Page 1

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí (àâãóñò). Âèðíóíàë (ñðåäà)

¹ 127 (25063) www.udmdunne.ru

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû Êûëäûòýìûí 1915-òž àðûí 4-òž ôåâðàëå

Êó «ìè» ëóý «ìîí»?

Òóáàò êóçÿ Èíìàð äžíå

Ïóðûñü òóñïóêòýì, êûøêàñüòýì ñþëýì

4

5

6

ÂÀÊ×ÈßÊ

Ïèñàòåëü¸ñëû íî íûëïèîñëû ïðåìèîñ Êóëüòóðàÿ, ïå÷àòüÿ íî èâîðú¸ñúÿ ìèíèñòåðñòâî êè÷ќëòýìúÿ âóîíî àðûñåí ñ¸òúÿñüêûíû êóòñêîç Óäìóðòèûñü Ïðàâèòåëüñòâîëýí ëèòåðàòóðàÿ ïðåìèåç. ×àêëàìûí ñîå 4 íîìèíàöèîñúÿ ëþêûíû: äðàìàòóðãèÿ, ïðîçà, ïîýçèÿ, íûëïèîñëû ïðîèçâåäåíèå. Âîðìèñå ïîòýìú¸ñëû ñ¸òýìûí ëóîç áûäýí 50 ñþðñ ìàíåò. Íîø óñòî÷è ïèíàëú¸ñëýí «Íàñëåäíèêè» ïðåìèçû áóäýòýìûí 5 ñþðñ ìàíåòëû. Òàáåðå ñîëýí áûäœàëàåç 15 ñþðñ ìàíåò ëóèç. Òàçý ñ¸òî èñêóññòâîîñúÿ íûëïè øêîëàîñûí òóæãåñ óìîé 10 äûøåòñêèñü¸ñëû.

ÏÐÅÇÈÄÅÍÒ ÄÎÐÛÍ

Ñïîðò øîðû ó÷êîíçû àñüñýëýí

Êèí áåðûêòîç êîíüäîíýç? Óäìóðòèûñü Ñëåäñòâèåÿ óïðàâëåíèå èâîðòýìúÿ, Èæ àäìèíèñòðàöèëýí ëýñüòžñüêîíúÿ óïðàâëåíèûñüòûç îãåç àçüâûë óæàñü ÿíãûøå óñüêûòýìûí Ïè÷è Ïóðãàûí ïóøòûëîíú¸ñ áåðå òóïàòúÿì êîðêàîñòû óìîé ó÷êûìòýåç ïîííà. Íûëêûøíî þðòú¸ñòû ýñêåðûíû âåòëûìòý, íî âàíü óæú¸ñ áûäýñòýìûí øóûñà, àêò ãîæòýì. Îçüû îãåç ïîäðÿä÷èê áþäæåòûñü êîíüäîí êà÷àç, êîðêàîñòû òóïàòûòýê.

Ãîðîäú¸ñ óæàëîçû ãóðòûí Ïåðìü êðàéëýí ãóáåðíàòîðåç Â. Áàñàðãèí èâîðòýìúÿ, ãóðòûñü øêîëàîñûí óã òûðìî åãèò äûøåòžñü¸ñ. Òàèí âàë÷å óëîñûñü êóäîã ¸ðîñú¸ñûí ýñêåðåìûí ëóîç «Ìîáèëüíûé ó÷èòåëü» ïðîåêò. Ãîðîäûí óëžñü äûøåòžñü¸ñëû áþäæåò ÷îòûí áàñüòýìûí ëóîç ìàøèíà ãóðòûñü íûëïèîñ äžíå ïîòàí ïîííà.

30-òž àâãóñòý +14 +16 ãðàäóñ ëóîç, òќë ëûìøîðûñü ïåëüòîç, çîðîç.

Âàëåíòèíà ÅÌÅËÜßÍÎÂÀ

Òîëîí Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýç À. Âîëêîâ ïóìèñüêèç Ëîíäîíûí îðò÷åì Îëèìïèàäàå ïûðèñüêåì ñïîðòñìåíú¸ñûí íî òðåíåðú¸ñûí. Íüûëü àðëû îäžã ïîë ðàäúÿñüêèñü Ÿîøàòñêîíý øàåðûñüòûìû 6 ìóðò âåòëžç. Óäìóðòèûñü ñïîðòñìåíú¸ñ âîðäñêåì ïàëú¸ñàçû øåð âóûëî êå íî, òàÿç ó÷ûðå âàíüçû ñÿìåí ëþêàñüêûíû áûãàòžçû, Äàâèä Áåëÿâñêèåç âåðàòýê. Òà âàêûòý ñî Åêàòåðèíáóðãå êîøêåìûí. Âàíüçû òàòûí äûðúÿ Àëåêñàíäð Âîëêîâ ñïîðòñìåíú¸ñûí ìàòûñüãåñ òîäìàòñêîíî êàðèñüêèç. Àñüìå îëèìïèåöú¸ñ ìåäàëü áàñüòûíû áûãàòûñàëçû êå, Ïðåçèäåíò äîðûí

ïóìèñüêîí ÷ûëêàê ìóêåò ќðåòž ðàäúÿñüêûñàë, äûð. Íî ñïîðòûí óäàëòý êóæìîîñûçëû íî øóäîîñûçëû. Îçüû êå íî âàíüçû ñÿìåí àñüìå ñïîðòñìåíú¸ñ ôèíàëý øåäèçû, íîø ìåäàëü ïîííà íþðúÿñüêîíûí 5-òž8-òž èíòûîñ áàñüòûëžçû. Îëèìïèàäàå øåä¸í ãèíý íî áàäœûì øóìïîòîí íè. - Ñïîðòýç àçèíòîíëû Óäìóðòèûí áàäœûì ñàêëûê âèñúÿñüêå, - øóèç Àëåêñàíäð Âîëêîâ. - Âûëü ñòàäèîíú¸ñ, øêîëàîñ óñüòžñüêî, òóàëà êóðîíú¸ñëû òóïàñü ñïîðòçàëú¸ñ ëýñüòžñüêî. Óäìóðòèûñü ñïîðòýç àçèíòîíëû òóý 4 ìèëëèàðä ìàíåò âèñúÿíû ÷àêëàìûí. Òóæãåñ áàäœûì ñàêëûê âèñúÿñüêå êóàñýí áûçüûëîíëû, áèàòëîíëû, âåëèêåí âîðòòûëîíëû, ûáûëžñüêîíëû, êàï÷è àò-

ëåòèêàëû íî óÿíëû. Ìàòûñü äûðå óñüòžñüêîç ëèïåòýí øîáûðòýì éќ äâîðåö, âóîíî àðå ќññý óñüòîç òèð. «×åêåðèë» ñïîðòêîìïëåêñûí ìóãîðçýñ êûäàòûíû ëóîíëûêú¸ñ êûëäûòžñüêî èíâàëèä ñïîðòñìåíú¸ñëû. Âàíüìûç ñèíìàñüêûìîí øóèñüêîìû êå íî, ñïîðòñìåíú¸ñëýí íî òðåíåðú¸ññûëýí þãäóð øîðû àñüñýëýí ó÷êîíçû. Џåì äûðúÿ ñîîñ ìóãîðçýñ êûäàòîíî ëóî øàåðìûëýí ïàëýíàç. Óÿñü Ñåðãåé Áîëüøàêîâëýí òðåíåðåç Åëåíà Íóðãàëååâà šîæòžñüêå, óÿñü¸ñëû íóíàëàç 7-12 èñüêåì îðò÷îíî, íîø 25 ìåòðúåì áàññåéíûí ñîìûíäà óä óÿ. Âûëàç èê, 1 ìåòð 90 ñàíòèìåòð šóæäà ñïîðòñìåíëû âóëýí ìóðäàëàåç íî óã òóïà. Óÿêóç, ïå, êèûç ÿ ïûäûç âó ïûäñû éќòý. Êóëý âûëýì Èæåâñêå

Îëèìïèàäàå âåòëýì ñïîðòñìåíú¸ñûí êåíåøîí. áàäœûì áàññåéí ïóêòûíû. Òà ïóìèñüêîí äûðúÿ òðåíåðú¸ñ íî ñïîðòñìåíú¸ñ ñþëìàñüêûòžñü óæïóìú¸ññýñ øàðà âåðàçû. Ïðåçèäåíò Àëåêñàíäð Âîëêîâ êóðîíú¸ññýñ íî äýìëàíú¸ññýñ ñàê êûëçžç. Áóéãàòžç: ñïîðòñìåíú¸ñòû äàñÿí ïîííà ðåñïóáëèêà ëýñüòîç âàíü ëóîíîçý. Êûëñÿðûñü, 50 ìåòðúåì áàññåéí ïóêòýìûí ëóîç, îòûí èíòû òûðìîç ïèíàëú¸ñëû íî, ñïîðòñìåíú¸ñëû íî. Èæûí òóïàòúÿì áåðå šîãåí âûëüûñü óñüòžñüêîç «Òîðïåäî» ñòàäèîí. Âàâîæûí ëýñüòžñüêî áàññåéí íî ëèïåòýí êàòîê. - Òž ìèëåìûç ìåäàëü¸ñûí øóìïîòòý. Ñüќðàäû êûñòžñüêîçû ãîðîäú¸ñûñü íî ãóðòú¸ñûñü íûëïèîñ, øóèç Ïðåçèäåíò.


2

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

ÓÆÐÀÄÚ¨Ñ

ÓÄÌÓÐÒÈÅÇ ÀÇÈÍÒÎÍ

ÃÓÐÒ ÓÄÛÑ

Àñïќðòýì êîðò

«×óðà» ýøòîñ éќëûí óëîç

Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýç Àëåêñàíäð Âîëêîâ òà íóíàëú¸ñû ïûðèñüêèç òåííèñýí øóäîíúÿ âûëüäýì èíòûîñòû (êîðòú¸ñòû) óñüòîíý. Óäìóðòèûñü Òåííèñýí øóäîíúÿ ôåäåðàöèÿ àñ êóæûìåíûç íî èíâåñòîðú¸ñëýí þðòòýìåíûçû âûëüäžç âèòü ïëîùàäêàåç, òàáåðå Ÿûæàê-âûëü êîðòú¸ñ âèò¸ øóäžñü¸ñòû. Ñîîñòû ëýñüòûíû 4,2 ìèëëèîí ìàíåò êîøêèç. Òóàëà ïëîùàäêàîñ Óäìóðòèûñü òåííèñèñòú¸ñëýñü áûãàòîíëûêú¸ññýñ šóòûíû þðòòîçû. Ñïîðòñìåíú¸ñ âîøòžñüêîíú¸ñòû ïóñéûòýê ќç êåëüòý. Òåííèñýí øóäîíúÿ ñïîðòúÿ ìàñòåð, êàëûêêóñïî òóðíèðú¸ñëýí óíî ïîë ÷åìïèîíêàçû Îëåñÿ Öèãâèíöåâà øóèç: - Òóæ óìîé, ãîðîä øîðûí èê òàŸå èíòû âàíü øóûñà, ñî Óäìóðòèûñü ñïîðòýç ýøøî êќíÿ êå ïàãœàëû âûëžå šóòîç. Óäìóðòèëýí Ïðåçèäåíòýç, ëþêàñüêåìú¸ñòû œå÷êûëàñà, ïóñéèç: - Êîòüêóäžç àñ èíòûÿç âàíüçý ñþëìûñü ëýñüòûíû êóëý. Ìåä šóòžñüêîçû ñïîðòúÿ âûëü îáúåêòú¸ñ, ñîêó àñüìåëýí íîø èê áóäîçû Êóëàêîâàîñìû íî Ìåäâåäöåâú¸ñìû. Òåííèñýí øóäîíúÿ âûëü èíòûîñ - ñî ýøøî îäžã âîðìîí øàåðàìû ñïîðòýç àçèíòîí ïîííà. Џàïàê òàŸå èê ïëîùàä-

Ãëàç ¸ðîñûñü «×óðà» ãóðò ïðåäïðèÿòèå ðåñïóáëèêàûñü ìóêåò õîçÿéñòâîîñòû àçüïàëòûñà óæà. Òà íóíàëú¸ñû êîòüêóä ñêàëëýñü øîðëûäûí 23 êèëîãðàìì éќë ïîòòî. 20 êèëîãðàì êîòûðûí êûñêî Âîòêà ¸ðîñûñü «Ïèõòîâêà», Áàëåçèíî ¸ðîñûñü «Ïóòü ê êîììóíèçìó», Ýãðà ¸ðîñûñü «Ðàññâåò» íî Äýðè ¸ðîñûñü «Ïóòü Èëüè÷à». Âàíüçû ñîîñ òîë âûëòž íî éќëûí ëóîçû. Óãîñü òûðìûò äàñÿìûí íè êќñ íî æàëåì ñè¸íú¸ññû, óäàëòýìûí þîññû. Òàçüû øóûíû óã ëóû Êèçíåð ¸ðîñûñü «ÀðÑàí-Àãðî» îãàçåÿñüêîí ñÿðûñü. Ñêàëëû áûäý 2,6 êèëîãðàìì éќë êûñêûñà, ñî âàíü õîçÿéñòâîîñëýñü áåðå êûëå. 6,3 êèëîãðàìì ãèíý êûñêî «Êèÿñîâñêèé» àãðîêîìïëåêñûí. Ãóðò óäûñúÿ íî ñè¸íþîíúÿ ìèíèñòåðñòâîëýí èâîðòýìåçúÿ, àñüìå øàåðûí óéíóíàë Ÿîæå êîòüêóä ñêàëëýñü ëþêàñüêå 13,8 êèëîãðàìì éќë. Џàïàê ñîìûíäà âûëýì êûëåì àðûí íî. Òàèí Ÿîø èê éќëýç çàâîäú¸ñëû íóíàëàç âóçàí, ìèûìåí Ÿîøàòûñà, êóëýñìåìûí 300 öåíòíåðëû. Òóæãåñ íî òðîñ éќë êûñêî Áàëåçèíî ¸ðîñûí - 1 ñþðñ 251 öåíòíåð. 1 ñþðñ öåíòíåðëýñü ÿòûð ëþêàñüêå Àëíàø, Âàâîæ íî Ìîæãà ¸ðîñú¸ñûí. Ñêàëëû áûäý 18,3 êèëî-

Âûëü òåííèñ êîðòýç ýñêåðîí. êàîñ êûëåì àðûí óñüòžìû âàë «×åêåðèë» ñïîðòêîìïëåêñûí. Òàáåðå ïðîôåññèîíàëú¸ñëû òóïàñü òåííèñ êîðòú¸ñ ðåñïóáëèêàÿìû äàñ ëóèçû. 2014-òž àðûí èíè ÷àêëàñüêîìû ëýñüòûíû ëèïåòýí Ÿîêòàì êîðòú¸ñ. Ñî

ëóîíëûê ñ¸òîç àçüëàíÿç àñüìå ñïîðòñìåíú¸ñëû ïќðòýì Ÿîøàòñêîíú¸ñûí âîðìèñå ïîòûíû. Ïðåçèäåíòëýí íî Ïðàâèòåëüñòâîëýí ïðåññ-ñëóæáàçû èâîðòýìúÿ.

Èâàí ÀÐÊÀØÅÂ

ãðàìì éќë êûñêûñà, êîòüêó ñÿìåí àçüïàëà ïîòýìûí âàâîæú¸ñ, íîø ñþìñèîñëýí 10 êèëîãðàìì ñÿíà óã ëþêàñüêû.

