Issuu on Google+

Η ψυχολογία της ομοφοβίας.


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

2


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Εισαγωγή

Η

ομοφοβία (ή ομοφυλοφοβία ή ομοερωτοφοβία) είναι ο φόβος (έως του σημείου της παθολογικής φοβίας), η αποστροφή ή οι διακρίσεις κατά της ομοφυλοφιλίας ή σε βάρος των ομοφυλόφιλων. Η λέξη είναι αντιδάνειο από την αγγλική Ηomophobia που ετυμολογείται από τις ελληνικές λέξεις ομός (όμοιος) και φοβία. Πρωτοχρησιμοποιήθηκε το 1969 από τον George Weinberg και έγινε γνωστή με το βιβλίο του Society and the Healthy Homosexual (1971). Η ομοφοβία μπορεί να περιλαμβάνει ακόμη μίσος, εχθρότητα ή αποδοκιμασία των ομοφυλόφιλων ανθρώπων, της ομοφυλοφιλικής συμπεριφοράς, που οδηγεί στην εκδήλωση μισαλλοδοξίας. Συχνά φτάνει ως το σημείο να εκδηλώνεται πολύ επικίνδυνα, όπως μέσω λεκτικής βίας και με ομοφοβικά εγκλήματα μίσους όπως επιθέσεις, ξυλοδαρμούς, ακόμη και φόνους. Τα άτομα που ενεργούν με τέτοιους τρόπους περιγράφονται ως ομοφοβικά.

3


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Έρευνες έχουν δείξει ότι η ομοφοβία μπορεί να προέρχεται από θρησκευτική προκατάληψη (οι απόψεις που έχουν θρησκευτική βάση είναι οι πιο δύσκολες για να αλλάξουν) αισθήματα κοινωνικής ανασφάλειας ή ως αυτοεπιβεβαίωση του σεξουαλικού προσανατολισμού. Κάποιοι από τους παράγοντες που επιτείνουν την ομοφοβία είναι ακόμη το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και κοινωνικό στάτους, η έλλειψη επαφής με ομοφυλόφιλους και η έλλειψη παιδείας. Είναι δυνατόν να παρατηρηθούν φαινόμενα ομοφοβίας προερχόμενα ακόμα και από τους ίδιους τους ομοφυλόφιλους. Σύμφωνα με ορισμένους θεωρητικούς, θα πρέπει να υπάρξει ένας διαχωρισμός της έννοιας ομοφοβία με την έννοια ομοαρνητισμός, καθώς με τη δεύτερη νοούνται οι περιπτώσεις όπου κάποιος αντιτίθεται στην ομοφυλοφιλία, δίχως όμως να προβαίνει σε καμία απολύτως αρνητική ενέργεια σε βάρος των ομοφυλόφιλων. Η 17η Μαΐου έχει καθιερωθεί ως διεθνής ημέρα κατά της ομοφοβίας. Ο λόγος που επιλέχθηκε η συγκεκριμένη ημερομηνία, οφείλεται στο γεγονός ότι στις 17 Μαΐου 1990, η ομοφυλοφιλία έπαψε να θεωρείται ασθένεια από την Παγκόσμια Οργάνωση

4


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Υγείας. Στις 19 Ιανουαρίου 2006 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με συντριπτική πλειοψηφία αναγνώρισε το συμβολισμό της ημέρας αυτής και με ψήφισμά του κάλεσε τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αναλάβουν δράσεις για την εξάλειψη των διακρίσεων λόγω ομοερωτικού προσανατολισμού.

