Page 1

Hermann Hesse Siddhartha


HERMANN HESSE

SIDDHARTHA

Deutsche Ausgabe und Türkische Übersetzung Almanca özgün metin ve Türkçe çeviri


Hermann Hesse Siddhartha Eine indische Dichtung

Suhrkamp


Siddhartha wurde in den Jahren 1919 – 1922 geschrieben. Die Erstausgabe erschien 1922 im S. Fischer Verlag, Berlin

suhrkamp taschenbuch 182 Erste Auflage 1974 Copyright 1953 by Hermann Hesse, Montagnola Alle Rechte vorbehalten, insbesondere das des öffentlichen Vortrags, der Übertragung durch Rundfunk und Fernsehen sowie der Übersetzung, auch einzelner Teile, durch Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main Suhrkamp Taschenbuch Verlag Satz: Typo Bach, Wiesbaden Druck: Ebner Ulm Printed in Germany ISBN: 3-518-36682-3 42 43 – 97 96 95 94


Hermann Hesse, am 2. Juli 1877 in Calw/Württemberg als Sohn eines baltendeutschen Missionars und einer württembergischen Missionarstochter geboren, 1946 ausgezeichnet mit dem Nobelpreis für Literatur, starb am 9. August 1962 in Montagnola bei Lugano. Sein Werk erscheint im Suhrkamp Verlag. Seine Bücher, Romane, Erzählungen, Betrachtungen, Gedichte, politischen, literatur- und kulturkritischen Schriften sind mittlerweile in einer Auflage von mehr als 90 Millionen Exemplaren in aller Welt vebreitet und haben ihn zum meistgelesenen europäischen Autor des 20. Jahrhunderts in den USA und in Japan gemacht. Diese Legende von der Selbstbefreiung eines jungen Menschen aus familiärer und gesellschaftlicher Fremdbestimmung zu einem selbständigen Leben zeigt, daß Erkenntnis nicht durch Lehren zu vermitteln ist, sondern nur durch eigene Erfahrung erworben werden kann. In dieser fiktiven Lebensgeschichte Buddhas suchte Hesse zu ergründen, »was allen Konfessionen und menschlichen Formen der Frömmigkeit gemeinsam ist, was über allen nationalen Verschiedenheiten steht, was von jeder Rasse und von jedem Einzelnen geglaubt werden kann.« Wie authentisch diese indische Dichtung buddhistisches und taoistisches Gedankengut assimiliert hat, beweisen nicht nur die Millionenauflagen in Japan und Korea, sondern nicht zuletzt die Tatsache, daß Siddhartha in zwölf verschiedene indische Sprachen übersetzt wurde. Nur eine jahrzehntelange Vertrautheit mit den kulturellen Traditionen Indiens und der altchinesischen Philosophie von Lao Tse vermochte das Komplizierte auf so gültige Weise zu vereinfachen. »Wenn je ein deutscher Roman herrliche Poesie war seit Jean Paul und Adalbert Stifter, dann dieser Siddhartha Hermann Hesses. Das fließt in satt und leuchtend getöntem Gleichmaß dahin, in einer Sprache, die schon als Sprache allein die Vermutung widerlegt, Hesse könnte je aus der deutschen Literatur wegsinken und vergessen werden.« Martin Beheim-Schwarzbach


Erster Teil


Lieber, verehrter Romain Rolland! Seit dem Herbst des Jahres 1914, da die seit kurzem eingebrochene Atemnot der Geistigkeit auch mir plĂśtzlich spĂźrbar wurde, und wir einander von fremden Ufern her die Hand gaben, im Glauben an dieselben Ăźbernationalen Notwendigkeiten, seither habe ich den Wunsch gehabt, Ihnen einmal ein Zeichen meiner Liebe und zugleich eine Probe meines Tuns und einen Blick in meine Gedankenwelt zu geben. Nehmen Sie die Widmung des ersten Teiles meiner noch unvollendeten indischen Dichtung freundlichst entgegen von Ihrem Hermann Hesse


