Page 1

¹ 111 (25047) www.udmdunne.ru

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí (àâãóñò). Âèðíóíàë (ñðåäà)

Âàíü óäìóðòú¸ñëýí ãàçåòñû Êûëäûòýìûí 1915-òž àðûí 4-òž ôåâðàëå

ÊûŸå ìîí øóäî!

Ïîð «Ïåòðÿíêà» íî óçûð ßéöîâ

Šóàòñêåì êèçèëè óã êûñû

3

5

7

«УДМУРТ КЕНЕШ» ОГАЗЕЯСЬКОНЛЭН ВЫПУСКЕЗ

ÃÓÆÅÌ ØÓÒÝÒÑÊÎÍ

à ŠРÄ

Âûëü ìûëêûäûí þìøàëîìû Âèëüûí!

Åëåíà Ô¨ÄÎÐÎÂÀ

Àäðåñýç: 426074, Èæêàð, Îêòÿáðüëû 50 àð êàðëóä, 15 íîìåðî þðò, 213-òž, 215-òž êàáèíåòú¸ñ, «Óäìóðò êåíåø». Òåë.: 68-53-29; òåë./ôàêñ 68-83-08. www.udmkenesh.ru E-mail: udmkenesh@gossovet.udm.ru

Èæûñü Âèëü øóëäûðúÿñüêîíëû òóý 10 àð òûðìå. Џàïàê òàìûíäà ïîë ñîå ãîðîäûí ðàäúÿëëÿç íè «Äýìåí» îãàçåÿñüêîí. Џóêàçå Êûçüïó àðàìàûí îðò÷îíî ïè÷è þáèëåé ìќçìûò óç ëóû. Êóòñêîç ñî 18 ÷àñûí. Òàìûíäà àðú¸ñ Ÿîæå ãîðîäûñü êàëûêåç îãàçå ëþêàíû áûãàòýìçûëû «Äýìåí» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç

Àíäðåé Óðàñüêèí òóæ øóìïîòý. Íûðûñü-âàëûñü âќñÿíî šóêñýñ 150-200 àäÿìèëû ñÿíà ќç ïќðàëëÿëý. Èæûñü óäìóðòú¸ñòû óãî øóããåñ âàë Âèëü ïàëà áåðûêòûíû. Òóý ñîå ïќçüòîçû íè 2 ñþðñ àäÿìèëû òûðìûìîí. Êîòüêóä ëûêòýì ìóðò âќñÿì šóêåç âåðúÿíû áûãàòîç. Êîòüêóäžç ìåä áûãàòîç áûãûëüñêåì åìûø ïîííà Èíìàðëû òàó êàðûíû. Íîø ïóðòûîñ êîòûðûí Ÿóêàçå áåðãàëîçû «Ïåðåïå÷. êèí» ýøú¸ñ - óíîåçëû òîäìî

÷åñêûò ïåðåïå÷ ïûæûíû áûãàòýìåíûçû íî øóíûò êàôååíûçû. Âќñÿñü¸ñòû âóòòîçû Àëíàø ¸ðîñûñü Êóç¸áàé ãóðòûñü. Џàïàê òàòûí óëî íà âàøêàëà ñÿì-éûëîëú¸ñòû óòèñü âîðãîðîíú¸ñ. Åãèò êàëûêåç áîðäàçû êûñêîí âûëûñü óæðàäýç øóëäûðòûíû ќòåìûí êûðœàñü¸ñ: Àëåêñåé Ëîæêèí, Äìèòðèé Çàãðåáèí, Ullapala Boy. Ñöåíà âûëý ïîòîçû Óäìóðòèûñü êàëûê àðòèñòú¸ñ Àííà Ïëîòíèêîâà íî Ãåííàäèé Ãàíüêîâ.

Êûçüïó àðàìàûí øóëäûðúÿñüêîíûí ìќçìûíû ìàçà óç ëóû. Ðàäúÿìûí ëóîç øàð ïàëüûëîíýí (ëàïòà) øóäîí. Áûðú¸çû òóæãåñ àñïќðòýì áàê÷à ñè¸íýç. Êîòüêóäžçëýñü êóç¸çý êóçüûìåí ïóñú¸çû. Êèí êå, îëî, áóäîñýçëû êûëáóð ÿ âåðîñ ñžçåì - ñîçý ýøøî çîëãåñ äóíúÿëîçû. Îçüûåí, àñüòýäûç ñÿíà, áàê÷à åìûøú¸ñòýñ íî âûëü êàï÷è ìûëêûääýñ ñüќðàäû êóòûíû ýí âóíýòý! Óæðàä êûñòžñüêîç 22 ÷àñîçü.


2

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

Ãåðä

ØÓÍÄÛÊÀÐ-2012

ÁÀØÊÎÐÒÎÑÒÀÍ

Àçüïàëòîçû-à øàðêàíú¸ñ àëíàøú¸ñòû? Òîëîí éûëïóìúÿñüêèç «Øóíäûêàð» ëàãåðüëýí 20-òž ñìåíàåç. Ïèíàëú¸ñëýí îãåç íóíàëçû áûäýñàê ñžçåìûí âàë òà ïðîåêòëýí êûëäýìåçëû, ïûä âûëàç ñóëòýìåçëû. Ñîèí âàëëèí «Øóíäûêàðå» âóèçû òàòûí óæàì äûøåòžñü¸ñ, âîæàòîé¸ñ, àçüëî øóòýòñêåì íûëïèîñ. Îðò÷åì ñþðåñýç ÷àêëàñà, ïàéìîíî: 2 ñþðñ ïàëà ïèíàëú¸ñ «Øóíäûêàðûí» âèçüìàñüêèëëÿì òà àðú¸ñ Ÿîæå. Ïðîåêòëýí àâòîðú¸ñûç - Íàäåæäà Óòêèíà íî Þðèé Ïåðåâîç÷èêîâ. Òà äûðëû êûêíàçû íî ðåñïóáëèêàÿìû òîäìî àäÿìèîñ. - Íûëïèîñëû ñìåíà êûëäûòîí ïóìûñåí êќíÿ êå êóçÿ êåíåøèìû. Òóííý òîäûí íî ќâќë íè, êèí ìàð Ÿåêòžç. Ìîí, øîíåðçý âåðàñà, òà Ÿåêòîíú¸ñòû áóìàãà âûëý ãîæúÿíýí âûðè. Ñî äûðûñåí ïðîåêòëýí «àòàåç» ëóè, âåðà Þðèé Ïåðåâîç÷èêîâ. Àëè ñî Ïðåçèäåíòëýí íî Ïðàâèòåëüñòâîëýí Àäìèíèñòðàöèûñüòûçû ñåêòîðëýí êèâàëòžñåç. Ñîêó «Øóíäûëýí» àçüâåòëžñü¸ñûç, îëî, ќç íî ìàëïàëý, ìûòýì óæçû ìóð âûæûÿñüêîç øóûñà. Êèíëýñü êå àäœåì êàðûíû íî âàçü íà âàë. Íÿëòàñ âåðàñà, Ìàðèé Ýëûñü åãèòú¸ñ ãèíý íûëïèîñëýñü äûøåòñêîí ñìåíàçýñ îäžã àðëû âàçüãåñ êóòñêèçû. Áàäœûì þðòòýò ëóèç Åãèòú¸ñûí óæàíúÿ êóí êîìèòåò ëàñÿíü - òàÿç ñîêó Ÿàïàê Ñâåòëàíà Ñìèðíîâà êèâàëòžç. Âàëàìîí, êóòñêîí óæ - êàï÷è ќâќë. Ãóðòú¸ñûñü íûëïèîñòû âèçüìàí ïîííà ñþëìàñüêîíî ëóèç àñüñýëû èê åãèò óäìóðò äýìåíëûêå ïûðèñüêèñü¸ñëû. Êûðœàñü¸ñòû âàëòžç Íàäåæäà Óòêèíà, ãîæúÿñü¸ñòû - ϸòð Çàõàðîâ, áîðäàçû ќòèçû òåàòðûñü ðåæèññ¸ðåç Âàñèëèé Óøàêîâåç íî ìóêåòú¸ññý. «Øóíäûêàðëýí» 17 àð òûðìîíýçëû àñïќðòýì ëûäúÿí-÷îòàí îðò÷ûòžçû åãèòú¸ñ. Òîäìî ëóèç: ëàãåðå âåòëýì íûëïèîñ ïќëûñü ïîòžçû íè 56 êûëáóð÷èîñ íî âåðîñ÷èîñ, 48 êûðœàñü¸ñ íî àðòèñòú¸ñ, 51 æóðíàëèñòú¸ñ, êèóæú¸ñúÿ öåíòðú¸ñûí 62 óæàñü¸ñ, øêîëàîñûí íî âóçú¸ñûí 100 ïàëà äûøåòžñü¸ñ, 9 ñóðåäàñü¸ñ, 16 ïîëèòèêú¸ñ, 5 óæáåðãàòžñü¸ñ. Âàëàìîí, áåðëî àðú¸ñû òà ëûäïóñú¸ñ ýøøî éûëžçû íà, ëóîç. *** 1996-òž àðûí ìîí à÷èì íî íûðûñüñý øóòýòñêè «Øóíäûêàðûí». Òà íóíàëîçü òà ïðîåêò óëý ñèí àçÿì. Џåìûñü ìîí îò÷û âóûëžñüêî ãîæúÿñü ÷îòûí. Àðëû áûäý ñžñúÿñüêî ëàãåðå ìûížñü¸ñëýñü ñïèñîêñýñ, ÷àêëàñüêî äûøåòžñü¸ñëýñü íèìòóëú¸ññýñ. Ïóñéûíû êóëý: áåðëî àðú¸ñû ïèíàëú¸ñòû âèçüìàñü¸ñ âûëüäžñüêî. Êûëñÿðûñü, ýñòðàäà óäûñýç íóý Íàäåæà Óòêèíàëýí äûøåòñêèñåç Ìàðèíà Ãàëè÷àíèíà. Ñóðåäàñü¸ñòû âèçüìà Âàñèëèé Ìîðîçîâëýí «êèðîñïè-

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Àë¸íà ÈÎÍÈÍÀ

åç» Åâãåíèé Áèêóçèí. Âåðàíû ëóîç ïóìòýì. Íî «Øóíäûêàðëýñü» âûëü òóññý àäœè òóý - îò÷û šûíû íóíàëëû âóûëûñà. Òàëýñü àçüëî ïàéìåìçý âåðàç âàë «Ìûíàì Óäìóðòèå» òåëåêàíàëûñü ðåæèññ¸ð íî ìîíòàæ¸ð Àíàòîëèé Äîáðÿêîâ. Íÿëòàñ âåðàñà, Ñâåòëàíà Êèáàðäèíàåí Ÿîø ñîîñ äàñÿëî âóîíî òåëåæóðíàëèñòú¸ñòû. - Ìîí ïàéìåìûí òóàëà ïèíàëú¸ñëû, - øóý Àíàòîëèé Äîáðÿêîâ. - Òàíè Êåçûñü Êèðèëë Íèêèòèí óæú¸ññý âàåì. Ñîëýí ðîëèêú¸ñûç òóæ œå÷ äàñÿìûí. Íûëïèîñ îäíî èê æóðíàëèñò ќç êå íî ëóý, äûøåòñêåìçû ïàéäàòýê óç îðò÷û. Ñþëìàñüêûòý îãåç ãèíý: óäìóðò ñÿìåí ïèíàëú¸ñ øàëòûð âåðàñüêî, íîø ãîæúÿñüêûíû øóãúÿñüêî, œó÷ ñÿìåí, ïå, êàï÷èãåñ ïќðìå. Íîø òåëåâèäåíèå âåðàñüêîíýç ãèíý êóëý óã êàðû, ñöåíàðèé¸ñòû íî ãîæòîíî ëóý íà.

- Êûëåì àðûí àëíàøú¸ñ ãèíý 20 ïàëà âàë, òóý 10 ëþêàñüêèëëÿì, - øóý êóðîåç ïóíûíû äûøåòžñü Íèíà Òàðàñîâà. - Òàíè ýãðàîñ 5 êóçÿ âóèëëëÿì. Ñî ïîííà øàðêàíú¸ñ šóòñêèçû, ýøøî 5-åçëýí âîæàòîé¸ñìûëýí íî âûæûîññû Øàðêàí ïàëú¸ñûñü. *** «Øóíäûêàðå» âîæàòîå øåä¸í ïîííà òóý òðîñ åãèòú¸ñ âîæâûëúÿñüêèçû. 10 èíòûå îã 40 ìóðò êóðèñüêèç. Ñîîñ êûê ïîë êóòñêûñà Ÿîøàòñêèçû. Îçüû áûðúåìûí âàë óêàòà øàïëûîñûç, âèçüìîîñûç. Êûëñÿðûñü, Ìîñêâàûñü Ùåïêèí íèìî Âûëž òåàòð ó÷èëèùåûñü èê 5 ñòóäåíòú¸ñ êóòýìûí. «Øóíäûêàðå» øåäåì øóäîîñ èíòûûí ëóûñàë êå, ìîí, äûð, àìàëòýê ñèíìàñüêûñàë Êîñòÿ Íèêèòèíëû, Àë¸øà Êîòêîâëû, Ìàêñèì Êíÿçåâëû, Íàäÿ Íàãîâèöûíà-

«Øóíäûêàðå» âîæàòîå øåä¸í ïîííà òóý ïќñü âîæâûëúÿñüêîí ïóðîìèç. ñòû óäìóðòëûê ïàëà áåðûêòîí. Ãîðîäûí áûäýñìåì Þðèé Ïåðåâîç÷èêîâ íî óäìóðò ñÿìåí âåðàñüêûíû òûðøå. Âîæçý óç ïîòòû, äûð, Òàòüÿíà Èøìàòîâà - ñî íî «Øóíäûêàðûí» òàøòàø óäìóðòîìèç. «Øóíäûëýí» ìóêåòûç àçüâåòëžñåç íî Þëèÿ Íèêèòèíà óäìóðò ñÿìåí âîëüûòãåñ âåðàñüêûíû äûøèç. ÒàŸå íèìòóëú¸ñ òà÷àê. Áåðëîÿç «Øóíäûêàðûñü» ñèí øîðàì éќòžç Èæûí áóäžñü ïèÿø. Óäìóðò ñÿìåí âåðàñüêûíû óã ïèøìûòû, âàíüçý âåðàìåç íî óã âàëà. Íîø óäìóðò øóäîíú¸ñëýñü âàíü âåðàíçýñ-êûëú¸ññýñ òîäý. Ýøú¸ñûíûç Ÿîø íüќìûç ïîííà óã øóäû - ñîëû òàòûí çýìçý íî òóíñûêî. «Øóíäûêàðú¸ñëýí» åòžç ìûëêûäçû ïàëàñüêèç íè «Ëåñ-

Ëàãåðå âåòëýì íûëïèîñ ïќëûñü ïîòžçû íè 56 êûëáóð÷èîñ íî âåðîñ÷èîñ, 48 êûðœàñü¸ñ íî àðòèñòú¸ñ, 51 æóðíàëèñòú¸ñ, êèóæú¸ñúÿ öåíòðú¸ñûí 62 óæàñü¸ñ, øêîëàîñûí íî âóçú¸ñûí 100 ïàëà äûøåòžñü¸ñ, 9 ñóðåäàñü¸ñ, 16 ïîëèòèêú¸ñ, 5 óæáåðãàòžñü¸ñ. ÒàŸå èê øóãúÿñüêîíýí àðëû áûäý ïóìèñüêå ãîæúÿñü¸ñëýí âèçüìàñüñû ϸòð Çàõàðîâ: - Àçüëî àðú¸ñûí Ÿîøàòûñà, ëèòåðàòóðà ќðå óæú¸ñ ќæûòãåñ ëûêòî. Òóý ïèíàëú¸ñ ïќëûí áàäœûì êîíêóðñ ќé âàë. 90-òž àðú¸ñòû òîäý âà¸íî êå, ñîêó ïèíàëú¸ñ òðîñ óæú¸ññýñ ûñúÿçû. Àëè âàíü òóæ çîë íûëïèîñ íî - êèí êå øêîëàûí èê Øåêñïèðåç íàèçóñòü ëûäœåìåíûç ïàéìûòý, ìóêåòûç óã òîäû óäìóðò ïèñàòåëü¸ñòû íî. Íûëïèîñëýí ëàãåðü øîðû ó÷êîíçû ìóêåò. Ñîîñ Ÿîøàòñêî: êûŸå ðàéîíûñü ïèíàëú¸ñ òðîñãåñ âóýìûí.

