóêòûëžç. Ñîëýñü àäœåì êàðûñà èê, äûð, íûëïèîñòû ÿðàòžñüêî, îäžã íóíàë íî ñîîñòýê óëýìå óã ëóû. Êàíèêóëú¸ñ äûðúÿ íî ïèíàë êóàðàîñëýñü ìќçìèñüêî, ñþëýì øêîëàå êûñòžñüêå. Øêîëàå óæàíû ëûêòûêóì, Àíãåëèíà Íèêîëàåâíà øóòýòñêûíû êîøêåìûí íè âàë. Íî ñî ìûíûì âàíü ìåòîäè÷êàîññý ñ¸òžç, ìûòýì óæàì âîðìîíú¸ñ ñžçèç. Òà êûëú¸ñûç èê, îëî, þðòòžçû àçèíñêîíú¸ñ áàñüòûíû. - Âîðìîíú¸ñòû ïќëûí Óäìóðò Ðåñïóáëèêàûñü Ïðåçèäåíòëýí ãðàìîòàåç íî âàíü. Òà òóáàòú¸ñû šóòñêîí ïîííà êûòûí òîäîí-âàëàí ëþêàäû? - Àðãóðòûñü øîð ¸çî øêîëàåç éûëïóìúÿñà, ïûðè Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü óäìóðò ôèëîëîãèÿ ôàêóëüòåòý. Äûøåòñêîí òóæ êåëüøèç. Ãðóïïàìû êóæìî âàë. Âèçüìî íûëú¸ñìû íî ïèîñìû áќðûñü øàåðàìû òîäìî àäÿìèîñ ëóèçû: Âëàäèìèð Ìèõàéëîâ, Àíàñòàñèÿ Ãðåáèíà, Òàìàðà Ïîÿðêîâà, Èâàí Àðêàøåâ. Óíèâåðñèòåò áåðå

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Í. Ìàêñèìîâà. âîðäžñüêåì ïàëú¸ñàì óæàíû áåðòž. Ãóðòý ñîêó áûðîí êàëý âóýìûí íè âàë. Џàïàê ñî âàêûòý Ñþðíîãóðò øêîëàûñü Ìàðèÿ Áàéìåòîâàåç Äýáåñ ïåäó÷èëèùåå áàñüòžçû. Èíòûåç áóø êûëèç. Ìîíý îò÷û óæàíû ëýçèçû. Òžíè îçüû 1978-òž àðûñåí óëîí ñþðåñý Ñþðíîãóðò øêîëàåí ãåðœàñüêåìûí. Óäìóðò êûëýç íî ëèòåðàòóðàåç íóýì ñÿíà, äàñ êóèíü àð çàâó÷ ëóûñà òûðøè. - 2007-òž àðûí òžëåäûç

Ÿîøàòñêîíú¸ñû ïûðèñüêûëûíû ìûëêûääû âàíü êàäü? - Ìûëêûä âàíü, äûð óã òûðìû. Êèâàëòîí óäûñûí ëà÷àê óæú¸ñ ëþêàñüêî. Øóìïîòžñüêî, àñëàì âèçüíîäàì íûëû èê Îêñàíà Êàëèíèíà, ñî ìèëÿì øêîëàÿìû óäìóðò êûëëû íî ëèòåðàòóðàëû äûøåòý, àëèãåñ 50 ñþðñ ìàíåò óòûíû áûãàòžç. - Êèí òžëåäûç êàëûêåí óæàíû äûøåòžç?

Óðîêú¸ñûí ïóêûêóì, âèçüíîäàñü¸ñëýñü óæàíû áûãàòýìçýñ àäœûñà, êóääûðúÿ ñèíâóîñû èê áàì êóçÿì âàñüêî. ÑûŸå ìîí ñîîñ ïîííà øóìïîòžñüêî! øêîëàëû êèâàëòžñå ïóêòžçû. Êóäžç óæäû ñþëýìäûëû ìàòûíãåñ ïîòý? - Ñþëýìûÿ ìîí çàâó÷, äûð, ìàëû êå øóîíî êûòûñü êå ìàð êå âûëüçý òîäžñüêî êå, šîããåñ äûøåòžñü¸ñëû âåðàìå ïîòý èíè. Ñîîñ íî âûëü àìàëú¸ñòû óæàçû ìåä êóòîçû êàäü. Äûøåòžñü¸ñëýñü ìûëêûäçýñ šóòûíû òûðøèñüêî - ïќðòýì Ÿîøàòñêîíú¸ñû ïûðèñüêûíû ìåä áûãàòîçû. Óðîêú¸ñûí ïóêûêóì, âèçüíîäàñü¸ñëýñü óæàíû áûãàòýìçýñ àäœûñà, êóääûðúÿ ñèíâóîñû èê áàì êóçÿì âàñüêî. ÑûŸå ìîí ñîîñ ïîííà øóìïîòžñüêî! Àñüòýëýí íî

- Òàèç ëàñÿíü áàáàåëû Êàëèñòà Ìàòâååâíà Êàëèíàíàëû òàó øóèñüêî. Äûøåòñêûìòý íûëêûøíîåç âèçüìî ëóýìåç íî âèçü-íîä ñ¸òûíû áûãàòýìåç ïîííà ãóðò êàëûê ãàæà âàë. Ìè íî ñîå þí ÿðàòûëžìû. Ñî êîòüêèíýí îäžã êûë øåäüòûëžç, íîêèíý âќñü êàðåìåç ќé âàë, äûð. Áàáàìû èíêóàçåç ÿðàòûëžç, ìèëåìëû íî ñûŸå ñÿì ïûŸàòûíû òûðøûëžç. Ïè÷è äûðûñåíûì íþëýñêû îãíàì ýìåçÿíû âåòëžñüêî. Òûëîáóðäîîñëýñü êûðœàìçýñ êûëžä êå, óä êќøêåìà, øóý âàë ñî. Âèçüìî âåðàìú¸ññý àëè êå íî éûðàì âîçèñüêî. Òðîñýç ñîîñ çý-