Der Sohn des Brahmanen Im Schatten des Hauses, in der Sonne des Flußufers bei den Knoten, im Schatten des Salwaldes, im Schatten des Feigenbaumes wuchs Siddhartha auf, der schöne Sohn des Brahmahnen, der junge Falke, zusammen mit Govinda, seinem Freunde, dem Brahmanensohn. Sonne bräunte seine lichten Schultern am Flußufer, beim Bade, bei den heiligen Opfern. Schatten floß in seine schwarzen Augen im Mangohain, bei den Knabenspielen, beim Gesang der Mutter, bei den heiligen Opfern, bei den Lehren seines Vaters, des Gelehrten, beim Gespräch der Weisen. Lange schon nahm Siddhartha am Gespräch der Weisen teil, übte sich mit Govinda im Redekampf, übte sich mit Govinda in der Kunst der Betrachtung, im Dienst der Versenkung. Schon verstand er, lautlos das Om zu sprechen, das Wort der Worte, es lautlos in sich hinein zu sprechen mit dem Einhauch, es lautlos aus sich heraus zu sprechen mit dem Aushauch, mit gesammelter Seele, die Stirn umgeben vom Glanz des klardenkenden Geistes. Schon verstand er, im Innern seines Wesens Atman zu wissen, unzerstörbar, eins mit dem Weltall. Freude sprang in seines Vaters Herzen über den Sohn, den Gelehrigen, den Wissensdurstigen, einen großen Weisen und Priester sah er in ihm heranwachsen, einen Fürsten unter den Brahmanen. Wonne sprang in seiner Mutter Brust, wenn sie ihn sah, wenn sie ihn schreiten, wenn sie ihn niedersitzen und aufstehen sah, Siddhartha, den Starken, den Schönen, den auf schlanken Beinen Schreitenden, den mit vollkommenem Anstand sie Begrüßenden.

7


Liebe rührte sich in den Herzen der jungen Brahmanentöchter, wenn Siddhartha durch die Gassen der Stadt ging, mit der leuchtenden Stirn, mit dem Königsauge, mit den schmalen Hüften. Mehr als sie alle aber liebte ihn Govinda, sein Freund, der Brahmanensohn. Er liebte Siddharthas Auge und holde Stimme, er liebte seinen Gang und den vollkommenen Anstand seiner Bewegungen, er liebte alles, was Siddhartha tat und sagte, und am meisten liebte er seinen Geist, seine hohen, feurigen Gedanken, seinen glühenden Willen, seine hohe Berufung. Govinda wußte: dieser wird kein gemeiner Brahmane werden, kein fauler Opferbeamter, kein habgieriger Händler mit Zaubersprüchen, kein eitler, leerer Redner, kein böser, hinterlistiger Priester, und auch kein gutes, dummes Schaf in der Herde der Vielen. Nein, und auch er, Govinda, wollte kein solcher werden, kein Brahmane, wie es zehntausend gibt. Er wollte Siddhartha folgen, dem Geliebten, dem Herrlichen. Und wenn Siddhartha einstmals ein Gott würde, wenn er einstmals eingehen würde zu den Strahlenden, dann wollte Govinda ihm folgen, als sein Freund, als sein Begleiter, als sein Diener, als sein Speerträger, sein Schatten. So liebten den Siddhartha alle. Allen schuf er Freude, allen war er zur Lust. Er aber, Siddhartha, schuf sich nicht Freude, er war sich nicht zur Lust. Wandelnd auf den rosigen Wegen des Feigengartens, sitzend im bläulichen Schatten des Hains der Betrachtung, waschend seine Glieder im täglichen Sühnebad, opfernd im tiefschattigen Mangowald, von vollkommenem Anstand der Gebärden, von allen geliebt, aller Freude, trug er doch keine Freude im Herzen. Träume kamen ihm