ëû íî Íàòàøà Áóðàíîâàëû. Ñîêåì žќíîåñü, âèçüìîåñü, ÷åáåðåñü ñîîñ, âåðàñüêî íî ÷ûëê÷ûëê óäìóðò êûëûí ãèíý. - Êîñòÿìû Ìîñêâàûí íî Ÿåìûñü «Øóíäûêàðåç» âåðà. Ñîèí êîíêóðñ ñÿðûñü òîäžìû íî âîæàòîé ëóîí ïîííà Ÿîøàòñêèìû. Àñëàì òà ëàãåðüûí íîêó øóòýòñêåìå ќâќë. Òàáåðå êàéãûðèñüêî: ìàå ìîí àñ âàêûòàç ûøòžñüêåì, - øóý Ìàêñèì Êíÿçåâ. Îçüûåí, ãóðòú¸ñûí áûäýñìèñü ïèíàëú¸ñëû âàíü êèíëýñü àäœåì êàðûíû, êèíýí âîæâûëúÿñüêûíû. «Øóíäûêàðëýí» îãåç ÿðêûò òîäìåòýç - œó÷îìåì ïèíàëú¸-

íàÿ ñêàçêà» ëàãåðüûí øóòýòñêèñü ìóêåò íûëïèîñëû íî. - Ñîîñëýí òóæ øóëäûð óëîíçû, - âîæúÿñüêî ìóêåò ñìåíàå øåäåì ïóðãà íûëú¸ñ Âåíåðà Ìèõàéëîâà íî Þëÿ Î÷ååâà. Òàáåðå îòðÿäûñüòûìû íûëú¸ñ íî ïèîñ ìèëåìûç ¸ðòî, óäìóðò êûëëû äûøåòûíû êîñûñà. Íîø «Øóíäûêàðå» êûçüû ñþðîíî? Ëàãåðüëýñü óæçý ðàäúÿíý ïûðèñüêåì àäÿìèîñëýí ñþëýìú¸ñàçû óëý îäžã áàäœûì ìàëïàí: òà ïðîåêò ýøøî òðîñãåñ àðú¸ñ ïàéäภìåä óæàëîç. Êîòüêóä óäìóðò ïèíàë îãïîë êå íî ìåä áûãàòîç øóòýòñêûíû «Øóíäûêàðûí».

Êèíý áóäýòý «Óñòî÷èêàð»? Âàëåíòèíà ÊÓÒÓÇÎÂÀ

Òóííý Áàøêîðòîñòàíûñü Âÿçîâêà ãóðò êîòûðûñü Êîìàðîâ íèìî íûëïè ëàãåðüûí ќñú¸ññý óñüòžç «Óñòî÷èêàð». Áàøêîðòîñòàíûñü ñÿíà, îò÷û ïûðèñüêî Óäìóðòèûñü íî Ïåðìü óëîñûñü ñþ ïàëà óäìóðò ïèíàëú¸ñ. Ëàãåðüûí óæàñü ñïåöèàëèñòú¸ñ íî šûíûåç ïàëà Óäìóðòèûñü ëþêàñüêåìûí. Òà ëàãåðü òóý äàñýòžçý îðò÷ûòžñüêå. Óäìóðòëûêåí òîäìàòñêåì ñÿíà, 7 óäûñúÿ óæ àçèíòýìûí ëóîç. Ëàãåðå ëþêàñüêåìú¸ñ ýñòðàäàÿ íî êàëûê êûðœàíú¸ñòû áûäýñòûíû äûøåòñêîçû, êóðîëýñü íî òóéëýñü êèóæú¸ñ ëýñüòîçû, ëèòåðàòóðàåç ãàæàñü¸ñ ãîæúÿñüêîí àìàëú¸ñûí òîäìàòñêîçû. Íèìûñüòûç ñàêëûê âèñúÿñüêîç òåàòðåç ÿðàòžñü¸ñ ïîííà. Ñöåíà âûëûí àñüñýäû éќíî âîçüûíû äûøåòîçû, àçüâåòëžñüëýñü «äžñüñý» àñ âûëàçû ýñêåðîçû. «Óñòî÷èêàð» ëàãåðü éûëïóìúÿñüêîç 10-òž àâãóñòý. Ñîêó èê áûðúåìûí ëóîçû ïќðòýì óäûñûñü àçüâåòëžñü¸ñ. ÑÂÅÐÄËÎÂÑÊ ÓËÎÑ

Áќëèñüêûíû óã Ÿûäî

Ñâåðäëîâñê óëîñûñü óäìóðòú¸ñ ãîðîäçûëýñü íóíàëçý ïóñéûíû äàñÿñüêî. Џàïàê ñîêó èê îðò÷ûòûíû ìàëïàñüêî Âèëü šóê øóëäûðúÿñüêîíýç. Äîðàçû âèò¸ Óäìóðòèûñü êèâàëòžñü¸ñòû, êûðœàñü-âåðàñü êîëëåêòèâú¸ñòû. Êûçüû èâîðòžç «Óðàë Êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç Îëüãà Øàìøèÿðîâà, 2-òž àâãóñòýç Ñâåðäëîâñê ïàëàí óëžñü óäìóðòú¸ñ Âèëü íÿíü øóî âàë, íîø òóý ïàñüêûòãåñ ïóñéûíû äàñÿñüêèëëÿì. Áàê÷à åìûøú¸ñûí ñÿíà, šóêåí êóíîÿòûíû ìàëïàëî. Ïàëýíûñü óäìóðòú¸ñòû áàäœûì óæðàäú¸ñû ëþêàíû øóããåñ, øóý Îëüãà Òèìîôååâíà. Ñîáåðå àñïàë ýøú¸ñìû áќëèñüêûíû (ëþêèñüêûíû) óã Ÿûäî èíè. Òåëåôîí íîìåðú¸ñûíûçû âîøòžñüêî, ëþêèñüêûêóçû ñèíâóàñüêî. Êèâàëòžñü øóìïîòý: àðëû áûäý îðò÷èñü óäìóðò óæðàäàçû ëûêòžñü¸ñëýí ëûäçû éûëý. Áåí, ìûíîí-áåðòîíýí êóä-îã øóãúÿñüêîíú¸ñ êûëäûëî èê. Íî àñïàë ýøú¸ñûí àäñêîí, óäìóðò ñÿìåí âåðàñüêîí ïîííà óíî ñþðñ èñüêåìú¸ñ ìóëòýñ ќâќë.


Ãåðä

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

3

ÀÇÜÂÅÒËŽÑܨÑ

ÊûŸå ìîí øóäî! Ìàëû Äýðèûñü «Êåíåøå» œó÷ú¸ñ íî êóðèñüêî? Åëåíà ÌÈÍÍÈÃÀÐÀÅÂÀ

Êќíÿ íûïúåòýç âîðìûíû áûãàòý íûëêûøíî, êќíÿ ÷èäàí ïûð ïîòûíû êóæûì øåäüòý íåíåã ñþëýì. Òàå ýøøî íî çîë øќäžñüêîä, «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Äýðè ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñü Ëèäèÿ Áèÿíîâà øîðû ó÷êûñà. Óëîí ñîå ќç íóíûÿ, âàíü ñþëìûíûç ÿðàòîíî êóçïàëçý íî òóæ âàçü áàñüòžç. Íî êûøíîìóðò ñàéêûòýçëû îñêîíçý ќç ûøòû. Àðú¸ñ îðò÷åìúÿ òà îñêîíýç, îëî, þíìà ãèíý. Øóî, àäÿìèëýí âàíüìûç àñëàç êèÿç. Îçüûåí, ñî êèîñòû ëýçüûíû óã ÿðà. ¨ðîñûñüòûçû «Óäìóðò êåíåøåí» òÿìûñ àð Ÿîæå êèâàëòžñü Ëèäèÿ Ìèõàéëîâíà òàå òóæ œå÷ âàëà íî àññý òóæ øóäî àäÿìèåí ëûäúÿ. - Ëèäèÿ Ìèõàéëîâíà, êûŸå ìûëêûäûí áàñüòžñüêèäû âàë «Óäìóðò êåíåøåí» êèâàëòûíû íî, óæ âûëûí ñî ìàëïàíú¸ñ áûäýñìèçû-à? - Àçüâûë óäìóðò îãàçåÿñüêîíýí ðîñ-ïðîñ êóñûï âîçüûëž øóûíû óã áûãàòžñüêû. Êќíÿ êå àð Ÿîæå óæàé ¸ðîñ ãàçåòûí, ïќñü ìàòåðèàëú¸ñ ãîæúÿé, óäìóðò êûëûí «Œàðäîí» ãàçåò ïîòòž. ¨ðîñ éûðìû óæàììå ñèíéûëòžç, íî œûðäûò ñòàòüÿîñû ïîííà ќç êóàðåòû, àäìèíèñòðàöèå êûñêèç. Îçüû Äýðè ¸ðîñ àäìèíèñòðàöèûñü êàëûê îãàçåÿñüêîíú¸ñûí íî èâîðú¸ñòû âќëìûòîí ¸çú¸ñûí êóñûï âîç¸íúÿ îòäåëýí êèâàëòûíû êóòñêè. Àäÿìèîñ äîðàì ïќðòýì þàíú¸ñûí, êóðîíú¸ñûí âàçèñüêûëžçû, ñîáåðå êóòñêèçû àñüñý äýìëàíú¸ññýñ, Ÿåêòîíú¸ññýñ íî âåðàíû. Òžíè îçüû íóíàëìûñü ïóìèñüêîíú¸ñ, ñþëýìøóãú¸ñòû ñýðòòîí-ïåðò÷îí ïûð óäìóðò êàëûê ìûíûì «Óäìóðò êåíåøå» ќñ óñüòžç, òà îãàçåÿñüêîíýí êèâàëòûíû îñêèç. Íûðûñü òóæ øóãúÿñüêè: áûãàòî-à êàëûêåç îãàçåÿíû, àçüëàíü âàëòûíû, Ìàðèÿ Èøìàòîâà, Âàëåðèàí Íèêèòèí âûëëåì çîë êèâàëòžñü ëóûíû? Âàëàñüêî âàë: ¸ðîñìû ëûäûçúÿ íî, áûäœàëàåçúÿ íî àçüïàë ðàäú¸ñûí, Óäìóðòèëýí øîðàç èíòûÿñüêåìûí, øîðêàð âќçûí, êîòüêó ñèí àçüûí. Òàòûí êàëûê íî àñïќðòýì: áàäœûìãåñ êóðîíú¸ñ ïóêòý îãàçåÿñüêîíú¸ñ àçå íî, êèâàëòžñü¸ñ àçå íî, ïîëèòèêàåí çîëãåñ òóíñûêúÿñüêå, òîäîí-âàëàíçý áóäýòîí ñÿðûñü ñþëìàñüêå. Íîø ìîí îáùåñòâåííîé óæûí âûëüãåñ àäÿìè, óëîí íî óæàí îïûòý ќæûòãåñ

êàäü ïîòûëžç. Éûëïóìúÿé Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü ôèëîëîãèÿ ¸çýç, òðîñ àðú¸ñ Ÿîæå äûøåòžñü ëóûñà óæàé. Êàðòý îæãàð÷è âàë áåðå, àðìèûí íî òûðøîíî ëóè, áќðûñü òžíè æóðíàëèñòèêàå âóè. Íîø «Óäìóðò êåíåø» ìîí ïîííà âîêñ¸ âûëü óäûñ ëóèç. Îçüû êå íî ìûëêûäû ñåêûò ќé âàë. Óãîñü ¸ðîñàìû «Óäìóðò êåíåøëýí» óæåç ðîñ-ïðîñ ïóêòýìûí âàë. Âќçàìû àëè íî òûðøî âèçüìî, éќíî óäìóðò âîðãîðîíú¸ñ. Ïќëûñüòûçû

Ë. Áèÿíîâà «êåíåø÷è» ýøú¸ñûíûç. ¸ñûí óäìóðò êèçèëèîñûí ïóìèñüêîíú¸ñ, À. Êóçíåöîâàëû íî Ý. Áàòóåâëû ñžçåì ëûäœîíú¸ñòû îðò÷ûòúÿí íî òðîñ ìóêåò. Òóý àð êóòñêîíûí Èçãóðòûí óäìóðò êóëüòóðàÿ öåíòð óñüòžì. Íûëïè ñàäú¸ñûí, øêîëàîñûí âàíü «Óäìóðò êîðêà» ñýðåãú¸ñ. Âàíü òà óæðàäú¸ñ ñüќðûí ñûëî íèìàç àäÿìèîñ - ìûíàì þðòòžñü¸ñû: Äýðèûñü Àíãåëèíà Áàéñàðîâà, Âåðà Áîã-

Ìàêå áîðäûí Ÿîø òûðøèñüêîä êå òóíñûêî, íîø íî íîø âûëüçý ëýñüòýì ïîòý. Íîø ïàëýíûí ó÷êûñà ñûëžä êå, ñþëýì âûðœîç øàò? êûêåç - Âàëåðèàí Íèêèòèí íî Èâàí Îñèíöåâ - àñüñýîñ íî «Óäìóðò êåíåøëýí» ¸çýíûç êèâàëòýìûí. Òîäžñüêî, êîòüêûŸå þàíýí âàçèñüêû, ñîîñ êûëçîçû, âèçü-êåíåø ñ¸òîçû. Àçÿì óæïóì ïóêòž: òóííý íóíàëûñü âàíüçý œå÷ñý óò¸íî, àçèíòîíî íî âûëü ìàëïàíú¸ñìåñ óëîíý ïûŸàòîíî. Òàó «êåíåø÷è» ýøú¸ñûëû, «ìàëû îçüû», «ìàëû òàçüû» øóèñü¸ñûç ќé âàë, Ÿåìãåñ îã-îãìûëû âàçèñüêèñüêîì «îéäîëý òàçüû ëýñüòîì», «òàçüû òóíñûêîãåñ, òàçüû ïàéäàëûêîãåñ» øóèñüêîì. Íîø îã-îãäý âàëàí ëóý êå, Ÿîø ëýñüòýì óæ ìàáûäœà øóìïîòîí âàå! ¨ðîñàìû Ý. Áàòóåâ íèìî ïðåìèåç ñ¸òîí, ðåñïóáëèêàûñü íûëïèîñëû-âèçü ïîãú¸ñëû «Øóíäûáåðãàí» øóäîíýç àðëû áûäý îðò÷ûòîí, «Œàðäîí» ãàçåò ïûð øàåðìûëû ñžçåì êîíêóðñú¸ñ ðàäúÿí, «Ìќçìîí» íî «Çàâüÿëîâñêèå ðîäíèêè» êëóáú-

äàíîâà, Òàòüÿíà Ïàíòþõèíà, Ìàðèÿ Èøìàòîâà, Ðàèñà Ìîòîðèíà, Ëþäìèëà Òåïèíà, Òàòüÿíà Òåðåõîâà, Èçãóðòûñü Ãàëèíà Ìàìîíòîâà, Êàçìàñûñü Åêàòåðèíà Ñåì¸íîâà, Ïîäøèâàëûñü Ëþäìèëà ßêîâëåâà, ßãóëûñü Âàëåíòèíà Ìàêñèìîâà, Âåíüÿëàñü Åêàòåðèíà Ìàëûøåâà íî ìóêåòú¸ñûç. - Íî øóãúÿñüêîíú¸ñòýê óã ëóû, âûëäû. Ìàð òóííý íóíàëëû òóæãåñ êóðåêòûòý? - ¨ðîñàìû 64 ñþðñëýñü ÿòûð àäÿìè óëý, 52 ïðîöåíòýç óæàñü êàëûê òûðøå Èæûí. Ñî äûðå èê øîðêàðûí óëžñü¸ñ ïќëûí Äýðè ¸ðîñûñü ïðåäïðèÿòèîñûí óæàñü¸ñ òðîñ. ¨ðîñìûëýí òà àñïќðòýìëûêåç óäìóðò êóëüòóðàëýí àçèíñêåìåç âûëûí øќäžñüêå. Èæêàðåí òà÷-òà÷ áèíèñüêåìåí, çîë œó÷îìèñüêîì. Ñåìüÿûí óäìóðò êûë ќæûòãåñ ÷óçúÿñüêûíû ќäúÿ.