ìàëî. Òàáåðå à÷èì ïåñÿíàé èíè. Áàáàå êàäü ëÿêûò ëóýìå ïîòý. Ìîí êàëûêåç òîíî-ìîíî øóûñà óã ëþêèñüêû. Êîòüêóä àäÿìè àñ ñÿìåíûç òóíñûêî. Ñîå êûëçûíû íî âàëàíû òûðøèñüêî. Óã ÿðàòžñüêû ïûðèñüêèñü¸ñòû, àäÿìèåç óðîä êàðèñü¸ñòû. Óäìóðò êàëûêëýí òàŸå âèçüìî âåðàíýç âàíü: «Óëîí äàóðëýñü îäžã êóèíüìîññý îðò÷ûòýê, àäÿìèîñòû ýí êóðëà». Òžëåñüòûä óæú¸ñòýñ Ÿåìûñü àäœûíû ëóý «Âîðäñêåì êûë» æóðíàëëýí áàìú¸ñûñüòûç. Êûçüû âàíüìàç âóòñêèñüêîäû? - Ìîí âàíü óäûñú¸ñìå Ÿîø ëýñüòûíû òûðøèñüêî. Îãîãçûëû ñîîñ þðòòî ãèíý êàäü ïîòý. ¨ðîñ êåíåøå âóûñà, äåïóòàò óæú¸ñûíûì Ÿîø øêîëàåí ãåðœàñüêåìú¸ññý íî áûäýñúÿñüêî. Íîø ìóìû-áóáûîñûí íî ïèíàëú¸ñûí âåðàñüêîíú¸ñ þðòòî ¸ðîñ êåíåøå äýìëàíú¸ñ ïûðòûíû. Ìûíûì êîòüêó íî œå÷ àäÿìèîñûí óæàíû øóä óñüûëžç. Îãîãåäëû þðòòûñà, îäžã-îãäý âàëàñà, òûðøûíû êàï÷è óê. Óã ÿðàòžñüêû êîíüäîí êóðûñà âåòëûíû. Îçüû êå íî êèâàëòîí óäûñûí êîòüêûŸå þãäóðåí ïóìèñüêîíî ëóý. Øêîëàåç òóïàòúÿí-âûëüäîí ïîííà âûëž êèâàëòžñü¸ñëû Ÿåì âàçèñüêûëîíî ëóûëý. «Âîðäñêåì êûë» æóðíàëûí ìåòîäèêàÿ ñòàòüÿîñìå ïå÷àòëàñüêî. Ìóêåò äûøåòžñü¸ñëýñü íî óæú¸ññýñ óðîêú¸ñàì ìûëî-êûäî êóòûëžñüêî. ßðàòžñüêî ëûäœèñüêûíû. Ñîêó ìîí êîòüêó íî êèÿì ðó÷êà ÿêå êàðàíäàø âîçèñüêî. Òóíñûêî ÷óðú¸ñòû áëîêíîòàì ãîæòžñüêî. ßðàòžñüêî âèçüìî àäÿìèîñûí âåðàñüêûíû. Ñîîñûí êåíåøûñà, âûëü ìàëïàíú¸ñ âîðäžñüêî. Óðîêú¸ñàì Ÿåìûñü ќò÷àñüêî óäìóðò ïèñàòåëü¸ñòû íî àðòèñòú¸ñòû, ¸ðîñûñüòûìû íî ãóðòûñüòûìû äàíý ïîòýì àäÿìèîñòû, ãóðò óäûñûí òûðøèñü¸ñòû. Ìàð êå ìàëïàñüêî êå, îäíî èê ñîå éûëàç-ïóìàç âóòòûíû òûðøèñüêî. Óã êå âóèñüêû, ìóêåòú¸ñëýñü þðòòýò êóðèñüêî. Êîëëåêòèâåíûìû òóïàñà óëžñüêîìû, êîòüêûŸå óæìåñ Ÿîø áûäýñúÿñüêîìû. Äûøåòžñü¸ñìû àñ óäûññýñ œå÷ òîäî, ñîèí èê îãúÿ óæìû èíòûûñüòûç êîòüêó íî âûðœå. Êûëåì àðûí êîëëåêòèâìû ¸ðîñûñü äàíúÿí ïóë âûëý íî øåäüûëžç, ðåñïóáëèêàíñêîé ýêñïåðèìåíòàëüíîé ïëîùàäêà óñüòýìûí âûëü ñòàíäàðòú¸ñòû ïûŸàòîí âûëûñü. ¨ðîñ ñåìèíàðú¸ñìû íî ìè äîðûí Ÿåìûñü ãèíý óæàëî. Ìûíàì áóð êèû - çàâó÷å - Çèíàèäà Êîðîë¸âà. Ôèçèêàåí äûøåòý ñî, âèçüìî, åãèò,

êîòüêûŸå óæ áîðäû âàëàñà íî áûãàòûñà áàñüòžñüêå. Øêîëàÿìû 16 ïàëà êðóæîêú¸ñ óæàëî. Òóæ áàäœûì íî óçûð ìóçåéìû âàíü. Øóìïîòžñüêî, òóý 47-çý óêíîîñìåñ âîøòûíû áûãàòžìû, 39-ýç êûëèç íà. Âûæâќëäýòú¸ñìåñ, ñïîðòçàëìåñ âûëüäžìû. Àçüëàíüûí ìàëïàñüêîìû ÷àãûð ýñòžñüêîí ïûðòûíû. Òóïàñà óëžñüêîìû «Ìèð» ÑÏÊ-ûñü êèâàëòžñü¸ñûí, êîòüìà ëàñÿíü îã-îãìûëû þðòòžñüêîì. Ïîñåëåíèìûëýí éûðûç Îëåã Áàéäàëèí íî ìèëåìûç óã âóíýòû. - Óäìóðò êûëýç íî ëèòåðàòóðàåç äûøåòžñüêîäû áåðå, òž òîäžñüêîäû, äûð, êûŸå ëóûíû êóëý àíàé êûëýç äûøåòžñü? - Øàåðòîäîíúÿ óðîêú¸ñòû íî íóèñüêî íà. Óäìóðò êûëúÿ óðîêú¸ñ îãøîðû ãðàììàòèêàåç äûøåòîí ïîííà ãèíý ìåäàç ëóý âûëýì. Àíàé êûë ïûð ïèíàëú¸ñìåñ âèçüíîäàíî êàëûêìûëýñü ëóë÷åáåðëûêñý âàëàíû, ñîèí äàíúÿñüêûíû. Íûëïèîñëû âàøêàëàîñìûëýñü ñÿìéûëîëú¸ññýñ ïûŸàòîí áîðäûí óæàíî. Ñèí àçÿì ïóêòûíû èê óã áûãàòžñüêû, óäìóðò êûëûí äûøåòžñü ëåê ñÿìî, êåðœåãúÿñüêèñü ìåä ëóîç øóûñà. Ñî ëÿêûò ëóûíû êóëý. - Íàäåæäà Ïåòðîâíà, ÿëàí óæ ñÿðûñü ãèíý âåðàñüêèñüêîìû. Êóçïàëäûëû êåëüøå-à óæ ïќëû âûåì àäÿìèåí óëûíû? - Џîø óëûíû êóòñêûêóìû, Ãåííàäèéëû ñåêûò âàë ìûíûì äûøûíû. Ñîëû íî, íûëïèîñûëû íî ќæûò ñàêëûê âèñúÿëëÿé. Íûðûñåòž èíòûûí óæ âàë. Åãèò äûðúÿì Àðãóðò øêîëàûí êîìñîìîë îðãàíèçàöèëýí ñåêðåòàðåç âàë. Êîòüêóä òîëýçü, îã êûçü êîïåéêà ïàëà âçíîñ áè÷àñà, Äýáåñý íóèñüêî âàë. Ðàéêîìûí óæàñü¸ñ êèí êå ñüќðû ãèíý êåëÿñà ëýçü, øóûëžçû. Íî ìîí îñêåì óæåç ïóìîçÿç à÷èì èê áûäýñòûëž. Àëè êå íî ñûŸå ñÿìûëýñü ќé êóøòžñüêû. Îòžÿç êóçïàëû óæìå âàëàíû êóòñêèç, âîøòžñüêèç. Ãåííàäèé êîëõîçûí òðàêòîðèñò ëóûñà óæà. Òðàêòîðåíûç ÿ ìîòîöèêëýíûç ñüќðëîñü ãóðòú¸ñòž ìîíý íûëïèîñëýí àíàé-àòàé¸ññû äîðòž íóëëûëžç. Êåíåøûñà, îã-îãåíûìû òóïàñà óëžñüêîìû. Ãóðòûí ïóäîòýê óëûíû óã ëóû. Ñîîñ êîòûðûí íî Ãåíà à÷èç èê áåðãà. Æàëÿñà âåðàíî, êûêåç èê ïèîñû, Àë¸øà íî Äåíèñ, øóäòýì ó÷ûðå øåäüûñà, óëîíûñü êîøêèçû. Ñî êàéãóëû ìåäàì ñ¸òñêû øóûñà èê, ëýñÿ, ýøøî íî çîëãåñ óæ ïќëû âûéûíû òûðøèñüêî. Ìèëåìûç øóìïîòòý íî óëûíû êóæûì ñ¸òý Íàñòÿ íûëìû íî 5 íóíûêàé¸ñìû.