Åòžíýí ãèíý óä áóéãà 2010-òž-2011-òž àðú¸ñû Ýãðà ¸ðîñûñü «Çóðà ë¸í» îãàçåÿñüêîíûñü åòží áóäýòžñü¸ñëû ќç óäàëòûëû. Òóëûñ êќñýí ќç šóòñêå áóäîñú¸ñ, íîø ñžçüûë çîðú¸ñ ÷ûëêûò óòÿëòûíû ëþêåòžçû. Îçüû åòžíçû ïàêëÿëû ãèíý ÿðàç. Òóý îãàçåÿñüêîí ðîñ-ïðîñ äàñÿñüêèç êèç¸íëû íî, åòží èøêîíëû íî. 410 ãåêòàðçýñ éûëýòžçû 450 ãåêòàðîçü, áàñüòžçû âûëü òåõíèêà: Ò-150 òðàêòîð íî åòží êóðîåç óòÿëòîí ïðåññ. - Êóí ëàñÿíü þðòòýò âóûòýê, ìèëåì òóæ ñåêûò ëóûñàë, - ëûäúÿ ïðåäïðèÿòèëýí êèâàëòžñåç Âàëåíòèí Óñêîâ. - Òóý 1 òîííà ìåðò÷àíëû 6 ñþðñ ìàíåò äîòàöèÿ âèñúÿñüêå ôåäåðàöèÿ áþäæåòûñü, 2,5 ñþðñ ìàíåò - ðåñïóáëèêàëýí êàçíàûñüòûç. Ñî êîíüäîíýç êóòžñüêîì êðåäèòú¸ñúÿ íî ëèçèíãú¸ñúÿ ïóíýìú¸ñìåñ òûðîíëû. Ìóîñëýñü óäàëòîíëûêñýñ šóòîí âûëûñü «Çóðà ë¸í» êèçå íà ÷àáåé íî éûäû. Óòÿëòýì þîññýñ êèäûñëû âóçàëî. Âàíü êëåâåðåí áóñûîññû íî. Ìàëïàëî íà ïóäî âîðäûíû. Óãîñü ñè¸í äàñÿíû ëóîíëûêú¸ññû âàíü. Íîø àëè äàñÿñüêî íè áóäýòýì åòžíçýñ ñýñòûíû. Òóý óðîæàé óðîä ќâќë.

ÏÐÎÌÛØËÅÍÍÎÑÒÜ

Óæ ãóðåòý êå, êèñû òûðìå Åëåíà ÑÊÂÎÐÖÎÂÀ

êûíû áûãàòîç êàï÷è ïðîìûøëåííîñòüûñü ïðåäïðèÿòèîñòû. Òàíè äžñü âóðèñü «Ñàêòîí» íî «Øàðêàí òðèêîòàæ» ôàáðèêàîñ ñèíìàñüêûìîí óæàëî, âóççû ïàëýíý êîøêå. Íî ÂÒÎ-å ïûðîí ñîîñòû ïà÷êàòûíû áûãàòîç. Òà ïðåäïðèÿòèîñëû þðòòîí âûëûñü êûëäûòýìûí íèìûñüòûç ïðîãðàììà. Òóý 800 ñþðñ ìàíåò òûð ñóáñèäèîñ âèñúÿíû ÷àêëàìûí. Óêñ¸ ìûíîç óæàí òžðëûê íî ìàòåðèàëú¸ñ îêòûíû.

Òóý 7 òîëýçü êóñïûí Óäìóðòèûñü ïðåäïðèÿòèîñ 143 ìèëëèàðä ìàíåò òûð âóç ïîòòžçû, èâîðòžç ðåñïóáëèêàûñüòûìû ïðîìûøëåííîñòüÿ íî ýíåðãåòèêàÿ ìèíèñòð Îëåã Ðàäèîíîâ.

«Èæñòàëüëû» øóìïîòîí, «Ñàêòîíëû» ñþëìàñüêîí Òóæãåñ œå÷ óæàëî ýëåêòðîòžðëûê ïîòòžñü ïðåäïðèÿòèîñ ñîîñ ïëàíçýñ 170 ïðîöåíòëû áûäýñòžçû íè. Îãèíòûÿç ë¸ãàñüêå Èæûñü àâòîçàâîä - 7 òîëýçü êóñïûí 20 ñþðñ ìàøèíà áè÷àìûí. Íî þãäóð òóïàòñêûíû êóëý - òîëýçü Ÿîæå èíè êîíâåéåðûñü âàñüêå «Ëàäà Ãðàíòà». Àð ïóìîçü 55 ñþðñ ìàøèíà ïîòòûíû êóëý. Âûëüäžñüêî «Èæñòàëü» çàâîäûñü ìàðòåí ãóðú¸ñ. Âûëü îáîðóäîâàíèå ÷îòûí àð Ÿîæå òàòûí 300 ñþðñ òîííà àíäàí ïќçüòûíû áûãàòîçû. Àëè àð êóñïûí

Î. Ðàäèîíîâ.

Îñêîí - àâòîìàòëû íî ïûŸàëëû

175 ñþðñ òîííà ëþêàñüêå âàë. Ðîññèÿ ÂÒÎ-å ïûðåìåí âàë÷å «Èæñòàëüëû» âûëü àçèíñêîíú¸ñ ïèøòî. Íî ñîèí âàë÷å çàâîäëû ÷àêëàíû êóëý ìóêåò êóðîíú¸ñòû íî. Êûëñÿðûñü, êîòûðûñü èíêóàçåç óò¸íëû ñàêëûê âèñúÿíî. Ïðåäïðèÿòèå ïóêòýì âûëü îáîðóäîâàíèå þðòòîç îìûðåç êûðñ¸ìûòžñü Ÿûíýç âèòü ïîëëû êóëýñòûíû. Äóííåûñü âóç êàðîíúÿ îãàçåÿñüêîíý ïûðîí øóê-

Ðåñïóáëèêàûñü âàíü ïðåäïðèÿòèîñ îãñûð óæàíû óã ïќðìûòî. Òóæãåñ ñþëìàñüêûòî êûêåç. «Èæìàø» íî «Áóììàø» áàíêðîòýí ÿëýìûí. Çýì, «Èæìàø» áåðëî šûíû àðåç óìîé óæàç - 128 ïðîöåíòëû áóäýìçý âîçüìàòžç. Ñî äûðå èê Îáîðîíàÿ ìèíèñòåðñòâî, ÌÂÄ îðò÷ûòî âûëü ïûŸàë òžðëûêú¸ñòû ýñêåðîíú¸ñ. Ñïåöèàëèñòú¸ñëýí áàäœûì îñêîíçû - âûëü «ÀÊ-12» àâòîìàò íî «Ñàéãà-12» ïûŸàë.

«Áóììàø» çàâîäëýí âûëü íèìûç ëóîç - «Èæìåòìàø». Òàò÷û âóæ ïðåäïðèÿòèûñü 1200 óæàñü âûæòýìûí. «Áóììàøëýí» ïóíýì òûðîíú¸ñûç óæäóíúÿ êûëåìûí íà. Íî ñîîñ ìàòûñü äûðå âîðñàìûí ëóîçû, îñêûòžç ìèíèñòð. Ïóíýìú¸ñ ëàñÿíü áåðëî äûðå ñþëìàñüêîí óã íè êûëäû Èæûñü àâòîçàâîäûí íî Ñàðàïóëûñü ðàäèîçàâîäûí. Êûëñÿðûñü, «ÈæÀâòî» óæàñü¸ñûçëýñü óæäóíçýñ òóý 40 ïðîöåíòëû éûëýòûíû áûãàòžç, âûëü ïðîèçâîäñòâîåí âàë÷å òàòûí ýøøî êàëûêåç êóòûíû ÷àêëàëî. Ñàðàïóëûñü ðàäèîçàâîäëýí òóý àðëû 1 ìèëëèàðä 200 ìèëëèîí ìàíåò òûð êîíòðàêòú¸ñûç ãîæòýìûí íè. Íîø 2010òž àðûí ïðåäïðèÿòèëýí 470 ìèëëèîí òûð ãèíý çàêàçú¸ñûç âàë. Çàâîä êóëý ëóèñü òžðëûê ëýñüòý Ðîññèûñü Îáîðîíàÿ ìèíèñòåðñòâîëû, ÌÂÄ-ëû íî ÔÑÁ-ëû. Óæäóí òûðîíúÿ ïóíýìú¸ñûç ïûòñàìûí íè.

Êûíìûíû óç êåëüòý Ãóæåìëýí áåðïóìåòž íóíàëú¸ñàç œûðäûòãåñ âåðàñüêîí ëóý òîëëû äàñÿñüêîí ïóìûñåí. Øóíûò ñ¸òžñü êîìïëåêñú¸ñòû ýñêåðîíúÿ ãðóïïà àïðåëüûñåí èê óæà íè. Êåçüûòú¸ñëýñü óòèñüêîí ïîííà äàñÿìûí ìàçóò íî ýãûð - ñîîñ ïëàíëýñü ÷àðàêëû òðîñãåñ âóòòýìûí. Îçüû êå íî êûê êîòåëüíîé¸ñ ñþëìàñüêûòî èê. Îãåç - «Áóììàøëýí». Òóý ôåâðàëå àâàðèåí âàë÷å çàâîäûñü êîòåëüíîé øóíûòòýê êåëüòžç 28 óëîí þðòú¸ñòû íî øêîëàåç. «Áóììàøûí» øóãúÿñüêîíú¸ñ êûëäžçû íà êå, øóíûò ñ¸òîíýç ðàäúÿíû áûãàòîç ÒÝÖ-2, âåðàç ìèíèñòð. Éûðåç âèñüûòý «Èæìàøëýí» êîòåëüíîåç íî. Òàÿç ïðåäïðèÿòèûí òîëëû äàñÿñüêîí 100 ïðîöåíòëû áûäýñòýìûí íè, íî çàâîäëýí «Ìåæðåãèîíãàç» êîìïàíèëû òûðèñüêîíú¸ñûç êûñûìòý. Òàèí âàë÷å ïðåäïðèÿòèëû óêñ¸ óò÷àíî ëóîç.


ÞÃÄÓÐÅÇ ÓÒ¨Í

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

3

1-ÒŽ ÑÅÍÒßÁÐÜ ÀÇÜÛÍ

Øêîëàîñòû ìèñüêîí âàêûò Ýëèíà ÊÓÌÀרÂÀ

äèòåëü¸ññû íî: ñþðåñ âûëûí ìûíîí-âåòëîí ïðàâèëîîñòû òîäî, òðàíñïîðòñýñ øîíåð óòÿëòûíû âàëàëî. Îçüû îãçû íî óæëýñü ïàëýíòýìûí ќâќë. Íî êûçüû ïóñéèç Ñâåòëàíà Ñåë¸âà, øóãúÿñüêîíú¸ñ êûëäî íà, ïå, øêîëà êîòûðûñü ñþðåñú¸ñúÿ: êûòûí íî îòûí ðàçìåòêàîñ ïóêòûìòý, ãîïî-âûðéûëî èíòûîñûç âàíü. Áåí, âàíüçý òàå šîãàê òóïàòûíû ëóîíî. Îçüûåí, ïàëýíûí óëžñü íûëïèîñ 1-òž ñåíòÿáðå øêîëàå ïûäûí âàìûøòîíî óç ëóý. - Íûëïèîñòû êûøêûòëûêëýñü óò¸í âûëûñü, ÌÂÄ, êóæûìçý íî äûðçý æàëÿòýê, âàíüçý ëýñüòûíû òûðøå, - îñêûòý áûäý

Âûëü äûøåòñêîí àð àçüûí þãäóðåç óòèñü¸ñ ðåñïóáëèêàûñüòûìû âàíü øêîëàîñòû, íûëïè ñàäú¸ñòû ýñêåðèçû: äàñåñü-à ñîîñ íûëïèîñòû ïóìèòàíû. Êûçüû âåðàç ÌÂÄ-ûñü áûäý âóûìòýîñûí óæàíúÿ ¸çëýí êèâàëòžñåç Ñâåòëàíà Ñåë¸âà, îãëîì þãäóð óðîä ќâќë, íî ñþëìàñüêûòý òðîñàç ó÷ðåæäåíèîñûí êûøêûòëûêåç øàðàÿñüèâîðòžñü êíîïêàîñëýí, âèäåîêàìåðàîñëýí ќâќëçû. - Êûëñÿðûñü, 642 øêîëà ïќëûñü 390-àç ãèíý êíîïêàîñ, 75-ÿç ãèíý âèäåîêàìåðàîñ âàíü. Êûëåìú¸ññý äûøåòñêîí àðåç ìûòîíëýñü àëûíû ìè óì áûãàòžñüêå, íî àäìèíèñòðàöèîññûëû êîñîíú¸ñìåñ ãîæòžìû, øóèç Ñâåòëàíà Þðüåâíà. - Òà ïóìûñåí äîêóìåíòú¸ñ äàñÿìûí ëóîçû íà ðåñïóáëèêàìûëýí Ïðåçèäåíòýçëû íî Ïðîêóðàòóðàå. Áàäœûì óæ ëýñüòžñüêå øêîëà àâòîáóñú¸ñòû âûëü äûøåòñêîí àðëû äàñÿíúÿ. Ãîñàâòîèíñïåêòîðú¸ñ òà âàêûòëû 398 òðàíñïîðò ïќëûñü šûíûçý ýñêåðèçû íè - ñîîñ âàíüçû èê äàñåñü íûëïèîñòû âîðòòûëûòûíû. Ðóëü ñüќðû ïóêñüûíû äàñåñü òà àâòîáóñú¸ñëýí âî-

äîíý ïûðèñüêåì 500-ëýñü ÿòûð ëýñüòžñüêèñü¸ñ, ñîîñëýí íèìòóëú¸ññû ïóñéûñà êåëüòýìûí. Ýñêåðûòýê óã êåëüòî äûøåòžñü¸ñòû íî! Þãäóðåç óòèñü¸ñ àðëû áûäý êîòüêóä âèçüíîäàñüÿ «äîñüå» ëþêàëî. Îçüû êûëåì àðûí 8 íî šûíû ñþðñ äûøåòžñåç íî ýøøî øêîëàûí, íûëïè ñàäûí îã 5 ñþðñ óæàñåç, êûëñÿðûñü, ñè¸í ïќðàñü¸ñòû, âûæ ìèñüêèñü¸ñòû, «ìèñüêèçû». Òà ïќëûñü 51-åç ýñêåðîí ïûð ќç ïîòû, 15-åç äûøåòžñü. Âàíüçû ñîîñ ñóä óëý êûñêàìûí âûëýì. - Îñêîíòýì àäÿìèîñòû íûëïèîñ äîðû ëýçüûíû óã ÿðà! - šîò-šîò âåðà Ñâåòëàíà Ñåë¸âà. - Áåí, çàêî-

ðåñïóáëèêàûñüòûìû øêîëàîñû 1-òž ñåíòÿáðå îã 30 ñþðñ àäÿìè ëþêàñüêîç. Íûëïèîñûí Ÿîø ëûêòîçû àíàé-àòàé¸ñ íî. Ñîèí èê þãäóðåç ÷àêëàí âûëûñü êîòüêóä äûøåòñêîí ó÷ðåæäåíèûí ñûëîçû ïîëèöåéñêîé¸ñ. Àçüëî àðú¸ñòû ÷àêëàíî êå, òà íóíàëý òðîñ ëóî ëóøêàñüêîí ó÷ûðú¸ñ. Îçüû êûëåì àðûí Èæûñü îäžãàç øêîëàûí íûëïèîñ êëàññýñ îãäûðëû áóø êåëüòûëžëëÿì. Òà âèñêûí ñîîñëýñü òåëåôîíú¸ññýñ êàéïàëòžñü ñþðåì. ÌÂÄ êóøòžñüêûíû óã ìåäû øêîëà èíñïåêòîðú¸ñëýñü íî. Ðåñïóáëèêàÿìû ñîîñ 8 ãèíý: 5-åç Èæûí, áû-

ÌÂÄ-ëýí ÷àêëàìåçúÿ ðåñïóáëèêàûñüòûìû øêîëàîñû 1-òž ñåíòÿáðå îã 30 ñþðñ àäÿìè ëþêàñüêîç. Íûëïèîñûí Ÿîø ëûêòîçû àíàé-àòàé¸ñ íî. Þãäóðåç ÷àêëàí âûëûñü êîòüêóä äûøåòñêîí ó÷ðåæäåíèûí ñûëîçû ïîëèöåéñêîé¸ñ. âóûìòýîñûí óæàíúÿ ¸çëýí êèâàëòžñåç. - Âûëü óñüòžñüêåì íî òóïàòúÿíâûëüäîí óæú¸ñ ïûð ïîòýì âàíü äûøåòîí ó÷ðåæäåíèîñòû ïóíûîñ ýñêåðîçû, îòûí ïóøòûòžñü àðáåðèîñ ìåäàç ëóý øóûñà. Ýñêåðîíú¸ñ ïûð ïîòòýìûí øêîëàîñòû, íûëïè ñàäú¸ñòû âûëü-