Íî! Ñþëýìàì òóæ øóíûò ëóèç êûëåì àðûí äåêàáðå ãóðò ïîñåëåíèîñûí áûðú¸íú¸ñ îðò÷åì áåðå. ¨ðîñàìû êóä-îã ïîñåëåíèîñûñü éûðú¸ñ âîøòžñüêèçû, âûëü ëûêòýìú¸ñ - óäìóðòú¸ñ. Êûçüû øóì óä ïîòû! Íîø òà íóíàëú¸ñû Äýðèûñü óðàìåòž âàìûøúÿêóì, øќäòýê øîðûñü œó÷ íûëêûøíî äóãäûòžç íî øóý: «Ìèõàéëîâíà, áàñüòû ìîíý «êåíåøàä». Íîø òàíè ßêøóðûñü Èðèíà Ðîìàíîâà òàó êàðûñà æèíãûðòý, Ôèíëÿíäèå âóûëýìåç, ïќðòýì âîðìîíú¸ñûç ñÿðûñü âåðà. Âàíüìûç ñî óäìóðò îãàçåÿñüêîíëû, àíàé êûëëû ëóûñà. Øêîëàåç éûëïóìúÿñü óäìóðò íûëïèîñëû þðòòýò ñ¸òîí àìàëú¸ñ óò÷àñüêîì. Àíàé-àòàé¸ñ âàçèñüêî áåðå «Óäìóðò êåíåøå», îçüûåí, îñêî. Ìóêåò ëàñÿíü, ìîí ñî íûëïèîñ ïîííà êûë êóòžñüêî, òîäžñüêî: œå÷ ñåìüÿûí áóäýì ïèíàë îäíî èê œå÷ ñïåöèàëèñò ëóîç. Óäìóðò êûëýç äûøåòžñü íî îëèìïèàäàîñû ïûðèñüêèñü íûëïèîñòû ñèí àçÿìû âîçèñüêîì. Àðëû áûäý 100 ñûŸå ïèíàëëû êóçüûì ëýñüòžñüêîì «Œå÷áóð!» ãàçåòëû äóíòýê ãîæòžñüêîì. Þðòòžñüêîìû óäìóðòú¸ñëû êóëý ëóèñü êíèãàîñòû ïîòòûíû, êàëûê äîðû âóòòûíû. Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ ìèíèñòåðñòâîëýí ÿëýì êîíêóðñàç ïûðèñüêûñà, óêñ¸ óòžìû, «Äþëè» íûëïè àíñàìáëüìûëû êîñòþìú¸ñ âóðèì. Òóý Äýðèûí îðò÷èñü «Îêíî â íåáî» ôîëüêëîð ôåñòèâàëå âóûëžçû Êàðåëèûñü 3 êîëëåêòèâ, Ìàðèé Ýëûñü 2 êîëëåêòèâ, Ôèíëÿíäèûñü, Ýñòîíèûñü, ×óâàøèûñü, Êàçàõñòàíûñü, Êðàñíîäàð íî ×åëÿáèíñê óëîñûñü, Óäìóðòèûñü êóíîîñ. Íîø Äýðèûñüòûìû 14 êîëëåêòèâ ôåñòèâàëüëýí óæàç ïûðèñüêèç. Òóæ ÷åáåð óæðàä ïќðìèç. Òžíè îçüû øóìïîòîí øàïûêú¸ñ îãåí-îãåí ëþêàñüêî íî áàäœûì âîðìîíëû ïќðìî. - Šîãåí Êóí Êåíåøå áûðú¸íú¸ñ. Êûçüû ìàëïàñüêîäû, «Óäìóðò êåíåø» - îáùåñòâåííîé îãàçåÿñüêîí - ïîëèòèêàå ïûðèñüêûíû êóëý-à? - Êûçüû ñîòýê! Àñüìå ïќëûí òðîñ âèçüìî, óëîíýç àäœåì íî óæàíû áûãàòžñü óäìóðò àäÿìèîñ. Óäìóðò Ýëüêóíëýí, óäìóðò êàëûêëýí òóæ óçûð èñòîðèåç. ÊûŸå êóæìî, àäœåì êàðûìîí óäìóðò êèçèëèîñëýí íèìú¸ññû - Òðîêàé Áîðèñîâ, Êóçåáàé Ãåðä, Àøàëü÷è Îêè íî ìóêåòú¸ñûç. Ñî íèìú¸ñ èê òóííý àçüëàíå ќò¸. Êóä-îãåç äûøåìûí âûëžûñü-à, óëžûñü-à ìàêå âèòüûñà óëûíû, ìóêåòú¸ññý ïûêûëûíû, íî à÷èä

êå ќä óæà, äàñåç íîêó óç âóû. ÊîòüêûŸå âûæûûñü œå÷ àäÿìè ìåä ëóîç, íî óäìóðòýç óäìóðò ñÿìåí èê ñî óç âàëà, ïóø äóííåçý óç øќäû. Òóííý íóíàëëû ¸ðîñàìû îñêûìîí óäìóðò êàíäèäàòú¸ñìû âàíü, ñîîñ ïîííà òûðøîì. - «Êåíåøëýí» Äýðè ¸ðîñûñü ¸çýç îäžãåç òóæãåñ êóæìîåç ëûäúÿñüêå. Àñüòýëû îçüû ïîòý-à? - Ñî óêûðãåñ çîë âåðàìûí, äûð. Íî ìè òûðøèñüêîì. Ïèñ íî ãóðûí îãíàç óã àðà óê, ìè íî Ÿîø óæàñüêîì. Îäíî èê êóñûï âîçèñüêîì ãóðò ïîñåëåíèîñëýí éûðú¸ñûíûçû. Áàäœûì óæðàäú¸ñ äûðúÿ ¸ðîñ êóëüòóðà þðòëýí ñöåíà âûëàç òàáåðå ÷óçúÿñüêå óäìóðò êûë. Òà èíè, ìàëïàñüêî, «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí íî êóèíü ìèíèñòåðñòâîîñëýí (Íàöèîñûí óæàí ïîëèòèêàÿ, Äûøåòîíúÿ íî íàóêàÿ, Êóëüòóðàÿ, ïå÷àòüÿ íî èâîðú¸ñúÿ) âèñêàçû êóòýì îãêûëëýí åìûøåç. Ïè÷èåí-ïè÷èåí êå íî, óæ âûðœèç. Óãîñü àçüâûë ñöåíà âûëûí óäìóðò êûëýç âóíýòûëî âàë. Àëè íóèñü íî êûê þíìàòî íè: œó÷ñý íî, óäìóðòñý íî. Ìàëïàñüêî, óæàíî øêîëàûí ñÿìåí: íûëïèëû êûŸå êå ïðåäìåò òóíñûêî óã êå ïîòû, êîñýìåí ãèíý éûðâèçüìûç óç óçûðìû. Îáùåñòâåííîé îãàçåÿñüêîíûí íî îçüû èê: àäÿìèëýñü òóíñûêúÿñüêîíçý óëœûòîíî, òîäýìåç ïîòûíû ìåä êóòñêîç. Íîø ñî ïîííà àñëûä òîäžñüâàëàñü, íóíàëëû áûäý ìàêå âûëüçý ñ¸òžñü ëóîíî. Ìàêå áîðäûí Ÿîø òûðøèñüêîä êå - òóíñûêî, íîø íî íîø âûëüçý ëýñüòýì ïîòý. Íîø ïàëýíûí ó÷êûñà ñûëžä êå, ñþëýì âûðœîç øàò? - Âàë-à «Óäìóðò êåíåøûñü» âîêñ¸ êîøêîí ìûëêûäú¸ñòû? Ìàð âîçå? - «Óäìóðò êåíåø» òîäìàòžç ìîíý ÿðêûò óäìóðò êèçèëèîñûí, àäœåì êàðûìîí àäÿìèîñûí. Ñî òîäìàòñêîíú¸ñ, ìûëêûäú¸ñ âàíü óëûòîçÿìëû ñþëìàì! Þíìå øàò «Óäìóðò êåíåø» ñÿðûñü ìàëïàêóì, éûðàì ëûêòî «êûŸå ìîí øóäî àäÿìè» êûëú¸ñ. Íîø âàíüìûç ñî óëîíàì ëóûòýê íî áûãàòý âàë óê… «Êåíåø÷è» ëóûíû, òà àäÿìèîñ âќçûí ñûëûíû ìûíûì âûëž äàí. - Òž - îäžãåç òóæãåñ ìûëî-êûäî, êóòñêåì óæçý ïóìîçÿç ðîñ-ïðîñ âóòòžñü, êîòûð ëàñÿíü ñèíìàñüêûìîí óäìóðò íûëêûøíî êèâàëòžñü. Óëîí øîðû ñþëìûí-à, âèçüìûí-à òðîñãåñ ó÷êèñüêîäû? - Óæàí èíòûÿì âèçüìûëû îñêèñüêî, íîø óëîí ñþðåñòž ìûížñüêî, ñþëýìûëýñü êûëçžñüêûñà…


4

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

Ãåðä

ÊÅÍÅØËÝÍ ¨ÇÚ¨ÑÀÇ

Œàí÷óðà øóä âà¸ç

ÏÈ×È ÏÓÐÃÀ Ïóðî-Ìîæãà ãóðòñý ãàæà

Òóñïóêòžç Ëþáîâü ÁÀÉÊÓÇÈÍÀ

Èâàí ÀÐÊÀØÅÂ

Êåí ïûëàòîí ñÿìåç âîçüìàòîí. Âåðà ÂÀÕÐÓØÅÂÀ

ßêøóð-Áќäüÿ ¸ðîñûñü Ñþðîâàé ãóðòûñü «Òàáàíü» êëóáå âåòëžñü íûëêûøíîîñ êåìàëàñü èê ќâќë êåí ïûëàòîí ñÿìåç âîçüìàòžçû. Ïóìèñüêîí ñžçåìûí âàë Äóí-÷ûëêûò ϸòð íî Ôåâðîíèÿ êóçïàëú¸ñëýí íóíàëçûëû. Ðîññèûí òà ïðàçäíèêåç 4-òž àðçý ãèíý ïóñú¸ êå íî, êàëûê ñîå ÿðàòûíû âóèç íè. Ñþðîâàé ãóðòûñü Œàí÷óðà îøìåñ äîðû ëþêàñüêèçû: âàøêàëà éûëîë-ñÿìú¸ñòû óìîé òîäžñü ìќéûîñ íî åãèòú¸ñ. Ãóðò êëóáëýí êèâàëòžñåç Ëþáîâü Áàéêóçèíà, ëþêàñüêåìú¸ñëû êàï÷è ìûëêûä ñžçüûñà, èñòîðèûñü ÷óðú¸ñûí âàê÷èÿê òîäìàòžç. Âàøêàëà äûðûñåí óäìóðòú¸ñ îðò÷ûòúÿëëÿì êåí ïûëàòîíýç. Âûëü êåíëýñü òóðíàñüêûíû áûãàòýìçý íî ýñêåðûëžëëÿì.

- Êåí ïûëàòîí - òóæ êóëý éûëîë, ñî ñåìüÿ êóñûïú¸ñòû þíìàòûíû þðòòûëžç, ìàäèç óæûñü âåòåðàí Íèíà Ìàêñèìîâíà Áàéêóçèíà. - Óäìóðòú¸ñëýí ÷åáåð éûëîëú¸ññû òðîñ, íîø òàçý êîòüêó íî ãóæåì îðò÷ûòúÿçû - àðëýí òóæãåñ øóëäûð âàêûòàç. Ýìåñïèëýí íî êåíëýí Ÿûæû-âûæûîñûç îãàçå ëþêàñüêûëžçû, îã-îãçû äîðòž ÷åáåðúÿì êóñîåí íî ìàæåñýí âåòëžçû. Óæàí òžðëûêú¸ñòû òóðëû ëåíòàîñûí, êûøåòú¸ñûí, Ÿóøêîíú¸ñûí äóìûëžçû. Ñîîñòû êîòüêó íî òóðíàí èíòûîñû - øóðú¸ñ, îøìåñú¸ñ êîòûðå - âàéûëžçû. Âóîíî êûøíîçýñ ñàê ýñêåðûëžëëÿì ýìåñïèîñ íî. Åãèò íûëú¸ñ òóæ òûðøûñà òóðíàñüêûíû âûðèëëÿì. Óã ïќðìûòî êå, ïåðåñü¸ñ ñîîñòû êóðëàëëÿì. Íîø âàíüìûç œå÷ ðàäúÿñüêûêó, óæçýñ

éûëïóìúÿìçû áåðå íûëàøåç äžñåíûç èê øóðå æîìáûëÿê êóøòûëžëëÿì. Ïåðåñü¸ñ øóûëžëëÿì: êîøêèñü âó, ïå, âàíü óðîäçý íóîç, íîø åãèòú¸ñëû ÷ûëêûò óëîí ñ¸òîç. Øóëäûðúÿñüêîíý ëþêàñüêåì íûëêûøíîîñ éûðàçû ñÿñüêà êåðòòýòú¸ñ ïóížçû - Œàí÷óðà îøìåñ âќçûñü âîçü óãîñü òќäüûñÿñüêà¸. Éûëîëú¸ñòû òîäžñü-âàëàñü ïåðåñü¸ñ ëåíòàîñûí íî Ÿóøêîíú¸ñûí ÷åáåðúÿçû Åëåíà Ìèõàéëîâàëýñü (Ñþðîâàå òóëûñ áûçåì âûëü êåíëýñü) êóñî íûäçý. Àñüñýîñ èê òóðíàñà âîçüìàòžçû íî. Îòžÿç èíè óæ áîðäû áàñüòžñüêèç âûëü êåí. Åãèò ìóðòý àðëûäîîñ óøúÿçû. Øóðå ќç êóøòý êå íî, ÷ûëêûò îøìåñ âóýí ïàçÿçû èê. Êåíåøèçû: òàáåðå Ñþðîâàé ãóðòûí àðëû áûäý êåí ïûëàòîí îðò÷ûòúÿíî.

Ïè÷è Ïóðãà ïàëú¸ñûí óëžñü¸ñ óæàíû íî, øóëäûðúÿñüêûíû íî áûãàòî. Ñî òóæ çîë øќäžñüêèç Ïóðî-Ìîæãà ãóðòëýñü 320 àð òûðìîíçý ïóñú¸íûí. Òà øóëäûðúÿñüêîíý âóûëžç Äýðè ¸ðîñûñü Ïàëüíèê ãóðòûñü «Òþðàãàé» àíñàìáëüëýí êèâàëòžñåç Åëèçàâåòà Áàóøåâà: - Ìè òàò÷û îãïîë ãèíý ќì âóûëý íè. Êîòüêóä ëûêòûêóìû ïàéìèñüêîì, ìàêåì ñîîñ àñüñý ãóðòñýñ, êàëûêñýñ äàíúÿëî. Óæðàäý, ãóðòîîñ ñÿíà, ïàëýíûñü íî êóíîîñ âóèçû. Âàíüçýñ ïóìèòàçû ïќñü ïåðåïå÷åí. Íóíàçå êîòûð óñüòžñüêèç àäœûòîí. Ñîå äàñÿëëÿì êèáàøëûîñ Äîëãàíîâú¸ñ, Ìåëüíèêîâú¸ñ, Èâàíîâú¸ñ, Ýëüâèðà Åðêåøåâà. Œå÷êûëàíú¸ñ íî âåðàñüêîíú¸ñ âèñêûí ÷åñêûò çûí ëќñúÿñüêèç. Ïóðòûîñ íî òûëñêåìú¸ñ êîòûðûí áåðãàçû ïќðàñü¸ñ Ëþäìèëà Ìåëüíèêîâà, Çîÿ Ñåäîâà, Àííà Åðêåøåâà. Êîðîâèíú¸ñëýí ñåìüÿçû øàøëûê ïûæèç. Îãàç ïóðòûûí ïåëüíÿíü ïќçèç. Êåìà àðú¸ñ Ÿîæå òà ïàëàí óëžñü óçáåêú¸ñ âàéèëëÿì ïëîâ íî þçìàòžñü þîíú¸ñ. Ïðàçäíèêåç íóèçû äûøåòžñü¸ñ Åëåíà Äîëãàíîâà íî Íèíà Ðîìàíîâà. Ãóðòëýñü èñòîðèçý ïûðûåí-ïûðûåí ëþêàç áèáëèîòåêàûí óæàñü Ëþäìèëà Ðîìàíîâà. Óíî òîäìî àäÿìèîñ áóäýìûí òàòûí: êûëáóð÷è íî æóðíàëèñò Ýðèê Áàòóåâ, Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñëýí êèâàëòžñüñû Îëüãà Òóêòàðåâà.

Óæðàäëýí øîðñþëìûç ëóèç ãóðòûñü àðòèñòú¸ñëýí êîíöåðòñû. Êèí àðãàíýí, êèí áàÿíýí, êèí áàëàëàéêàåí øóäžç. Ëþêàñüêåìú¸ñëû ëþêûëžçû àëèãåñ ãèíý ïîòûíû êóòñêåì «Áóðàíîâñêèé âåñòíèê» ãàçåòýç. Îò÷û Ïóðî-Ìîæãàûí íî àðòý ãóðòú¸ñûí óëžñü¸ñ òàáåðå èâîðú¸ñ äàñÿëî.