6

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

ÒÎÄÌÎ ÍÈÌÚ¨Ñ

ÁÓÐÅ ÂÀ¨Í

Óëîíëýñü çýìëûêñý óò÷àñü ÓÀÑÑÐ-ûñü äàíî àðòèñò Ñåðãåé Ìàðêîâ âîðäžñüêåì äûðûñåí 65 àð Àííà ÅÂÑÅÅÂÀ

Ìîñêâàûñü Åâãåíèé Âàõòàíãîâ íèìî òåàòð áîðäûñü Ùóêèí íèìî âûëž òåàòðàëüíîé ó÷èëèùååç éûëïóìúÿñà, Ñåðãåé Ìàðêîâ íàöèîíàëüíîé ñòóäèûí äûøåòñêåì ýøú¸ñûíûç Ÿîø Óäìóðò òåàòðå 1973-òž àðûí âóèç. Òåàòð ñî àðå óçûðìèç òàëàíòî åãèò àðòèñòú¸ñûí. Ñîîñëýí íèìú¸ññû Óäìóðò òåàòðëýñü èñòîðèçý 39 àð Ÿîæå èíè óçûðãåñ íî óçûðãåñ êàðî. Ïќëûñüòûçû Ñåðãåé Ìàðêîâ ãèíý âåñÿêëû åãèò íî øóìïðè÷ êûëèç. 25 àð òàëýñü àçüëî Ñåðãåé Ñåì¸íîâè÷ óëîíûñü êîøêèç. Ñåðãåé Ìàðêîâ âîðäžñüêèç Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàé ãóðòûí 22-òž ñåíòÿáðå 1947-òž àðûí. Ñöåíà âûëûí íûðûñåòž âàìûøú¸ññý ëýñüòûêóç èê, áûãàòûñà íî ñèíìàñüêûìîí øóäžç. À. Îñòðîâñêèéëýí «Áåäíîñòü - íå ïîðîê» ñïåêòàêëÿç âîçüìàòžç Ëþáèì Òîðöîâåç. Òà ïüåñàÿ åãèòú¸ñ Ìîñêâàûñü äûøåòžñü¸ñûíûçû äèïëîì óæçýñ äàñÿçû. Ìàðêîâ œå÷ âàëàç äðàìàòóðãëýñü ãîæòýì ãåðîéçý, ñîå òóæ óìîé óñüòûíû áûãàòžç. Àññý âîçüìàòžç êàï÷è ìûëêûäî, þãûò ñþëýìî àäÿìèåí, ñèíàçüêûëü êàðèç óêñ¸ ñüќðû óéèñüêèñü¸ñòû. Ó÷êèñü ñîå þí øќäžç, êóêå Ëþáèì - Ìàðêîâ êåñÿñüêåì èçüûçý, ñþëýì âàäüñàç ïîíûñà, êќòòûðìîñòýìú¸ñòû, àñëýñüòûç âûíçý êóðëàç. Ìûíûì øóä óñèç Ñåðãåé Ìàðêîâëýñü âàíü ñïåêòàêëü¸ñûí øóäýìçý ó÷êûíû. Ñöåíà âûëý ïîòîí àçÿç ñî êîòüêó îáðàçàç ïûðûëžç. Íîêûçüû âåðàòýê êåëüòûíû óã ëóû «Áóãûðåñ òóëûñ» ñïåêòàêëüûñü (ñî ïóêòýìûí âàë Ã. Ìåäâåäåâëýí «Ëќçÿ áåñìåí» ðîìàíýçúÿ) ßêîâ Áóòàðîâåç. Èíñöåíèðîâêàåç äàñÿç Å. Çàãðåáèí, íîø ðåæèññ¸ðåç âàë À. Áëèíîâ. ßêîâ Áóòàðîâ - êîììóíèñò, Äîíáàññûí óæà. Ìóðò øàåðå ñî ñåêûò óëîí âàêûòý êîíüäîí ïîòòîí ïîííà êîøêèç. Âîðäžñüêåì ãóðòàç îòïóñêå áåðòûñà, ñî ãóðò êàëûêåçëýí ñåêûò óëîíýç øîðû šèìå. Ãóðòîîñûíûç Ÿîø âûëü óëîí ïîííà íþðúÿñüêîíý ïûðèñüêå. Áóòàðîâ çýìëûê ïîííà âèñå, ãóðò êàëûêåç ïîííà ñþëìàñüêå, ñîëýí ñþëýìûç ÷èäàñüòýì. Ìàðêîâëýí òà ðîëåç ñîêåì àäœåì êàðûìîí, ýñüìàñà, ó÷êèñü íî ñîëû þðòòûíû äàñü. Ìàëïàñüêèñü, óëîíýç âàëàñü, çýìëûê ïîííà âèñèñü Áóòàðîâëýí âåðàñüêîí êûëú¸ñûç îãøîðûåñü, Ëќçà ãóðòëýí àçüïàë óëîíýç óìîé ëóîç øóûñà áàäœûì îñêîíçý ñî øàðà, êûøêàòýê âåðà.

Ï. Áëèíîâëýí «Óëýì ïîòý» ðîìàíýçúÿ Ëàçàðü Ïåðåâîùèêîâ èíñöåíèðîâêà äàñÿç. Îòûí Ñåðãåé Ìàðêîâ âàëòžñü ðîëåç øóäžç Äåìèåç. Ñåêûò óëîíýç îðò÷èç Ìàðêîâëýí ãåðîåç: ìóìû-áóáûòýê êûëèç, Ãðàæäàí îæ âàêûòý ïûäéûë÷è ëóèç, óìîéòýì ýøú¸ñ ïќëû øåäèç. Íî Äåìèåç òà óëîí ќç êóàñàëòû, œå÷ ýøú¸ñ øåäüòûñà, ñî øîíåð ñþðåñ âûëý ñóëòûíû áûãàòžç, àññý âîðìûíû êóæûìåç òûðìèç. Áûäý âóýìåçúÿ Äå-

ñòú¸ñ áûãàòžçû ñïåêòàêëüëýñü øîðñþëýìçý øåäüòûíû. Êîòüêóäžç àñëýñüòûç ðîëüçý áûãàòûñà íî ñèíìàñüêûñà øóäžç. Ñîèí èê, äûð, ñîîñ ó÷êèñüëýñü ñþëýìçý íî ìûëêûäçý âûðœûòûíû áûãàòžçû. Òåðåøêîëýñü ðîëüçý øóäžçû Ñåðãåé Ìàðêîâ íî Âàñèëèé Ïåðåâîùèêîâ. Êûêíàçû èê òà àðòèñòú¸ñ ãåðîéçýñ àñ ñÿìåíûçû óñüòžçû. Ñåðãåé Ñåì¸íîâè÷ êûçüû àäœèç ãåðîéçý, îçüû èê ñöåíà âûëý ïîòòûíû òûðøèç. Êåñÿñüêûòýê,