8


und rastlose Gedanken aus dem Wasser des Flusses geflossen, aus den Sternen der Nacht gefunkelt, aus den Strahlen der Sonne geschmolzen, Träume kamen ihm und Ruhelosigkeit der Seele, aus den Opfern geraucht, aus den Versen der Rig-Veda gehaucht, aus den Lehren der alten Brahmanen geträufelt. Siddhartha hatte begonnen, Unzufriedenheit in sich zu nähren. Er hatte begonnen zu fühlen, daß die Liebe seines Vaters, und die Liebe seiner Mutter, und auch die Liebe seines Freundes, Govindas, nicht immer und für alle Zeit ihn beglücken, ihn stillen, ihn sättigen, ihm genügen werde. Er hatte begonnen zu ahnen, daß sein ehrwürdiger Vater und seine anderen Lehrer, daß die weisen Brahmanen ihm von ihrer Weisheit das meiste und beste schon mitgeteilt, daß Sie ihre Fülle schon in sein wartendes Gefäß gegossen hätten, und das Gefäß war nicht voll, der Geist war nicht begnügt, die Seele war nicht ruhig, das Herz nicht gestillt. Die Waschungen waren gut, aber sie waren Wasser, sie wuschen nicht Sünde ab, sie heilten nicht Geistesdurst, sie lösten nicht Herzensangst. Vortrefflich waren die Opfer und die Anrufung der Götter – aber war dies alles? Gaben die Opfer Glück? Und wie war das mit den Göttern? War es wirklich Prajapati, der die Welt erschaffen hat? War es nicht der Atman, Er, der Einzige, der All-Eine? Waren nicht die Götter Gestaltungen, erschaffen wie ich und du, der Zeit untertan, vergänglich? War es also gut, war es richtig, war es ein sinnvolles und höchstes Tun, den Göttern zu opfern? Wem anders war zu opfern, wem anders war Verehrung darzubringen als Ihm, dem Einzigen, dem Atman? Und wo war Atman zu finden, wo wohnte Er,

9


wo schlug Sein ewiges Herz, wo anders als im eigenen Ich, Im Innersten, im Unzerstörbaren, das ein jeder in sich trug? Aber wo, wo war dies Ich, dies Innerste, dies Letzte? Es war nicht Fleisch und Bein, es war nicht Denken noch Bewußtsein, so lehrten die Weisesten. Wo, wo also war es? Dorthin zu dringen, zum Ich, zu mir, zum Atman, – gab es einen andern Weg, den zu suchen sich lohnte? Ach, und niemand zeigte diesen Weg, niemand wußte ihn, nicht der Vater nicht die Lehrer und Weisen, nicht die heiligen Opfergesänge! Alles wußten sie, die Brahmanen und ihre heiligen Bücher, alles wußten sie, um alles hatten sie sich gekümmert und um mehr als alles, die Erschaffung der Welt, die Entstehung der Rede, der Speise, des Einatmens, des Ausatmens, die Ordnungen der Sinne, die Taten der Götter unendlich vieles wußten sie –, aber war es wertvoll, dies alles zu wissen, wenn man das Eine und Einzige nicht wußte, das Wichtigste, das allein Wichtige? Gewiß, viele Verse der heiligen Bücher, zumal in den Upanishaden des Samaveda, sprachen von diesem Innersten und Letzten, herrliche Verse. »Deine Seele ist die ganze Welt«, stand da geschrieben, und geschrieben stand, daß der Mensch im Schlafe, im Tiefschlaf, zu seinem Innersten eingehe und im Atman wohne. Wunderbare Weisheit stand in diesen Versen, alles Wissen der Weisesten stand hier in magischen Worten gesammelt, rein wie von Bienen gesammelter Honig. Nein, nicht gering zu achten war das Ungeheure an Erkenntnis, das hier von unzählbaren Geschlechterfolgen weiser Brahmanen gesammelt und bewahrt lag. Aber wo waren die Brahmanen, wo die Priester, wo die Weisen oder Büßer, denen es gelungen war, dieses tiefste Wissen nicht

10


bloß zu wissen, sondern zu leben? Wo war der Kundige, der das Daheimsein im Atman aus dem Schlafe herüberzauberte ins Wachsein, in das Leben, in Schritt und Tritt, in Wort und Tat? Viele ehrwürdige Brahmanen kannte Siddhartha, seinen Vater vor allen, den Reinen, den Gelehrten, den höchst Ehrwürdigen. Zu bewundern war sein Vater, still und edel war sein Gehaben, rein sein Leben, weise sein Wort, feine und adlige Gedanken wohnten in seiner Stirn – aber auch er, der so viel Wissende, lebte er denn in Seligkeit, hatte er Frieden, war er nicht auch nur ein Suchender, ein Dürstender? Mußte er nicht immer und immer wieder an heiligen Quellen, ein Durstender, trinken, am Opfer, an den Büchern, an der Wechselrede der Brahmanen? Warum mußte er, der Untadelige, jeden Tag Sünde abwaschen, jeden Tag sich um Reinigung bemühen, jeden Tag von neuem? War denn nicht Atman in ihm, floß denn nicht in seinem eigenen Herzen der Urquell? Ihn mußte man finden, den Urquell im eigenen Ich, ihn mußte man zu eigen haben! Alles andre war Suchen, war Umweg, war Verirrung. So waren Siddharthas Gedanken, dies war sein Durst, dies sein Leiden. Oft sprach er aus einem Chandogya-Upanishad sich die Worte vor: »Fürwahr, der Name des Brahman ist Satyam wahrlich, wer solches weiß, der geht täglich ein in die himmlischen Welt.« Oft schien sie nahe, die himmlische Welt, aber niemals hatte er sie ganz erreicht, nie den letzten Durst gestillt. Und von allen Weisen und Weisesten, die er kannte und deren Belehrung er genoß, von ihnen allen war keiner, der sie ganz erreicht hatte, die himmlische Welt, der ihn ganz gelöscht hatte, den ewigen Durst.