ÑÜЌËÒÀ Êóçïàëú¸ñ êîæî Šèêúÿëà ¨ðîñûñü ñåìüÿ êûëäûòžñü¸ñ îäíî èê êîæàëî Êîëåñóð ìóíèöèïàë êûëäûòýòý. Êóçïàëúÿñüêèñü¸ñ ïîííà óãîñü îòûí óäìóðò ñÿìú¸ñúÿ áàäœûì óæðàä îðò÷ûòî. Šèêúÿ ãóðòûñü Íèíà íî Þðèé Øóäåãîâú¸ñ ìóêåòú¸ñëýñü ñîêåì ќç âèñúÿñüêûëý. Íèíà Íèêèòüåâíà ãóðòûñü êëóáåí, íîø Þðèé Àðêàäüåâè÷ Êîëåñóð ìóíèöèïàë êûëäûòýòýí êèâàëòî. Ãóðòñûëýñü äàíçý šóòîí, òà ïàëàñü óäìóðòëûêåç èíòûûñüòûç âûðœûòîí ïîííà ñîîñ òóý ìàé òîëýçå óñüòžëëÿì óäìóðò êóëüòóðàÿ öåíòð. Åãèò êóçïàëú¸ñ ïîííà Øóäåãîâú¸ñ íèìûñüòûç ñþðåñú¸ñ êûëäûòžëëÿì. Âàíü íà ÷àñîâíÿçû, ñîå øóëäûðòî êûëåì äàóðûñü îáðîñú¸ñ. Íîø êåìàëàñü èê ќâќë îò÷û âóûëžçû Ñüќëòàûñü øêîëà ëàãåðå âåòëžñü¸ñ. Êûçüû èâîðòžç «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñü Íèíà Êåëàðåâà, ñþ ïèíàë Šèêúÿ ãóðòý âóûëýìçý êåìàòýê óç âóíýòû. Óäìóðò êóëüòóðàåí òóíñûêúÿñüêèñü¸ñëýí ëûäçû íî òà ïàëú¸ñûí éûëý.

×ÈÁÎÐȨ ÊÛØÅÒ

Áûðîíëýñü óòèç íûðŸóøåò Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

- Âîéíà âàêûòý âàë ñî, ñèíêûëèîññý Ÿóøûëûñà, òîäàç âàå Ñþìñè ¸ðîñûí âîðäñêåì, àëè äûðå Èæûí íûëûç äîðûí óëžñü Îðèíà àïàé. - 1941-òž àðûí ëåê îæå øåäè. Íûðûñü àïàéìå êûñêàíû êóòñêèçû. Íîø ñîëýí êóèíü êóçÿ âåê÷è íûëïèîñûç. Áќðäý, ñèíâóýí ïûëàñüêå, êûò÷û áîí òàîñìå êàðîì, øóý. Êàðòýç íî àïàåëýí ñî âàêûòý ôðîíòý êîøêåìûí íè âàë. Ìîí êåìà ìàëïàñüêûñà ќé óëû, êóòž íî ÷åðêîãóðòûñüòûìû âîåíêîìàòý âàìûøòž: áàñüòý ìîíý, íîø àïàéìå ýí èñàëý. Ñþðåñ âûëý òðîñ êóçÿ ôðîíòý êîøêèñü íûëêûøíîîñ ëþêàñüêèìû. Íýíýå áќðäý, ìîí òîíý óã àäœû íè, äûð, øóý. Àðëûä, ïå, ìàòýêòý, âèñ¸í ïûä éûëûñüòûì ïîãûðòûíû òóðòòý. Èíìàð òîíý ìåä óò¸ç øóèç íî, éûðçý îøûñà, ïàëýíñêèç. Àñëàì íî ïóøêû òûðèç, ãóíüäýì êàäü ëóè.

Ìèëåìûç Îãûð÷è ñòàíöèå âóòòžçû, êќíÿ êå ÷àñ âîêçàëûí ïóêûñà, âàãîíý ïóäîîñòû ñÿìåí ÷óðòíàçû. Óã òîäžñüêû íè êќíÿ óé íî íóíàë ìûíýììåñ. Íî êîòîìêàîñûñüòûìû ñè¸íìû áûðèç. Ñîîñûí, ïå, ìàð êàðîäû íà, šîãåí ôðîíòý âóîäû, êóÿëý òàò÷û, êîòîìêàîñìåñ áàäœûì ìåøîêå áè÷àñà, âåòëý òûáûðàç ïûŸàëýí ñîëäàò. Ìîí íî áóøàì êîòîìêàìå ýøú¸ñû ñÿìåí èê êóøòž. Íî ñþëýìû ìàëû êå èíòûÿç ќâќë. Àñìå à÷èì æóãèñüêî: êèí ìîíý êîòîìêàìå êóøòûíû êîñžç, ñîå äîðå êåëÿíû ëóûñàë óê. Íýíýå ќâќëòýì áàñìà êåñýãú¸ñëýñü âóðèç âàë. Âàãîíûñü âàãîíý óò÷àíû êîøêè ñî ñîëäàòýç. Íîêûòûñü óã øåäüòžñüêû íè. Áåðïóì âàãîíý âóè íî, ñýðåãûí ñûëžñü áàäœûì ìåøîêåç àäœè. Îé, êûŸå øóìïîòž! Áóãûðúÿñüêè íî øåäüòž àñëýñüòûìçý. Ñþëýìû øќäý: ìàèç

êå íî ïóøêàç ëóûíû êóëý êàäü. Íîìûðèç ќâќë. Áóø. Ñýðïàëòýìå èê ïîòžç, íî êèí êå ýøøî óò÷àñüêû íà øóý êàäü. Êîòîìêàëýñü ìûä-ìûä ïàëàñü êàëú¸ññý ïåðò÷è. Ñî ïóøêû ïè÷è ãèíý íûðŸóøåò ïîíýìûí. Òќäüû áќçëýí äóðú¸ñûç âåê÷è ïóæû ñÿñüêàåí ÷åáåðìàìûí. Øîðàç «Èíìàð ìåä óò¸ç òîíý, íûëû» êûëú¸ñ ãîæòýìûí. Êûøêàòñêûñà ñÿìåí íûðŸóøåòýç šîãàê êèñûÿì äîíãè, íîø êîòîìêàìå áåðåí èíòûÿç ïîíž. Ìàëïàñüêîíý óñè: ìåìåå ãîæúÿñüêûíû óã áûãàòû, àïàåëýí êèóæú¸ñûí âûðûíû äûðûç ќâќë. Ñî êåñýã áàñìàåç, âîéíà áûðûòîçü, óòè. Ñåêûò ó÷ûðú¸ñû ûìíûðìå Ÿóøûëûëž, ñîëýñü þðòòýò êóðûëž. Ïûä óëûñüòûìû ñíàðÿä ïóøòýìåí, îäžã íóíàëý êûêåç ýøú¸ñû ñèí àçüûí áûðûíû øåäèçû. Ìîí ñîêó, Èíìàðëû âќñÿñüêûñà, Ÿóøêîíýíûì Ÿóøèñüêè âàë.

Ìóçîí êûøêûò ó÷ûðú¸ñ íî òðîñ ãèíý ëóûëžçû. Ðàçâåäêàå ïîòàêóìû, íþëýñ êóøå íüûëü êóçÿ êîòûðòýìå øåäèìû. Ñќñûðìûíû øåäè íà. Òàíè-òàíè òóøìîí êèóëòîç. ÍûðŸóøåòìå óò÷àñüêî. Ý, Ÿîãåì ïèñïó âûëûí ïóêûêóìû, óñüêûòûíû øåäüòžñüêåì, ìàëïàñüêî. Ëûêòýì ïûòüûå êóçÿ áåðëàíü íþæòžñüêè. Ìàð äàóðòžñüêîä, ïå, îòûí êåìàëàñü òóøìîí íè, øóî ýøú¸ñû, àëûíû òóðòòûñà. ÍûðŸóøîíìå óò÷àíúÿì ýøú¸ñìå ќé øåäüòû íè, íåìåöú¸ñ ñîîñòû ïëåíý êóòžçû, âûëäû. Ïóíû êóàðàîñ ãèíý

êûëžñüêèçû íà. Íþëýñêûí ìîí, âûðœûëûíû äžñüòûòýê, ñóòêàëýñü êåìà êûëëè. ÍûðŸóøåòý - êèÿì. Ñîèí, ëýñÿ, óëýï êûëè. Àñüìåëýíú¸ñ øåäüòžçû. Âîéíàûñü óëýïêûí âóè. Ìåìåå ќé âàë íè. Íûðûñåòž óéçý èê èíòûÿç èçüûíû âûäž. Óéâќòàì, éûðñèìå ìàÿëëÿñà, ìåìåå øóý: âóèä-à, íûëû? Òûíûä òà íûðŸóøîíýä þðòòžç, ýí êóøòû ñîå. Àïàåäëýí ñåìüÿåçëû íî, àñëàäýçëû íî ñî êîòüêó óëîíàäû þðòòîç, ïå. Ïåðåñüìè èíè, íî íûðŸóøîíýëýñü êûòûñü êûëäýìçý àëè êå íî óã òîäžñüêû.

ÒÎÄÝ ÂÀÉÛÒÎÍ

Ãàæàíî ýøú¸ñ, «Óäìóðò äóííå» ãàçåòëýí Óäìóðò íûëêûøíî êåíåøåí Ÿîø ÿëýì «×èáîðè¸ êûøåò» êîíêóðñýç àçüëàíüòžñüêå. 1-òž îêòÿáð¸çü âîçüìàñüêîì êûøåòëû, àéøåòëû, íûðêûøåòëû, ìóäîðêûøåòëû (Ÿóøêîíëû), šќêêûøåòëû ñžçåì óæú¸ñòýñ. Ãîæòûíû áûãàòžñüêîäû êûøåòú¸ñëû ñžçåì óæðàäú¸ñ ñÿðûñü, ïќðòýì òóíñûêî ó÷ûðú¸ñòû. Êèí êå, îëî, êûëáóð íî ïќðìûòîç.


Ãåðä

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

5

ÔÈÍ-ÓÃÎÐ ÄÓÍÍÅÛÍ

Êåìèêàìõåìõå - âó Òóíñûêî íà-à ýòíîôóòóðèçì? Åëåíà ÑÀÐÀÌÀÒÎÂÀ

ëýí - Áèé-Õåì, êèòàé¸ñëýí Õóàíõå. ÒàŸå àñïќðòýì íèì ñ¸òûñà, âîçüìàòûíû âûðèìû: àñüìåìûç ëþêî óíî èñüêåìú¸ñ, íî îãàçåÿ éûðñàçüìû. Џàïàê éûðâèçüìû, ïќðòýì òîäý-âà¸íú¸ñòû îãàçåÿñà, þðòòý àñüìåäûç óìîéãåñ âàëàíû. Џàïàê ñîèí âûðå Óäìóðòèûñü ýòíîôóòóðèçì. Çýì, êîòüêóä ðåñïóáëèêàûí ýòíîôóòóðèçìëýí àñëàç

Òóííý Ñàðàïóë ¸ðîñûñü Äóëåñîâî ãóðòûí óñüòžñüêå ýòíîôóòóðèçìëû ñžçåì «Êåìèêàìõåìõå» ñèìïîçèóì. Îò÷û Ðîññèûñü ïќðòýì óëîñú¸ñûñü ëþêàñüêåìûí 28 ñóðåäàñü. Óæðàäýç îðò÷ûòûíû þðòòžñü¸ñ ïќëûí «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîí íî. Ñèìïîçèóì ïóìûñåí ìûëêûäú¸ññý óñüòý óæðàäýç îãåç ðàäúÿñü, ñóðåäàñü ýòíîôóòóðèñò Þðèé Ëîáàíîâ. - Þðèé Íèêîëàåâè÷, ìîí òîäýìúÿ, ýòíîôóòóðèçì âîðäžñüêèç Ýñòîíèûí. Òà ќð, Ðîññèûñü ïќðòýì óëîñú¸ñû âóûñà, ìàëû òóæãåñ çîë áóãûðòžñüêèç Óäìóðòèûí? - Òà ќðëû êóòñêîí ñ¸òžç ýñòîí êûëáóð÷è Êàóêñè Þëëå. Êîòûðàç êûëáóð÷èîñòû íî ïðîçàèêú¸ñòû ëþêàñà, àñïќðòýì ñàëîí óñüòžç. Íî îòûí âåðàñüêîíú¸ñ-ìàëïàñüêîíú¸ñ ìûížçû ñåòó íî âûðó êàëûê êîòûðòžãåñ. Ýñòîí øàåðûñü êèñüòžñüêûñà ãèíý, ýòíîôóòóðèçì øóðëýí ќðûç ïàñüêûòàç. Ñî ãåðœàç âóæ íî âûëü ñÿì-éûëîëú¸ñòû, ôîëüêëîðåç, íàöèîíàëüíîé ðîìàíòèçìåç íî òóàëà óëîíýç. Òóííý ñèìïîçèóìåç áàñüòîíî êå, êûë òžÿñüêîç, øóîäû, íèìçý âåðàñà: êåìèêàìõåìõå. Òàò÷û îãàçåÿìûí ôèí, óäìóðò, òóâà íî êèòàé êûëú¸ñ. Âîçüìàòî ñîîñ âóëýñü ќðúÿñüêåìçý. Ôèíú¸ñëýí äàíî øóðçû - Êåìèéîêè, óäìóðòú¸ñëýí - Êàì, òóâàîñ-

íî ìèëåìûç ñîêó èê êûñêî ïîëèòèêàå. Ñþëýìûí óæàíû óã ñ¸òî, éûðâèçåí áåðãàíû êîñî. Ñîèí èê àäÿìèîñ Óäìóðòèå êûñòžñüêî. - Óäìóðòú¸ñ ñþëýìçýñ óñüòî øóèñüêîäû êå íî, ñèìïîçèóìäýñ ðàäúÿñüêîäû œó÷ Ñàðàïóë ¸ðîñûí. - Ýòíîôóòóðèçì Óäìóðòèûí ãåðœà ôèí-óãîð, òþðê íî ñëàâÿí êàëûêú¸ñòû. Òà êóèíü

ãàç. Ôåñòèâàëü ñèìïîçèóìëû ïќðìèç. Íî òàÿç ðàä óæðàäàìû ïûðèñüêî ôîëüêëîð êîëëåêòèâú¸ñ íî, êûëáóð÷èîñòû íî ïèñàòåëü¸ñòû îãàçåÿñü «Èíâîæî» íî. Âóîìû àé ñûŸå äûðå: ñèìïîçèóìú¸ñ âûëüûñü ïќðìîçû ôåñòèâàëüëû. Òóý âèòåòžåç ñèìïîçèóì. Ýøøî âèòüñý ðàäúÿëîìû. Âóîíî àðûí òîëàëòý, êûëñÿðûñü, ëþêàíû ìåäžñüêîìû âèäåî-

Ýòíîôóòóðèçì êîòûðòž áåðãàíû ìûëêûä êàðèñü¸ñ òðîñ ќâќë íè. Ïèíàë êàëûê âàëà: ñîèí êќòòý óä òûðû. Òà ќð ñþëýìàä áóðìåìûí ќâќë êå, òîí îò÷û óä íî ïûðèñüêû. àñïќðòýì öåíòðåç âàíü. Àñüìå øàåðûí ãèíý ñî ðîñ-ïðîñ âûæûÿñüêèç. Óäìóðòú¸ñëýí êóæûìåíûçû îðò÷ûòýìûí íè 11 êàëûêêóñïî ôåñòèâàëü. Ñîå ìîí íî ìûíàì ýøú¸ñû ðàäúÿçû. Òà ќðûí èê áåðãàñü ìóêåò ôåñòèâàëü¸ñòû äàñÿçû ïðîäþñåð Ïàâåë Ïîçäååâ, «Ëóäîðâàé» ìóçåéçàïîâåäíèêåí êèâàëòžñü Òàòüÿíà Øêëÿåâà, êûðœàñü Íàäåæäà Óòêèíà. Îçüûåí, Óäìóðòèûí ýòíîôóòóðèçìëýí êќíÿ êå âàéûç ëóèç. - Ìàëû ìóêåò ôèí-óãîð êàëûêú¸ñ Óäìóðòèå ñîêåì êûñòžñüêî, òà âûëëåì èê ôåñòèâàëü¸ñ àñüñý äîðûí îðò÷ûòúÿì èíòûå? - Ïîð êûøíîìóðò Ýëüâèðà Êîë÷åâà øóèç: òž, ïå, êóíî ïóìèòàíû áûãàòžñüêîäû. Ìè íî, ïå, âûðèñüêîìû àñüìå ïќëû ñûŸå êèäûñ óñüêûòûíû,