Ñ. Ìàðêîâ, Î. ×óæàíîâà Ô. Àáðàìîâëýí «Äâå çèìû, òðè ëåòà» ñïåêòàêëÿç. ìûëêûäçý âûðœûòý, ñþëýìàç òûëšó êóøòý. Ìàðêîâ òà ãåðîéçý, âàíü ñþëýì øóíûòñý ïîíûñà, øóäžç. Âàëåíòèíàåí âàëëèí ñî âûëüûñü œå÷ óëîíý áåðûòñêå, óëœå, àðòèñòëýí ñèíú¸ñàç îñêîí šóàòñêå, ñî øќäý êóæûìçý íî âàëà: ñîëû áåðåí àçüâûë óæåç áîðäû êóòñêîíî, ñîå àñëûç èê àçèíòîíî, øóãå-ëåêå øåäåì àäÿìèîñëû þðòòîíî. Âàëà: ÿðàòîí

Ñåðãåé Ìàðêîâ âîðäñêèç 1947-òž àðûí 22-òž ñåíòÿáðå Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàé ãóðòûí. ÓÀÑÑÐ-ûñü äàíî àðòèñò ëóèç 1979òž àðûí. Óäìóðò òåàòðûí ñîöèàëüíîé ãåðîé¸ñëýñü ðîëü¸ññýñ øóäžç: Ëþáèì Òîðöîâ (À. Îñòðîâñêèé «Áåäíîñòü - íå ïîðîê»), Äåìè (Ï. Áëèíîâ «Óëýì ïîòý»), Èñüòîê (È. Ãàâðèëîâ «Íàñüòîê íî Èñüòîê»). ìèëýí âîøòžñüêå ñÿìûç íî òóñûç. Ñïåêòàêëüëýí ïóìàç ñî ÷ûëêàê ìóêåò, óëîíýç âàëàñü àäÿìè ëóý. Àðòèñò áûãàòûñà, ãåðîéçý òûðî-ïûäî óñüòûñà, øóäžç. Ñîëýí òà îäžãåç ÿðêûò îáðàçýç ëóý. 1980-òž àðûí, Áûäœûì îæëû 35 àð òûðìîíëû ñžçüûñà, áåëîðóñ äðàìàòóðãëýí À. Ìàêà¸íîêëýí óæú¸ñûçúÿ Â. Ïåðåâîùèêîâ «Òðèáóíàë» ñïåêòàêëü äàñÿç. Ïüåñàûí òóìîøî ó÷ûðú¸ñ âîçüìàòžñüêî. Íîø ïóìàç òðàãåäèÿ. Âîçüìàòžñüêå ôàøèñòú¸ñûí êîòûðòýì áåëîðóñ ìóçúåì âûëûñü ïè÷èãåñ ãóðò. Ïóäî âîçüìàñü Òåðåøêî, ïàðòèçàí îòðÿäûñü êîìàíäèðëýñü êîñýìçý áûäýñúÿñà, ãóðòûñü ñòàðîñòà ëóý. Êóçïàëûç íî íûëïèîñûç, ñåìüÿ êóç¸åç âóçàñüêèñü øóûñà ìàëïàëî, ñîëû ñóä îðò÷ûòî. Ïüåñà àñ ñÿìåíûç àñïќðòýìëûêî íî òóæ ñåêûò ëóý. Îçüû êå íî àðòè-

âќñü êàðûòýê íî çžáûòýê ñî íûëïèîññý áóäýòý. Êóàðàåç ëÿêûò. Âàñèëèé ßêîâëåâè÷åí óæàíû Ìàðêîâ ïîííà áàäœûì øêîëà ëóèç. ÒàŸå èê áàäœûì íî ïàéäภøêîëàåç ñîëû îðò÷ûíû øóä óñèç À. Âàìïèëîâëýí «Ïðîøëûì ëåòîì â ×óëèìñêå» ïüåñàåçúÿ ïóêòýì ñïåêòàêëüûí. Òàçý íî Â. Ïåðåâîùèêîâ èê äàñÿç. Äðàìàòóðã À. Âàìïèëîâ óëîí-âûëîíûñü òðîñ òûðìûìòýîñòû øàðàÿ. Ñîîñòû ñýðòòûíûïåðò÷ûíû êàï÷è èê ќâќë: àäÿìèåç íî ñîëýñü óëîí øîðû ó÷êîíçý âîøòîíî. Ñïåêòàêëüûí ñûŸå ãåðîé ëóý Øàìàíîâ - ñëåäîâàòåëü, çýìëûê ïîííà íþðúÿñüêèñü. Íî ñîå òóæ âќñü êàðî. Âîðãîðîí ïûäëîñü ×óëèìñê ¸ðîñ öåíòðå êîøêå. Îçüû, îãñûð óëîí ñÿìåíûç, ñî åãèò íûëàøåç, Âàëåíòèíàåç, ïóìèòà. Âàëåíòèíàëýí ïќñü ÿðàòîíýç Øàìàíîâëýñü ïóêñåì

òà óëîíûí âàíüçý âîðìå. ÊûŸå ãèíý ðîëü¸ññý Ñåðãåé Ìàðêîâëýñü òîäàì óã âàéèñüêû, êîòüêóäçý ñî ñþëýì ïûðòžç ïîòòûñà, à÷èç âèñüûñà êàäü, øóäý. Àðòèñòëýí áûãàòûñà óæàìåç ñÿðûñü òàçüû âåðàíû ëóûñàë: ñî ñöåíà âûëûí óã øóäû, áûäýñ ìóãîðûíûç óëý-øîêà. Ñåðãåé Ìàðêîâåç ìîí àðòèñòýç ñÿìåí ãèíý óã, àäÿìèåç êàäü íî òîäžñüêî. Êó ãèíý ýí ïóìèòà, êîòüêó íî ñî êàï÷è ìûëêûäî. Àíàéçý çîë ÿðàòžç. Ñî øîðû íåíåã íî êàï÷è êóàðàåí âàçèñüêûëžç. Îçüû èê ãàæàç Íàäåæäà êóçïàëçý, íûëçý. Íàäÿ Óäìóðò òåàòðûí àðòèñòêà ëóûñà óæàç. Åãèòûñåí òà óäûñý êóòñêèç. Òóñûí-áóéûí ñî ïûðàê Íèíà Áàêèøåâà àðòèñòêàëû óêøàëëÿç. Êóä-îãåç Íàäÿåç Íèíà Ïåòðîâíàëýí íûëûç íî øóûñà ìàëïàëëÿçû.