íýç êóêå-ñîêó òžÿìåç ïîííà àäÿìèåç ìè óæûñü ìîçìûòûíû óì áûãàòžñüêå, íî íûëïè ó÷ðåæäåíèîñëýí êèâàëòžñü¸ññûëû òàŸå âàìûø ëýñüòûíû Ÿåêòžñüêîì. Òðîñýç ñîîñ ìûëêûäìåñ ñàíý áàñüòî. *** ÌÂÄ-ëýí ÷àêëàìåçúÿ

äýí îäžãåí - Ñàðàïóë, Ãëàçîâ íî Âîòêà ãîðîäú¸ñûí. Íî ïàéäàçû øќäñêûìîí. Ñîèí èê ñîîñ óêàòà ÷àêëàñà âîç¸çû éûðòýìàí ó÷ûðú¸ñûí «äàíý ïîòýì» øêîëàîñòû. Òàîñ ïќëûí - Èæûñü 71, 100, 49 íîìåðî øêîëàîñ. Êûëåì äûøåòñêîí àð êóñïûí íûðûñåòžûñüòûç

9, êûêåòžûñüòûç 7 íî êóèíåòžûñüòûç 6 ïèíàë âóòòýìûí áûäý âóûìòýîñûí óæàíúÿ ¸çú¸ñû. Ãóðò øêîëàîñ ïќëûí âèñúÿñüêå Àëíàø øîð ¸çî øêîëà òàÿç 5 éûðòýìàí ó÷ûð øàðàÿñüêèç. *** Þãäóðåç óòèñü¸ñ òà íóíàëú¸ñû âàçèñüêîíýí ïîòžçû ðåñïóáëèêàûñüòûìû Ïðàâèòåëüñòâîëýí Òќðîåçëû Þðèé Ïèòêåâè÷ëû. Ñîîñ êóðî: 1-òž ñåíòÿáðå øàåðàìû êóäœûòžñü þîíú¸ñûí âîêñ¸ âóç êàðûíû ëýç¸íî ќâќë. Òà êóðîí ÷ûëêàê âûëü ќâќë íè. ÌÂÄ ñîå âàçåíãåñ àé øàðàÿç Êóí Êåíåøûñü äåïóòàòú¸ñëû íî. Ñîîñûç òàëû ïóìèò óã êàðèñüêî, íî çàêîíýç þíìàòûñà ќç âóòòý íà - âàíü ñîëýí ïðîåêòýç ãèíý. - Îñêèñüêîì, òà çàêîí àð ïóìîçü êóòýìûí ëóîç, - øóèç Ñâåòëàíà Ñåë¸âà. - Îòûí 1-òž ñåíòÿáðü áîðäû âàòñàñüêîçû íà, âûëäû, Íûëïèîñòû óò¸í íî øêîëàîñûí áåðïóì ãûðëû æèíãûðòîí íóíàëú¸ñ. Ñî ñÿíà, çàêîíýí èê þíìàòûíû ÷àêëàìûí: ïќðòýì ïðàçäíèêú¸ñ äûðúÿ òðîñ êàëûê ëþêàñüêûëîí èíòûîñ êîòûðûí (500 ìåòðîçü) âóç êàðûíû óç ÿðà êóäœûòžñü þîíú¸ñûí.

ÒÀÇÀ ÓËÎÍ

Ñþýç ñóðåí óã þçìàòî Êûëåì àðûí 1-òž èþëüûñåí Ðîññèûí óëîíý ïûŸàíû êóòñêèç êóäœûòžñü þîíú¸ñûí íþðúÿñüêîíýí ãåðœàñüêåì çàêîí. Òóý îò÷û êóä-îã âàòñàíú¸ñ ïûðòýìûí íà. ×ûðìûò óæàçû òà áîðäûí Êóí Êåíåøûñü äåïóòàòú¸ñ íî - òà âûëëåì çàêîí òàáåðå þíìàòýìûí ðåñïóáëèêàÿìû íî. Ìàð ïќðìèç òîäžñüêîì: 22 ÷àñûñåí 10 ÷àñîçü (Ðîññèûí òà äûð 23 ÷àñûñåí 8 ÷àñîçü òóïàòýìûí) êóäœûòžñü þîíú¸ñûí âóç êàðûíû ëýçåìûí ќâќë íè. ×àêëàìûí íèìûñüòûç èíòûîñ, êûòûí íóíàçå êóàçåí íî ñîîñòû âќëìûòûíû óã ÿðà - ñî íûëïè, ýìúÿí, ñïîðò, êóëüòóðà ó÷ðåæäåíèîñûí, âîêçàëú¸ñûí, àýðîïîðòú¸ñûí íî ìóêåò òðîñ êàëûê ëþêàñüêûëîí èíòûîñûí. Èæûí îã êûç¸ ïàëà èíòûîñ ïóñúåìûí, êûòûí êóäœûòžñü þîíú¸ñûí êóøëàñüêûíû óã ÿðà. Êûë êóòîí óëý ñþðûíû êåìà ќâќë àçáàðú¸ñûí, íûëïè ïëîùàäêàîñûí œåíåëèê áåêûðúÿì ïîííà íî. - Íî òóæãåñ íî áàäœûì âîðìîíìû - òóý 1-òž èþëüû-

udmfoto.ru

Ýëèíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ

ñåí ñóð ïûðòýìûí êóäœûòžñü þîíú¸ñ ïќëû, - ïóñéèç ÌÂÄ-

Èæûñü óëü÷àîñûí âàìûøëû áûäý ñûëî íà ëàð¸êú¸ñ.

ûñü àäìèíèñòðàòèâíîé êûë êóòîíýç ðàäúÿíúÿ îòäåëëýí êèâàëòžñåç Åëåíà Ïîíèòêèíà. - Îçüûåí, ñóðåí íî òàáåðå óéèí âóç êàðûíû ëýçåìûí ќâќë. Òàçý àëîíýç áàäœûì ìàãàçèíú¸ñûí âóç êàðèñü¸ñ ñîêó èê âàëàçû. Ñåêûòãåñ þãäóð ëàð¸êú¸ñûí. Óãîñü ñîîñòû âîçèñü¸ñ, ñóð âóçàñà ãèíý, áàðûø ïîòòî âàë. Ïîòàçû íè ñîîñ ïèêåò øóîíú¸ñû íî. Íî âûëž êèâàëòžñü¸ñ, äåïóòàòú¸ñ ÷óðûò êûëçýñ âåðàëî: ñòðàíàìûëýí âóîíîåç ñÿðûñü ñþëìàñüêîíî, áóäžñü íûëïèîñìåñ ñóð áåê÷åå óñåìëýñü óò¸íî. Ñîèí èê 2013-òž àðûí 1-òž ÿíâàðüûñåí ñóðåç ëàð¸êú¸ñûí âîêñ¸ íî âóçàíû óç ëýçå. - Íîø àëè óéèí ñóðåí âóç êàðèñü¸ñòû ìè íèìûñüòûç ÷àêëàñà âîçèñüêîì, âåðà Åëåíà Ïîíèòêèíà. Îçüû êûê òîëýçü êóñïûí 179 óæáåðãàòžñü êûë êóòîí óëý êûñêåìûí íè. Òàÿç àðíÿ êóñïûí ãèíý ñîîñëýñü 655 ëèòð êóäœûòžñü þîíçýñ òàëàìûí - ñóä îðò÷ûòîçü, ñî ìè êèûí âîçèñüêîç. Îäžãåç øóãúÿñüêûòý: çàêîíýç òžÿñü¸ñòû êûðìûíû êàï÷è ќâќë. Óãîñü ñîîñòû

ýñêåðîí ïîííà êàëûêëýñü šîæòžñüêîíú¸ñ ëóûíû êóëý íî êóäœûòžñü þîíýí âóç êàðîí ó÷ûðåç þãäóðåç óòèñü¸ñ àñ ñèíìûíûçû ìåä àäœîçû. Ñîòýê çàêîíýç òžÿñüëýñü êûëçý þàíû ÌÂÄ-ëýí íîêûŸå ïðàâîåç ќâќë. Âàíü íà ñîèç íî: òóííý éûðòýìàñüëû òûðèñüêîí òóïàòî, íîø Ÿóêàçå ñî âóç êàðîíçý íîø èê àçèíòý - çàêîíúÿ ñîëýñü óäûññý ïûòñàíû óã ëóû. - Ìà âàòîíýç, òóííý òðîñàç ëàð¸êú¸ñûí ñóðåí îçüû èê âóç êàðî, ëóøêåìåí êå íî âûðî, - âàòñàç àäìèíèñòðàòèâíîé êûë êóòîíýç ðàäúÿíúÿ îòäåëëýí êèâàëòžñåç. - Íî îñêèñüêîì: àçüëàíüûí þãäóð òóïàòñêîç. Ìè íî ÷ûðìûòãåñ ëóîìû, óæáåðãàòžñü¸ñ íî çàêîíýí ýøúÿñüêûíû äûøîçû. Ìà, àäÿìèîñ íî, îëî, âàëàëîçû: þûñà êûä¸êå óä âóû - ãîñóäàðñòâî þíìå óã íþðúÿñüêû òàçà óëîí ïîííà. Òóííý Ðîññèûí êîòüêóä àäÿìè àðëû áûäý îã 15 ëèòð êóðûò âó þý. Íîø äóííåûñü òàçàëûêåç óò¸íúÿ îãàçåÿñüêîíëýí âåðàìåçúÿ, êîòüêóä ìóðòëû 8 ëèòðëýñü ÿòûð êóäœûòžñåç óñå íè êå, êóíýç áûðèñåí ëûäúÿíû ëóý.


4

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

ÞÀËÝ - ÂÀËÝÊÒÎÌ

ÏÑÈÕÎËÎÃÅÍ ÊÅÍÅØÎÍ

Êó «ìè» ëóý «ìîí»? Êûêòîîñòû áóäýòûíû êàï÷è ќâќë Íûëû ïèíàë âà¸íî ëóýì. Êûêòîîñ, ïå, âîðäžñüêîçû. Âàíüìû øóìïîòžìû. Íîø ìè ñîîñòû áóäýòûíû äàñåñü ќâќë. Ìàð êàðîíî, êûçüû óòÿëòîíî êûêòî íûëïèîñòû? Ïîëèíà Âîñòðèêîâà. Èæåâñê ãîðîä. Òà þàíýí âàçèñüêèì Èæûñü 5-òž íîìåðî íûëïè áîëüíèöàûñü ïåäèàòðëû Ëèäèÿ Âîðîíöîâàëû. - Âàëàìîí, êûêòî ïèíàë âà¸í ñÿðûñü èâîðåç êûëûñà, òðîñýç àíàé¸ñ øóàê ëóî, êûøêàòñêî. Óêàòà èê íûðûñüñý âîðäžñü¸ñ. Àíàéëû îäžã íóíûåç ñåêûò àé ïûä éûëàç šóòûíû, íîø òàòûí êûêñý Ÿîø. Êîòüêóäžçëýí íóíûëýí òóñüòû-ïóíüûåç íî äžñüêóòýç àñëàç ãèíý, íèìàç ëóûíû êóëý. Ïèíàëú¸ñòû œîñêûò èíòûûí âîç¸íî ќâќë, òðîñ øóäîíú¸ñ ïќëûí íî ïè÷è àçüûí ñîîñ àëåêìî. Ñîèí èê íûëïèîñòýñ Ÿåìãåñ óëü÷àå ïîòòàíû òûðøå, ÷ûëêûò îìûðåí ìåä øîêàëîçû. Êûêñýñ èê ïè÷èûñåí íèìàç àñïќðòýì àäÿìèîñòû ñÿìåí (ëè÷íîñòü¸ñòû) áóäýòûíû êóëý, ñåìüÿûí ãèíý ќâќë, óëü÷àûí íî, íûëïè ñàäûí íî, øêîëàûí íî. Êîòüêóäçý íóíûåç âîøúÿñà êèûí íóëëîíî, ëýéêàòîíî, âåðàñüêîíî, êûðœàíî. Òðîñýç àíàé-àòàé¸ñ êûêòî íûëïèîññýñ îãâûëëåì äžñüêóòýí íóëëûíû òóðòòî. Óêàòà èê ïèîñòû. Íî óìîé ëóîç ñîîñòû ïќðòýì äžñÿíû, éûðñèîññýñ ïќðòýì Ÿûøêûíû. Îäžã øàïûê êàäü ìåäàç ëóý. Âîðäžñüêåì íóíàëàçû ñîèçëû íî, òàèçëû íî áûäýí êóçüûì êóçüìàíî. Êûêíàçûëû âûëûñü îäžã øóäîí ñ¸òîíî ќâќë. Îçüû èê ïèðîã íî áûäýí ïûæîíî. Øêîëàå âåòëûêóçû èíè, âîðäžñüêåì íó-

Ãàëêèíýí Ïóãà÷¸âàåç óã âåðàëî... Ìîí ïóìèñüêûëžñüêî àñëýñüòûì äàñ àðåñëû âќæîãåñ íûëàøåí: ìûíûì 18, ñîëû - 28. Çýì, àñëàç àðëûäûçëýñü ñî ïèíàë àäœèñüêå. Òóãàíýëýí âàíü ïèíàëûç, ñîèí, ëýñÿ, âàíü Ÿûæû-âûæûîñû ñîå óã ÿðàòî, òîíý àñ âûëàç êûøíîÿíû òóðòòý, øóî, êóøòûíû êîñî. Íîø ìîí ñîå ÿðàòžñüêî. Ìàëû êå íî Ãàëêèíýí Ïóãà÷¸âàåç íîêèí íî óã âåðà, íîø ìèëÿì óðàìåòž íî Ÿîø îðò÷åììû óã ëóû, øûïûðòûíû êóòñêî. Ìàð ìûíûì êàðîíî? Äåíèñ Ï. Âàëýêòý Èæûñü «Íàäåæäà» öåíòðûñü ñåìüÿîñûí óæàñü ïñèõîëîã Íàòàëüÿ ÍÈÊÎËÀÅÂÀ:

Òóñïóêòžç Íèêîëàé ÁÀÍÍÈÊÎÂ

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Ñåìüÿåç øóëäûðòî êûêòîîñ. íàëú¸ñàçû ñîîñ êûêíàçû èê áûãàòîçû àñüñýëýñü ýøú¸ññýñ äîðàçû êóíîå ќòüûíû. Îçüû êîòüêóäžç àñëûç ãèíý òóïàñü ëóûíû áûãàòîç. Íîìûð êûøêûòýç ќâќë

Íûëú¸ñ áûäý âóûêó, ñîîñûí íèìàç âåðàñüêîí âàêûòú¸ñ âóî: ãàäü¸ññû áóäî, âèð êîøêîíçû êûëäý. Íî íûëàøú¸ñ îã-îãåíûçû êîòüêó Ÿîø, ëþêîíòýìåñü.