êóëüòóðàîñ êîòüêó ïûðèñüêî ìèëÿì óæðàäàìû. Ñîèí èê óäìóðòú¸ñ âûëý ãèíý ïûêèñüêûíû íîêûçüû óã ëóû. Îãåç ñèìïîçèóììû âîêñ¸ íî Òàòàðñòàíûí îðò÷èç. Ñîå ðàäúÿíû ëóîç Êîìèûí íî. Ìè àçüûí âàëòžñü óæïóì - êàëûêú¸ñòû ãåðœàí, ñÿì-éûëîëú¸ñûí òîäìàòñêîí íî àñëýñüòûä ïûòüûäý êåëüòîí. Êûëñÿðûñü, Ñàðàïóëûí êîòüêóä õóäîæíèê óêìûñ íóíàë Ÿîæå «ïќðàíû» êóëý êóèíü êàðòèíà. Óæå êóòîç ñî èíêóàçü áó¸ëú¸ñòû: òóðûí-êóàðåç, ýãûðåç, äýðèåç. - Ýòíîôóòóðèçì óëý êûðœàí, ãîæúÿñüêîí, ñóðåäàñüêîí äóííåûí. Áåðëî äûðå ôåñòèâàëü ñóðåäàñüêèñü¸ñòûãåñ ãèíý íà êîòûðàç ëþêà êàäü. Íûðûñåòž ôåñòèâàëüûí îçüû ќé âàë. Íî áåðëî äûðå ќðìû, çýìåí èê, ñþáå-

àðòýí âûðèñü¸ñòû. Òóæ ïîòý íà íèìàç óæðàä îðò÷ûòýìëû ïåðôîðìàíñú¸ñëû, õåïïèíèíãú¸ñëû ãèíý. - Òóàëà êàëûêëýí ìûëêûäûç ñžÿçãåñ. Ñóðåäàñüêèñü¸ñ áóðäúÿñüêåìûí êå, êûðœàí ïќðìûòúÿñü¸ñëû íî êûëáóðàñü¸ñëýí ќðçû ñþáåãàç. - Ýòíîôóòóðèçì êîòûðòž áåðãàíû ìûëêûä êàðèñü¸ñ òðîñ ќâќë íè. Ïèíàë êàëûê âàëà: ñîèí êќòòý óä òûðû, ñîèí ñåìüÿäý óä ñþäû. Òà ќð ñþëýìàä áóðìåìûí ќâќë êå, òîí îò÷û óä íî ïûðèñüêû. Òàíè òóííý Ñàðàïóëûí ðàäúÿñüêèñü ñèìïîçèóìûñü êèí êå óçûðìûñà êîøêîç øàò? Ìè òàòûí êîíüäîí óì ëþêûëžñüêå. Ñîëýñü îðò÷ûò - ñþðåñ âûëý áûäòýì óêñ¸çýñ ãèíý íî óì áåðûêòžñüêå. Îçüûåí, äîðàìû âóî ìûëêûä

êàðèñü¸ñ ãèíý. Ñîîñ òàòûí àçüëàíÿç óæàíû êóæûì áàñüòî. Òàå óò÷àñà èê âóî. - Óäìóðò êóí óíèâåðñèòåòûñü Åëåíà Ïåòðîâà äèïëîì óæàç ãîæòžç: ýòíîôóòóðèçì òóííý òóíñûêî ќâќë íè. Îò÷û ïèðèñüêèñü¸ñ óéèñüêî òåîðèÿ ñüќðû ãèíý. Ìàð âåðàñàëäû òà ñÿðûñü? - Êîòüêóä ìàëïàíëýí óëûíû ïðàâîåç âàíü. Åëåíà Ïåòðîâà à÷èç ñÿìåí øîíåð. Îãëàñÿíü, òåîðèÿ ñüќðû óéèñüêûíû âûðèñüêîìû. Ìóêåò ëàñÿíü, ïќëàìû âàíü åãèòú¸ñ íî, àêñàêàëú¸ñ íî. Îçüûåí, ïðàêòèêà êóëýìûí ќâќë. - Ýòíîôóòóðèçìëýí àçüïàë ñþðåñýç êóçü íà-à? Êóä-îã øќðò÷èîñ øóî: êàëûêìû œó÷îìåìåí, ќðëû ïóì âóîç. - Ñîëýí ñþðåñýç ïóìòýìéûëòýì ëóîç. Êîòüêóä ќðëýí àñëàç äûðûç íî âàêûòûç âàíü. Çýì, âîøúÿñüêîç ñî. Íî óäìóðò êóëüòóðàìû îäíî èê îòûí àñëýñüòûç ïûòüûçý êåëüòîç. Êóëüòóðàìû íîêó óç áûðû. ÑûŸå êûøêûò àäœîíëýñü êóðäàíû êóëý òóæ è÷è ëûäúåì êàëûêú¸ñëû ãèíý. Êîìèîñ, ïîðú¸ñ, ìîðäâàîñ íî àñüìåîñ óì êûñý íè. Ïè÷è êàëûêú¸ñ áûðèçû êå íî, ñîîñëýí êóëüòóðàçû ãîæòûñà-ñóðåäàñà êåëüòýìûí íè. Ñî àðáåðèîñ šóòîçû ìóêåò õóäîæíèêú¸ñëýñü ìûëêûäçýñ. Ñîîñëû óãî òà âàíüìûç - ýòíîôóòóðèñòè÷åñêîé ìàòåðèàë. Ñî œå÷ ãûáåä âûëëåì - ñî âûëûí îëîìàð íî ëýñüòûíû ëóîç íà.

Ïîð «Ïåòðÿíêà» íî óçûð ßéöîâ Òà êîëëåêòèâåí òîäìàòñêè øàåðàìû îðò÷åì «Âîðøóä» ôåñòèâàëü äûðúÿ. Ìàðèé Ýëûñü ïîðú¸ñ - Ïåòðîâú¸ñëýí ñåìüÿçûëýí «Ïåòðÿíêà» àíñàìáëüçû - ÷åáåðåñü êûðœàíú¸ñûí íî òàêìàêú¸ñûí, êðåçåí øóäûíû áûãàòýìåíûç ïàéìûòžç. Íîø êûçüû ïîð ýêòîíòýê! Ñîîñëýí òàïûðòýìçû óëñûí ïûäú¸ñ àñüñýîñ ñöåíà âûëý êóðèñüêî. Ïåòðîâú¸ñ - Âîëãà äóðå èíòûÿñüêåì Ãîðíî-Ìàðèéñêîé ¸ðîñûñü Êàòóêîâî ÷åðêîãóðòûñü. Àíñàìáëåí êèâàëòý Òàìàðà Íèêåëüäåâíà èñòîðèÿÿ äûøåòžñü. - Ìèëÿì âàíüìîí äûðìû ÷èê óã ëóûëû, ÿëàí ðåïåòèöèîñ, êîíöåðòú¸ñ. Àíñàìáëüìåñ Ÿåìûñü ќò÷àëî ðåñïóáëèêàÿìû îðò÷èñü ïðàçäíèêú¸ñû. Òðîñ ïîë âóûëžìû èíè êàëûêêóñïî ôåñòèâàëü¸ñû: Ìîñêâàå, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãå, Åêàòåðèíáóðãå íî ìóêåò ãîðîäú¸ñû. Îòûñü ëàóðåàòú¸ñ ëóûñà áåðòûëžìû, - äàíúÿñüêå Òàìàðà Ïåòðîâà. - Ðåñïóáëèêà-

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Ëþáîâü ÒÈÕÎÍÎÂÀ

ÿìû íî ¸ðîñàìû îäžã «Ïåëåäûø ïàéðåì» («Ãûðîí áûäòîí») íî ìèòýê óã îðò÷û. Êàëûêåç îòûí ïîð êûðœàíú¸ñûí øóëäûðòžñüêîìû. Àòàå êðåçåí íî àðãàíýí øàïëû øóäý, ÷åáåð êûðœà, çàäîð ýêòý, íî òàÿç ðàäý ó÷êèñü ãèíý ëóî, øóèç. Òà äûðå àíñàìáëÿìû

Áîðèñ êóçïàëû, íûëû íî Ãàëÿ ñóçýðå âåòëî. Êóçïàëû ãóðòûñüòûìû êóëüòóðà þðòýí êèâàëòý. Âàëÿ íûëìû 9-òž êëàññûí ãèíý äûøåòñêå àé, íî òóæ ÷åáåð êûðœà, êðåçåí øóäý, ïќðòýì Ÿîøàòñêîíú¸ñûí âîðìèñå ïîòàëëÿ. Ãàëèíà êðåçüãóðúÿ äûøåòžñü. Íûëïèî-

Ïåòðîâú¸ñëýí «Ïåòðÿíêà» àíñàìáëüçû. ñûí êðåçåí øóäîíúÿ àíñàìáëåç âàíü. Îçüû èê ÷åáåð êûðœà àíàå. Íîø äžñü àòåëüåûí âóðûòžñüêîì. Ïóæû ïóêòžñüêîì àñüìåîñ. Ïîð íûëú¸ñ òóæ êèáàøëûåñü óê! Êóëüòóðà þðòàìû òóæ

òóíñûêî àäÿìè óæà - êîíöåðòìåéñòåð-àêêîìïàíèàòîð Àðñåíèé ßéöîâ. Òóæ øàïëû øóäý àðãàíýí, êðåçüãóðúÿ ìóãîðûíûç îëîêûçüû íî êóàñàëëÿñüêûíû áûãàòý. Àðñåíèé Ðîññèûñü êóëüòóðà óäûñûñü äàíî óæàñü. Êàï÷è ìûëêûäî àäÿìè, ñüќðàìû ќòèñüêîì êå, ñîêó èê ñþðåñ âûëý ïîòûíû äàñü. Óäìóðòèå íî øóìïîòûñà ëûêòžç. Óä îñêå, 14 êóíú¸ñû âóûëžç èíè, êèûí ëýñüòýì àðãàíýí (êóñòàðíàÿ ãàðìîøêà) øóäýìåíûç âàíüçý ïàéìûòúÿ. - Íîø êќíÿ òîäìî êèçèëèîñûí ìûíàì òóñïóêòýìå ëþêàñüêåìûí íè, - èòžñüêå Àðñåíèé. - Äàíî àðòèñòú¸ñûí Ïàïàíîâåí, Çûêèíàåí, Ðîçåíáàóìåí, Áóéíîâåí, Ãàëêèíýí... Òžëÿä Êàëàøíèêîâåíûäû íî âàíü. Ìîí ñîîñòû çàðíèåç ñÿìåí óòüûñà âîçèñüêî. - Óäìóðòèûñü «Âîðøóä» ôåñòèâàëå âóûëýììû ñÿðûñü íîêó óì âóíýòý, - âåðà Ãàëèíà Ïåòðîâà. - ÑûŸå ÷åáåð íî ïàéäภîðò÷èç! Òàáåðå ðåïåðòóàðìåñ ýøøî íî óçûðãåñ êàðîìû, ñüќðàìû êûê-êóèíü óäìóðò êûðœàí íóèñüêîìû. Ìè ñîîñòû îäíî èê äûøåòîìû. Âûæûîñìûëýí êûðœàíú¸ññû óê!


6

Ãåðä

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

ÓÆÏÓÌ

Êîðú¸ñ ñèñüìûìòý âûëýì... Êûçüû ãóðòýç òóàëà ñÿìåí àçèíòîíî? ÄÀÐÀËÈ ËÅËÈ

25-òž-27-òž ïќñüòîëýçå Ïåðìüûí Åâðîïàûñü íûðûñåòž êàëûêêóñïî «Ëàáîðàòîðèÿ Ïèëîðàìà» ôîðóì îðò÷èç. Îò÷û âóûëžçû óäìóðòú¸ñ íî - Àëåêñåé Øêëÿåâ, Äàðàëè Ëåëè, Ìàðèÿ Çîëîòàð¸âà íî Íàäåæäà Ñàïîæíèêîâà.

Óäìóðò ëóîç-à èíêóàçüòýê? «Pilorama Lab» - áàäœûì ïðîåêòëýí îãëþêåòýç. Ðàäúÿñü¸ñëýí ìàëïàìçûÿ ñî óñüòžç Êàëûêêóñïî «Ïèëîðàìà» ãðàæäàí ôîðóìåç. Êóèíü íóíàë Ÿîæå ïàëàòêà ëàãåðüûí ïќðòýì êóíú¸ñûñü åãèò ќíåð÷èîñ øóãîìûòžñü þàíú¸ñëû âàëýêòîí óò÷àçû. Ôîðóìå Ãåðìàíèûñü, ×åõèûñü, Ïîëüøàûñü, Áðèòàíèûñü, Êîðåÿûñü íî ïќðòýì óëîñâûëú¸ñûñü åãèòú¸ñ âóèçû. Âàíüçû ñîîñ òûðøèçû íüûëü ñåêöèûí: éќñêàëûê àñâàëàí (èäåíòè÷íîñòü), êàð âќëìûòëûê (ïðîñòðàíñòâî), èñòîðèûñü óçûðëûê íî ñîöèàëüíîé óæáåðãàòîí. Ìîí «Éќñêàëûê èäåíòè÷íîñòü. Ýòíîýêîíîìèêà. Ýêîëîãèÿ» óäûñýç ýñêåðè. Ôîðóì âàíü ìàëïàíú¸ñìå áóãûðòžç êàäü. Íûðûñåòž ќíåð÷èìû, Ôèíëÿíäèûñü âóýì Îëëè Òóðóíåí, ýêîëîãèÿ óæïóìú¸ñòû šóòžç. Êûçüû èíêóàçü íî ýòíîñ ãåðœàñüêåìûí? Òóàëà íóíàëý óäìóðòú¸ñ ãîðîäûí íî óëûíû áûãàòî. ßêå óã áûãàòî? Îëëè ñààìú¸ñ øîðû âîçüìàòžç: ñîîñ, ïå, àñüñýäû ïóæåé¸ñòýê ñààì óã íè ëûäúÿëî, Ÿàïàê ïóæåé¸ñòû âîðäîí þðòòý ñààì êàëûêëû ôèíú¸ñëýñü âèñúÿñüêûíû. Ïóæåé¸ñòû óò¸í ïîííà èíêóàçåç óò¸íî, ñîîñ óãî ïèñïó âûëûí áóäžñü šóéûåç ñè¸ - íþëýñú¸ñ áûðèçû êå, ïóäîîñ íî áûðîçû. Ëóý íà êàëûêëýí ýêîëîãèÿ ñÿìûç ñÿðûñü âåðàñüêûíû. Øóîì, óäìóðòú¸ñ èíêóàçåç ãàæàñåñü. Àñüìåîñ èíêóàçü ïóøêûí óëžñüêîì. Èñüêå, ìàð âûëý ïûêúÿñüêå óäìóðòëýí óäìóðò ëóýìåç? Ìóø óò¸í âûëý? Âàøêàëà äûðúÿ ñî âàëòžñü èíòû áàñüòûëžç óãî. Òóàëà íóíàëý óäìóðòëûê âîçèñüêå ãóðòûí. Îçüûåí, šóòîíî ãóðò óäûñýç. Îëëè ïóñúåìúÿ, éќñêàëûê èäåíòè÷íîñòüëýí ýêîíîìèêà èíúåòýç (îñíîâàåç) ëóûíû êóëý, ñîòýê ñî ìóçåéëû ïќðìå - êûçüû àìåðèêàí èíäååöú¸ñ òóðèñòú¸ñ ïîííà òûëûîñ áûðòòî. Ãîñóäàðñòâî àçå óæïóì ïóêòîíî, íþëýñýç, îøìåñú¸ñòû óò¸í - ñî óäìóðò íàöèëýí óëîí âûæûåç øóûñà. Ëýç¸íî ќâќë íþëýñýç ìóðòú¸ñëû êûðìûíû. Êîìè-ïåðìÿê ýêñïåðò Ñâåòëàíà Êîëü÷óðèíà âåðà: øàåðûñüòûìû Êîñèíî ¸ðîñûí êðèìèíàëú¸ñ ãóðòîîñëû ãóáè áè÷àíû ëþêåòî. ÒàŸåãåñ èê þã-

äóð êûëäý, êóêå øàïëûîñãåñ âóî, ìóçúåìåç êàïûðòî íî ñîèí ãåðœàñüêåì óæú¸ñòû àñ âûëàçû áàñüòî. Ìóðò àäÿìè ëûêòý íî òûíýñüòûä óäìóðò äýðåìäý äžñÿñà êîøêå? Óä øóìïîòû. Ìàëû íîø èíêóàçü óçûðëûêëû ñàêëûê óì âèñúÿñüêå?