Íàäÿ à÷èç íî äàíî àðòèñòêàåç «ìàìî÷êà» øóûëžç. Íûëàø Èæûñü êóëüòóðàÿ ó÷èëèùåëýí òåàòðàëüíîé ëþêåòàç äûøåòñêèç. Ìûíûì íî, ó÷èëèùåûí óæàêóì, Íàäÿåç äûøåòûíû êûëäžç íà. Ñîèí, âûëäû, Íàäÿ ìûíûì ìàòûñü àäÿìèåçëû ñÿìåí êîòüìàðçý îñêûëžç, ñåìüÿ êóñûïú¸ññýñ ãèíý íî âåðàëëÿç. Íîø Ñåðãåé Ñåì¸íîâè÷ ïîííà òóæãåñ íî ìàòûí âàë Âàñèëèé Ïåðåâîùèêîâ. Ñî àäœèç àðòèñòëýñü àñïќðòýìëûêî áûãàòîíëûêñý. Âàñèëèé ßêîâëåâè÷ åãèò ìóðòëû àòàé ñÿìåí âèçü-íîä ñ¸òúÿç. Àðëûäî ýøåçëýñü œå÷ ìûëêûäçý øќäûñà èê, âûëäû, Ñåðãåé ñîå «áàòÿ» øóûëžç. Âàñèëèé Ïåðåâîùèêîâ øќäòýê øîðûñü óëîíûñü êîøêåì áåðå Ñåðãåé Ìàðêîâëýí ñþëýì ïóøêûñüòûç ìàèç êå ÷èãèç êàäü. À. Äóäàðåâëýí «Éûðîìåì òóðè» ñïåêòàêëÿç Ñåðãåé Ÿàïàê ñî ðîëåç èê øóäžç, êóäçý àñ âàêûòàç øóäžç âàë Âàñèëèé Ïåðåâîùèêîâ. Ñïåêòàêëü ñþëýìåç âќñü êàðå, ñîå ó÷êûñà, ìûëêûä áóãûðúÿñüêûíû êóòñêå. Ñïåêòàêëü ïóìûí ýøøî íî ñåêûò ëóý: ãåðîé óëýï êå íî - ëóëòýì. Àðëûäî ýøåçëýñü àäœåì êàðûñà, Ìàðêîâ íî îáðàçàç ìóð ïûðûíû áûãàòžç. ÑûŸå ïåçüãûò øóäžç, ýñüìàñà, çàëûí ïóêèñü¸ñ èíòûÿçû ïóêûíû ќç ÷èäàëëÿëý. «Éûðîìåì òóðè» ñïåêòàêëü áåðå îäžã ïîë (ñî ïóìèñüêåììû áåðïóìåòžåç ëóèç, äûð) Ñåðãåé Ñåì¸íîâè÷ëýñü þàñüêî: «ÊûŸå-ìàð óëžñüêîä, Ñåð¸æåíüêà?» Ñî, ìóð ëóëœûñà, îëîêќíÿ ïîë øóèç: «Áàòÿ, áàòÿ ìîíý äîðàç ќòå...» ÒàŸå êûëú¸ñòû êûëûñà, ìûíûì ñåêûò íî êûøêûò ëóèç. Âåðàé: «Ýí øóçèÿñüêû, íîêèí íî òîíý óã ќòüû, ñîîñ àñüìåäû óëûíû íî íþðúÿñüêûíû äûøåòî, þíãåñ êàðèñüêûíû êîñî». Íî Ñåðãåéëýí ìûëêûäûç îçüû èê ñåêûò êûëèç. À÷èç áîðäûí óæàìûñü äóãäžç, óëîí íî óæàí þãûòýç êûñžç. Ñåêûò âàêûòàç ñî ќç øåäüòû þðòòýò ìàòûñü ýøú¸ñûçëýñü - êóçïàëûçëýñü íî íûëûçëýñü, Ÿîø óæàñü àðòèñòú¸ñëýñü. Âàñèëèé ßêîâëåâè÷ óëîíûñü êîøêåì áåðå Ñåðãåé òà þãûò äóííå âûëûí àð íî šûíû ñÿíà ќç óëû íè. 14 àð Ÿîæå Óäìóðò òåàòðûí óæàòîçÿç, Ñåðãåé Ìàðêîâ øќäñêûìîí ïûòüû êåëüòžç. Àðòèñòëýí ñöåíà âûëûí 1970-òž-1980òž àðú¸ñû øóäýìåç Óäìóðò òåàòðëýñü èñòîðèçý óçûðìûòžç. Êèí Ñåðãåé Ìàðêîâåç òîäžç, òàó êàðî ñîëû ñöåíà âûëûí óëîíëýñü çýìëûêñý âîçüìàòýìåç ïîííà.


ÄÓÍÍÅ ÊÎÒÛÐÅÑ

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

7

ØÓÒÝÒÑÊÎÍ

Ýìúÿëî... òќäüû òýðêûîñ Îëüãà ÊÎÐÅÏÀÍÎÂÀ

Ïàìóêêàëå - Òóðöèëýí îäžãåç àáäðàìîí ÷åáåð èíòûåç. Òќäüû ìàìûê âûëëåì ãóðåçü¸ñòû ó÷êûíû íóíàëûñü íóíàëý óëë¸åíóëë¸åí âóûëî òóðèñòú¸ñ. Ïќëàçû âàë ìè íî. þðåñ âûëý ïîòžìû 4 ÷àñûí Ÿóêíà - Àëàíüÿûñåí Ïàìóêêàëåîçü îã 500 èñüêåì. ×èëüê-âàëüê àâòîáóñý ïóêñüûñà âóèì-à, ќì-à - òóðèñòú¸ñ ïûñ-ïûñ óììå óñèçû. Ìà, âàëàìîí Òóðöèûí ñþðåñú¸ñ ãî÷àìîíýñü: âîëüûòýñü, ïàñüêûòýñü. Ñîèí íî àâòîáóñú¸ñ óã øèðòî - ëîáî! Ãóðåçü¸ñòû îðò÷ûêó, êќò øóðäý, ïåëü ïûòñàñüêå. 6 ÷àñëýñü ÿòûð âîðòòûñà, ïûäú¸ñ çóáåêòî, ìàêåñú¸ñ òàëüê-òàëüê ëóî. Ìûðäýì íî êûçüû êûðûìïûäýñûí êàäü àäœèñüêèç Äåíèçëè ãîðîä. Џàïàê ñî êîòûðå èíòûÿñüêåìûí äàíî Ïàìóêêàëå. Ìè âóûêó, êûç¸ ïàëà àâòîáóñú¸ñ òќäüû ãóðåçü¸ñ êîòûðå íÿíÿñüêåìûí âàë èíè. Òóðèñòú¸ñ ïќëûñü šûíûåçëýñü òðîñýç - œó÷ú¸ñ. Êóñïàçû óøúÿñüêî: ìè, ïå, òàò÷û 5 ÷àñûí Ÿóêíà äóíòýê ïûðèìû - âîçüìàñüêèñü¸ñ êќëî íà âàë. Êóä-îãåç ãóðåçüëýí ÷ûëêàê ìóêåò ïàëòžç ëûêòýì - îòûí íî ÷àêëàñüêèñü¸ñûç ќâќë. Ýõ, ìàëïàñüêî, íîø ìè êóçïàëýíûì 6 cþðñ ìàíåòìåñ êèñüòžìû. Íî áåðëî âàëàìû: òàŸå èíòûåç àäœîí ïîííà 10 ñþðñ íî æàëü ќâќë!