11


»Govinda«, sprach Siddhartha zu seinem Freunde, »Govinda, Lieber, komm mit mir unter den Banyanenbaum, wir wollen der Versenkung pflegen.« Sie gingen zum Banyanenbaum, sie setzten sich nieder, hier Siddhartha, zwanzig Schritte weiter Govinda. Indem er sich niedersetzte, bereit, das Om zu sprechen, wiederholte Siddhartha murmelnd den Vers: »Om ist Bogen, der Pfeil ist Seele, Das Brahman ist des Pfeiles Ziel, Das soll man unentwegt treffen.« Als die gewohnte Zeit der Versenkungsübung hingegangen war erhob sich Govinda. Der Abend war gekommen, Zeit war es, die Waschung der Abendstunde vorzunehmen. Er rief Siddharthas Namen. Siddhartha gab nicht Antwort. Siddhartha saß versunken, seine Augen standen starr auf ein sehr fernes Ziel gerichtet, seine Zungenspitze stand ein wenig zwischen den Zähnen hervor, er schien nicht zu atmen. So in Versenkung gehüllt, Om denkend, seine Seele als Pfeil nach dem Brahman ausgesandt. Einst waren Samanas durch Siddharthas Stadt gezogen, pilgernde Asketen, drei dürre, erloschene Männer, nicht alt, noch jung, mit staubigen und blutigen Schultern, nahezu nackt von der Sonne versengt, von Einsamkeit umgeben, fremd und feind der Welt, Fremdlinge und hagere Schakale im Reich der Menschen. Hinter ihnen her wehte heiß ein Duft von stiller Leidenschaft, von zerstörendem Dienst, von mitleidloser Entselbstung. Am Abend, nach der Stunde der Betrachtung, sprach Siddhartha zu Govinda: »Morgen in der Frü-

12


he, mein Freund, wird Siddhartha zu den Samanas gehen. Er wird ein Samana werden.« Govinda erbleichte, da er die Worte hörte und im unbewegten Gesicht seines Freundes den Entschluß las, unablenkbar wie der vom Bogen losgeschnellte Pfeil. Alsbald und beim ersten Blick erkannte Govinda: nun beginnt es, nun geht Siddhartha seinen Weg, nun beginnt sein Schicksal zu sprossen, und mit seinem das meine. Und er wurde bleich wie eine trockene Bananenschale. »O Siddhartha«, rief er, »wird das dein Vater dir erlauben?« Siddhartha blickte herüber wie ein Erwachender. Pfeilschnell las er in Govindas Seele, las die Angst, las die Ergebung. »O Govinda«, sprach er leise, »wir wollen nicht Worte verschwenden. Morgen mit Tagesanbruch werde ich das Leben der Samanas beginnen. Rede nicht mehr davon.« Siddhartha trat in die Kammer, wo sein Vater auf einer Matte aus Bast saß, und trat hinter seinen Vater und blieb da stehen, bis sein Vater fühlte, daß einer hinter ihm stehe. Sprach der Brahmane: »Bist du es, Siddhartha? So sage, was zu sagen du gekommen bist.« Sprach Siddhartha: »Mit deiner Erlaubnis, mein Vater. Ich bin gekommen, dir zu sagen, daß mich verlangt, morgen dein Haus zu verlassen und zu den Asketen zu gehen. Ein Samana zu werden, ist mein Verlangen. Möge mein Vater dem nicht entgegen sein.« Der Brahmane schwieg, und schwieg so lange, daß im kleinen Fenster die Sterne wanderten und ihre Figur veränderten, ehe das Schweigen in der