Íþíÿ íî ÷îðûã âà¸çû óçûðëûê Ýñòîíèûñü ýêñïåðò Îëèâåð Ëîîäå - áðåíäú¸ñûí íî ýòíîòóðèçìåí âûðèñü. Ñî œå÷ òîäý, êûçüû òà èê íþëýñ, êóäçý êîðàëî ñüќðëîñü¸ñ, áûãàòý ãóðòýç óçûð êàðûíû. Øóîì, ãóðòëýí íèìûç Íþíÿãóðò. Íþëýñêûí, êàëûê ìàäåìúÿ, óëý ãóðòëýí Íþëýñ Íþíÿåç. Òýëåç êîðàçû êå, ãóðòëýí èñòîðèåç íî áûðîç. Ýòíîýêîíîìèêàåç âàëàñü ìóðò ñîêó èê ãóðò ïóìûí «Íþíÿ» êóíîêóà (ãîñòèíèöà) ïóêòûñàë, òóðèñò ìàðøðóò ëýñüòûñàë - òà íþëýñêû èê, êóøàëûñü øóêêåì êûç äîðû. Òóðèñòú¸ñëû âåðàíî, êûçýç êóêå íî Íþíÿ øóêêåì øóûñà (ñî ÷èê íî îçüû ќâќë êå íî). Ñîáåðå «ÂÊîíòàêòå» âîòýñûí Íþíÿëýñü áàìçý óñüòûíû êóëý. Áè÷àíî ýøú¸ñ, ïîòòîíî òóñïóêòýìú¸ññý, ãîæúÿíî ñòàòóñú¸ñ: «Òóííý ìûëêûäû óìîé. Êóíîå âóèçû Øâåéöàðèûñü ïðîôåññîð íî Çàð-Ìåäëîûñü íûëïèîñ». Íþíÿ - ãóðòëýí áðåíäýç ëóý íè. Áðåíä - ñî ïóøòðîñî ïóñ. Øîðàç ó÷êûñà, ñîêó èê ïóøòðîññý âàëàñüêîì. Ñî ïîííà Íþíÿëýí îäíî èê ëóûíû êóëý ëîãîòèïåç, òîäìî ñóðåäýç. Ñî ïóñ êûñêûíû áûãàòý èíè êîíüäîíýç íî. Òîäìî áðåíä ìèëëèîíú¸ñûí âóçàñüêå - «Êîêà-êîëà», «Øàíåëü». Âûëü óäìóðò áðåíä - «Ïåðåïå÷.êèí». Òà âûëëåì ó÷ûðú¸ñòû Îëèâåð Ýñòîíèûñü øåäüòžç. Îäžãåç - ýñòîí ñòàðîâåðú¸ñëýí Ïåéïñèìàà óëîññû. Ñòàðîâåðú¸ñ - ×óäñêîå òûìåò äóðûñü áûðèñü êàëûê. Òóàëà Ýñòîíèûí ñîîñëû ñåêûò, åãèòú¸ñ ãîðîäý êîøêî. Îäžãåç óæáåðãàòžñü øóòýòñêîí êîðêà óñüòžç. Ìàëïàñüêûíû êóòñêèçû ëîãîòèï

ñÿðûñü, áûðéèçû òûìåòûí øåð ïóìèñüêèñü ðÿïóøêà ÷îðûãåç. Âåëèêåí âîðòòûëžñü «ðÿïóøêà-ïóòåøåñòâåííèê» ëîãîòèïëû ïќðìèç. Òàáåðå ñî «Ôýéñáóê» âîòýñûí ñåðåìåñ ó÷ûðú¸ñ âåðàëëÿ, êóíîå ќò÷à, ñòàðîâåðú¸ñëû âûëü èìèäæ ëýñüòý. Îçüû èê ñòàðîâåðú¸ñòû àñ áðåíäçýñ àçèíòîí áîðäûí óæàòý. Êûëñÿðûñü, ëîãîòèïñý ëýñüòžç ñòàðîâåð ãðàôèê-äèçàéíåð. Îçüûåí, âàøêàëà îñêîí óòèñüêûñà ãèíý óã óëû, òóàëà óëîíûí íî óÿ.

Êèí «Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñòû» êûðìîç? Ïàéìîíî êàäü, íî ýøøî îãåç ýêñïåðò Óäìóðòèûñü Ïàâåë Ïîçäååâ âûëýì. Ñîå Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñëýñü íûðûñåòž ïðîäþñåðçýñ ñÿìåí ќò÷àçû. Ïàâåë âåðàñüêèç Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñ áðåíäýç êûëäûòîí ñÿðûñü. Àëè òà íèì âûëûí áàäœûì óêñ¸ ïîòòûíû ëóý. Êûçüû îçüû ïќðìèç - êîíüäîí íûðûñü èê Ìóñêîûñü ïðîäþñåðú¸ñëû êîøêå? Òåëåâèê-

«Ëàáîðàòîðèÿ Ïèëîðàìà» ôîðóìûí. òîðèíàûí ïåñÿíàé¸ñìûëýñü êûŸå êûëûí êûðœàìçýñ þàëî êå, ïàëýíûñü ìóðòú¸ñ óäìóðò óã øóî, áóðÿòýí ÿêå œó÷åí ñóðàëî. Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñòû íþëýñýç ñÿìåí «ëóøêàçû». Ñîîñ ñûŸå èê ðåñóðñ óê - êàëûê óçûðëûê. Óçûðëûê - ýòíîýêîíîìèêàëýí èíúåòýç. Òàèç ëàñÿíü, «Áóðàíîâñêèå áàáóøêè» - ïðîåêò. Ñî âàèç íûðûñü èê êîíüäîí, ñîáåðå ãóðòý áàéëûê - êûñêèç èíôðàñòðóêòóðàåç, òóïàòûòžç ñþðåñýç, êûëäûòžç êîòûðàç òóíñûê - Áðàíãóðòý ïќðòýì àäÿìèîñ âóûëî. Âàíüìûç ñî êóñïàç ãåðœàñüêåìûí, þðòòý òà èíòûåç àçèíòûíû. Íî êûøêûòëûê êûëäý: âàíüìûç òà êàëûê âàøêàëàåç (àóòåíòèêàåç), ïåñÿíàé¸ñëýñü çýìîñ ëóýìçýñ áûäòîç øóûñà. Øàò âó ãóìû êûñêèçû êå, âàøêàëàåç êûë¸ç íà? Ïåñÿíàé ñîèíûç èê òóíñûêî, êàðíàíýí âåòëý øóûñà. «Ðóññêèé æóðíàë» øîðêàð æóðíàëûñü ýêñïåðò-êóíî Àëåêñàíäð Ìîðîçîâ òà âûë-

ëåì ó÷ûðåç òîäàç âàéèç: Ñóçäàëü - âàøêàëà ÷åáåð ãîðîä âàë, àëè íîø åãèò êóçïàëú¸ñëû-òóðèñòú¸ñëû íþëýì êàäü ÷èëüê-âàëüê êîíâåéåð. Êûòûí ãîæ: êóëüòóðàåç óò¸í - ÿêå ñî âûëûí óêñ¸ ïîòòîí? Òàîñ îã-îãçû âûëý óæàíû êóëý. Æàëÿñà âåðàíî, êîòüêóä êðåàòèâ ìàëïàí àçèíñêûêóç âîøòžñüêå. Ñî áûãàòý ýëüêóí êèå ñþðûíû íî «ëóáîêëû» ïќðìûíû, íîø áûãàòý íèìàç èíâåñòîðú¸ñ äîðû âóûíû - «ïîïñà» ëóûíû, ìàññêóëüòóðàëû ïќðìå. Îçüû êå íî Áðàíãóðò ïåñÿíàé¸ñëýí ôåíîìåíçû çîë. Ñî âîçüìàòžç, êûçüû óæàíû ëóý êàëûê êóëüòóðàåí, êûçüû àäœåì êàðûíû áûãàòî ìóêåò ãóðòú¸ñ, îòûñü ôîëüêëîð êîëëåêòèâú¸ñ. Âàëàìîí ëóèç, êàëûê ëóë÷åáåðåò íî ýêîíîìèêà - îã-îãåíûçû ãåðœàñüêèñüòýì ìàêåîñ ќâќë øóûñà. *** Àëèãåñ áåðòàé ïåñÿòàåëýí ãóðòàç - Âóæ Ìќíüÿëà. Ïîðúÿíû ïîòž. Ó÷êèñüêî íî øêîëàûí áóÿñüêèñü-òóïàòúÿñüêèñü¸ñ óæàëî, Êàâêàç ïàëàñü âóýìú¸ñ âûëýì - áóø êîðèäîðú¸ñûí àñ êûëûíûçû êûðœàí êóàðàîññû øóêêèñüêî. Ïàéìè: óäìóðò øêîëàûí óäìóðò óæàí ãóð óã êûëžñüêû íè. Ïàëýíûñü âóýìú¸ñëû ìîí ÷èê íî ïóìèò ќâќë, íî ìóðò êûðœàí âîðìå øóûñà ñþëýì øóã. Ïàëýíýãåñ îðò÷ûñà, ÷ûëêàê àáäðàé - âóæ, ïó êîðú¸ñëýñü øêîëàåç ñýðòòžëëÿìïåðò÷èëëÿì! ÊûŸå ÿðàòžñüêî âàë òàòž ïîðúÿíû, óêíîîñàç ó÷êûëûíû. Áóø êûëèç… Êèí êå âåðàç: ñýðòòûêóçû ó÷êèçû íî, êîðú¸ñûç ÷èê íî ñèñüìûìòý âûëýì. Ñîêó ìàðëû ãóðòûñü èñòîðèÿ ñèíïåëåòýç ÷èïòýì-÷àïòýì Ÿóøèçû? Òà èíòûåç ìóçåé íî, êóíîêóà íî ëýñüòûíû ëóý âàë óê! Òžíè îçüû èê áûðî, âûëäû, âûæû êóñûïú¸ñìû íî, èñòîðèåç øќäîíìû íî...

ÊÎÌÈ

Àñüñýäû ãàæàíû êîñžçû! Çèíàèäà ÊÈÐÈËËÎÂÀ

Àíàé êûëýç äûøåòîí þãäóð øóãúÿñüêûòý êîòüêóä âûæû êàëûêåç. Ñîå ÷óòðàê òóïàòîí áîðäû ìèûì áàñüòžñüêèçû Êîìè óëîñûí. 1992-òž àðûí êóòýì Êîíñòèòóöèçûÿ êîìè êûë œó÷åí îãðàäý ïûðòýìûí íî øêîëàîñûí îäíî äûøåòîí ïðåäìåòú¸ñ ðàäý ïûðòýìûí. Íî êåìà àðú¸ñ Ÿîæå ñî ëûäý ќç áàñüòžñüêûëû, êîìè êûëýç äûøåòûëžçû ìûëêûä êàðèñü¸ñ ãèíý. Êûò÷û ñî âóòòžç? Àíàé êûëûíûçû âåðàñüêåìûñü äóãäžçû ãóðòú¸ñûí íî - êëàññú¸ñ ìûðäýì ëþêàñüêûëžçû, ïðåäìåò íóèñüêèç íüќìûç ïîííàãåñ ãèíý, êàï÷èÿòýì ïðîãðàììàÿ. ÑûŸå þãäóðåç ÷èäàòýê,

«Êîìè âîéòûð» îãàçåÿñüêîí Ïðàâèòåëüñòâî àçå êóðîíýí ïîòžç, çàêîíýç áûäýñúÿíû êóðûñà. Îçüû 2011-òž àðûí òà óæïóì òóæ ëý÷ûòîìèç. Êèâàëòžñü¸ñ òà êóðîíýç, çýìåí íî, øîíåðåí ëûäúÿçû: çàêîí âàíüìûçëû îãêàäü. Íî ñîå óëîíý ïûŸàòýìëýñü àçüâûë êàëûê ïќëûí þàëëÿñüêîí îðò÷ûòîíî êàðèñüêèçû íà. Ìûëêûäú¸ñ ïќðòýìåñü âàë, îãåç âîãúÿñüêèñü, ýñüìàñà, Êîìè Ðåñïóáëèêàûñü Êîíñòèòóöèîííîé Ñóäý íî âàçèñüêèç, íî âàëòžñü þðèñòú¸ñ çàêîíýç òžÿí ó÷ûðåç ќç øåäüòý. Ñî ñÿíà, þàëëÿñüêåìú¸ñ ïќëûñü 70 ïðîöåíòýçëýñü òðîñýç êîìè êûëýç äûøåòîíëû äóðáàñüòžç. Íÿëòàñ âåðàñà, ïќëàçû âàë òðîñãåñ êîìè ëóèñüòýì àäÿìèîñ, ãî-

ðîäú¸ñûí óëžñü¸ñ. Îçüû êûëåì äûøåòñêîí àðûñåí êîìè êûë íóèñüêå ýëüêóíûñü êîòüêóä øêîëàûí! Çýì, êàï÷èÿòýì ïðîãðàììàÿ. Íî êûçüû øóî êîìè àçüâåòëžñü¸ñ, òàáåðå êàëûê à÷èç ïàéìå: ìàðëýñü ñîêåì êќøêåìàñüêåììû? Óãîñü äûøåòžñü¸ñ ïèíàëú¸ñ àçå ìóëòýñ êóðîíú¸ñ óã ïóêòî (ñî ïîííà ãèíý ìåäàëüòýê íîêèí óç êûëüû), íîø îãúÿ ìûëêûäú¸ñ ïóìåí áóéãàíû ќäúÿçû, òóíñûêúÿñüêèñü¸ñ òðîñãåñ ëóèçû. Òàáåðå Êîìèûí øàëòûð ïîòòî àíàé êûëûí ó÷åáíèêú¸ñ, ëèòåðàòóðà, äûøåòî ñïåöèàëèñòú¸ñòû. Çýìåí íî, ãàæàìçýñ âîçüìàñà æàä¸ä, þí êàðèñüêûòýê íîø êûòûí óëýìäý íî âóíýòîä...


Ãåðä

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

ÁÓÐÅ ÂÀ¨Í

ÒÎÄÀÄ ÂÎÇÜ

Ðàøèò ÕÀÉÄÀÐ

Åëåíà ÂÀÑÈËÜÅÂÀ

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Šóàòñêåì êèçèëè óã êûñû

Ñèíïåëåò âîðäžñüêîç ñžçüûë

Ëåîíèä Ô¸äîðîâ ñþëìûíûç âèñèç óäìóðòëûê ïîííà. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Èæûñü Óñòèíîâ ¸ðîñûñü ïðàâëåíèÿç óíî àðú¸ñ Ÿîæå ïûðèñüêèç. Ìîí ñîèí ïóìèñüêè 1973-òž àðûí. Ñî âàêûòý Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ Óäìóðò ðàäèîûñü ãîæòýòú¸ñúÿ ðåäàêöèåí êèâàëòžç. Ñî âàêûòý ìîí óäìóðòàðíÿ - ïÿòíèöà - íóíàëú¸ñû Êàìñüќð óäìóðòú¸ñ ñÿðûñü èâîðú¸ñ ûñúÿëëÿé. Šîæå ќç óñüêûòûëû: èâîðú¸ñìå êûëçžñü¸ñ äîðîçü âóòòûëžç. Ñîêó èê Ë. Ô¸äîðîâ áàäœûì ñàêëûê âèñúÿíû øќòàç ïàëýíûí óëžñü óäìóðò âûæû êàëûêìûëû. Џàïàê ñî äûðûñåí, øóòýòñêîíýç òîäûòýê, òûðøèç óäìóðòëûêìåñ óò¸í, šóòîí, ñÿñüêàÿñüêûòîí ïîííà. Êóääûð ïàéìîíî âàë ÷èäàíýçëû. Éûðûñü ќç òќëœûëû ïèðñýêúÿñü þàí íî: êûòûñü îìûðúÿ Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ ñûŸå ìóð ïóøòðîñî ãîæúÿìú¸ññý? Šóòžñüêåì ìûëêûäûç, Ÿóêàçå íóíàëëû îñêîíýç ñîêó èê áóðäúÿëëÿç êóíýðåñú¸ñòû, àñ øќëêàçû áèíÿëñêåìú¸ñòû. Ëåîíèä Ô¸äîðîâëýí ãîæúÿñüêîí øûêûñýç òóæ-òóæ óçûð âàë. Óëûòîçü-âûëûòîçü êèíýí ãèíý ќé ïóìèñüêûëû, êèí ñÿðûñü ãèíý ќé ãîæúÿëëÿ - óçûðëûêåçúÿ áàäœûìîñ àðõèâ ñî êàäü ëþêàìú¸ñòû ìóêåòú¸ñûçëýñü ќé èê àäœûëû. Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ òóæ ýñýïëàñüêûñà ëà÷êàòúÿç âàíü ãîæúÿìú¸ññý, ãàçåò-æóðíàë áàìú¸ñû øóêêåìú¸ññý. Íèìûñüòûç ïàïêàîñû îãàçåÿëëÿç íèìàç-íèìàç àäÿìèîñ ñÿðûñü ïå÷àòëàñüêûëýì óæú¸ññý íî. Êûê ÷åìîäàíûí óòèñüêî àñïàë àäÿìèåçëýí, êûëáóð÷èëýí Àëåêñàíäð Âîòÿêîâëýí ãîæúÿìú¸ñûç: êûëáóðêûðœàíú¸ñûç, øќêû÷î ãàçåò ÷óðú¸ñûç. Ô¸äîðîâëýí òûðøåì-áûçüûëýìåíûç èê äóííååç àäœèç À. Âîòÿêîâëýí «Êûðœàíú¸ñû - òûíûä» áè÷åòýç. Ìûíûì øóä óñèç ñîå ðåäàêòîð ñèíìûí äóíúÿíû-ó÷êûíû. Êîòûð ëàñÿíü ïóêñåòòýì àäÿìè âàë Ëåîíèä Ïàâëîâè÷. Óëîíûñü øóãàäœîí-à, äûøåòîí óäûñûñü óæïóìú¸ñ-à, óäìóðò êàëûêìûëýí âèñüûòžñü óæïóìú¸ñûç-à êîòüìà òóíñûêúÿñüêûòžç óæûñü âåòåðàíýç, äûøåòîí óäûñûñü îòëè÷íèêåç, Óäìóðò Ýëüêóíûñü äàíî æóðíàëèñòýç. Âîðäžñüêåìûí Ë. Ô¸äîðîâ 1934-òž àðûí 28-òž òîëñóðå óäìóðò êàëûêëýí ñüќä àäœîíú¸ñûíûç «äàíý» ïîòýì Ëóäîðâàé ãóðòëýñü ÿíà ïîòýì ïî÷èíêàûí. Íóíàëýç íî îãøîðû ќâќë - Ÿàïàê ñîêó Óäìóðò àâòîíîìíîé îáëàñòü ðåñïóáëèêàåí ÿëýìûí âàë. Øêîëàå ìûížç âîéíà âûëòž. Ñèçüûì êëàññýç éûë-