Ñ

Ï

àìóêêàëå òќäüû õëîïîêëýñü çàìîê øóýìåç âîçüìàòý. Êûëäýìûí îã 4 äàóð òàëýñü àçüëî. Òќäüû ãóðåçü êûñòžñüêå 4 èñüêåì ïàëà. Ïóøêûñüòûç 17 èíòûåòž ïûçúå âó. Îãøîðû ќâќë - êàëüöèåí, àñáåñòýí, ñûëàëú¸ñûí ìàéáûð. Øóíäû ñèîñ óëûí âóýç ñûëìå, íîø ñûëàëýç ãóðåçü áàìå êûëå, àñïќðòýìëûêî òýðêûîñ - òðàâåðòèíàîñ - êûëäûòý. Ìóðäàëàåç ìåòð íî ќâќë. ÒàŸå òýðêûîñ ãóðåçü ïûäýñîçü êûñòžñüêî: îãåç áàäœûì, ìóêåòûç - ïè÷è. Àé ñîîñ âàíüçû òûðîåñü - âèñèñü ïûäú¸ñòû, ñýðú¸ñòû éќíàòžñü âóýç òќäüû-÷àãûð àäñêå. Òýðêûûñü òýðêûå âèÿñà, ñîîñ ëþêàñüêî óëžûñü òûìåòý. Âûæûêûëûí êàäü, ÿâà - ó÷êûñà-ó÷êûñà ÷åáåðåçëýñü êќò óã òûðû! Ýêñêóðñîâîäìû àëžç: áûäýñ ìóãîðûíûäû, ïå, òðàâåðòèíàîñû ýí çûìå íóíàë Ÿîæå òàòûí ïûëàñüêî ñþðñú¸ñûí-ñþðñú¸ñûí òóðèñòú¸ñ. Ïќëàçû êûŸå íî âèñèñåç ќâќë! Íî òàêåìå âóûñà, òà êûëú¸ñ ïåëå óã ÷óêàëî íè. Êќòìå óðäûñà, ëàø! ïóêñè òýðêûå. Ìàéáûð! Âóýç 36 ãðàäóñ êîòûð øóíûò. Šóòñêûëý, ïå,

100-îçü íî. Íî 15 ìèíóòëýñü ÿòûð òàòûí íåáœûòñêûíû óã ÿðà - äûøûìòý âûëûñü êó àçûíû áûãàòîç. Êóäîã òðàâåðòèíàîñ êîòûðòž òóðèñòú¸ñëû âåòëûíû óã ÿðà - ÷óðûòîìåìûí ќâќë íà. Êûë éќòîç, òќäüû ãóðåçü¸ñû ïûäêóêåí ë¸ãèñüêèä êå. Êóðåíü äžñåí æàíäàðì Ïàìóêêàëå òûð øóëòûñà ëýçå, ÿâà. Âàòñàíî: àçüëî àðú¸ñû òàòûñü ãóðåçü¸ñ àëè ãèíý óñåì ëûìû âûëëåì ïûðïûð òќäüûåñü âûëžëëÿì. Òóííý ñîîñ ïóðûñÿëýñ ëóýìûí íè. Òàå øќäûñà, äóííåûñü Þíåñêî îãàçåÿñüêîí ãóðåçü¸ñòû ñàê óòüûñà âîçå.

Ì

àð áåí, òýðêûûí ïûëàñüêè, òàáåðå ïóðòûå - Êëåîïàòðàëýí áàññåéíàç - çûìûëîíî. Èíòûÿñüêåìûí ñî òќäüû ãóðåçü¸ñëýñü îã 300 ìåòðëû ïàëýíý. Òàÿç íî, ïå, âóýç ìóäðîí - åãèòîìûòžñü: ìàãíèåí, êàëüöèåí íî óãëåâîäîðîäýí óçûð. Òðàâåðòèíàîñûí éќë ïóøêûí êàäü ïóêè êå, òàÿç… øàìïàíñêîéûí âûëëåì! Áûäýñ ìóãîðåç âåê÷è ïóëüûîñ øîáûðòî. Êèûí-ïûäûí øîíàñüêèñüêîä íî, ñîîñ áóëüòûðàê âó âûëý ëќïòî. Àìàëòýê øќìçý âåðúÿì ïîòý. Óêàòà èê âóýç ÷èëüïûðàñü - ïûäýñûñüòûç êîòüêóä ïûðû àäñêå. Ìà, ñî ïûðûîñ-èçú¸ñ íî îãøîðûåñü ќâќë. Íûðûñü èê ñèíú¸ñ ÷óêàëî êîëîííàîñ øîðû. Âàøêàëà äàóðú¸ñû áàññåéí âќçûñü ìóí÷îåç Ÿàïàê ñîîñûí ÷åáåðúÿëëÿì. Íî àðú¸ñûí-àðú¸ñûí ñûëûíû êîëîííàîñëû êûëäûìòý - ìóçúåì çóðêàìåí, êóàøêàëëÿì. Ïàéìîíî êàäü: âûëòžçû âàìûøúÿêó, ïûä ÷èê óã Ÿàáúÿñüêû. Òàòûñü âó ñîîñòû ñîêåì œå÷ âќëýì, ëýñÿ. Êëåîïàòðàëýí áàññåéíýç øóî êå íî, èñòîðèêú¸ñ òóííý êå íî âåðàíû óã áûãàòî, çýì èê-à Åãèïåòû��ü öàðèöà òàòûí ïûëàñüêûëžç. Íî ýêñêóðñîâîäú¸ñ òóðèñòú¸ñëû âåñü íóêûðòî: òàò÷û çûìûëûñà, âåê÷è êèñûðèîñòûëýñü, ïå, ìîçìûòñêîäû. Âåðàìçû øîíåð-à, ќâќë-à - ќéòќä, íî îãåç âàëàìîí: òàîñûäëýí òóðèñòú¸ñëýñü òðîñãåñ óêñ¸ êûñêåìçû ïîòý. Áàññåéíûí ïûëàñüêîí ïîííà óãîñü âàòñàñà 15 äîëëàð òûðîíî.

Ï

àìóêêàëå òќäüû ãóðåçü¸ñûí, áàññåéíýí ãèíý óçûð ќâќë. Òàòûí óëýìâûëýì áûäýñ ãîðîä - Èåðàïîëèñ (Õèåðàïîëèñ). Ïќðòýì âèñ¸íú¸ñòû ñûëìûòžñü âóîñûçëû ëóûñà Èåðàïîëèñ Ðèìûñü ïðàâèòåëü¸ñëýí ÿðàòîíî èíòûçûëû ïќðìåì. Æàëÿñà âåðàíî, à÷èç èíêóàçü ñ¸òûìòý ãîðîäëû ïóøéûíû - âûëûñüòûç âûëàç ìóçúåì çóðêàíú¸ñ ãîðîäýç ïûðãûòžëëÿì. Êîòüìà