5


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Τα βασικά επιχειρήματα που οδηγούν στην ομοφοβία. Ο κυριότερος λόγος για την αρνητική αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας είναι η διάρρηξη του καθιερωμένου σχήματος ότι το αρσενικό ζευγαρώνει με το θηλυκό. Γι' αυτόν το λόγο έχει χαρακτηριστεί και ως «αφύσικη έλξη», εννοώντας ότι η φύση έχει φτιάξει τα δύο φύλα διαφορετικά, με σκοπό το ένα να έλκεται από το άλλο. Απόρροια αυτής της άποψης είναι και η αντίληψη που θεωρεί σημαντική την ανατομική μαρτυρία και διαφοροποιεί έτσι την υποχρέωση όλων για σεβασμό του δικαιώματος επιλογής συντρόφου από την προσπάθεια να πειστούν ότι πρέπει να αλλάξει η παγιωμένη αίσθηση για την ενδεδειγμένη χρήση των οργάνων. Κατά την αντίληψη αυτή, η κατασκευή κάθε οργάνου παραπέμπει σε συγκεκριμένη χρήση και έτσι πρέπει να διαχωρίζεται ο σεβασμός στο δικαίωμα του κάθε ανθρώπου να χρησιμοποιεί τα μέλη του όπως επιθυμεί (να μην κινείται π.χ. με τα πόδια αλλά με τα χέρια), από κάθε είδους κοινωνική πίεση ώστε η χρήση αυτή να θεωρηθεί «φυσιολογική» ή ενδεδειγμένη.

6


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το επιχείρημα ότι από την ομόφυλη σχέση δεν παράγονται απόγονοι. Θεωρείται ότι η φύση έχει προικίσει τους ζωντανούς οργανισμούς (μεταξύ αυτών και τον άνθρωπο) με το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, το οποίο περιέχει και την τάση της αναπαραγωγής. Η ηδονή του σεξ δεν είναι τίποτε άλλο από έκφραση αυτού του ενστίκτου, παρότρυνση στους οργανισμούς να αναπαραχθούν. Έτσι μια ένωση ομοφύλων αντιτίθεται σε αυτήν τη φυσική πρόνοια για τη διαιώνιση των ειδών και καταχράται της ηδονής του σεξ χωρίς να παράγει καρπούς ωφέλιμους για την κοινωνία και το ανθρώπινο είδος Ένα άλλο επιχείρημα κατά της ομοφυλοφιλίας προέρχεται από τη θρησκεία. Γενικά, η ιουδαϊκή, η χριστιανική και η ισλαμική θρησκεία αντιτίθενται με βάση τα ιερά κείμενά τους στην ομοφυλοφιλία. Στις Εβραϊκές Γραφές (Παλαιά Διαθήκη) γίνονται πολλές αρνητικές αναφορές στην ομοφυλοφιλία. Παρόμοια, στην Καινή Διαθήκη η ομοφυλοφιλία χαρακτηρίζεται ως αφύσικη συνήθεια. Εκκλησιαστικοί πατέρες αντιμετώπισαν την

7


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

αρσενοκοιτία — πολύ πιο σπάνια ασχολήθηκαν με το λεσβιασμό — ως αμαρτία, ενώ κάτι τέτοιο απαγορεύει και το Κοράνι.

8


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Τα αντεπιχειρήματα στην ομοφοβία. Τα δύο κυριότερα αντεπιχειρήματα προέρχονται από τη φύση και τις θεωρούμενες σήμερα «φυσιολογικές» πρακτικές του ανθρώπινου είδους. Το επιχείρημα από τη φύση είναι ότι η ομοφυλοφιλία συναντάται και σε ζώα (σε πάνω από 1400 είδη), τα οποία κατά τα άλλα δεν κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Κατά τα άλλα, σε πολλές περιπτώσεις θεωρείται αρετή η επικυριαρχία πάνω στα φυσικά ένστικτα. Το δεύτερο επιχείρημα είναι ότι το σεξ με προφυλάξεις (που στοχεύει μόνο στην ηδονή) και τα ετερόφυλα, άτεκνα με τη θέλησή τους ζευγάρια, δεν αντιμετωπίζουν την ίδια εχθρότητα με τους ομοφυλόφιλους, παρ' όλο που τα αποτελέσματα είναι τα ίδια (εναντίωση στα φυσικά ένστικτα και μη αναπαραγωγή). Επιπροσθέτως, στο ζωικό βασίλειο η εμφάνιση της ομοφυλοφιλίας έχει παρατηρηθεί ότι αποσκοπεί σε συγκεκριμένα αποτελέσματα (κάτι το οποίο οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δεν αποκλείεται και στον άνθρωπο να εμφανίζεται τουλάχιστον περιοδικά ενστικτωδώς για να επιφέρει συγκεκριμένα οφέλη στην εξέλιξη του είδους). Για παράδειγμα, έχει παρατηρηθεί ότι σε συγκεκριμένα είδη τα