7

ïóìúÿñà, Èæûñü ïåäó÷èëèùååç ãîðä äèïëîìåí áûäòžç. Óäìóðò êóí ïåäèíñòèòóòûí «âèòü¸ñëû» äûøåòñêèç. Íî ñîêó èê øêîëàå èíòû ќç ñþðû, îã êóèíü àðëû šåãàç. Íûðûñü êîìñîìîëëýí Èæ ðàéêîìàç êûêåòž ñåêðåòàðü âàë, êќíÿ êå óæàñà âóòòžç «Ñòàëèíåö»«Ëåíèíåö» ¸ðîñ ãàçåòûí. Ñîáåðå èíè àñëàç äûøåòñêåì øêîëàÿç - Ëóäîðâàå - âóèç. Òàòûí ýøøî íî çîë ќðúÿñüêèç Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ëýí åãèò, çàäîð êóæìûç. Íóíàçå ïèíàëú¸ñòû äûøåòžç, šûòú¸ñû åãèòú¸ñòû, ìќéûîñòû. Íîø âàíüìîí äûð ó÷ûðòûëûêó, îãåç áќðñüû ìóêåòñý óæðàä îðò÷ûòúÿç. Òóæãåñ íî óñòî ïќðìûëžçû óäìóðò ëèòåðàòóðàëû íî èñ-

Ë. Ô¸äîðîâ áåðïóì ñþðåññý ìûòîí àçÿç îðò÷èç óäìóðò ãàçåòæóðíàëú¸ñëýí ðåäàêöèîñòžçû. ãèíý ñîëýñü àçüâûë, îðò÷èç óäìóðò ãàçåò-æóðíàëú¸ñëýí ðåäàêöèîñòžçû. Âóûëžç «Œå÷áóð!» ãàçåòëýí ðåäàêöèÿç íî. Îòûí ñîëýí óäìóðò ãîæúÿñü¸ñ ñÿðûñü âûëü êíèãàåç äàñÿìûí. Ë. Ô¸äîðîâëýí òûðøåìåíûç èê óëîíýç àäœèçû «Â äîçîðå ïîæàðíûå» (1981-òž àð) íî «Óäìóðòñêîå íàöèîíàëüíîå äâèæåíèå - ñâÿçü âðåìåí» (2002-òž àð) áè÷åòú¸ñ. Ñîëýí æàä¸íýç òîäûëûòýê òûðøåìåíûç, óò÷àñüêåìåíûç òðîñ ëýñüòýìûí óäìóðò êàëûêìûëýñü îðò÷åì ñþðåññý òóàëà ëûäœèñü¸ñ äîðû âóòòîí ëàñÿíü.

Éûðûñü ќç òќëœûëû ïèðñýêúÿñü þàí: êûòûñü îìûðúÿ Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ ñûŸå ìóð ïóøòðîñî ãîæúÿìú¸ññý? Šóòžñüêåì ìûëêûäûç, Ÿóêàçå íóíàëëû îñêîíýç ñîêó èê áóðäúÿëëÿç êóíýðåñú¸ñòû, àñ øќëêàçû áèíÿëñêåìú¸ñòû. êóññòâîëû ñžçåì šûòú¸ñ. Òóæ øåðåç, äûð, óäìóðò ïèñàòåëü¸ñ, ãóðòàçû âóûëûòýê, êûëèçû. Òàíè 1963-òž àðûí 22-òž øóðêûíìîíý Ëóäîðâàé øêîëàûí êóíîÿñüêèçû Ä. ßøèí, Ô. Âàñèëüåâ, Ñ. Ñàìñîíîâ, À. Óâàðîâ, Ã. Êðàñèëüíèêîâ. Êîòüêóä äûøåòýì-âèçüíîäàì àäÿìèîñûç ñÿðûñü Ë. Ô¸äîðîâ ãàæàñà, íèìûíòóëûí âåðàëëÿç. Éûðñàçüûç êîòüêó ÷ûëêûò èíáàì êàäü âîçèñüêèç. Áåðëî àðú¸ñû ïûäú¸ñûç þñêèñüêèçû êå íî, êîòüêóäžíûç òåëåôîí ïûð ãåðœàñüêûëžç. Áóéãàñüòýì ñþëìûç àñëûç ìàçà ќç ñ¸òûëû. Áåðïóì ñþðåññý ìûòîí àçÿç, êûêòîé-êóèíüìîé

Ќç, óëîí ñþðåñ ñî àçå ÿëòûðàñà ќç âàëèñüêû. Øóêêîí-ãóäûðúÿí âàêûòú¸ñûç îìûðúÿñà áûäòîíòýì âàë. Ûøòžç øêîëàåç çàðíè ìåäàëåí éûëïóìúÿñü ïèçý Èæ òûìåòý âûéèç. Êåìàëàñüãåñ íè ñîÿç äóííåå êќ÷èç àñëýñüòûç äàñî àðëû åãèòãåñ, ñèçüûì íûëïè âîðäýì ÿðàòîíî Ðàÿ êóçïàëûç. Èçìèñü ñþëýìçý íåáœûòîí âûëûñü ó÷ûðòžç Âàëåíòèíàåç. Ñî äîðû óëûíû âûæèç. Òàèç éûðñàçüçý ûøòžç, êûøíîìóðòëýí âîðäîñ ïèåç Ëåîíèä Ïàâëîâè÷åç òóçäûðûñà ëýçèç. Òðîñ àðú¸ññý ìè ñîèí áóñêåëüÿñüêûñà-êóíîÿñüêûñà óëžìû, øîðåì íÿíü þäýñýç ûì-

òûðåí ëþêûëûñà ìàêòàë. Øóòýòñêîí íóíàëú¸ñìåñ óðò÷åãåñ îðò÷ûòúÿëëÿìû. Ãóáèåí âóç êàðèñü¸ñ ìû÷èñüêî ãèíý, ìè ñîêó èê ñþðåñ âûëý êûòêèñüêèñüêîì - àýðîïîðò ïàëà. Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ êîòüêó êîòîìêàåí, ìîí - âåäðàåí. Òûðòòýì íîêó íî ќì áåðòûëý. Џåìûñü äýðåìú¸ñìåñ íî ìåøîê êàðûëîíî ëóûëžì. ÊîòüêûŸå äûðú¸ñ âàë. Òóàëà âàêûòý êîíüäîíòýê êíèãà óä ïîòòû. Òàíè Ô¸äîðîâëýñü íî «Ëóäîðâàéëýí ñüќä àäœîíú¸ñûç» äîêóìåíòàëüíîé ïîâåñòüñý òàò÷ûîçü ïèëåìú¸ñ âîçúÿñà âîç¸. Îäžãîã ëþêåòú¸ñûç «Âîðäñêåì êûë» æóðíàëûí íî «Ãåðä» ãàçåòûí äóííåâûëúÿñüêèçû èê. Îòžûç êûòûí? À÷èç ñî áåðïóì íóíàëîçÿç óæàç. Ќéòќä, ñîìûíäà ëþêàì ìàòåðèàëú¸ñûç ïќëû à÷èç èê éûðîìûñà âóòòžç êàäü. Íóíàëàç äàñî ïîë æèíãûðòûëûíû øќòàç. Ñàáûðëûêåíûç, œå÷ êûë øåäüòûíû áûãàòýìåíûç áàñüòûëžç Ëåîíèä Ïàâëîâè÷. Êûøíîçý âàòûêóç, âќçàç àñëûç èíòû êåëüòýì. Ñî íóíàëú¸ñû èê ãóäžñüêèñü¸ñ, íîìûðå ñàíëàòýê, àðòý ãó êîïàçû Íèêîëàé Ñòðåëêîâëû. - ßðàì êîòü, Êîëÿåí àðòý âûäžç, - âàòžñüêîí âèñêûí ïèëåìú¸ñòû ñàéÿíû âûðèç Ë. Ô¸äîðîâ. - Ìè Ñòðåëêîâåí ïåäó÷èëèùåûñåí ýøú¸ñ… Ñî èê ìîíý, ïåíñèå ÷îðòžñüêèñü ìóðòý, «Äàñü ëó!» ãàçåòûñü «Ñîâåòñêîé Óäìóðòèå» ќòèç. Ìîí ñüќëòàñüêè íî ìûíž… Êûëçû ãèíý ìåä òóïàëîç… Âàïóì ÷èëåêòýì ìóçýí îðò÷å. Ëåîíèä Ïàâëîâè÷ ÷ûðòêåìúÿñüêûñà óëžç 77 àðçý. Êîòüêèíëû îò÷ûîçü êûñòžñüêûíû! Ìûíàì ñèí àçÿì îã êóàìûí àð òàëýñü àçüëî îðò÷åì ñóðåä, Ëåíèí óëü÷àûñü ëåê ïûêòîñú¸ñòû ýìúÿíúÿ áîëüíèöàëýí ïó êîðïóñú¸ñàç âóûëýìå. «Äàñü ëó!» ãàçåòûí óæàñü ýøå Ë. Ô¸äîðîâ îò÷û šèìåì - çќê ñþëçý âàíäûëžëëÿì. Þãûò äóííåëýñü ëþêèñüêûíû äàñÿñüêèñü ìóðò êûøíîåç ïûð âåðàì: óëýï äûðúÿì, ïå, òóøìå ìåä Ÿûøêîç Ðàøèò. Òîëýçü¸ñûí ñîãûÿñüêåì ãîíýç ìàøèíà óã âîðìû. Ìàéòàëàñà, õèðóðãëýí ïóðòýíûç íþæàëòûñà, ñ¸òžñüêèç èê. - Òîí áåðå… - êûëðàäçý øåäüòžç Ô¸äîðîâ, - ìîí óëî! Óëžç. Òóðòòžç. Áåðïóìçý øîê÷ûòîçÿç, óäìóðòëûêìû ïóìûñü âèñèç. Íîø íî íîø æèíãûðòûëý, þàëëÿñüêå. Äóííå êûñžç. Ñîìûíäà ëþêàì-ãîæúÿìú¸ñûç ïûêìîíý-ïóðûñüòàíý ÿ ãóð ýñòîíý êûë¸çû-à? 4-òž ãóäûðèêîøêîíý íüûëüäîí óé ïóêîíýä ÷àêëàìûí. Ñîÿç äóííåå âàìûøòžä êå íî, ë¸ãàì ïûòüûîñûä ìåä êûë¸çû äàóðú¸ñëû. Âàøêàëà âåðàíûí þíìàòýìûí: šóàòñêåì êèçèëè ñîêó èê óã êûñû. Òîí ñÿðûñü ñî, Ëåîíèä Ïàâëîâè÷!

Òðîôèì Áîðèñîâ àçüâåòëžñüëû ñèíïåëåò ïóêòîí áîðäûí áûäýñ ãóæåìçý ïûð-ïî÷ óæàëî íè ñêóëüïòîðú¸ñ Ã. Êóòëûáàåâ íî Â. Îâ÷èííèêîâ. «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí êèâàëòžñåç Íèêîëàé Ìóñàëèìîâ âåðàìúÿ, òóý ñžçüûë ñèíïåëåò äàñü ëóîç íè. Ñîå ñž¸-äàíî óñüòîíëýí äûðûç ñÿðûñü àçüëàíÿç îäíî èê èâîðòîìû. Ïàìÿòíèê ëýñüòîí áîðäûí óæ ìûíý íè êå íî, Òðîêàéëýñü íèìçý óò¸í âûëûñü «Óäìóðò êåíåøå» âàçèñüêèñü¸ñ óã áûðûëî. Óäìóðò êàëûêëýí þãäûòžñåçëû ñèíïåëåò ïóêòîí ïîííà Àëíàøûñü óæáåðãàòžñü¸ñ Ñòåïàíîâú¸ñ («Ïàëýï» îãàçåÿñüêîí) òà íóíàëú¸ñû 5 ñþðñ ìàíåò âèñúÿçû. Êîíüäîíýí ïè÷èÿê þðòòîíî êàðèñüêèçû Èæûñü ïåíñèîíåðú¸ñ Òàèñèÿ Íèêîëàåâíà Çîðèíà íî Åãîð Ïåòðîâè÷ Ïåðåïë¸òîâ íî. Þðòòûíû ìûëêûä êàðèñü¸ñëû «Óäìóðò êåíåø» áàäœûì òàó êàðå. Êîíüäîí êóòýìûí ëóîç Òðîêàéëû ñèíïåëåò óñüòîí óæðàäú¸ñû íî. ÏÀÉÌÛÌÎÍ

Òûëîáóðäî òóñî ÷à÷à Ðîìàí ÂÀÃÈÍÎÂ

ßð ¸ðîñûñü Ó÷êàêàðåç áóãûðúÿñü àðõåîëîãú¸ñ øåäüòžçû àñïќðòýì âåñü. Áîðäàç äóìåìûí òûëîáóðäî òóñî ÷à÷à. Џàïàê ñûŸå òûëîáóðäî êîìè êàëûêëýí êóíïóñàç íî ïóêòýìûí. Íûðûñüñý òàïàëú¸ñòû ýñêåðîí óæú¸ñòû ìûòžçû êûëåì äàóðëýí 30-òž àðú¸ñàç. Ó÷êàêàðåí òóíñûêúÿñüêîí áûðåìûí ќâќë òóííý íî. Ïќðòýì óäûñûñü ñïåöèàëèñòú¸ñ ïûðïî÷ ýñêåðî Èäíàêàðëýñü ìàòûñü áóñêåëüçý. Êûêñû íî èíòûÿñüêåìûí ×óï÷è øóð äóðûí. Âèñêàçû 30 èñüêåì ãèíý. Íî îòûñü íî òàòûñü øåäüòýì àðáåðèîñ îã-îãçûëýñü þí âèñúÿñüêî. - Èäíàêàðåç ñóòžçû øóûñà, òîäžñüêîìû íè. Íîø ìàëû áûðèç Ó÷êàêàð - òóííý êå íî âåðàíû øóãúÿñüêî, - øóý Àíàòîëèé ×óçîâ, Ãëàçîâ ïåäèíñòèòóòûí äûøåòñêèñü, âóîíî àðõåîëîã. - Îãåç òîäìî: òàòûí óëžñü óäìóðòú¸ñ ïóëýñü, êîðòëýñü íî ëûëýñü òóæ ÷åáåðåñü àðáåðèîñ ëýñüòûëžçû. Óëžç òàòûñü êàëûê ïó êîðêàîñûí. Þðòñýñ øóíòžçû ãîðä ñþéëýñü šóòýì ãóðåí. Êîòûðûñüòûçû òðîñ øåäüòýìûí ñêàë íî âàë ëûñüќìú¸ñ. Ïàðñü íî ûæ ëûñüќìú¸ñ óã ïóìèñüêûëî. Îçüûåí, Ó÷êàêàðûí òà ïóäîîñòû ќç âîðäý. Âàíü øåäüòîñú¸ñ ïûðïî÷ ýñêåðåìûí ëóîçû Ìîñêâàûñü íèìûñüòûç ëàáîðàòîðèûí.


8

Ãåðä

2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí

ÒÀÓ ÊÀÐÎÍ

ÒÀßÇ ÒÎËÝÇÅ

ŒÅ×ÊÛËÀÑÜÊÎÌ!

Œå÷åç œå÷åí áåðûêòîíî

1-òž àâãóñòý Áàøêîðòîñòàíûñü Òàòûøëû ¸ðîñûí óæàíû êóòñêå óäìóðò ïèíàëú¸ñëýí «Óñòî÷èêàð» ëàãåðüçû. Òóý ñî 10-òžçý ðàäúÿñüêå.