êå íî ñîëýñü «ëûñüќìú¸ññý» ýñêåðûíû òóæ òóíñûêî. Òàíè àìôèòåàòð. ×àêëàìûí 13-15 ñþðñ ó÷êèñüëû! Ñöåíàûñåí âûëžûñü ïóêîí èíòûîñ äîðîçü 300 òóáàòýç îðò÷îíî. Àìôèòåàòðå ïûðîí äîðûí, øóî, àñïќðòýìëûêî âàòîñýç âàíü. Îäžã èçýç êóçüäàëàåç 1 ìåòð, ïàñüòàëàåç 40 ñàíòèìåòð - èíòûûñüòûç âûðœûòîä - òåàòð ñèí êóñïûí êóáèêú¸ñ ñÿìåí êóàøêàëîç. Àïîëëîíëýí, Ïëóòîíëýí õðàìú¸ñàçû ìè ќì ïûðàëý. Òîäîñ÷èîñ ýñêåðèëëÿì: áåðïóìåòžåç õðàì èíòûÿñüêåìûí êûøêûò àçüûí - ìóçúåìûñü áóãûð ïîòî ïќðòýì óðîä ãàçú¸ñ. Îò÷û êîòüêûŸå òóàëà øîêàí òžðëûêåí ïûð - óëýïêûí óä ïîòû. Îìûðåç ñîêåì êûðñü. Òàèí ñýðåí òóííý íî òîäìî ќâќë, ìàå ïóøêàç âàòûñà âîçå òà èíòû. Îãçý ãèíý èñòîðèêú¸ñ âåðàíû áûãàòî: õðàìûí æðåöú¸ñ òóíàñüêûëžëëÿì ÿêå îãøîðû êàëûêåç àëäàíýí âûðèëëÿì-à, øóîä. Àäÿìèîñëû àñüñýëýñü êóæûìçýñ âîçüìàòîí ïîííà æðåöú¸ñ òûëîáóðäîåç ïåùåðàå ëýçüûëžëëÿì. Ñî, âàëàìîí, îòûí ñîêó èê êóëûëžç. Îçüû êàëûê ìàëïàëëÿç, æðåöú¸ñëýí çýìçý íî éќñïќðòýì êóæûìçû âàíü øóûñà. Äûðòûñà îðò÷èì Íåêðîïîëü øàéâûëýòž íî. Êûñòžñüêå ñî 2 èñüêåì ïàëà. Èåðàïîëèñ éќíàòžñü âóîñûí ãîðîä ëûäúÿñüêûëžç áåðå, òàò÷û óëë¸åí âóûëžçû âèñèñü¸ñ. Îäžãú¸ñûç ÷åðçûëýñü ìîçìûòñêûëžçû êå, ìóêåòú¸ñûç êóðàäœûñà èê óëîíçûëýñü ëþêèñüêûëžçû. Ñîèí Íåêðîïîëü âàê÷è äûð êóñïûí ïàñüêûòàç. Óã âàòû: øàéâûëýòž âåòëûêó, ìóãîð þçûð-êåçüûð ëóý. Êóä-îãåç äîðû ýêñêóðñîâîäìû ìàòýêòûíû èê ќç ëýçüûëû. Ìàëû þàíìûëû âàëýêòûëžç: ñîîñ âûëý, ïå, îëîìà íî ãîæúÿñà êåëüòýìûí. Êûëñÿðûñü, êèí øàéâûëàì âóæåð óñüêûòîç - óëžñü óç ëóû íè. ßêå øàéâûëìå ýí ó÷êû òàçàëûêòý áàñüòî... Ìàêåì âûëžå àäÿìè âàòýìûí, ñîêåì ñî óçûð íî äàíî ëûäúÿñüêûëýì. Êîòüìà êå íî Èåðàïîëèñûñü êîøêåì óã ïîò íè. Ìàêåì îòûí øóëäûð. Îìûðåç èê ïóøêåç áóãûðòý.

Òќäüû ãóðåçü¸ñ. Ìóçúåìûñü 1 ñåêóíä êóñïûí îã 250 ëèòð éќíàòžñü âó ïîòý.

Êëåîïàòðàëýí áàññåéíýç. Äóí÷ûëêûò âó ïèíàëìûòý.

Àìôèòåàòð. Òà èíòûûí œó÷ ðåæèññ¸ð Ì. Êîí÷àëîâñêèé «Îäèññåÿ» êèíî ëýñüòžç.

Ã

óðåçü¸ñòž âåòëûñà, êàêàëìè. Íî ìûëêûäû òàå ќç øќäû êàäü. Ñîìûíäà òóíñûêîçý êûëûñààäœûñà, ñî ëîïûðúÿñüêèç. Îãåç ãèíý Ïàìóêêàëåëýí íî Äåíèçëè ãîðîäëýí ìûíûì âàëàíòýì êûëèç. Òàòûñü êàëûêëû àñïќðòýìëûêî èíêóàçüçû óêûð îãøîðû ïîòý, ëýñÿ. Æóã-æàãëýñü óòüûíû ñîå ÷èê óã äûðòî.

Íåêðîïîëü. Äóííååç êîòûðúÿñü Òèò Ôëàâèéëýí øàéâûëýç.


8

ÈÂÎÐÚ¨Ñ/ÐÅÊËÀÌÀ

2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí

ØÀÅÐ

«Èãðàé, ãàðìîíü» óò÷à óäìóðò àðãàí÷èîñòû Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ

Áàäœûì êàëûêëýí êóëüòóðàåç íî áàäœûì, éќíî ëóûíû êóëý, øóûëžç «Èãðàé, ãàðìîíü» òåëåïðîåêòýç êûëäûòžñü Ãåííàäèé Çàâîëîêèí. Òà âîðãîðîí áûäýñ Ðîññèûñü óñòî÷èîñòû óò÷àíû íî êàëûêëû âîçüìàòûíû òûðøèç. Àòàéçûëýñü ìûòýì óæçý àçüëàíüòî íûëïèîñûç - Çàõàð íî Àíàñòàñèÿ Çàâîëîêèíú¸ñ. 12òž îêòÿáðå ñîîñ âóîçû Óäìóðòèå. Íîâîñèáèðñêûñü êóíîîñ øàåðûñüòûìû âûëü òàëàíòú¸ñòû óò÷àëîçû íî àçüâûë ýøú¸ñûíûçû ïóìèñüêîçû. Ýøúÿñüêîí þðòûñü ïðåñññåêðåòàðü Þëèÿ Ìèõàë¸âà âåðàìúÿ, Çàâîëîêèíú¸ñ Óäìóðòèûñü àðãàíýí øóäžñü óñòî÷èîñòû óò÷àëî. Øóëäûð ãóð êèñüòžñü¸ñòû ñîîñ «Èãðàé, ãàðìîíü» ïåðåäà÷àÿçû âîçüìàòîçû. Âàíü ìûëêûä êàðèñü¸ñòû âèò¸ 13-òž îêòÿáðå 11 ÷àñûí Èæûñü «Àêñèîí» êóëüòóðà þðòûí. Íîâîñèáèðñêûñü êóíîîñ øàåðàìû ëûêòîí àçÿçû æèíãûðòžçû òàòûñü ýøñûëû, Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñòêàëû Àííà Ïëîòíèêîâàëû. - Ìîí òîäýìúÿ, Çàâîëîêèíú¸ñ Óäìóðòèå ñèçüûì ïîë âóûëžçû èíè. Ìûíûì äýìëàçû «×àñòóøêà» àíñàìáëåíûçû Ÿîø Óäìóðòèûí êîíöåðò ñ¸òûíû. Îçüû 12-òž-14-òž êîíüûâóîíý Ìîæãàûí, Èæûí íî Ñàðàïóëûí êîíöåðò âîçüìàòîì, - øóèç Àííà Ïëîòíèêîâà. ØÎÐÊÀÐ

Òûìåò äóðå êàðúÿñüêîç... Áàãðàòèîí

ÎÎÎ «ÒÈÒÀÍ» - Óïðàâëÿþùàÿ êîìïàíèÿ». Èíôîðìàöèÿ î öåíàõ (òàðèôàõ) íà ðåãóëèðóåìûå òîâàðû è óñëóãè, íàäáàâêàõ ê ýòèì öåíàì (òàðèôàì) â 2013-2013 ãã.