Ìàãàçèíý ìûíûêóç, àíàé îãçý íûëçý ÿêå ïèçý ñüќðàç ìåä áàñüòîç, ìóêåòúÿò - ìóçîíçý. Êûêòî íûëïèîñ îã-îãçû

íóíàëý. ÒàŸå àìàë íûëïèîñëû ïàéäà ãèíý âà¸ç, ñîîñ ìóêåò íûëïèîñ ïќëûí øóäûíû äûøîçû, ýøú¸ñ øåäüòîçû. Íî îã-îãçûëýñü êåìà ëþêûñà âîç¸íî ќâќë. Óã ÿðà ñ¸òûíû ïќðòýì íûëïè ñàäú¸ñû íî ãðóïïàîñû, îçüû èê ïќðòýì øêîëàîñû íî êëàññú¸ñû. Íèìàç óëîí êûêòîîñëû ñåêûòýí ñ¸òžñüêîç. Áûäý âóîí âàêûòàçû ãèíý ñîîñòû êåìàëû ëþêûíû ëóîç. Îçüû êå íî àðìèå áàñüòûêóçû, âóçú¸ñû äûøåòñêûíû ïûðòûêóçû, êûêòîîñòû îã-îãçûëýñü óããåñ ëþêî. Íûëïèîñ øêîëàå ìûížçû êå, íîìûðûñü óã ÿðà Ÿîøàòûíû ñîîñëýñü äûøåòñêåìçýñ, òîí çîëãåñ, íîø òîí ëÿáãåñ øóûñà. Ãóðòûñü óæçýñ êûêòî íûëïèîñ íèìàç ëýñüòûíû êóëý, ìàëû êå øóîíî êóäžç êå šîã ëûäúÿñüêûíû, ãîæúÿñüêûíû, ëûäœèñüêûíû áûãàòý, ìóêåòûçëû ñî èê êàëëåíýí íî øóãåí ñ¸òžñüêå. Óøúÿíû òûðøå ñîçý íî, òàçý íî. Êëàññýí êèâàëòžñüëû, äûøåòžñüñûëû îäíî èê âåðàíî, íûëïèîñëû äîðàçû ïќðòýìåñü óæú¸ñ ìåä ñ¸òúÿëîçû øóûñà. Êàï÷è óæ ќâќë ñî - îã-îãçû áîðäû áóðìåì êûêòîîñòû áóäýòûíû. Íî êîòüêóäžç àíàéàòàé àñüñýäû êûê ïîëýñ øóäîåí ëûäúÿíû êóëý: ñîîñëû óëîí áàäœûì îñêîí íî øóìïîòîí ñ¸òžç.

Êûêòîîñòû áќðñüûñü áќðñå íûëïè ñàäý íóëëîíî. Êûëñÿðûñü, îäžãçý ïîíåäåëüíèêå íî ñðåäàå, ìóêåòñý - âòîðíèêå íî ÷åòâåðãå. Íîø Ÿîøåííàçýñ - ïÿòíèöà íóíàëý. êàäü, àíàé íûëïèîñûç øîðû òàçüû âàçå êå: «Íûëú¸ñ (ïèîñ), ëûêòý ìîí äîðû!» Íî êûêòîîñòû îäžã íèìûí, êûëñÿðûñü, íûëú¸ñ øóûñà, ќòüûíû óã ÿðà. Êîòüêóäžç øîðû àñëàç íèìûíûç âàç¸íî, âà÷å âîæàíçû ìåäàç êûëäû øóûñà.

Ìàð êàðîíî ñûŸå äûðúÿ? Êîòüêóäžíûç îäíî èê íèìàç âåðàñüêîíî, ìóêåòûç íûëàø ìåäàç êûëû ìóçîíýíûç Ÿîøåí âåðàñüêåìäýñ. Ñîòýê ñîîñëýñü ñÿìçýñ óä âàëàëý. Àñüñý ñÿðûñü «ìè» øóûñà ãèíý ìåäàç âåðàëý, «ìîí» êûëýç íî âàëàñà ìåä áóäîçû.

áîðäû ãèíý ìåäàç äûøå øóûñà, êóíãîæ ñüќðûñü ïñèõîëîãú¸ñ òàŸå àìàëú¸ñòû äýìëàëî: ïèíàëú¸ñòû áќðñüûñü áќðñå íûëïè ñàäý íóëëîíî. Êûëñÿðûñü, îäžãçý ïîíåäåëüíèêå íî ñðåäàå, ìóêåòñý - âòîðíèêå íî ÷åòâåðãå. Íîø Ÿîøåííàçýñ - ïÿòíèöà

- Òž àçå ñûŸå þàí êûëäý áåðå, îçüûåí, òž çýìçý íî äàñü ќâќë íà ñåìüÿåí óëûíû. Ðîñ-ïðîñ áûäý âóýì âîðãîðîí äàñü à÷èç íî ñåìüÿåç ïîííà êûë êóòûíû, ñîå ñþäûíûâîðäûíû, êîòüêûŸå ó÷ûðå äóðáàñüòûíû. Ñèíìàñüêîí, äûðåç óðò÷å óìîé îðò÷ûòîí áûäý âóýìåç óã âîçüìàòû íà. Џûæû-âûæûîñ àêûëåñ ëóûëî, íî îñêåëý, ñîîñ òžëåäëû óðîä ñžç¸í ïîííà îçüû óã ëýñüòî. Íîø íûëìóðòòû íî òžëåäûç çîë ÿðàòý êå, èñüêå, çýìåí íî óç äûðòûòû, êûøíîÿñüêûíû êîñûñà, óç àêûëüòûòû. Âîçüìàëý, áûäý âóý, àñüòýîñ êîíüäîí ïîòòûíû êóòñêå.

ÿñüêå, íîø àñ ¸çú¸ññý êóëý óã êàðû. Êûçüû ñîëû þðòòîíî? Í. Êîðåïàíîâà. Ñüќëòà ¸ðîñ. - ÒàŸå àðëûäûí ïèíàëëýí àññý áàäœûìãåñ øќäýìåç ïîòûíû êóòñêå, ñîèí àðëûäîãåñ åãèòú¸ñ ïàëà êûñòžñüêå. Ñþëìûñü êåíåøûñà, òîäîíî, ìàð áàñüòý ñî áàäœûìú¸ñûí ýøúÿñüêîíëýñü: êûŸå êå âèçü-íîä, âàëàí, âûëü òîäîíâàëàí... Îëî, òž àñüòýîñ áûãàòîäû ñîëû áàäœûì ýø êàðèñüêûíû? Ìàëû âîøòý íèìçý, âàëàìîí - êûøêà, áàäœûìú¸ñ êèí ëóýìçý, çýìîñ àðëûäçý òîäžçû êå, ñåðåìå êåëüòîçû øóûñà. Íîø òàçüû ëÿêûò: ñî äžñüòý àññý áàäœûìú¸ñûí îãðàäý ïóêòûíû, âà÷å êåíåøûíû. Íûðûñü ó÷êûñà, óëîí îïûò

áàñüòîí ïîííà ñî óðîä ќâќë êàäü, íî «âàòñêûñà øóäîí» ñÿìàç ïûŸàç êå, çýìîñ óëîíûí ñîëû ñåêûò ëóîç àçüëàíÿç ñî êàëûê àçüûí óç äžñüòû ìûëêûäú¸ññýìàëïàíú¸ññý øàðà âåðàíû, àñ êûë âûëàç ñûëûíû, îãêûëûí âåðàñà, «ëóøêåì êåéëû» ïќðìîç.

Ëóøêåì êåé? 13 àðåñúåì ïèå Èíòåðíåòûí, àñëýñüòûç íèìçý âîøòûñà, äàíàêëû âќæîãåñ åãèòú¸ñûí ýøú-

ßíãûøòýñ ýí âàòý Óìîéòýì óæàç øóûñà, ïè÷è íûëïèìå íàêàçàòü êàðè. Áåðëî òîäž: ïèå íîìûð óìîéòýìçý ëýñüòûìòý. Ìàð êàðîíî ñûŸå ó÷ûðå? Ë. Ïåðåâîç÷èêîâà. Âàëýêòý Èæûñü ïåäàãîã-ïñèõîëîã Åêàòåðèíà ÊÎÐÎ˨ÂÀ: Ïèíàëäýñ þíìå íàêàçàòü êàðèäû ÿêå éûðêóðî âàêûòàäû çîëãåñ éќòòûíû øåäüòžäû

Ðåêëàìà

êå, ýí âîçüäàñüêå ñî àçüûí àñüòýëýñü ÿíãûø ëóýìäýñ óñüòûíû. Êóðå, âîæçý ìåäàç âàéû øóûñà. Ïèíàëëýí ñèí àçÿç òžëÿä äàíäû šóòñêîç ãèíý. Òà óæïóìåí šåãàíû êóëý ќâќë, óêàòà èê òîäžñüêîäû êå àñüòýëýñü ÿíãûø ëóýìäýñ. Âàëýêòý, ìàðëû îçüû ïќðìèç. Ïè÷è ìóðòý êûë êóòûòîí àçüûí íûðûñü áóéãàòñêå, ìàëïàñüêå, ìàð ìóãåí ñî éûðòýìàç. Éќòòîí ïóìûñåí íî ÷àêëàñüêîíî, íûëïèåç ñî ìåäàç óëòžÿ. ßíãûøàìçý âåñü òîäàç âàéûòîíî, ïûêûëîíî ќâќë. ÑûŸå äûðå àñüòýäû ñî èíòûå ïóêòûíû òûðøå. Âàëòžñü èíòûûí ëóûíû êóëý âàëàí íî ÷èäàí. Îçüû èê ïèíàëäûëû ýí æàëÿëý œå÷ êûëú¸ñòýñ, áûãàòîíëûêú¸ñûç ïóìûñåí Ÿåìûñü óøúÿëý. Îçüû ñîëýí óðîä óæú¸ñ ëýñüòýìåç óç ïîòû.


ÀÐÚ¨Ñ ÍÎ ÀÄßÌÈÎÑ

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

5

ÎÐÒ×ÅÌÅÍÛÇ ÏÓÌÈÑÜÊÎÍ

Òóáàò êóçÿ - Èíìàð äžíå

Îøèñüêåì íûð Íèêîëàé ÒÅÁÅÒÅÅÂ

Ìèëèòèíà ÃÀÂÐÈËÎÂÀ

Ìè ïè÷è ñóçýðåíûì áóäûêó, áàäœûìú¸ñûç 7-òž-8-òž êëàññýç áûäòýìûí íè âàë. Îäžãåç êîëõîçûí óæàíî êàðèñüêèç, ìóêåòûç ïåäó÷èëèùåå ïûðèç. Ìèëåìëû, ïè÷èîñëû, âîéíà âûëòž äûøåòñêîíî ëóèç. Øêîëàå ìûíîíýç âèòüûñà, àêûëüòžì. Ìóìè, òóæ äûøåòñêåìåç ïîòûñà íî, øêîëàå âåòëûíû ќç áûãàòû. Óëîíçý ñî îðò÷ûòžç, ëûäœèñüêûíû áûãàòûòýê. Àðëûäûç âóûñà ãèíý, íûëïèîñëû áàäœûì áóêâàîñûí ãîæòýì ïè÷è êíèãàîñòû ñëîãåí-ñëîãåí ëûäœûíû éќíäûðèç. Íîø áóáûìå êóèíü êëàññîçü äûøåòñêûíû ëýçèëëÿì èê. Ìàìàå ñîëû âåñü âîæúÿñüêå âàë. Ñîèí íî àñëýñüòûç ïèíàëú¸ññý äûøåòûíû òûðøèç. Íüûëü êëàññúåì øêîëàìû Äýáåñ ¸ðîñûñü Îìåëÿò (Ðîãîòíåâî) ãóðòìûëýí ïóìàç ñûëžç. Àçáàð êîòûðòž êûçüïóîñ, ïàëýçüïóîñ, áåðèçü¸ñ íî êóàêú¸ñ ìåðòòýìûí. Ìàêåì øóëäûð îòûí! Äûøåòñêèñü¸ñ óêíî óëòžìû øêîëàå ìûíûêóçû, áќðäûñà êóðèñüêûëž ñüќðàçû, íîø ñîîñ øóûëžçû: øóòýòñêû íà, ïå. 1943-òž àðûí âóèç, ëýñÿ, ñî íóíàë! Ìàìàå ïåëüïóìàì îøèç êќíÿ êå êíèãàåí äýðà ñóìêà, êèòžì êóòžç íî øêîëàå íóèç. Óã òîäžñüêû ìàëû ìè áåðîìèì, íî ïèíàëú¸ñ ïàðòà ñüќðûí ïóêî íè âàë. Òóæ ÷åáåð êîôòàåí äžñÿñüêåì äûøåòžñü êëàññûñü ïîòžç íî øóèç: ìûíàì íèìû Àëåêñàíäðà Èâàíîâíà. Êèìå ìàìàå êèûñü áàñüòûñà, êëàññý ïûðòžç íî íûðûñåòž ïàðòà ñüќðû ïóêòžç. Ìîí þí ïàéìè. Äûøåòžñü - ìóìèëýí ñóçýðåç. Óìîé-à ñî, óðîä-à, âàëàñà ќé âóòòû.

60-òž àðú¸ñûñü îòêðûòêà. Íûðûñåòž óðîêûí ìà âåðàìçý íî óã íè òîäžñüêû. Ìè ïàëàí 5 äûøåòžñü óëžç ñîêó: ìóìèëýí ñóçýðåç Àëåêñàíäðà Èâàíîâíà, âûíûçëýí íûëûç Ëþäìèëà Èâàíîâíà, àêàå Åëèçàâåòà Âàñèëüåâíà (40 àðëýñü êåìà Çóðà øêîëàûí óäìóðò êûëëû íî ëèòåðàòóðàëû äûøåòžç), Êàëèñòà Àíäðèÿíîâíà íî Åëåíà Ñåì¸íîâíà. Øêîëàÿìû ìóêåò ãóðòú¸ñûñü ïèíàëú¸ñ íî âåòëžçû. Êëàññûí êóèíü ðàä ñüќä ïàðòàîñ, îäžãàç ïóêî Âûëûñü Ïûêòûûñü (Âåðõíÿÿ Ïûçòà) ëûêòýìú¸ñ - œó÷ú¸ñ, øîð ðàäûí - îìåëÿòú¸ñ, êóèíåòž ðàäûí - Êîìîðûñü íûëïèîñ. Ñîîñûçëû íî, òàîñûçëû íî âåòëîíî êûê èñüêåìå. Äûøåòžñü

íûðûñü œó÷ ïèíàëú¸ñëû óðîêåç ìàäå, ñîîñëû óæ ñ¸òý íî óäìóðòú¸ñûçëû óðîê âåðà. Òàîñûçëû óæ ñ¸òûñà, íîø œó÷ú¸ñ äîðû âûæå. Êîòüêóä óðîê òóíñûêî âàë, íîø êûðœàí óðîêú¸ñ øóëäûðåñü ïîòûëžçû. Äûøåòžñü êîòüêóäìåñ êûðœàíû êîñûëžç, ìàå òîäžñüêîì. Íîø ìàå ìè òîäûëžìû? Áàäœûìú¸ñëýñü þìøàí äûðúÿ êûðœàíú¸ññýñ. Êèí êå áûäýñúÿç «Ëûìû òќäüû», ìóêåòûç - «Œèëüûð-œèëüûð âó áûçå, Ìàòðîí àïàé âó âàå», êóèíåòžåç - «Óëž, óëž, óëž» êûðœàíú¸ñòû. Ãóðòûñüòûìû Ñàí÷èê óðîêëû áûäý ïàëëÿíãåñ êóàðàåí «Âàëî äóð âîçü âûëûí

êûê ÷åáåðåñü ëüќìïó ñàä» êûðœàíýç í¸æúÿëëÿç. Ìîí áûäýñúÿé àêàîñûëýñü «Òóëêûìúÿñüêå, òóëêûìúÿñüêå...» êûðœàíçýñ, ќé êå íî âàëàëëÿ, ìà ñî Êàì, ìàëû ñîëýí âóýç òќäüû, ìàëû ñî âûëûí ãîðä êûøåò òќëà. Íîø ñèí àçÿì ïóêòûëž: ñïè÷êà êîðîáêàåç òûðòòýììûñà, îäžãàç øûðòûëý ãîðä ÷à÷à äóìèñüêî íî êîðîáêà áîðäû þíìàòžñüêî, à÷èì óøúÿñüêèñüêî: ìîí ïàðîõîä ëýñüòž. ß, óìîé, íûëû, óìîé, øóîçû âàë. Íûðûñü àðå äûøåòñêåìûñüòûì òðîñ òóíñûêîåç íî òóìîøîåç òîäý ëûêòý. Îäžã ïîë äûøåòžñüìû èíáàì, øóíäû, êèçèëèîñ ñÿðûñü ìàêå ìàäå. Ìóìèëýí âåðàìåçúÿ òîäžñüêî: îòûí èê Èíìàð óëý. Êèìå šóòž íî äûøåòžñüëýñü þàñüêî: - Òóæ íî òóæ êóçü òóáàò ëýñüòžä êå, Èíìàð äžíå âóîä-à? - Óä, - øóèç äûøåòžñü, Èíìàð ќâќë. Šûòàçå äžíÿìû ëûêòžç íî ìóìèíûì âåðàñüêèç. Íûëûíûä, ïå, âќñÿñüêîí íî Èíìàð ñÿðûñü ýí âåðàñüêû, òà ñÿðûñü êûëïóì ïîòòûëûíû ëýçåìûí ќâќë. Òžíè îçüû îñêîíýëû íûðûñåòž øóêêåò ñ¸òýìûí âàë. Ìàìàå, Èíìàðëû îñêèñü íî âќñÿñüêèñü ìóðò, àçüëàíÿç ќç ïîòòûëû íè ñî ñÿðûñü. Óëîíûñü êîøêîí àçÿç ãèíý øóèç: êóëž êå, ÷åðêå ýí ïûðòû, óæûñüòûä íî, îëî, êóøòîçû. Êûëçžñüêè. Ñîêó àé Èíìàðëû îñêîí øîðû ó÷êîí ìóêåò íà âàë. À÷èì íî îñêåìûñü êàëëåí äóãäž. Íûðûñåòž êëàññûñåí êóòñêûñà èíñòèòóòýç áûäòûòîçÿì, òóæ ÿðàòûñà äûøåòñêè. Òóííý êå íî øêîëàå äûøåòñêûíû ìûížñü¸ñ øîðû ñèíìàñüêûñà, âîæúÿñüêûñà ó÷êèñüêî.