13


Kammer ein Ende fand. Stumm und regungslos stand mit gekreuzten Armen der Sohn, stumm und regungslos saß auf der Matte der Vater, und die Sterne zogen am Himmel. Da sprach der Vater: »Nicht ziemt es dem Brahmanen, heftige und zornige Worte zu reden. Aber Unwille bewegt sein Herz. Nicht möchte ich diese Bitte zum zweiten Male aus deinem Munde hören.« Langsam erhob sich der Brahmane, Siddhartha stand stumm mit gekreuzten Armen. »Worauf wartest du?« fragte der Vater. Sprach Siddhartha: »Du weißt es.« Unwillig ging der Vater aus der Kammer, unwillig suchte er sein Lager auf und legte sich nieder. Nach einer Stunde, da kein Schlaf in seine Augen kam, stand der Brahmane auf, tat Schritte hin und her, trat aus dem Hause. Durch das kleine Fenster der Kammer blickte er hinein, da sah er Siddhartha stehen, mit gekreuzten Armen, unverrückt. Bleich schimmerte sein helles Obergewand. Unruhe im Herzen, kehrte der Vater zu seinem Lager zurück. Nach einer Stunde, da kein Schlaf in seine Augen kam, stand der Brahmane von neuem auf, tat Schritte hin und her, trat vor das Haus, sah den Mond aufgegangen. Durch das Fenster der Kammer blickte er hinein, da stand Siddhartha, unverrückt, mit gekreuzten Armen, an seinen bloßen Schienbeinen spiegelte das Mondlicht. Besorgnis im Herzen, suchte der Vater sein Lager auf. Und er kam wieder nach einer Stunde, und kam wieder nach zweien Stunden, blickte durchs kleine Fenster, sah Siddhartha stehen, im Mond, im Sternenschein, in der Finsternis. Und kam wieder von Stunde zu Stunde, schweigend, blickte in die Kam-

14


mer, sah den unverrückt Stehenden, füllte sein Herz mit Zorn, füllte sein Herz mit Unruhe, füllte sein Herz mit Zagen, füllte es mit Leid. Und in der letzten Nachtstunde, ehe der Tag begann, kehrte er wieder, trat in die Kammer, sah den Jüngling stehen, der ihm groß und wie fremd erschien. »Siddhartha«, sprach er, »worauf wartest du?« »Du weißt es.« »Wirst du immer so stehen und warten, bis es Tag wird, Mittag wird, Abend wird?« »Ich werde stehen und warten.« »Du wirst müde werden, Siddhartha.« »Ich werde müde werden.« »Du wirst einschlafen, Siddhartha.« »Ich werde nicht einschlafen.« »Du wirst sterben, Siddhartha.« »Ich werde sterben.« »Und willst lieber sterben, als deinem Vater gehorchen?« »Siddhartha hat immer seinem Vater gehorcht.« »So willst du dein Vorhaben aufgeben?« »Siddhartha wird tun, was sein Vater ihm sagen wird.« Der erste Schein des Tages fiel in die Kammer. Der Brahmane sah, daß Siddhartha in den Knien leise zitterte. In Siddharthas Gesicht sah er kein Zittern, fernhin blickten die Augen. Da erkannte der Vater, daß Siddhartha schon jetzt nicht mehr bei ihm und in der Heimat weile, daß er ihn schon jetzt verlassen habe. Der Vater berührte Siddharthas Schulter. »Du wirst«, sprach er, »in den Wald gehen und ein Samana sein. Hast du Seligkeit gefunden im

15


Walde, so komm und lehre mich Seligkeit. Findest du Enttäuschung, dann kehre wieder und laß uns wieder gemeinsam den Göttern opfern. Nun gehe und küsse deine Mutter, sage ihr, wohin du gehst. Für mich aber ist es Zeit, an den Fluß zu gehen und die erste Waschung vorzunehmen.« Er nahm die Hand von der Schulter seines Sohnes und ging hinaus. Siddhartha schwankte zur Seite, als er zu gehen versuchte. Er bezwang seine Glieder, verneigte sich vor seinem Vater und ging zur Mutter, um zu tun, wie der Vater gesagt hatte. Als er im ersten Tageslicht langsam auf erstarrten Beinen die noch stille Stadt verließ, erhob sich bei der letzten Hütte ein Schatten, der dort gekauert war, und schloß sich an den Pilgernden an – Govinda. »Du bist gekommen«, sagte Siddhartha und lächelte. »Ich bin gekommen«, sagte Govinda.