9


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

αρσενικά εμποδίζουν την σπερματική αποτελεσματικότητα άλλων αρσενικών με το να ζευγαρώνουν μαζί τους. Παρομοίως σε άλλα το ζευγάρωμα με άλλο αρσενικό αποσκοπεί στην μεταφορά γενετικού υλικού, το οποίο θα μεταφερθεί σε θηλυκό με το οποίο ο αποδέκτης θα ζευγαρώσει αργότερα (συνεπώς ένα είδος εξελικτικού ανταγωνισμού). Η στάση ζευγαρώματος παρόμοιας με εκείνη των θηλυκών έχει παρατηρηθεί σε άλλα, όταν επικρατεί ήττα από άλλο αρσενικό, λειτουργία που πιθανών αποσκοπεί στην παραδοχή και αρμονική συνύπαρξη προς όφελος της ομάδας. Ζευγάρια θηλυκών γλάρων είναι κοινότυπα, κάτι το οποίο συνήθως πιστεύεται ότι οφείλεται στην έλλειψη αρσενικών στο είδος σε σχέση με τις ανάγκες μεγαλώματος των νεογνών. Το βασικό αντεπιχείρημα στα θρησκευτικά επιχειρήματα είναι ότι τα θρησκευτικά κείμενα πρέπει να ερμηνεύονται υπό τις εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες. Απαγορεύοντας οι θρησκείες την αρσενοκοιτία είχαν κυρίως κατά νου την πολλές φορές σκοτεινή και ανομολόγητη σαρκική της πλευρά, την αναζήτηση δηλαδή καθαρά σαρκικής ηδονής, αφού τις εποχές που γράφτηκαν οι κοινωνικά αποδεκτές ενώσεις ομοφύλων που

10


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

στόχευαν σε αληθινή κοινωνία μεταξύ των συμμετεχόντων (όπως ο γάμος) ήταν μάλλον σπάνιες. Στην εποχή μας όμως τα ζευγάρια ομοφυλοφίλων που δε στοχεύουν μόνο στην πρόσκαιρη σαρκική ηδονή, αλλά και στην ένωση ψυχής και σώματος είναι πολύ περισσότερα (καθώς η διαρκής και επίσημη συμβίωση ομοφύλων εραστών είναι περισσότερο αποδεκτή). Οπότε απαγορεύοντας οι θρησκείες την ομοφυλοφιλία, στην ουσία δεν απαγόρευαν τίποτε άλλο από άλλη μια μορφή υποδούλωσης της ψυχής στο σώμα. Έτσι, απαγόρευσαν τη λαιμαργία, χωρίς, όμως, να απαγορεύσουν και το φαγητό.

11


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Μια ψυχολογική προσέγγιση. Ας προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το φαινόμενο της ομοφοβίας και του σεξισμού με βάση τη θεωρία του Gordon Allport για την προκατάληψη. Ο Allport είναι ένας από τους κορυφαίους ψυχολόγους και το βιβλίο του «Η φύση της προκατάληψης» (The nature of prejudice, 1954) χρησιμοποιεί ως κεντρικά παραδείγματα την προκατάληψη που δέχονται οι μαύροι και οι εβραίοι (ρατσισμός, αντισημιτισμός) και η ανάλυση του βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στην ομοφοβία και στην καταπίεση της ετεροκανονικότητας. Ο Allport ορίζει την κλίμακα της προκατάληψης που περιλαμβάνει πέντε βαθμούς αρνητικής δράσης, από τη λιγότερο στην περισσότερο ενεργητική.