Áóðìèñüòýì ÿðà Åëèçàâåòà ÊÀÌÀØÅÂÀ

1-òž ñåíòÿáðü ìàòýêòîí àçüûí íîø íî íîø òîäàì ëûêòý ïè÷è äûðû. Òÿìûñòîí êóèíü àðåñêàì âóûñà íî, òóæ ìќçìèñüêî òà íóíàëëýñü. Êèÿñà ¸ðîñûñü Óääÿäè øêîëàå ìîíý 1937-òž àðûí íûðûñåòž êëàññý êåëÿç àòàå Èâàí Êàäðîâ. Òóæ ÷åáåð äžñÿç, êèòžì êóòžç íî àñëàç ïóêòýì øêîëà þðòàç âàìûøòžìû. Êàïêà äîðîçü ãèíý êåëÿç, ïóøêàç ќç ïûðû. Âåøàìåç áåðå ìûäìûä áàìú¸ñìå ÷óïàç íî øóèç: - Íûëû, óìîé äûøåòñêû, òîí âàíüìûçëû äàñü èíè. Íîø àñëàç áàì âûëòžç ñèíêûëèåç êîøêå. Ìàëû áîí àòàé áќðäžñüêîä? Ýí áќðäû, ìîí îò-

ëè÷íèöà ëóî, - áóéãàòûíû âûðèñüêî ñîå. - Òîäžñüêî, íûëû. Âèòü íûëú¸ñû ïќëûñü òîí à÷èì êàäü èê ëóîä, äûð. - Îçüû øóûñà, êè âûëàç šóòžç íî íîø èê âåøà-âåøà òûáûðàì, áàìú¸ñìå ÷óïà. Ñîáåðå êàïêàå ïûðòûñà êåëüòžç. Àòàåëýñü ñåêûòýí êåëÿìçý âàëàé íè ñî àðûí èê 28-òž ñåíòÿáðå. Óéèí 1 ÷àñêûí ќñýç òžÿìîí èê éûãàëî. Àòàå óñüòûíû ќç äûðòû. Ëàìïàå òûë šóàòžç, áàäœûì œóñ âûëý ãàçåò âќëäžç íî, ìîíý îò÷û ïóêòûñà, éûðñèìå áóðò÷èí ëåíòàåí êûê âภïóížç. Äàíèëî Ìèêóëàé âåñü ќñýç éûãà, íîø ìèëèöèîíåð óêíîåòž ó÷êå àòàåëýñü ìîíýí âûðåìçý. Ñîáåðå Ìèêóëàéëû êóàðåòžç: äóãäû íè, ïå, éûãàñüêåìûñü, ќñýç ïèë¸ä. Ìûðäýì íî êûçüû øûï ëóèç ñîèç.

Ëþêèñüêîí àçÿç àòàåëýí âèçüìàì êûëú¸ñûç ñþëìàì íî éûðàì âàíü óëîí ãóìûðåëû òûðìèçû - íûëïèîñìå áóäýòîí-äûøåòîíûí íî, ñåìüÿ óëîíûí íî. Ñîêó, þíìå øîðûñü êàëûê òóøìîí êàðûñà, ñîå ïåéìûò óå âàëòžçû, íîø ìîí âàëåñ âûëûí áќðäûñà êûëè. Óéâќòûí ñÿíà, ќç êûëäû íè àòàéìå àäœûíû. Íîêó óç âóíû øêîëàëýñü ëþêåìçû íî. 1939-òž àðûí 30-òž íîÿáðå Ïåäîñüÿ àíàå äîðû âàëýí âóèç Šàêàïàå. Ïûðèç íî øóý: îéäî, Ëèçà, Òžãûðìåíý óëûíû. Áîí ìûíàì òóæ äûøåòñêåìå ïîòý óê, àïàé, øóèñüêî. Áûçüûñà ïîòž íî øêîëàå äûøåòžñå äîðû êîøêè. Ñî ìûíûì ñïðàâêà íî òóæ óìîé õàðàêòåðèñòèêà ãîæòžç, âќçàç îòëè÷íèöà ëóýìåëû ãðàìîòà ñ¸òžç.

Øêîëàûñü ó÷èòåëüñêîéûí êûê ÷àñ îøåìûí âàë, Èâàí íî Àëåêñåé Êàäðîâú¸ñëýí êóçüûìçû - 1936-òž àðûí ñîîñ ãóðòàìû Ÿûæ-âûëü øêîëà ïóêòžçû. Âîçüìàñà ñûëžñüêî íè ÷àñ òûðìåìåç. Ó÷èòåëüñêîéûí íîêèí ќâќë, óðîê ìûíý. Øóêêèçû óê ñîîñ Ÿîøåí îäžã êûëûñü, îäžã ûìûñü ñÿìåí. Ìîí ëûäúÿñà ñûëžñüêî. Äàñ ïîë øóêêèçû. Ìûíàì ñèí àçÿì ïóêñèç àòàåëýí øêîëàå êåëÿìåç. Êàïêà àçüûí ñûëûñà âîçüìà êàäü ìîíý. Ïîòžñüêî íî - îòûí íîêèí ќâќë. Êóàçü òóæ êåçüûò âàë ñî íóíàëý. Šàêàïàå ìîíý êîðîá òûð òóðûí âûëý ïóêòžç íî êûê ïèîññý óòüûíû íóèç. Ñî èê ëóèç øêîëàåí ëþêèñüêåìå. Ëåãåçüïóëýí ëåê âåíåç ìåðò÷èñüêåì ìóçýí, ñþëýìàì ïûðàêëû áóðìîíòýì ÿðà êûëèç.

Íûðûñåòž êëàññý ìîí ìûíž 1935-òž àðûí. Äýðè ¸ðîñûñü ÊóŸîñ ãóðòàìû ïè÷è êëàññúåì øêîëà ãèíý âàë. Ìèëåñüòûì êîðêàìåñ ñîèí êëóá ãèíý âèñúÿç. Ìè, ïè÷è ýêåîñ, øêîëà àçáàðûí øóäûíû ÿðàòžì. ×èäàòýê âèòèìû 1-òž ñåíòÿáðåç, òóæ ïîòý âàë ïàðòà ñüќðû ïóêñåììû. Òàíè ìîí íî øêîëàå âàìûøòž. Âûëàì äžñÿçû âûëü äýðà äýðåì íî øòàíè, ïûäàì - âûëü êóòú¸ñ. Óðîêú¸ñûí íîêûçüû ëà÷ìûò ïóêåìå óã ëóû, âåñü áåðãàñüêî, êîðìàñüêèñüêî - äžñüêóòý Ÿàáúÿ íî áè÷àòý. Äûøåòžñüìû äîðàì ìàòýêòžç íî øóý: - Êîëè, óðîêûí ëà÷ìûò ïóêîíî, ñàê êûëçžñüêîíî, íîø òîí ÷óïûðãà êàäü ïèçè-ïîçž âûðèñüêîä. Òàå êûëûñà, êëàññûí ãîðûíû êóòñêèçû. Íûðûñåòž íóíàëàç èê ýøú¸ñû ìîíý ýøøî îãïîë þìîêå óñüêûòžçû. Íýíýå íî äÿäèå òóæ þí îñêèçû Èíìàðëû. Šќê ñüќðû íî êèðîñ ïîíûòýê ќç ïóêñüûëý. Ìîí íî ñîîñëýñü àäœåì êàðûëž. Äûøåòñêûíû óìîé ìåä ïќðìûòî øóûñà, øêîëàå âќñÿñüêûñà ïûðè. Ýøú¸ñû òà ñÿðûñü äûøåòžñüìûëû ϸòð Àëåêñååâè÷ Ýøìàêîâëû èâîðòžëëÿì: îçüû íî îçüû, ïå, Êîëÿ Òåáåòååâ øêîëàå ïûðîí àçüûí âќñÿñüêå. Äûøåòžñüìû ìîíý óðîêú¸ñ áåðå îãíàìå êåëüòžç íî éûðûíûç îé-îé êàðèç. Ќç êóàðåòû, íî ìàð êå âàëýêòûíû âûðèç. Ìàð ñÿðûñü âåðàìçý óã òîäžñüêû íè, íî äîðå áåðòž îøåì íûðûí. Âќñÿñüêåìûñü äóãäž, êûøêàé, âûëäû. Òîäàì ëûêòý íà øêîëàåí ãåðœàñüêåì ìóêåòûç ó÷ûð. Êóèíåòž êëàññý ìûíîí àçüûí áóñêåëü ïèîñûí, Ôîìàåí íî Âàñÿåí, ãóáèÿíû âåòëžì. Áåðòûêóìû øóíäû¸ áàìàëý ÿë êàðûíû ïóêñèì. Âàñèìû óììå óñåì. Ôîìà ñàéêàòûíû óã ëýçüû, óêûð, ïå, ÷åñêûò êќëý. Áè÷àì ãóáèìåñ êîðçèíàÿç êèñüòûñà, ýøìåñ êќëîíý êåëüòžì. Џóêàçåÿç øêîëà àçáàðûí áàäœûì ïðàçäíèê âàë. Ìè, ïèíàëú¸ñ, þð-ÿð êàðèñüêîì. Íîø Âàñÿìû ïàëýíûí ñûëý. Äûøåòžñü¸ñìû œå÷êûëàì áåðå âàíüìû êëàññú¸ñû ïûðèì. Ìîí àçüâûë èíòûÿì èê ïóêñè, âèòèñüêî Âàñÿåç. Íîø ñî ќâќë íî ќâќë. Ôîìà ñåðåêúÿñà øóý: ñîèä, ïå, ïûäëîñü ïàðòà ñüќðûí îãíàç ïóêå. Ìûíàì íî ñåðåìå ïîòžç. Äóãäýììû óã ëóû íè ãîðåìûñü, êíèãà ñüќðû âàòñêûñà ñåðåêúÿñüêîì. Äûøåòžñüìû ëåêúÿñüêûíû êóòñêèç: êîðèäîðå ïîòý íî êќíÿ êóëý ãîðå, ïå. Âàíü ãóáèìåñ Âàñÿëû ñ¸òûñà íî èçåìå êåëüòûñà, œå÷ ëýñüòžñüêîì, êîæàìû. Ïèíàë âèçüìûí âàëàñà ќì âóòòý ýøìåñ šîæå óñüêûòýììåñ, êóàòà ïóéû êîæàìû. ßíãûøìåñ áåðëî âàëàìû, Âàñÿ íîø èê ìèëåìûì âåðàñüêûíû êóòñêèç.


6

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

ÐÎÑÑÈËÝÍ ÈÑÒÎÐÈÅÇËÝÍ ÀÐÅÇ

ÃÅÐÎÉ¨Ñ ÀÑÜÌÅ ÏЌËÛÍ

Ïóðûñü òóñïóêòýì, êûøêàñüòýì ñþëýì Ãåîðãèé ÃÐßÇÅÂ, Óäìóðòèûñü äàíî æóðíàëèñò

Òóííý íóíàëëû óëîñ÷èîñìû ïќëûñü óêìûñýçëû «Ðîññèëýí Ãåðîåç» äàíî íèì ñ¸òýìûí. Æàëÿñà âåðàíî, êûêåç ãèíý óëýïåñü íà - òîäìî êîíñòðóêòîð Ìèõàèë Êàëàøíèêîâ íî ë¸ò÷èê, ïîäïîëêîâíèê Âàëåðèé ×óõâàíöåâ. Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ ×óõâàíöåâ ñÿðûñü ìîí íûðûñüñý êûëž, Èæêàðûñü 73 íîìåðî øêîëàûñü «Ñîâåòî Ñîþçëýí íî Ðîññèÿ Ôåäåðàöèëýí Ãåðîé¸ññû - àñüìåëýí óëîñ÷èîñìû» ìóçåå ïûðàñà. Îæûñü íî óæûñü âåòåðàí Ð. Ñîíèíà ñîêó ðîñ-ïðîñ ìàäèç îøìåñî øàåðìûëýí äàíî ïèîñûç ñÿðûñü. Íèìûñüòûç ñòåíä âèñúÿìûí âàë Ðîññèëýí Ãåðîé¸ñûçëû, êóäú¸ñûç áóäžçû, óëžçû íî óëî Óäìóðòèûí. Òóñïóêòýìú¸ñ ïќëûí áåçäûòýíûç òóæãåñ íî âèñúÿñüêèç Â. ×óõâàíöåâëýí ôîòîåç. Ñî ïóðûñÿëýñ ãèíý, Ãåðîéëýñü ûìíûð òóññý âàëàíû íî óã ëóû, êèçåð éќëâûëýí çûðàìûí êàäü. Ðàèñà Ìèõàéëîâíà òóæ æàëÿñà âåðàç: òàò÷ûîçü, ïå, Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ëýñü œå÷ òóñïóêòýìçý ќì øåäüòý íà. Ýøøî íî âîçüûòãåñ: ñîëýñü êûòûí óëýìçý, ñëóæèòü êàðåìçý íî óì òîäžñüêå. Ìûíàì àñëàì íî òóæ òîäýìå ïîòžç òà ë¸ò÷èê ñÿðûñü. Êóòñêè óò÷àñüêûíû. Òàáåðå òà ïàéìûìîí àäÿìè ñÿðûñü òðîññý âåðàíû áûãàòžñüêî. Ðîññèûñü Ãåðîé¸ñëýí ðàäàçû Âàëåðèé ×óõâàíöåâ ïûðèç 2008-òž àðûí. Óëîñ÷èìû àëè íî àðìèûí ñëóæáàçý íóý. Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ âîðäñêèç 1961-òž àðûí Èæêàðûí. 1979-òž àðûí éûëïóìúÿç Èæûñü 71 íîìåðî øêîëàåç. Óæàíû èíòûÿñüêèç «Èæòÿæáóììàø» çàâîäý. Íî 1980-òž àðûí ìàðò òîëýçå ñîå àðìèå áàñüòžçû. Îòžÿç éûëïóìúÿç Èæêàðûñü àâèàöåíòðûñü âåðòîë¸òýí ëîáàíúÿ ¸çýç, ñîáåðå - Áîãîäóõîâûñü àâèàöèîííîé âåðòîë¸òíîé öåíòðåç. Òîäîí-âàëàíçý áóäýòžç íà Ñàðàòîâûñü ë¸ò÷èêú¸ñòû äàñÿíúÿ âûëž âîåííîé ó÷èëèùåûñü îôèöåðñêîé êóðñú¸ñûí. Òà áќðñüû êóòñêèç çýìîñ ë¸ò÷èêëýí óëîí ñþðåñýç. Òàáåðå Âàëåðèé ×óõâàíöåâåç ûñòî îò÷û, êûòûí ñî êóëýãåñ. Íûðûñü ñî âóý Äàëüíèé Âîñòîêå, ÌÈ-2, ÌÈ-9 íî ÌÈ-24 âåðòîë¸òú¸ñûí ë¸ò÷èê-øòóðìàí ëóý. Ñîáåðå êûê àðçý ñëóæèòü êàðèç Ãåðìàíè-