16


Bei den Samanas Am Abend dieses Tages holten sie die Asketen ein, die dürren Samanas, und boten ihnen Begleitschaft und Gehorsam an. Sie wurden angenommen. Siddhartha schenkte sein Gewand einem armen Brahmanen auf der Straße. Er trug nur noch die Schambinde und den erdfarbenen ungenähten Überwurf. Er aß nur einmal am Tage, und niemals Gekochtes. Er fastete fünfzehn Tage. Er fastete achtundzwanzig Tage. Das Fleisch schwand ihm von Schenkeln und Wangen. Heiße Träume flackerten aus seinen vergrößerten Augen, an seinen dorrenden Fingern wuchsen lang die Nägel und am Kinn der trockne, struppige Bart. Eisig wurde sein Blick, wenn er Weibern begegnete; sein Mund zuckte Verachtung, wenn er durch eine Stadt mit schön gekleideten Menschen ging. Er sah Händler handeln, Fürsten zur Jagd gehen, Leidtragende ihre Toten beweinen, Huren sich anbieten, Ärzte sich um Kranke bemühen, Priester den Tag für die Aussaat bestimmen, Liebende lieben, Mütter ihre Kinder stillen – und alles war nicht den Blick seines Auges wert, alles log, alles stank, alles stank nach Lüge, alles täuschte Sinn und Glück und Schönheit vor, und alles war uneingestandene Verwesung. Bitter schmeckte die Welt. Qual war das Leben. Ein Ziel stand vor Siddhartha, ein einziges: leer werden, leer von Durst, leer von Wunsch, leer von Traum, leer von Freude und Leid. Von sich selbst wegsterben, nicht mehr Ich sein, entleerten Herzens Ruhe zu finden, im entselbsteten Denken dem Wunder offen zu stehen, das war sein Ziel. Wenn alles Ich überwunden und gestorben war, wenn jede Sucht

17


und jeder Trieb im Herzen schwieg, dann mußte das Letzte erwachen, das Innerste im Wesen, das nicht mehr Ich ist, das große Geheimnis. Schweigend stand Siddhartha im senkrechten Sonnenbrand, glühend vor Schmerz, glühend vor Durst, und stand, bis er nicht Schmerz noch Durst mehr fühlte. Schweigend stand er in der Regenzeit, aus seinem Haare troff das Wasser über frierende Schultern, über frierende Hüften und Beine, und der Büßer stand, bis Schultern und Beine nicht mehr froren, bis sie schwiegen, bis sie still waren. Schweigend kauerte er im Dorngerank, aus der brennenden Haut tropfte das Blut, aus Schwären der Eiter, und Siddhartha verweilte starr, verweilte regungslos, bis kein Blut mehr floß, bis nichts mehr stach, bis nichts mehr brannte. Siddhartha saß aufrecht und lernte den Atem sparen, lernte mit wenig Atem auskommen, lernte den Atem abzustellen. Er lernte, mit dem Atem beginnend, seinen Herzschlag beruhigen, lernte die Schläge seines Herzens vermindern, bis es wenige und fast keine mehr waren. Vom Ältesten der Samanas belehrt, übte Siddhartha Entselbstung, übte Versenkung, nach neuen Samanaregeln. Ein Reiher flog überm Bambuswald – und Siddhartha nahm den Reiher in seine Seele auf, flog über Wald und Gebirg, war Reiher, fraß Fische, hungerte Reiherhunger, sprach Reihergekrächz, starb Reihertod. Ein toter Schakal lag am Sandufer, und Siddharthas Seele schlüpfte in den Leichnam hinein, war toter Schakal, lag am Strande, blähte sich, stank, verweste, ward von Hyänen zerstückt, ward von Geiern enthäutet, ward Gerippe, ward Staub, wehte ins Gefild. Und Siddharthas Seele