1. Αρνητική φρασεολογία (ο Allport εισήγαγε τον όρο antilocution, σήμερα χρησιμοποιείται ο όρος hate speech): Αυτό περιλαμβάνει ανέκδοτα σε βάρος μειονοτήτων, υποτιμητικά σχόλια, δημιουργία αρνητικών στερεοτύπων και εικόνων. Από μόνη της μπορεί να θεωρηθεί αβλαβής, αλλά αποτελεί τη βάση για τα επόμενα στάδια.

12


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

2. Αποφυγή (avoidance): Άτομα της πλειονότητας αποφεύγουν ενεργά τη συναναστροφή με άτομα της μειονότητας. Οι φορείς της προκατάληψης δεν προκαλούν άμεσα βλάβη στη μειονότητα, αλλά συντελούν στην απομόνωση και την περιθωριοποίηση της μειονότητας.

3. Διακρίσεις (discrimination): Τα μέλη της μειονότητας δυσκολεύονται να βρουν εργασία, να νοικιάσουν σπίτι, στερούνται πολιτικών δικαιωμάτων και δεν έχουν τις ίδιες ευκαιρίες στην εκπαίδευση, τη περίθαλψη, την ψυχαγωγία. Η πλειονότητα επιχειρεί να βλάψει ενεργά τη μειονότητα.

4. Σωματικές επιθέσεις (physical attack): Άσκηση ή απειλή άσκησης βίας.

5.

Εξολόθρευση (extermination): Αυτό περιλαμβάνει λιντσαρίσματα, πογκρόμ, γενοκτονίες. Αν και οι περισσότεροι δεν θα μετακινούνταν εύκολα από την αρνητική φρασεολόγια στις σωματικές επιθέσεις, ισχύει απόλυτα ότι η συμμετοχή σε κάποιο από αυτά τα επίπεδα καθιστά εύκολη τη μετάβαση στο επόμενο.

13


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Ο Allport χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την αρνητική φρασεολογία του Χίτλερ που έκανε τους γερμανούς να αποφεύγουν τους εβραίους γείτονες και φίλους τους. Αυτή η κατάσταση κατέστησε εύκολη την εφαρμογή των νόμων της Νυρεμβέργης για τις διακρίσεις, που οδήγησε με τη σειρά της στο κάψιμο των συναγωγών και στις σωματικές επιθέσεις κατά των Εβραίων στους δρόμους. Το τελικό βήμα ήταν οι κρεματόρια στο Άουσβιτς και η καύση των εβραίων. Ας περάσουμε όμως σε μια άλλη μορφής ομοφοβίας αυτή που παρουσιάζουν τα ομοφυλόφιλα άτομα. Η εσωτερικευμένη ομοφοβία σύμφωνα με τον Allport (Traits due to victimization) εμφανίζεται σε άτομα που έχουν υποστεί επανειλημμένα διακρίσεις και προκατάληψη σε βάρος τους και είναι ένα είδος αυτοάμυνας (ego defenses) των ατόμων αυτών που μπορούν να πάρουν πολλές μορφές, ανάλογα με την προσωπικότητα του κάθε ατόμου. Οι άμυνες αυτές μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει μηχανισμούς επιθετικούς και εξωστρεφείς που εστιάζουν στην πηγή της καταπίεσης, ενώ η δεύτερη

14


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

πιο εσωστρεφείς μηχανισμούς. Στην πρώτη κατηγορία το θύμα κατηγορεί τις εξωγενείς αιτίες των προβλημάτων του ενώ στη δεύτερη είτε κατηγορεί άμεσα τον εαυτό του, είτε επιχειρεί να αναλάβει την ευθύνη (που δεν του αναλογεί) για να προσαρμοστεί στην κατάσταση. Οι δύο αυτές κατηγορίες ορίζονται ως extropunitive και intropunitive αντίστοιχα από τον εβραίο φιλόσοφο Franz Rosenzweig. Ας δούμε κάποιους από αυτούς τους μηχανισμούς άμυνας:

15


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

16


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Άρνηση Ιδιότητας Μέλους (Denial of Membership): Μερικά παραδείγματα είναι ένας αλβανός μετανάστης που βαφτίζεται χριστιανός, ο/η ρομά που αλλάζει ενδυματολογικές συνήθειες, ο Michael Jackson που αλλάζει το χρώμα του δέρματός του, ο ομοφυλόφιλος που αρνείται της ομοφυλοφιλία του και προσπαθεί να γίνει ετεροφυλόφιλος. Ταύτιση με την Κυρίαρχη Ομάδα (Identification with Dominant Group: Self Hate): Ο Allport χρησιμοποιεί το παράδειγμα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Στην αρχή οι κρατούμενοι προσπαθούσαν να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους και περιφρονούσαν τους διώκτες τους. Μετά από 2-3 χρόνια κακοποίησης, πολλοί από αυτούς άρχισαν να προσπαθούν να γίνονται αρεστοί στους φρουρούς τους, μιμούνταν τη συμπεριφορά τους και στρέφονταν ενάντια στους πιο πρόσφατα συλληφθέντες. Με τον ίδιο τρόπο που στο στρατό ή τις στρατιωτικές σχολές οι παλαιότεροι εφαρμόζουν στους νεοσύλλεκτους τα καψόνια που είχαν υποστεί αυτοί στο παρελθόν. Αντίστοιχα, βλέπουμε παραδείγματα ομοφυλοφίλων που στις συναναστροφές τους με τους ετεροφυλόφιλους

17


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

φίλους τους ομοφυλοφιλίας.

υπερθεματίζουν

κατά

της

Επιθετικότητα απέναντι στην Ομάδα (Aggression against Own Group): Αυτό περιλαμβάνει αρνητικά σχόλια από μαύρους για μιγάδες, από τους αρρενωπούς στους θηλυπρεπείς, από τους ενεργητικούς στους παθητικούς, από τους ομοφυλόφιλους στους αμφιφυλόφιλους κ.α. Προκατάληψη ενάντια σε Άλλες Ομάδες (Prejudice against Out-Groups): Τα θύματα μιας μορφής προκατάληψης υιοθετούν άλλες μορφές προκατάληψης κατά άλλων ομάδων. Παραδείγματος χάριν ομοφυλόφιλοι που υιοθετούν ξενοφοβικές αντιλήψεις ή μετανάστες που υιοθετούν ομοφοβικές αντιλήψεις.

18


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Το πανεπιστήμιο της Georgia. Αν η σεξουαλική διαφορετικότητα είναι φυσιολογική, τότε γιατί εκλαμβάνεται ως απειλητική; Γιατί ξυπνά τόσα μίση; Το 1996 οι ψυχολόγοι από το πανεπιστήμιο της Georgia έκαναν ένα πείραμα για το οποίο πολύ καιρό υποψιάζονταν αλλά ποτέ μέχρι τότε δεν είχε επιβεβαιωθεί. Από ένα μεγάλο δείγμα φοιτητών επέλεξαν νεαρούς άνδρες που όλοι τους αυτοπροσδιορίζονταν ως ετεροφυλόφιλοι που ποτέ δεν είχαν κάποια ομοφυλόφιλη σκέψη ή φαντασίωση πόσο μάλλον σεξουαλική πράξη. Ένας μετά τον άλλον προσκλήθηκαν να λάβουν μέρος στο πείραμα μόνο που δεν γνώριζαν ότι είχαν χωριστεί σε δύο ομάδες με βάση τις απαντήσεις τους σε διάφορες ερωτήσεις. Οι ομοφοβικοί και οι ανοιχτόμυαλοι σχετικά με την σεξουαλικότητα των άλλων. Τους δόθηκε να δουν ομοερωτικά βίντεο ενώ τοποθέτησαν σε αυτούς ειδική συσκευή ανίχνευσης της σεξουαλικής διέγερσης. Τοποθετήθηκε ένα καλώδιο γύρω από το μόριο τους το οποίο μετρούσε τη σεξουαλική διέγερση. Ολόκληρη η ομάδα των ομοφοβικών έδειξε ότι ερεθίσθηκαν από το ομοφυλόφιλο βίντεο. Η πλειοψηφία της ομάδας των ανοιχτόμυαλων δεν έδειξε να ερεθίσθηκαν