Â. ×óõâàíöåâ (áóðûñåç) ýøåíûç. ûí, óëîñ÷èìûëû îñêèçû ÌÈ-8 âåðòîë¸òú¸ñëýí çâåíîåíûçû êèâàëòûíû. 1994-òž àðûñåí Â. ×óõâàíöåâ ñëóæáàçý íóý Ðîññèûí, 55-òž Ñåâàñòîïîëüñêîé íèìûñüòûç âåðòîë¸òíîé ïîëêûí, êóäžç ïќðòýì îæìàñüêîíú¸ñû ïûðèñüêûëý. Âàê÷è äûð Ÿîæå òà ïîëêûñü 10 ìóðò Ðîññèëýí Ãåðîåç ëóèç íè. Æàëÿñà âåðàíî, ñîîñ ïќëûñü 4-åç ñûŸå âûëž íèìåç áàñüòžç áûðåìåç áåðå. *** Òóííý Ñåâåðî-Êàâêàçñêîé âîåííîé îêðóãûñü ÂÂÑ-ëýí íî ÏÂÎ-ëýí 4-òž àðìèûñüòûç 55-òž Ñåâàñòîïîëüñêîé ïîëêëýí êîìàíäèðåçëýí âîøòžñåç ïîäïîëêîâíèê Â. ×óõâàíöåâ ýøú¸ñûç ïќëûí îäžãåç

òîíî Äûøíå-Âåäåíî, Õàðñåíîé, Äàòòûõ ñåëåíèîñ ïàëà. Îòûí ñèíéûëòýìûí óðìåì áîåâèêú¸ñ. Ñîîñòû îäíî èê ïàçüãîíî, êûøêûò éûðóæ ëýñüòýìçýñ âîçüìàñà óëîíýç ќâќë. Íî êóàçü ïóðûñü áîðääîð êàäü çîðåìåí, òóøìîíú¸ñëû âàòñêûíû ëóîíëûê êûëäžç. Íåóæòî ðàçâåä÷èêú¸ñëýí êќíÿ êå íóíàë Ÿîæå òûðøåìçû, áîåâèêú¸ñòû øàðàÿìçû þíìå ëóîç? Ñîêó àé ìàéîð ×óõâàíöåâ ÌÈ-8 òðàíñïîðòíîé âåðòîë¸òú¸ñëýí ãðóïïàåíûçû êèâàëòžç. Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ëû âàíü òîäîíâàëàíçý, áûãàòîíëûêñý, øќäîíçý óæå êóòîíî ëóèç. Ýêèïàæú¸ñëû êóëý ðàéîíý ëîáûíû äûð òóïàòžç, âàëýêòžç, êó ïóêñ¸íî íî

èíáàìå. Òàáåðå ìóêåòãåñ óæïóì: ãóðåçü¸ñ áîðäû íÿíÿñüêåì Ãàíäàëáîñ ñåëåíèå äîðûí àñüìå ðàçâåä÷èê þí ñќñûðìûíû ñþðåì. Óëëàíü, Ÿîøêûò èíòûå, âåðòîë¸òú¸ñëýí âàñüêåìçû óã ëóû. Ìà êàðîíî? Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ ñќñûðìåì ðàçâåä÷èêåç âåðòîë¸òý ëåá¸äêàåí šóòûíû ìàëïàç. Àçÿç ïóêòýì óæïóìåç œå÷ áûäýñòžç. Ýêèïàæëýí êîìàíäèðåç ãóðåçü¸ñûñü ñþáåã óùåëüåîñòž ќðœèïè êàäü ëîáàç. Îçüû ýøøî îäžã àäÿìèëýí óëîíýç óòåìûí âàë. Îäžã ïîë Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ à÷èç íî áûðîí ãóý óñå íè âàë. Ìàéîð çàäàíèå áàñüòžç: êûê ÌÈ-8 âåðòîë¸òú¸ñûí Êîìñî-

Ïîäïîëêîâíèê Â. ×óõâàíöåâ ýøú¸ñûç ïќëûí îäžãåç àäœåì êàðûìîíýç ëóý. Ñîëû òóæãåñ íî ñåêûòýñü çàäàíèîñòû îñêî, óãîñü òîäî: ïðèêàçýç îäíî áûäýñòîç. Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ îìûðå 2 ñþðñëýñü òðîñ ïîë šóòñêûëžç, 4 ñþðñ ÷àñëýñü ÿòûð ëîáàç íè. àäœåì êàðûìîíýç ëóý. Ñîëû òóæãåñ íî ñåêûòýñü çàäàíèîñòû îñêî, óãîñü òîäî: ïðèêàçýç îäíî áûäýñòîç. Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ îìûðå 2 ñþðñëýñü òðîñ ïîë šóòñêûëžç, 4 ñþðñ ÷àñëýñü ÿòûð ëîáàç íè. 2007-òž àð, 21-òž îøòîëýçü. ×å÷íÿ. Ãóðåçü¸ñûí âèñòýì-âîæòýì çîðå íî çîðå, èç ñþðåñú¸ñ âûëûí ìàéòàë êèñüòýìûí êàäü, ïûä âûëûí âîçèñüêûíû óã ëóû. ˸ò÷èêú¸ñëû çàäàíèå ñ¸òžçû: 95-òž íî 411-òž íèìûñüòûç îòðÿäú¸ñûñü êќíÿ êå ãðóïïàîñòû âóò-

äåñàíòíèêú¸ñòû îò÷û êóøòîíî. Òà óæðàäýç áûäýñúÿí ìèíóòýí-ìèíóòýí ãîæúÿìûí âàë. ×óõâàíöåâ íûðûñü èê à÷èç ãðóïïàçý âóòòžç, ñîáåðå òåëåôîí ïûð ìóêåò ë¸ò÷èêú¸ñûí êèâàëòžç íè. Àñüìå ñîëäàòú¸ñ íî îôèöåðú¸ñ òàŸå šîã âóîçû øóûñà, áîåâèêú¸ñ ќç ìàëïàëý, øќäñêå. Ñîîñ âàê÷è äûð êóñïûí êîòûðòýìûí íî, êûðûìïûäýñ âûëûñü òóçîíýç ïåëüòýì êàäü, ÷èïòýì÷àïòýì áûäòýìûí âàë. Êóèíü íóíàë óëûñà, ìàéîð ×óõâàíöåâ «êîðò âóêàðíàíçý» íîø èê šóòžç

ìîëüñêîå, Äà÷ó-Áîðçîé, Ìàëûå Âàðàäû ñåëåíèîñ ïàëà äåñàíò êóøòîíî. Àñüìå ë¸ò÷èêú¸ñòû èíìûí óòèçû íà êûê ÌÈ-24 âåðòîë¸òú¸ñ. ×óõâàíöåâëýí âåðòîë¸òýçëýí ïàëëÿí äâèãàòåëåç øќäòýê øîðûñü çóðêàíû, «êèçüíûëûíû» êóòñêèç: ÿ êûñý, ÿ âûëüûñü óæàíû ќäúÿ. Ìà ëóèç? Íåóæòî áîåâèêú¸ñ éќòòžçû? ÍîêûŸå ãîìàñü òûëú¸ñ óã àäœèñüêî, Ÿûí ñüќä-ïóðûñü áûæçý óã âîçüìàòû. Êќíÿ êå òîííàåì ûðãåòžñü ìàøèíà óëëàíå çûìûíû øќòàç. Íîø ðàçâåäêàëýí èâîðòýìåçúÿ, òà-

ïàëàí éûð âàíäžñü¸ñëýí áàíäàçû êóç¸ÿñüêå. Îòûí 25 ïàëà áîåâèêú¸ñ ëûäúÿñüêî. Ëóý âàë, äûð, àñëàç êîìàíäèðåçëû èâîðòûñà, òžÿñüêåì ìàøèíàåíûç áàçàå áåðûòñêûíû, çàäàíèåç ìóêåò ýøú¸ñûç áûäýñòûñàëçû. Íîø ×óõâàíöåâ êèñëî-êóñëî êàäü àçüëàíüáåðëàíü âåòëžñü ќâќë. Êûë ñ¸òýìûí - ñîå áûäýñòîíî. Òûáûð ñüќðàä - øóãå-ëåêå øåäåì ýøú¸ñûä. Êûçüû áûãàòžç ìàøèíàçý óëëàíü óñåìûñü äóãäûòûíû, êûçüû óäàëòžç èíìûí âîçüûíû - ñîå Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ ãèíý òîäý, äûð. Òàÿç ó÷ûðå ×óõâàíöåâ øóäî áèëåò êûñêèç. Çàäàíèå áûäýñòýìûí: äåñàíòíèêú¸ñ ýøú¸ññûëû þðòòûíû äûðûç äûðúÿ âóèçû, äóíî òåõíèêà íî óòåìûí. Òóæ ïќñü éќòžç 2008òž àðûí 17-òž êóàðòîëýçå, ×óõâàíöåâëýí Óéïàë Êàâêàçý 15-òž êîìàíäèðîâêàåç äûðúÿ. Ñî íóíàëý ÓðóñÌàðòàí ¸ðîñûñü Òàíãè ñåëåíèå äîðûñü Íî÷êîðò ãóðåçü âќçûí 411-òž îòðÿäûñü ðàçâåäãðóïïà òóøìîíú¸ñûí âà÷å êûìåñ ïóìèñüêèç. Œûðäûò îæìàñüêîíûí êûê ñîëäàòú¸ñ ñåêûò ñќñûðìèçû - ñîîñòû îòûñü ïîòòîíî. Ïîëêëýí êîìàíäèðåç òà çàäàíèåç îñêå Â. ×óõâàíöåâëýí ýêèïàæåçëû. Âåðòîë¸òú¸ñëýí ãðóïïàçû îìûðå šóòžñüêèç íî Íî÷êîðò ãóðåçü ïàëà ëîáèç. Ìàéîð ×óõâàíöåâ ðàçâåäãðóïïàåí ðàäèî ïûð êóñûï òóïàòžç. Ñîêó èê Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ âàëàòñêèç: ìóçúåì âûëý ïóêñüûíû óç ëóû - Ÿîøêûò èíòû ќâќë. Ñќñûðìåìú¸ñëýñü óëîíçýñ óò¸í ïîííà îäžã ãèíý àìàë - ñîîñòû âåðòîë¸òý šóòîíî. Íûðûñü èê ìóçúåì âûëý âàñüêèç ïîëêûñüòûçû ñòàðøîé ïðàïîðùèê Ã. Ïåéêðèøâèëè. Ïóëÿîñ áîçãû êóòú¸ñ êàäü ëîáàëî. Âåðòîë¸ò îãèíòûÿç îìûðûí ëýéêà. Ïåéêðèøâèëè øåäüòžç ñќñûðìåì ðàçâåä÷èêú¸ñòû. Ñîîñòû ëåá¸äêàåí ñàëîíý šóòúÿçû. «Êîðò âóêàðíàí» âûðœûñà íî ќç âóû áîåâèêú¸ñ àâòîìàòú¸ñûñü ûáûëûíû êóòñêèçû. Џàïàê ñîêó îäžãåç ïóëÿ éќòžç âåðòîë¸òëýí ïëàñòìàññ êóïîëàç. Äâèãàòåëü¸ñëýí óæàí êóàðàçû èê âîøòžñüêèç. Êóàðà ñ¸òžñü èíôîðìàòîð ïûð êûëžñüêèç: áóðåç äâèãàòåëü šóà. Êќíÿ êå ãèíý äûð îðò÷èç, âåðòîë¸ò òûëûí ãîìœèç. Âûëàç èê, êåðîñèí êèñüòžñüêûñà ðåäóêòîð ëþêåòý âóèç, îòûñåí - ýêèïàæëýí êà-


ÐÎÑÑÈËÝÍ ÈÑÒÎÐÈÅÇËÝÍ ÀÐÅÇ áèíàÿç íî àðáåðè íóëëîí ¸çýòàç. Îòûí, íîìûðå øќäûòýê-âàëàòýê, êûëëèçû ñќñûðìåì ðàçâåä÷èêú¸ñ, âќçàçû áåðãàç ýì÷è. Êóàðà ñ¸òžñü èíôîðìàòîð íîø èê èâîðòžç, âàëòžñü ðåäóêòîð ïàëàí íî òûëïó ïîòžç øóûñà. Ñòàðøîé ëåéòåíàíò Â. Åâäîêèìîâ êќíÿ êå ïîë òóðòòžç òûëïóëû ïóìèò ñèñòåìàåç óæàòûíû, íîìûð ќç ïќðìû. Â. ×óõâàíöåâëû ìàëïàñüêûíû äûð èê ќé âàë - ýêèïàæëýí êîìàíäèðåç âåðòîë¸òñý ãóðåçü¸ñûñü Ÿîøêûò èíòûå âàñüêûòîíî êàðèñüêèç. Òàëû èíòû íî ñèíéûëòžçû íè êàäü. Íî êќíÿ êå ìèíóò îðò÷ûñà, þãäóð óêàòà óðîä ëóèç. Ïóëÿîñûí ïàñÿì áóðûç äâèãàòåëü óæàìûñü äóãäžç. Âåðòîë¸ò šóà, óæà îäžãåç ãèíý äâèãàòåëü, íîø óëžûí óùåëüå êåçüûò èç ïèíü¸ññý âîçüìàòúÿ. Îçüû êå íî, ìàéîð Â. ×óõâàíöåâ 8 èñüêåì ëîáûíû áûãàòžç íà. Ìóçúåì âûëý ïóêñüûñà íî, ñþëìàñüêîíú¸ñ ќç áûðå. Â. ×óõâàíöåâ ñîêó èê êîñžç ñќñûðìåìú¸ñòû ïîòòàíû, íîø à÷èç êóòñêèç òûëïóýç êûñûíû. Ñќñûðìåì ðàçâåä÷èêú¸ñ ìóêåò âåðòîë¸òýí Õàíêàëàûñü àýðîäðîìå êåëÿìûí âàë. Áåðëîãåñ òîäìî ëóèç, òà ïèîñ âàíüìûç áóðìèëëÿì, óòèñüñýñ

íî òîäžëëÿì. Íîø ïîëêûñü èíæåíåðíî-àâèàöèîííîé ñëóæáàûñü ќíåð÷èîñ Â. ×óõâàíöåâëýñü òûë íî Ÿûí ïûð ïîòòýì âåðòîë¸òñý «áóðìûòžçû», ñî íîø èê äàñü âàë âûëü îæìàñüêîíëû. *** Àñüìå óëîñ÷èìû îæìàñüêèç Àáõàçèûí íî, òà êóíûí ýðèêî óëîí ìåä ïóøú¸ç øóûñà. ÌÈ-8 íî ÌÈ-24 âåðòîë¸òú¸ñëýñü îòðÿäëýí êîìàíäèðåç ëóûñà ïќðòýì ãûæêàëú¸ñòû Êîäîð óùåëüåûí ïќñü «ñàëàìåí» óòÿëòžç. Îäžã íóíàëý ãèíý Â. ×óõâàíöåâëû îìûðå 4 ïîë šóòžñüêîíî ëóèç. 2006-òž àðûí ÎÎÍëýí êóðåìåçúÿ àñüìå ë¸ò÷èêú¸ñìû þãäóðåç óòèçû Àôðèêàûñü Ñóäàíûí, îòûí âëàñòüëû ïóìèò šóòñêèçû Äàðôóð ïðîâèíöèûí óëžñü¸ñ, ìàëïàçû íèìàç ãîñóäàðñòâî êûëäûòûíû. Þðè ðàäúÿì ñåêûò êîíêóðñýç îðò÷åì áåðå íèìûñüòûç îòðÿäý êóòžçû Â. ×óõâàíöåâåç íî. Ìèðîòâîðåöú¸ñ ïóêòýì óæïóìú¸ñòû áûãàòûñà áûäýñòžçû. Ñóäàíý âåòëýìú¸ñ ÎÎÍëýí ìåäàëü¸ñûíûç ïóñúåìûí, ïќëàçû Èæêàðûí âîðäñêåì ë¸ò÷èê íî. Ïќðòýì èíòûîñûí îæìàñüêûòîçÿç, Âàëåðèé Íèêîëàåâè÷ êóëîíëýñü óòüûíû áûãàòžç 50 ñќñûðìåì

áîåöú¸ñòû, 2 òžÿñüêåì âåðòîë¸òýç ìóçúåì âûëý ïóêòžç. Ðîññèëýí Ïðåçèäåíòýçëýí 2008-òž àðûí 19-òž ñåíòÿáðå ïîòýì êîñîíýçúÿ Óéïàë Êàâêàçûí âîèíñêîé äîëãçý áûäýñòûêóç êûøêàñüòýì ëóýìåç ïîííà ìàéîð Â. ×óõâàíöåâ «Ðîññèëýí Ãåðîåç» äàíî íèìåí ïóñúåìûí. Íàãðàäàçý ñ¸òžçû ñî àðûí èê 16-òž îêòÿáðå Êðåìëüûí. Ðîññèëýí ñîêó Ïðåçèäåíòýç Ä. Ìåäâåäåâ øóèç: - Íèìûñüòûç ïóñúåìå ïîòý Ðîññèëýñü Ãåðîé¸ññý: Âîëîâèêîâ ïîäïîëêîâíèêåç íî ×óõâàíöåâ ìàéîðåç, ïќðòýì øóã-ñåêûòú¸ñ øîðû ó÷êûòýê, îæìàñüêîí äûðúÿ òðîñ ïîë ãåðîéëûêî áûäýñúÿçû àçÿçû ïóêòýì çàäàíèîñòû. Ñîîñëýí êûøêàñüòýì ëóýìåíûçû íî áûãàòûñà êèâàëòýìåíûçû, óòåìûí âàë àñüìå ñîëäàòú¸ñëýí óëîíú¸ññû. Óëîñ÷èìûëýñü ãàäüçý ÷åáåðìàëî íà «Çà âîåííûå çàñëóãè» íî êóèíü Ìóæåñòâî îðäåíú¸ñûç, «Ï¸òð Íåñòåðîâ» íî «Çà îòâàãó» ìåäàëü¸ñûç. Òžíè ñûŸå äàíúÿñüêûìîí óëîñ÷èìû ñëóæáàçý íóý Êðàñíîäàð øàåðûí. Ìàëïàñüêî, šîãåí øîðêàðûñüòûìû 73-òž øêîëàûñü ìóçåéûí Ðîññèëýí Ãåðîåçëýí Ÿûæ-âûëü òóñïóêòýìåç êûëäîç.