Ðîññèûñü, Ãðóçèûñü, Óêðàèíàûñü íî ×åõèûñü àðõèòåêòîðú¸ñ éûðçýñ òžÿçû: êûŸå ëóûíû êóëý Èæ òûìåò äóðûñü 12 ãåêòàð âûëý ïóêñ¸íî âûëü ïè÷è ðàéîí? Óñòîîññý ïðîåêòú¸ñòû áûðúåìûí íèìûñüòûç ðàäúÿì êîíêóðñ ïûð. Âîðìèç Èæûñü «Çîä÷èé» îãàçåÿñüêîíëýí «Áàãðàòèîí» óæåç. - Òà ðàéîí øîðêàðìûëýí ûìíûðûç ëóûíû êóëý, - ïóñéèç Óäìóðòèûñü âàëòžñü àðõèòåêòîð Äàíèë Øåâêóíîâ. - Òžíè ìàëû òàëû ñîáûäœà ñàêëûê âèñúÿñüêîì. Ñèí øîðû éќòžñü ëóýì ñÿíà, îòûí àäÿìèîñëû óëûíû, øóòýòñêûíû êàíüûë ìåä ëóîç. Ïè÷è ðàéîíûí 10 ïàëà óëîí êîðêàîñ, íûëïè ñàä, ôèòíåñ-öåíòð, ñóïåðìàðêåò, àïòåêà ëóûíû êóëý. Þðòú¸ñ àçüûí ìàøèíà ïóêòûëîí èíòûîñ ÷àêëàìûí. Íî ïûäûí íî ïîðúÿíû òàòûí ¸ðêûò ìåäàç ëóû. Òžíè ñûŸååí àäœî àðõèòåêòîðú¸ñ âóîíî ïè÷è ðàéîíýç. Êèí íî ñî Ÿåêòý âàë þðòú¸ñòû 30 ýòàæîçü šóòûíû, íî êåëüòýìûí 18 ýòàæúåìú¸ñûç ãèíý. - Æþðè óêàòà ñèíìàñüêèç ñûŸå ïðîåêòú¸ñëû, êóäú¸ñàç ќç âîçúÿñüêû Èæ òûìåò, - âàòñàç Äàíèë Øåâêóíîâ. - Òûìåòëýí ÿðäóðú¸ñòžç êàëûê ïîðúÿíû ìåä áûãàòîç, òàò÷û øóòýòñêûíû ìåä êûñòžñüêîç. Òðîñýçëýí àðõèòåêòîðú¸ñëýí ïðîåêòàçû êåëüòýìûí òûìåò äóðûñü ïó êîðêàîñ,

ïќëàçû - Ïàñòóõîâëýí òîäìî êîðêàåç íî. ÒàŸå ìûëêûäëû óêàòà äóðáàñüòžç Ìîñêâàûñü àðõèòåêòóðàÿ èíñòèòóòûñü ïðîôåññîð, æþðèå ïûðòýì ìóðò Ìèõàèë Õàçàíîâ. - Òóæ óìîé ëóîç, âûëü ðàéîíûí êûëäžç êå óñüòýì èíáàì óëûí àñïќðòýìëûêî ìóçåé. Óãîñü ñî ïó êîðêàîñ - Èæëýí èñòîðèåç, ëåãåíäàåç... Êûëäîç-à øîðêàðûí àñïќðòýìëûêî ìóçåé - òûðî-ïûäî òîäìî ëóîç ïðîåêòýç þíìàòýì áåðå. Òóííý òóæãåñ óñòîåíûç «Áàãðàòèîí» ëûäúÿìûí êå íî, ñî áûäýñàê êóòýìûí óç ëóû. Ìàòûñü òîëýçü Ÿîæå âàíü ïðîåêòú¸ñûñü «èçþìú¸ññý» ñžñúÿëîçû íà. Ñîáåðå ñîîñòû îãàçåÿëîçû. Èæ òûìåò äîðûí ëýñüòžñüêîí óæú¸ñ 2013-òž2014-òž àðú¸ñû êóòñêîçû. Îã âèòü-êóàòü àð êûñòžñüêîçû. «ÓÊ «ÀÑÑÎ-ñòðîé» îãàçåÿñüêîíëýí äèðåêòîðåç, ïðîåêòú¸ñëû êîíêóðñûí âàëòžñü æþðè Ëàðèñà Ïóøêàð¸âà âåðàìúÿ, òà ïè÷è ðàéîíý óëîí èíòû áàñüòûíû ìûëêûä êàðèñü¸ñ àëè èê âàíü íè. Íî ñî àëý: äóíú¸ñ îòûí ïè÷èåñü óç ëóý!

ÎÎÎ «ÒÈÒÀÍ» - Óïðàâëÿþùàÿ êîìïàíèÿ». Èíôîðìàöèÿ îá îñíîâíûõ ïîêàçàòåëÿõ ôèíàíñîâî-õîçÿéñòâåííîé äåÿòåëüíîñòè ðåãóëèðóåìûõ îðãàíèçàöèé, âêëþ÷àÿ ñòðóêòóðó îñíîâíûõ ïðîèçâîäñòâåííûõ çàòðàò (â ÷àñòè ðåãóëèðóåìîé äåÿòåëüíîñòè)* â 2013-2013 ãã.

Êóëüòóðàÿ, ïå÷àòüÿ íî èâîðú¸ñúÿ ìèíèñòåðñòâî Ôîëüêëîð êûðœàíúÿ íî ýêòîíúÿ «Àéêàé» êóí àíñàìáëü

Àäœåì êàðûìîí àíàé¸ñ Ýëèíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ

Èæûñü ýøøî êóàòü íûëêûøíî ïóñúåìûí ëóîç «Àíàéëýí äàíýç» ãàäüïóñýí - ãîðîä Äóìûñü äåïóòàòú¸ñ òà ñïèñîêåç þíìàòžçû ñåññèÿçû. Ñâåòëàíà Àñàíîâà, Ìàðãàðèòà Áàáóøêèíà, Èÿ Áàòîâà, Ãàëèíà Êóçíåöîâà, Åëåíà Ïîãóäèíà, Êàäðèÿ Õèñàìóòäèíîâà - âàíüçû òàîñ âèòü íî ñîëýñü òðîñãåñ ïèíàëú¸ñëýí àíàé¸ññû ëóî. Àäœåì êàðûìîí íûëêûøíîîñ ïèíàëú¸ññýñ íî ñèíìàñüêûìîí áóäýòûíû áûãàòžçû. Íûëú¸ññû íî ïèîññû ñïîðòûí, äûøåòñêîíûí íî ìóêåò óäûñú¸ñûí âîðìîíú¸ñ áàñüÿëî.

¹ 150 (25086) 2012-òž àð 9-òž êîíüûâóîí (îêòÿáðü) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà

21-òž îêòÿáðå Óäìóðò êóí ôèëàðìîíèÿ

15 ÷àñý Ïðîãðàììàûí: óäìóðò, œó÷ êàëûê êûðœàíú¸ñ, ýêòîíú¸ñ

Ðîññèûñü äàíî àðòèñòëû, Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñòëû

Åâãåíèé Ñåðåáðåííèêîâëû - 65

Òåë.: 43-22-29, 78-08-79 e-mail: folkaikai@udm.net, www.aikai-folk.com

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 8-951-195-37-65- ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-38, 73-33-43, 8-951-195-37-66êîððåñïîíäåíòû

ÎÎÎ «ÒÈÒÀÍ-ÓÊ» ÎÃÐÍ 1111832002017

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2047 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 8642 Çàêàç ¹ 1320 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084


UD-150