19


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

καθόλου από το βίντεο. Επιβεβαιώθηκε μέσα από αυτό το πείραμα του πανεπιστημίου της Georgia ότι αυτοί που επικαλούνται περί ανώμαλων σεξουαλικών επιλογών στην πραγματικότητα παλεύουν μέσα τους με την αποδοχή της ίδιας τους της σεξουαλικότητας και τη διαφοροποίηση τους από το ετεροκανονικό μοντέλο του φύλου με απλά λόγια νιώθουν «λίγοι» ως προς τον ανδρισμό τους και έχουν την ανάγκη να αυτοεπιβεβαιώνονται εις βάρος των άλλων. Το συγκεκριμένο πείραμα εκτός από την άρνηση που ανέδειξε τόνισε τις απαντήσεις σχετικά με το πόσο το βίντεο τους ερέθισε. Παρόλο που όλοι οι συμμετέχοντες στέκονταν εκεί με κατεβασμένα τα παντελόνια τους με τα δεδομένα μπροστά στα μάτια τους όλοι ανεξαιρέτως δήλωσαν ότι δεν ερεθίστηκαν καθόλου. Η άρνηση της αποδοχής της διαφορετικότητας τους και η αυτοεξαπάτηση ότι ανήκουν στους «φυσιολογικούς» είναι αυτό που χαρακτηρίζει τα ομοφοβικά άτομα. Τι είναι όμως αυτό που τους οδηγεί αυτά τα άτομα στην ακραία βία, στο σημείο να σκοτώνουν κάποιο άτομο που είναι τρανστζέντερ ή ομοφυλόφιλο; Η βία αυτή συχνά προέρχεται από έφηβους άνδρες που νιώθουν ανασφάλεια για το πόσο άνδρες είναι και στην προσπάθεια τους να επιβεβαιωθούν προβαίνουν σε πράξεις βιαιότητας. Όλες οι έρευνες δείχνουν ότι

20


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

άτομα που είναι άνετα με την ίδια τους την σεξουαλικότητα και το φύλο δεν νιώθουν αποστροφή προς άτομα με διαφορετική σεξουαλικότητα ή φύλο. Γιατί να νιώθουν αποστροφή; Μήπως τελικά όντως υπάρχουν κάποια ηθικά όρια; Φυσικά και υπάρχουν. Μην κάνεις κακό σε άλλους. Μην κάνεις πράγματα που δεν θα ήθελαν οι άλλοι να σου κάνουν. Μην κρίνεις τους άλλους άσε τους χαζούς να κρίνουν.

Τ

ο μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων μέσα σε μια κοινωνία έχει εσωτερικεύσει κάποιας μορφής προκατάληψη σε κάποια φάση της ζωής του. Η λύση βρίσκεται στην συνειδητοποίηση της κατάστασης στην οποία έχουμε περιέλθει και τέλος η αποδοχή της διαφορετικότητας του εαυτού του και των άλλων.

21


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.

Βιβλιογραφία

Gordon Allport, The nature of prejudice, (1954). George Weinberg, Society and the Healthy Homosexual, (1971). Ντοκιμαντέρ Middle Sexes: Redefining He and She. http://el.wikipedia.org/wiki/Ομοφοβία

22


Η ψυχολογία της ομοφοβίας.