Çàðíè ïèîñëû «Çàðíè Êèçèëè» Ðîññèëýí Ãåðîé¸ñûç ïќëû ïûðòýìûí øàåðìûëýí äàíî ïèîñûç. Àëåêñàíäð Íèêóëèíýç (1913-1998) «Ñîâåòî Ñîþçëýí Ãåðîåç» äàíî íèìåí ïóñú¸í ñÿðûñü äîêóìåíò äàñÿìûí âûëýì íè 1944-òž àðûí. Íî Àëåêñàíäð Íèêóëèí äîðû ñî âóèç, šûíû äàóð îðò÷ûñà, ÑÑÑÐ êóàøêàì áåðå íè. 1993-òž àðûí Òàäæèêèñòàí-Àôãàíèñòàí êóíãîæ äîðûí áûðûíû øåäèç Èæûí áóäýì ïîãðàíè÷íèê Ñåðãåé Áîðèí (19731993). Óëîíçýñ ñ¸òûñà òóøìîíú¸ñòû šåãàòûíû áûãàòýìçû ïîííà ýøú¸ñûíûç Ÿîø óëîñ÷èìûëû íî «Ðîññèëýí Ãåðîåç» äàíî íèì ñ¸òýìûí. Òóííý ñîëýñü íèìçý íóëëî Èæêàðûñü 9-òž ó÷èëèùå íî êàäåòú¸ñëýí «Ãðàíèöà» êëóáçû. Ãëàçîâûñü Àíòîí Óøàêîâ (1972-1995) äåñàíòíèê âàë. 1995-òž àðûí ×å÷åí øàåðûñü Àðãóí óùåëüåûí ñïåöçàäàíèåç áûäýñòûêóç, áîåâèêú¸ñëýí ïóëÿçû åãèò ïèÿøëýñü óëîíçý óðåòžç. Ñîëýñü «Çàðíè Êèçèëè» ìåäàëüçý ñ¸òžçû íè àíàåçëýí êèÿç. ˸ò÷èê, ìàéîð Îëåã

Èñàåâ (1964-1996) âîðäñêèç Òàòàðñòàíûñü Áàëòàñè ¸ðîñûñü óäìóðò ñåìüÿûí. Êèâàëòžç àâèàïîëêûñü çâåíîåí. 1996-òž àðûí êóàðòîëýçå Óéïàë Êàâêàçûí ñîëýñü ÑÓ-25 ñàìîë¸òñý óñüêûòî. Èñàåâ ïàçüãå ñîå áîåâèêú¸ñëýí áàçàçû øîðû. Ñî àðå èê Ðîññèëýí Ïðåçèäåíòýçëýí óêàçýç ïîòý Îëåã Íèêîëàåâè÷åç «Çàðíè Êèçèëè» ìåäàëåí ïóñú¸í ñÿðûñü. Íàãðàäàçý ñ¸òžçû êóçïàëûçëû. 1999-òž àðûí òîëñóðå Óéïàë Êàâêàçûñü Õàðà÷îé ñåëåíèå äîðûí Þðèé Êóðÿãèí (1977-1999) ëåéòåíàíòëýí âçâîäýç âûëý 15 ïàëà éûð âàíäžñü¸ñ îìûðñêî. Ñќñûðìûíû ñþðåì ëåéòåíàíò îæ áóñûûñü ќç êîøêû, áåðïóìåòž ïàòðîíýç êûëüûòîçü, ûáûëžñüêèç. Íî òóøìîí ïóëÿ àññý íî ïîãûðòžç. Òà ïèÿø âîðäñêåìûí Âëàäèâîñòîêûñü óäìóðò ñåìüÿûí. Àíàé-àòàåç, âûíú¸ñûç àëè óëî Êàìáàðêàûí. Þðèé Êóðÿãèí òàòûñü èê Êàì øóð äóðûñü øàéâûëûí âàòýìûí. Ìèõàèë ×óðêèí (1972-2000) éûëïóìúÿç Îìñêûñü îáùåâîéñêîâîé êîìàíäíîé âûëž ó÷è-

ëèùååç. Ãëàçêàðûí âîðäñêåì ×óðêèí êàïèòàíýç 2000-òž àðûí ×å÷íÿûñü áîåâèêú¸ñ áûäòžçû. Èëüôàò Çàêèðîâ (1970-2000) âîðäñêèç Èæûí, 1991-òž àðûñåí ñëóæáàçý íóèç «Êðå÷åò» ñïåöíàçûí. 2001-òž àðûí ×å÷íÿûí ñïåöçàäàíèåç áûäýñòûêóç áûðåìåç áåðå, ñîëû Ðîññèëýí Ãåðîåç íèì ñ¸òýìûí. Èæêàðûí âàíü ñîëýñü íèìçý íóëëžñü óëü÷à. 90 àðåñ òûðìîíýíûç âàë÷å âûëž íèì ñ¸òýìûí òîäìî êîíñòðóêòîðëû, Ñîöèàëèñòè÷åñêîé Óæûñü êûê ïîë Ãåðîéëû, ãåíåðàë-ëåéòåíàíòëû Ìèõàèë Êàëàøíèêîâëû (1919). Àçüëîãåñ ñî ïóñúåìûí íè âàë òóàëà Ðîññèëýí òóæãåñ âûëž îðäåíýíûç - Äóí-÷ûëêûò Àíäðåé Ïåðâîçâàííûéëýí ïóñýíûç. Âàëåðèé ×óõâàíöåâ (1961) Ðîññèûñü Ãåðîé¸ñëýí ðàäàçû ïûðèç 2008-òž àðûí. Òà âàêûòý ñî ñëóæáàçý íóý Êðàñíîäàð øàåðûí. Ãàäüçý ÷åáåðìàëî íà «Çà âîåííûå çàñëóãè» íî êóèíü Ìóæåñòâî îðäåíú¸ñ, «Ï¸òð Íåñòåðîâ» íî «Çà îòâàãó» ìåäàëü¸ñ.

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

7

ÁÛÄŒÛÌ ÎÆ

Òàíê áè÷àçû Óäìóðòèûñü êîëõîçíèêú¸ñ Ãàëèíà ÑĄ̊ÍÎÂÀ

Òóý 70 àð òûðìå «Êîëõîçíèê Óäìóðòèè» òàíê êîëîííà êûëäýì äûðûñåí. Øàåðûñüòûìû êîëõîçíèêú¸ñ òàíêú¸ñ ëýñüòûíû êîíüäîí ëþêàçû. «Ïðàâäà» ãàçåòûí ñîêó ãîæòžçû: «Êîëõîçíèê Óäìóðòèè» êîëîííàåç ëýñüòîí ïîííà øàåðàìû ëþêàìûí âàë 12 ìèëëèîí ìàíåò. Íîø 1942òž àð ïóìûí Èæåâñêå âóèç È. Ñòàëèíëýí òàó êàðîí òåëåãðàììàåç. Îòûí ãîæòýìûí âàë: øàåðûñüòûìû êîëõîçíèêú¸ñ òàíê ëýñüòûíû 41 ìèëëèîí ìàíåò áè÷àëëÿì. Âîéíàëû ñžçåì êíèãàîñëýí àâòîðçû Íèêîëàé Êóçíåöîâ âå-

ðàìúÿ, Óäìóðòèûí óëžñü¸ñëýí áè÷àì óêñ¸åíûçû ëýñüòýì òàíêú¸ñ ïûðèçû 19-òž ãâàðäåéñêîé òàíêîâîé ïîëêå. - Ñîîñëýí íûðûñåòž îæçû âàë 1942-òž àðûí 17-òž äåêàáðå Ñòàëèíãðàä îáëàñòüûñü Àñòàõîâ õóòîð äîðûí. Íîø 1943-òž àðûí òóëûñàç òàíêèñòú¸ñëû ќç óäàëòû. Äîíáàññ ïîííà îæìàñüêûêó, âàíüìûç ñÿìåí ìàøèíàîñ ïàçüãåìûí âàë, - øóý Íèêîëàé Ñïèðèäîíîâè÷. 1943-òž àðûí 20-òž ìàå òà ïîëêå ïûðèñü 6 îôèöåðú¸ñ íî 16 ñåðæàíòú¸ñ êûøêàòýê îæìàñüêåìçû ïîííà äàíúÿìûí ÓÀÑÑÐ-ûñü Âûëž Êåíåøëýí Ïðåçèäèóìåçëýí ãðàìîòàîñûíûç.

Ëèö. ñåð. À ¹ 336342 îò 05.02.2010

Ðåêëàìà

Íàçíà÷åííûå íà 21.08.2012 â 10.00 ïîâòîðíûå îòêðûòûå ýëåêòðîííûå òîðãè â ôîðìå àóêöèîíà ïî ïðîäàæå äåáèòîðñêîé çàäîëæåííîñòè è ðàñïîëîæåííîãî íà òåððèòîðèè Áàëåçèíñêîãî ðàéîíà Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè èìóùåñòâà ÌÓÏ ÆÊÕ «Ýíåðãåòèê» (ÎÃÐÍ 1021800583870 ÈÍÍ 18020008000, 427595, Óäìóðòñêàÿ Ðåñïóáëèêà, ï. Áàëåçèíî, óë. Êðàñíîàðìåéñêàÿ, 3) ñîãëàñíî ïóáëèêàöèè ¹ 77030539596 â ãàçåòå «Êîììåðñàíòú» îò 21.07.2012 ã. ¹ 133 ïðèçíàíû íåñîñòîÿâøèìèñÿ. Êîíêóðñíûé óïðàâëÿþùèé ÌÓÏ ÆÊÕ «Ýíåðãåòèê» Áîíäàðåâ À. À. â ïåðèîä ñ 03 ñåíòÿáðÿ 2012 ã. ñ 10:00 ïî 21 ñåíòÿáðÿ 2012 ã. 17:00 ïðîâîäèò ïîñðåäñòâîì ïóáëè÷íîãî ïðåäëîæåíèÿ îòêðûòûå ýëåêòðîííûå òîðãè íà ÝÒÏ ÇÀÎ «Ñáåðáàíê-ÀÑÒ» â ñåòè Èíòåðíåò: http://bankruptcy.sberbank-ast â ôîðìå àóêöèîíà ïî ïðîäàæå äåáèòîðñêîé çàäîëæåííîñòè è ðàñïîëîæåííîãî íà òåððèòîðèè Áàëåçèíñêîãî ðàéîíà Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè èìóùåñòâà, íàõîäÿùåãîñÿ â õîçÿéñòâåííîì âåäåíèè äîëæíèêà. Ëîò 1. Ïîìåùåíèå êîòåëüíîé ïî àäðåñó: ï. Áàëåçèíî, óë. Çàãîòçåðíîâñêàÿ, 3 à èíâ. ¹ 18-18-02/001/2011-821, íà÷àëüíàÿ öåíà 576000 ðóá. Ëîò 2. Íåçàâåðøåííîå ñòðîèòåëüñòâîì çäàíèå êîòåëüíîé ïî àäðåñó: ï. Áàëåçèíî, óë. Ñóâîðîâà, 1 à èíâ. ¹ 90:204:002:0001225730 ëèò. À, íà÷àëüíàÿ öåíà 734400 ðóá. 3. Äåáèòîðñêàÿ çàäîëæåííîñòü íà÷àëüíàÿ öåíà 2025660 ðóá. Ïîðÿäîê, ñðîêè, óñëîâèÿ îðãàíèçàöèè è ïðîâåäåíèÿ òîðãîâ è ïðî÷àÿ èíôîðìàöèÿ óêàçàíû â ñîîáùåíèè ¹77030493348 â ãàçåòå «Êîììåðñàíòú» îò 02.06.2012 ã. ¹99; ñðîêè îçíàêîìëåíèÿ, ïðèåìà çàÿâîê è ïðî÷èõ äîêóìåíòîâ, âíåñåíèÿ çàäàòêà íà÷èíàþò èñ÷èñëÿòüñÿ ñ äàòû âûõîäà íàñòîÿùåãî ñîîáùåíèÿ â ãàçåòå «Êîììåðñàíòú». Íà òîðãàõ ïîñðåäñòâîì ïóáëè÷íîãî ïðåäëîæåíèÿ âåëè÷èíà àâàíñà ñîñòàâëÿåò 20%, íà÷àëüíàÿ öåíà ïðîäàæè èìóùåñòâà äîëæíèêà ïîñëåäîâàòåëüíî ñíèæàåòñÿ íà 15% (ïÿòíàäöàòü ïðîöåíòîâ) ïî èñòå÷åíèè êàæäûõ 3 ðàáî÷èõ äíåé, íà÷èíàÿ ñ äàòû îôèöèàëüíîé ïóáëèêàöèè. Öåíà îòñå÷åíèÿ óñòàíàâëèâàåòñÿ â ðàçìåðå 40% îò íà÷àëüíîé öåíû ïðîäàæè èìóùåñòâà, óñòàíîâëåííîé íà ïåðâûõ òîðãàõ. Âûèãðàâøèì êîíêóðñ ñ÷èòàåòñÿ ïðåòåíäåíò, ïåðâûì ïîäàâøèé îôîðìëåííûå íàäëåæàùèì îáðàçîì äîêóìåíòû íà ýëåêòðîííóþ ïëîùàäêó è îïëàòèâøèé óñòàíîâëåííûé äîãîâîðîì àâàíñ. Îçíàêîìèòüñÿ ñ õàðàêòåðèñòèêàìè èìóùåñòâà, âûñòàâëÿåìîãî íà òîðãè, ñ äîêóìåíòàöèåé ïî êîòåëüíûì è ïðàâîóñòàíàâëèâàþùèìè äîêóìåíòàìè ìîæíî ïî àäðåñó: 427550 ÐÔ, Óäìóðòñêàÿ Ðåñïóáëèêà, ï. Áàëåçèíî, óë. Êðàñíîàðìåéñêàÿ, ä. 3 â ðàáî÷èå äíè ñ 10.00 äî 16.00 ïî ïðåäâàðèòåëüíîìó ñîãëàñîâàíèþ. Ïîëíóþ èíôîðìàöèþ ìîæíî ïîëó÷èòü ïî òåë/ôàêñ: 8 (34166) 5-29-49 E-mail: Energetik2004@list.ru Çàÿâêà è äîêóìåíòû, ïðèëàãàåìûå ê íåé, ïðåäîñòàâëÿþòñÿ ïðåòåíäåíòàìè â ñðîê ñî äíÿ îïóáëèêîâàíèÿ íàñòîÿùåãî ñîîáùåíèÿ ïî 21.09.2012 ñ 10-00 äî 17-00 ïî ðàáî÷èì äíÿì â ñîîòâåòñòâèè ñ ðåãëàìåíòîì ðàáîòû ýëåêòðîííîé ïëîùàäêè. Ôîðìû çàÿâêè, äîãîâîðîâ çàäàòêà è êóïëè-ïðîäàæè ó÷àñòíèêè òîðãîâ ïîëó÷àþò ñ ýëåêòðîííîé ïëîùàäêè. Ðåêëàìà