Çîÿ ËÎÙÈËÎÂÀ. Ñâåðäëîâñê óëîñ, Âûëž Ïûøìà ãîðîä

Ñâåäëîâñê óëîñûñü óäìóðòú¸ñëýí «Óðàë Êåíåø» îãàçåÿñüêîíçû Àëíàøå êóíîå âóûëžç. Óäìóðò äžñåí ïќðìûòñêûñà, øóëäûð êûðœàíýí íî ïåðåïå÷åí ïóìèòàç êóíîîññý ãóðòûñü êûëáóð÷è íî êðåçüãóð÷è Èðèíà Äåíèñîâà. Àëíàøûñü êóëüòóðàÿ þðòûí ðàäúÿñüêèç ñîëýí òâîð÷åñêîé šûòýç. Òàòûí ìè ïóìèñüêèì êåìàëàñü òîäìî ýøú¸ñûíûìû - Ïè÷è Ïóðãà ðàéîíûñü Áðàíãóðòûñü ïåñÿíàé¸ñûí íî «Àðãàí÷è» êîëëåêòèâåí. Àëíàø ðàéîíûñü Ñûðüåçü ãóðòûñü «Áóéãàñüòýì ìûëêûä» íî «Àçâåñü ãûðëû» àíñàìáëü¸ñ íî âóèçû. Âàíü àðòèñòú¸ñ áûäýñúÿçû Èðèíà Äåíèñîâàëýñü êàëûêå âќëìåì êûðœàíú¸ññý. Þáèëååç-

2-òž àâãóñòý Èæûñü Êûçüïó àðàìàûí îðò÷îç «Âèëü» øóëäûðúÿñüêîí. 11-òž àâãóñòý Êèðîâ óëîñûñü Ñëîáîäñêîé ¸ðîñûñü Ãûðäîð ãóðòûí ðàäúÿñüêîç «Âûëü šóê» ïðàçäíèê. Òàÿç øóëäûðúÿñüêîíý êàëûê ìûëî-êûäî ìûíîç 4-òž ïîëçý. 23-òž-25-òž àâãóñòý Ìîðäîâèëýí øîðêàðàç Ñàðàíñêûí îðò÷îç êàëûê êóëüòóðàëû ñžçåì «Âñå ìû - Ðîññèÿ» ôåñòèâàëü. Òà äûðå èê àñëýñüòûç êåíåøñý ðàäúÿëîç Ðîññèûñü ÀÔÓÍ îãàçåÿñüêîí.

ëû øóûñà êûëáóð÷è íî êðåçüãóð÷è ïîòòžç êûðœàíú¸ñûí äèñê íî êíèãà. Ó÷êèñü¸ñ çàë òûð ëþêàñüêåìûí âàë, ïóêîí ãèíý ќâќë, ñûëîí èíòûîñ íî ќç êûëå. Êóëüòóðàÿ þðòûí êîíöåðò éûëïóìúÿñüêåì áåðå àðòèñòú¸ñ íî, ó÷êèñü¸ñ íî óðàì êóçÿ øóëäûð êûðœàñà êîøêèçû. Џàïàê òàŸå íóíàë ñÿðûñü èê ìàëïàñà, óæðàäýç îðò÷ûòžç Èðèíà Èâàíîâíà. Ëþêàñüêåì êàëûêåç âîçü âûëûí âîçüìàçû ïќñü øûäýí íî šóêåí, òûë âûëûí ïûæèç ÷îðûã. Íîø êûŸå øóëäûð àçèíñêèç ïóìèñüêîí! Àðãàí÷èîñ îã-îãçýñ âîøúÿñà øóäžçû. Ýêòîíú¸ñ íî êûðœàíú¸ñ šûòîçü òûðìèçû. Íîø ñîáåðå «óðàë êåíåø÷èîñòû» âèòèçû Ñûðüåçüûí. Òàòûí âàíüìåñòû èê, 18 ìóðòý, êóíîå ќòèçû, ïќñü ìóí÷îå

ïûðòžçû. Èðèíà Äåíèñîâàëýí þáèëååç àçèíñêèç íà ãóðòûñü êëóáûí. Îçüû êå íî ÷å÷û âûøêûûí ïè÷è ïóíüû òýêèòòýê ќç ëóû. ¨ðîñ àäìèíèñòðàöèÿ áàäœûì óæðàäýç îðò÷ûòûíû ÷èê ќç þðòòžñüêû. Џóêàçåÿç íî Ñûðüåçüûí áàäœûì êóíî ëóèñüêèç. Íàäåæäà íî Ô¸äîð Íèêîëàåâú¸ñ âàíüìåñòû ќòèçû çûðåòýí òàáàíü ñèûíû. Íîø Ì. Ñàïåãèíàëýí áàê÷àÿç šќê âûë òûð ñè¸í-þîí äàñÿëëÿì. Òàòûí èê ïќçèç ÷îðûã ëûì, šóê, ïûæèç òàêà ñžëü. «Óðàë Êåíåøëýí» àçüâåòëžñåç Ãåîðãèé Øàìøèÿðîâ àëíàø ýøú¸ñìåñ Ñâåðäëîâñê óëîñý êóíîÿíû ќòèç. Òàó êàðèñüêîì òàêåì øóíûò ïóìèòàìçûëû, ñþëìàñüêåìçûëû, êóçüûìú¸ñëû. Œå÷åç œå÷åí èê áåðûêòûíû ìè íî ìåä áûãàòîì.

ÝØËÛÊÎ ÊÓÑÛÏÚ¨Ñ

Äàíúÿñüêû, ïåñÿòàé! «Âóäóð, âóäóð...» óðîêú¸ñ áåðå êûðœàñà áåðòžñüêî ãóðòàì. Êóä-îãåç óç íî îñêå, ìèëÿì àðìÿí ñåìüÿÿìû òà óäìóðò êûë òóæ äóíî íî ÿðàòîíî ëóèç øóûñà. Ïåñÿòàå Ëàâðåíòèé Ïàðîíÿí ëýñüòžñüêèñü âàë. Ñîëû òóæ êåëüøèç Âàâîæ ¸ðîñûñü Âûëü Áèÿ ãóðòûí óæàíû, êîòüêóä ãóæåìçý îòûí ïóêòžñüêèç. Àðìåíèå áåðòûñà, íûëïèîññý âûëü óäìóðò êûëú¸ñëû äûøåòžç. Ñîå Óäìóðòèûí Âóäóð Ëàâðåíòèé ãèíý øóî âûëýì. Êќíÿ êå äûð îðò÷ûñà, ïåñÿíàé-ïåñÿòàå àíàé-àòàé¸ñûíûì Âûëü Áèÿå óëûíû ëûêòžçû, òàòûí èê ìîí âîðäžñüêè. Âàíü ýøú¸ñû - óäìóðòú¸ñ. Íûðûñü ñîîñûí âåðàñüêèìû œó÷ ñÿìåí, òàáåðå ìîí à÷èì íî áûãàòžñüêî óäìóðòýí âàçüûëûíû. Ìèëÿì ñåìüÿÿìû êóèíü êûëýç òîäî: àðìÿí, œó÷, óäìóðò. Ìîí àñëàì âîðäñêåì êûëûíûì ãîæúÿñüêûíû íî ëûäœèñüêûíû óã íà áûãàòžñüêû, íî îäíî èê äûøåòñêî. Òà ëàñÿíü ìûíûì þðòòî àíàé-àòàå. Íîø øêîëàûí äûøåòžñüêî œó÷, àíãëè íî óäìóðò êûëú¸ñòû. Âàíü-

Òóñïóêòžç Âëàäèìèð ÁÅËÎÌÎÐÑÊÈÕ

Íàðèíå ÌÀÍÓÊßÍ, Âàâîæ ¸ðîñûñü Âûëü Áèÿ øêîëàûí äûøåòñêèñü

¹ 111 (25047) 2012-òž àð 1-òž ãóäûðèêîøêîí (àâãóñò) Ó÷ðåäèòåëè: Ãîñóäàðñòâåííûé Ñîâåò Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ïðàâèòåëüñòâî Óäìóðòñêîé Ðåñïóáëèêè Ãëàâíûé ðåäàêòîð Ç. Ê. Ðÿáèíèíà Îòâåòñòâåííûé çà âûïóñê Å. Â. Ìèííèãàðàåâà

Ìàíóêÿíú¸ñëýí ñåìüÿÿçû ñÿìú¸ñòû ãàæàëî.

1915-òž àðûñåí Àäðåñ ðåäàêöèè-èçäàòåëÿ: 426008, ã. Èæåâñê, óë. Ê. Ìàðêñà, 274 www.udmdunne.ru e-mail: udmdunne@udmnet.ru Ãàçåòà îòïå÷àòàíà íà ÃÓÏ «Èæåâñêèé ïîëèãðàôêîìáèíàò» (426039 ã. Èæåâñê, óë. Âîòêèíñêîå øîññå, 180)

1917-òž àðûñåí

1918-òž àðûñåí

Òåëåôîíû: 73-33-44 - ãë. ðåäàêòîð 73-33-42, 8-951-195-37-65 - ïðè¸ìíàÿ, ðåêëàìà, çàì. ãë. ðåäàêòîðà 73-33-46 - îòâ. ñåêðåòàðü, êîìïüþòåðíûé îòäåë 73-33-38, 73-33-43, 8-951-195-37-66 êîððåñïîíäåíòû 73-33-41 - áóõãàëòåðèÿ

ìûç èê ìûíûì ñîîñ êåëüøî. Óäìóðò ñÿìåí äèêòàíòú¸ñòû «âèòüëû» ãîæúÿñüêî íè. Äûøåòžñå Âåðà Èâàíîâíà óøúÿ ìîíý. Ãóðòý óæú¸ñìå òà ïðåäìåòúÿ ëýñüòûíû þðòòý àíàå, ìàð êå óì êå âàëàñüêå, ñëîâàðüûñü ó÷êèñüêîì. Ìè øќäžìû, òðîñýç óäìóðò êûëú¸ñ àðìÿíú¸ñëýí âûëëåìåñü, êûëñÿðûñü: êèÿð - õèÿð, äàñ - òàñ íî ìóêåò. Ìîí òóæ ÿðàòžñüêî êûðœàíû œó÷, óäìóðò, àðìÿí êûðœàíú¸ñòû, ïûðèñüêèñüêî ¸ðîñàìû íî ðåñïóáëèêàûí îðò÷ûëžñü Ÿîøàòñêîíú¸ñû. Íîø òàÿç àðûí êëàññýíûìû íî àíàé-àòàé¸ñûíûìû âîæîÿñüêèì, âàíüìûëû èê òóæ êåëüøèç. Ìèëÿì êîðêàìû âó äóðå èê ïóêñåìûí. Æàëü, ïåñÿòàéìû âќçàìû ќâќë íè, ìîí ñîå äûøåòûñàë «Âóäóð, âóäóð...» êûðœàíýç áûäýñòûíû. Ãóðòàìû óëžñü¸ñ ñîå ãàæàëî âûëýì, àëè íî òîäàçû âàéûëî, øóèç äûøåòžñå. Ñî, ïå, òóæ óæàñü âàë, ëÿêûò ñÿìî íî âàçèñüêèñü, ãàæàç óäìóðò êàëûêëýñü ñÿì-éûëîëú¸ññý, êûëçý. Óäìóðòú¸ñ ñåìüÿìåñ àñüñýëýí êàäü êàðèçû, ìèëåìëû íî ñîîñ ìàòûí ëóèçû. Ìàëïàñüêî, ïåñÿòàå òóæ äàíúÿñüêûñàë ìîíýíûì íî, àíàé-àòàåíûì íî.

1918-òž àðûñåí Èíäåêñû: 54400, 11598 Òèðàæ íîìåðà 2147 Îáúåäèíåííûé òèðàæ 8642 Çàêàç ¹ 984 Îáú¸ì 2 ï. ë. Öåíà ñâîáîäíàÿ Ïîäïèñàíî ê ïå÷àòè - 18.00 Ïî ãðàôèêó - 18.00

1930-òž àðûñåí

8-òž àâãóñòý 35 àðåñ òûðìå «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Øàðêàí ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñüëû, Áûãèûñü êóëüòóðàÿ íî êàëûê òâîð÷åñòâîÿ «Çîðèí÷à» öåíòðëýí êèâàëòžñåçëû Æàííà Ìèõàéëîâíà ÅÐÌÎËÀÅÂÀËÛ. Òà âàêûòý åãèò àíàé êóèíåòž íûëïèåí ïóêå. Ãóðòûñü êóëüòóðà óäûñýç àçèíòîí ïîííà Æàííà Ìèõàéëîâíà óæàçû ïûŸàòý óäìóðòëûêåí ãåðœàñüêåì ïќðòýì ïðîåêòú¸ñòû. Áûãàòîíëûêú¸ñûíûçû øóìïîòòî øêîëàûí äûøåòñêèñü íûëú¸ñûç íî. 13-òž àâãóñòý 50 àðåñ òûðìîí þáèëåéçý ïóñúå «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí èñïîëêîìåçëýí ¸ç÷èåç, «Óäìóðò êåíåø» àññîöèàöèëýí Äýðè ¸ðîñûñü ¸çýíûç êèâàëòžñü, ¸ðîñ àäìèíèñòðàöèûñü îáùåñòâåííîé îãàçåÿñüêîíú¸ñûí íî èâîðú¸ñòû âќëìûòîí ¸çú¸ñûí êóñûï âîç¸íúÿ îòäåëýí êèâàëòžñü Ëèäèÿ Ìèõàéëîâíà ÁÈßÍÎÂÀ. Óäìóðòëûê ïîííà ñþëìûíûç âèñèñü íûëêûøíî êîòûðàç îãàçåÿç àðëûäîîñòû, åãèòú¸ñòû, øêîëàûí äûøåòñêèñü íûëïèîñòû. 20-òž àâãóñòý 60 àðåññý ïóñúå ñóðåäàñü, Óäìóðòèûñü èñêóññòâî óäûñûñü äàíî óæàñü, Êóçåáàé Ãåðä íèìî ïðåìèëýí ëàóðåàòýç Âàëåíòèí Ëåîíèäîâè÷ ÁÅËÛÕ. Ñî íûðûñåòžîñûç ïќëûí áàñüòžñüêèç óäìóðòú¸ñëýñü Øîð äàóðå óëýìçýñ ñóðåäú¸ñ ïûð ïàñüêûò âîçüìàòîí áîðäû. Âàëåíòèí Ëåîíèäîâè÷ îçüû èê «Àëàíãàñàðëýí âóæåðåç» íûðûñåòž óäìóðò õóäîæåñòâåííîé ôèëüìåç ïóêòžñü ñóðåäàñü. 26-òž àâãóñòý 75 àðåñ òûðìå Ðîññèûñü Íàóêàÿ àêàäåìèëýí Óðàë ¸çýçëýí Èñòîðèÿÿ, êûëúÿ, ëèòåðàòóðàÿ Óäìóðò èíñòèòóòýçëýí íàóêàÿ óæàñåçëû, èñòîðèÿ íàóêàÿ êàíäèäàòëû, Óäìóðòèûñü êóëüòóðà óäûñûñü äàíî óæàñüëû, «Óäìóðò êåíåø» îãàçåÿñüêîíëýí Èæûñü Óñòèíîâ ¸ðîñûñü ¸çýçëýí ïðàâëåíèÿç áûðúåì Åâãåíèÿ Ïåòðîâíà ÍÈÊÎÍÎÂÀËÛ. Òà ÷ûðìûò íûëêûøíî ìûëî-êûäî ïûðèñüêå óäìóðòëûêåí ãåðœàñüêåì óæðàäú¸ñû.

1943-òž àðûñåí

Ìíåíèå àâòîðîâ íå âñåãäà ñîâïàäàåò ñ ìíåíèåì ðåäàêöèè Èñïîëüçîâàíèå ìàòåðèàëîâ äîïóñêàåòñÿ òîëüêî ñ ðàçðåøåíèÿ ðåäàêöèè Ìàòåðèàëû, ïóáëèêóåìûå ñ ïîìåòêîé «Ä» è «Ðåêëàìà», ïå÷àòàþòñÿ íà äîãîâîðíîé îñíîâå.

1992-òž àðûñåí

Îòâåòñòâåííîñòü çà äîñòîâåðíîñòü ðåêëàìû è îáúÿâëåíèé íåñ¸ò ðåêëàìîäàòåëü Ãàçåòà çàðåãèñòðèðîâàíà Ðåãèîíàëüíûì óïðàâëåíèåì ðåãèñòðàöèè êîíòðîëÿ çà ñîáëþäåíèåì çàêîíîäàòåëüñòâà ÐÔ è ÑÌÈ â ÓÐ Ðåãèñòðàöèîííûé íîìåð Ó-0084

UD_111  

udmurt dunne

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you