8

ÓËÎÍ ×ÈËÜÒÝÐÚ¨Ñ

2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí

ÌÀËÏÀÍ

Äûøåòñêåì êóëý ќâќë... Ìàëû óäìóðòú¸ñ ìó÷îëîåí óæàëî? ×óãóí ñþðåñ âîêçàë äîðûí, òðàâàé ëèíèåç îðò÷ûñà, èíòûÿñüêåìûí ñè¸í-þîíýí íî äžñüêóòýí âóç êàðîíúÿ áàçàð. Îäžã íóíàëý ÷åðîäûí ñûëžñüêî. Ëåíèí ¸ðîñûí áèãåðú¸ñ òðîñ óëî áåðå, ñîèí, äûð, ìàëïàñüêî, âóç êàðèñü¸ñ òàòûí - âàíüìûç ñÿìåí áèãåðú¸ñ. Ûëüíÿíü êóðè. Ќâќë íè, øóèçû. Ќâќë áåðå, ќâќë øóûñà, ÷åðîäûñü ïîòž. Ìîí ìûøêûí áèãåð íûëêûøíî ñûëý âûëýì. Ïàéìè, âóç êàðèñå ñîëû õîëîäèëüíèêûñü ûëüíÿíü ïîòòûñà šîãàê ãèíý ñ¸òžç. Êќòû šîæ ëóèç èê íî, íîìûð ќé êóàðåòû. Ìàëïàñüêûñà ñûëîí âèñêàì ïåëü ñüќðàì óäìóðò êûëûí âåðàñüêåì êóàðàîñ êûëžñüêèçû. Áåðûòñêûñà ó÷êèñüêî: âèò¸-êóàò¸ íûëêûøíîîñ âûæ ìèñüêîí ìó÷îëîîñûí íî òûðàç âåäðà âóîñûí îðò÷èçû. Óëü÷àå ïîòîí ќñ ïàëà âàìûøòžçû. Ќé ÷èäà, ñüќðàçû áûçüûñà ìûíž. Þàëëÿñüêûñà òîäž, íûëêûøíîîñ òàò÷û þðè óòÿëñêûíû èíòûÿñüêåìûí. Óæàíû ìàòûñü ãóðòú¸ñûñü, ïå, âåòëžñüêîì. - Ãóðòàìû óæ øåäüòûíû òóæ øóã, - øóý Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Ãîæíÿ ãóðòûñü îäžãåç íûëêûøíî. - Òàòûí óæàñà, íÿíüëû êå íî óêñ¸ ïîòòûíû áûãàòžñüêîì. Ñåìüÿåç êûçüû êå ñþäîíî-âîðäîíî óê. Òàíè íûëïèîñ øêîëàå ìûíîçû èíè. - Âóç êàðèñå êóòñêåìäû óã ïîòû-à, ñîèç óäûñ, âûæ ìèñüêîí ñÿðûñü, êàï÷èãåñ íî óêñ¸¸ãåñ, äûð, óê? - Êèí àé ìèëåìëû ñûŸå èíòû äàñÿñà âîç¸ç? Óæå òîäìîîññýñ ãèíý èíòûÿëî. Ìîí òàèçëû íî óäûñýëû êàáçý óã šîæòžñüêèñüêû. Óæåç ÿðàòžñü àäÿìè êîòüêûòûí ìûëûñü-êûäûñü òûðøå. Òàòûí òðîñ ìàëïàñüêîíýç ќâќë: âûæäý ìèñüêèä íî äîðå áåðòžä. Íîø ñî âóç êàðîíûí êќíÿ éûð âèñ¸íýç! Óêñ¸åä ќç êå ïîòû, ìà êàðîä? Ñî ïîííà ïûòñýò ñüќðûí ïóêåìåä óç ïîòû, äûð. Âàçåí êàëûêûí øóûëžçû: âóç êàðèñå ìûížñüêîä êå, îäíî èê ñêàëýä ìåä ëóîç. Òàíÿ íûëû îäžãàç áàçàðûí ñè¸í-þîíýí âóç êàðèç. Ñîîñ êûê êóçÿ óæàçû. Íóíàë Ÿîæå ïîòòýì âûðó÷êàçýñ ëûäúÿêó-

udmfoto.ru

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

Êîòüêóäžç óæ - äàíî. çû, íûëûëýí óêñ¸åç ÿëàí óã ïîòû. Ñî îãíàç òûðèñüêîíî ëóý. Áåðëî à÷èç èê øќäýì: âќçûñüòûç âóç êàðèñü ýøåç ñîå àëäàñà âîçåì. Øàïëû àäÿìè øåäüòýì âîñòýì ìàå êå. *** Ñî íóíàëý èê ÷óãóí ñþðåñ âîêçàëý êîæè. Áèëåò âóçàíúÿ êàññà äîðû âàìûøòž. Ìîñêâà ïàëà ìûížñü ïîåçäý áèëåò þàñüêî. Òóñûçúÿ èê øќäžñüêî, êàññà ñüќðûí áèãåð íûëêûøíî ïóêå. Éûðçý šóòêàòýê, áèëåòú¸ñ íîêûò÷û ќâќë, þíìå ýí ñûëý, øóý. ×åðîäëýí àçüïàëàç íûëêûøíîåí âîðãîðîí ñóëòžçû. Áàäœûìåñü ñóìêàîññýñ âûæ âûëý ïóêòžçû íî êàññèðåí êóòñêèçû óê àñüñý êûëûí ëàáûðòûíû. Êàññèð, íîêûŸå êàðèñüêûòýê, ñîîñëû êûê áèëåò ìû÷èç. Ìè, ÷åðîäûí ñûëžñü¸ñ, èíòûÿìû èê áàêîìûñà êûëèìû. Âîçüìàñüêîí çàëý ïûðîí äîðûí ëûç õàëàòú¸ñûí óäìóðò íûëêûøíîîñ ïóêî. Ñîîñ áàäœûì êóàðàåí óã, àñüñý ïîííà ëÿêûò ãèíý âåðàñüêî. Âќçàçû ìàêå áûäœàåñü

¹ 127 (25063) 2012-òž àð 29-òž ãóäûðèêîøêîí (àâãóñò) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

ëåíòÿéêàîñ, Ÿóæîíú¸ñ. Òàòûí âûæ, ïå, ìèñüêèñüêîì. Šàìäýëû øóòýòñêûíû ïóêñèëëÿì. Òàîñûç íî âîêçàëý ãóðòûñü óæàíû âåòëî âûëýì. - Òàòûí ñìåíàåí âûæ ìèñüêèñüêîì, - âåðà îãåç øàïëûãåñ - Ïè÷è Ïóðãà ¸ðîñûñü Êå÷îë ãóðòûñü íûëêûøíî. - Êûê íóíàë óæàñà, êûêñý äîðûí ïóêèñüêîì. Ãóðòûí êûòûñü òàŸå óæ øåäüòîä àé? Êîëõîçìû êóàøêàí êàëý âóýìûí. Êûòûñü óêñ¸ êàðîä, ìàå? Óæåç, êîíåøíî, òàòûí òóæ òðîñ, ó÷êå àé, êóäáûäœà ìèñüêîíýç. Ïóêñüûëîí òóæ èê óã ñþðûëû. Ïќñÿòîçü âûðîíî ëóý. ÒàŸå íî óæ ÿðàì èíè øóûñà, àñìåìûç àñüìåîñ áóéãàòûíû âûðèñüêîì. Çàâîäý äûðàç âóòñêîíî. Íîø ìèëÿì óæìû ýðêûí, ìàãàçèíý íî ëóý ïîòàììû. *** Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòý ïûðîí ïîííà àáèòóðèåíòú¸ñ ýêçàìåí ñ¸òî. Òðîñýç àíàé-àòàé¸ñ íûëïèîñûíûçû ëûêòýìûí. Àðòý ïóêèñü

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 8-951-195-37-65- ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-38, 73-33-43, 8-951-195-37-66êîððåñïîíäåíòû

êûê íûëêûøíîîñ âà÷å êåíåøî. - Êðèñòèíàìû äûøåòñêûíû ïûðûíû ќç êå áûãàòû, ãîðîäý èê óëûíû êûë¸ç, âûæ ìèñüêèñå ìûíîç, - êàï÷èÿê ãèíý âåðà ïûäëîñü ãóðòûñü âóýì óäìóðò àíàé Åêàòåðèíà Âåðøèíèíà. - Òóàëà àðûí âûæ ìèñüêîí èíòû íî îçüû ãèíý óã øåäüû íè àé, øóî. Óìîé èíòûîñòû òîäìîîññû ïûð êàïûðúÿëî, ëýñÿ. ßêå âóç êàðèñå áûãàòîç èíòûÿñüêûíû. Êèí êå þðòòžñü øåä¸ç. Íûëûëýí ýøåç êûëåì àðûí øêîëàåç éûëïóìúÿç. Äàðèíêà òóæ ìîé äûøåòñêå âàë. Ìàëû êå íîêûò÷û ќç ïûðû. Íî Äàðèíêà ïè÷è íî óã êàéãûðû, ãîðîäý êîøêèç, îäžãàç ìàãàçèíý âóç êàðèñå èíòûÿñüêèç. Äžñÿñüêûíû íî ñèñüêûíû óêñ¸å àñëûì òûðìå, øóý, óæå, ïå, ñåêûò ќâќë, êàññà ñüќðûí ïóêèñüêî. - Ìîí àëè ãèíý øêîëàåç éûëïóìúÿì íûëìå íîìûðûñü êûðñü óæå óã èíòûÿ, àñëýñüòûç ìàëïàíçý êèñüòý áèãåð àíàé Ãóëüíàðà Ìèíãàçîâà. - Áþäæåòíîÿç ïûðûíû ќç êå áûãàòû, ïóíýìàëî, íî îäíî èê íûëìå óêñ¸åí äûøåòûíû ïûðòî. Ìàëû ñî ïèíàëûñåí, êèíëýñü êå áåðâûëçý ìèñüêûñà óëûíû êóëý. Ìîí ñî ïîííà ñîå ќé âîðäû. - Ý, ý, óìîéòýì âåðàñüêèñüêîä, íûëûä âûëž òîäîí-âàëàí áàñüòûñà, êќíÿ ìåäà óæäóí áè÷àëîç àé, âåðà óäìóðò àíàé. - Òóàëà àðûí âûæ ìèñüêèñü¸ñ òðîñãåñ áàñüòî, øóî. Âûëàç èê, ñîîñëû, ïå, îëîêûŸå íî ëüãîòàîñ ñ¸òžñüêî. Îòûí éûðåçâèçåç òžÿíýç ќâќë, ìó÷îëîäý êóò íî âåòëû, âûæåç Ÿóøûëûñà. Óäìóðò àíàé çýì âåðà âûëýì. Ìàãàçèíûñü ÿëîí ñèí óëàì øåäèç: êàôå óæàíû êóòý âûæ ìèñüêèñü¸ñòû. Óæäóíçû 7 ñþðñ 500 ìàíåò. Ìàãàçèíûñü áàñüÿñüêûêóäû, âóçäû 7 ïðîöåíòëû äóíòýì ëóîç, šûíû äóíûí ñþäîçû, áќðûñü áûãàòîäû ìóêåò óæå âûæûíû (šóòžñüêûíû), òðåíàæ¸ðíîé çàëý íî áàññåéíý âåòëûíû óêñ¸ âèñúÿñüêîç, âàíü êå íûëïèîñòû, ñîîñëû ëàãåðü¸ñû íî øóòýòñêîí þðòú¸ñû ïóò¸âêàîñ ñ¸òžñüêîçû.

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2047 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 8642 Çàêàç ¹ 1116 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

ÒàŸå ãî÷àòžñü ÿëîíýç ëûäœûñà, ìàãàçèíûñü êèâàëòžñü¸ñ äîðû êîæûòýê ќé ÷èäà. Âóç êàðèñü íî êàññèð êќíÿ óæäóí áàñüòî øóûñà þàìåëû âàëýêòîí îäžã ñ¸òžçû: êèí êûçüû óæà, ñîìûíäà èê áàñüòý. Îäžãàç êàññà ñüќðûí Àëåêñàíäðà Òðîíèíà ïóêå. Ìûíûì, ïå, òàòûí òóæ êåëüøå. Òîëýçÿç 15 ñìåíà, íóíàëàç 11 ÷àñ óæàñüêî, îòžçý øóòýòñêèñüêî. Óæäóíý 13-14 ñþðñëýñü îðò÷å, âќçàç òûðî íà âóçýç âóçàì áàðûø ïîííà âàòñýò. Ñî ìûíûì òûðìå. - Âóç êàðèñå ó÷èëèùåûí äûøåòñêèäû, äûð? - þàñüêî íûëàøëýñü. - ÍîêûŸå ó÷èëèùååç ќé éûëïóìúÿ. Ëûêòž íî êóòžçû. 1-2 íóíàë äûøåòûñà, êàññà ñüќðû ïóêòžçû. Àìàëòýê éûðå ìàëïàí ëûêòý: òžíè ìàëû êàññà ñüќðûí ïóêèñü¸ñ áàñüòýì âóçýç óìîéòýì ëûäúÿëî, ќâќëòýìçý íî ÷åêàçû ïûðòî. Òàáåðåÿç âûæ ìèñüêèñåí Êëàâäèÿ Ïåðåâîç÷èêîâàåí êåíåøèñüêîì: - Èíòû âàíü äûðúÿ ëûêòý, óä ќïêåëå, - âûæ ìèñüêèñå óæàíû èíòûÿñüêîí ïîííà þàëëÿñüêèñüêî øóûñà, ëýñÿ, ìàëïà íûëêûøíî. - Âàíü óëûòîçÿì çàâîäûí óæàé, ïåíñèå ïîòž íî, ìќçìûñà äîðûí òýê óä ïóêû øóûñà, ìàãàçèíý âûæ ìèñüêèñå èíòûÿñüêè. Íûðûñüâàëûñü êûøêàé âàë: ÷èäàíý íî êóæûìå òûðìîç ìåäà? Ñîáåðå äûøè. Àäÿìèîñ íî îçüû èê óæàëî óê. Ìàãàçèíýç ìè 5 êóçÿ âîøúÿñüêûñà ìèñüêèñüêîì. Óæìû ñåêûò ќâќë, ÷èäàìîí. Óæäóí óìîé áàñüòžñüêîì: 11 ñþðñëýñü è÷è óã ëóû. Ñî âќçû âóç êàðåìëýñü (âûðó÷êàëýñü) îãëþêåòñý âàòñàëî íà. Ñèñüêûíû êàôåå âåòëžñüêîì, 40 ïðîöåíòñý ìàãàçèí òûðå. Àðíÿÿç êûê íóíàë Ÿîæå 9 ïðîöåíòëû äóíòýì ñè¸í-þîí áàñüòûíû áûãàòžñüêîì. Âàëàñüêî, êîòüêûŸå óæ äàíî. Âûæ ìèñüêèñü íî, êàññà ñüќðûí ïóêèñü íî óðîä óã óëî êàäü. Ìóêåò ëàñÿíü, íûëïèîñìû òîäîí-âàëàí áàñüòûíû, äûøåòñêûíû ќç ñþëìàñüêå êå, êûŸå Ÿóêàçå íóíàëûç ëóîç êàëûêìûëýí?

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084

UD-127  

udmurt dunne

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you