18


kehrte zurück, war gestorben, war verwest, war zerstäubt, hatte den trüben Rausch des Kreislaufs geschmeckt, harrte in neuem Durst wie ein Jäger auf die Lücke, wo dem Kreislauf zu entrinnen wäre, wo das Ende der Ursachen, wo leidlose Ewigkeit begänne. Er tötete seine Sinne, er tötete seine Erinnerung, er schlüpfte aus seinem Ich in tausend fremde Gestaltungen, war Tier, war Aas, war Stein, war Holz, war Wasser, und fand sich jedesmal erwachend wieder, Sonne schien oder Mond, war wieder Ich, schwang im Kreislauf, fühlte Durst, überwand den Durst, fühlte neuen Durst. Vieles lernte Siddhartha bei den Samanas, viele Wege vom Ich hinweg lernte er gehen. Er ging den Weg der Entselbstung durch den Schmerz, durch das freiwillige Erleiden und Überwinden des Schmerzes, des Hungers, des Durstes, der Müdigkeit. Er ging den Weg der Entselbstung durch Meditation, durch das Leerdenken des Sinnes von allen Vorstellungen. Diese und andere Wege lernte er gehen, tausendmal verließ er sein Ich, stundenlang und tagelang verharrte er im Nicht-Ich. Aber ob auch die Wege vom Ich hinwegführten, ihr Ende führte doch immer zum Ich zurück. Ob Siddhartha tausendmal dem Ich entfloh, im Nichts verweilte, im Tier, im Stein verweilte, unvermeidlich war die Rückkehr, unentrinnbar die Stunde, da er sich wiederfand, im Sonnenschein oder im Mondschein, im Schatten oder im Regen, und wieder Ich und Siddhartha war, und wieder die Qual des auferlegten Kreislaufes empfand. Neben ihm lebte Govinda, sein Schatten, ging dieselben Wege, unterzog sich denselben Bemühungen. Selten sprachen sie anderes miteinander, als der Dienst und die Übungen erforderten. Zuweilen gin-

19


gen sie zu zweien durch die Dörfer, um Nahrung für sich und ihre Lehrer zu betteln. »Wie denkst du, Govinda«, sprach einst auf diesem Bettelgang Siddhartha, »wie denkst du, sind wir weiter gekommen? Haben wir Ziele erreicht?« Antwortete Govinda: »Wir haben gelernt, und wir lernen weiter. Du wirst ein großer Samana sein, Siddhartha. Schnell hast du jede Übung gelernt, oft haben die alten Samanas dich bewundert. Du wirst einst ein Heiliger sein, o Siddhartha.« Sprach Siddhartha: »Mir will es nicht so erscheinen, mein Freund. Was ich bis zu diesem Tage bei den Samanas gelernt habe, das, o Govinda, hätte ich schneller und einfacher lernen können. In jeder Kneipe eines Hurenviertels, mein Freund, unter den Fuhrleuten und Würfelspielern hätte ich es lernen können.« Sprach Govinda: »Siddhartha macht sich einen Scherz mit mir. Wie hättest du Versenkung, wie hättest du Anhalten des Atems, wie hättest du Unempfindsamkeit gegen Hunger und Schmerz dort bei jenen Elenden lernen sollen?« Und Siddhartha sagte leise, als spräche er zu sich selber: »Was ist Versenkung? Was ist Verlassen des Körpers? Was ist Fasten? Was ist Anhalten des Atems? Es ist Flucht vor dem Ich, es ist ein kurzes Entrinnen aus der Qual des Ichseins, es ist eine kurze Betäubung gegen den Schmerz und die Unsinnigkeit des Lebens. Dieselbe Flucht, dieselbe kurze Betäubung findet der Ochsentreiber in der Herberge, wenn er einige Schalen Reiswein trinkt oder gegorene Kokosmilch. Dann fühlt er sein Selbst nicht mehr, dann fühlt er die Schmerzen des Lebens nicht mehr, dann findet er kurze Betäubung. Er findet,

20


über seiner Schale mit Reiswein eingeschlummert, dasselbe, was Siddhartha und Govinda finden, wenn sie in langen Übungen aus ihrem Körper entweichen, im Nicht-Ich verweilen. So ist es, o Govinda.« Sprach Govinda: »So sagst du, o Freund, und weißt doch, daß Siddhartha kein Ochsentreiber ist und ein Samana kein Trunkenbold. Wohl findet der Trinker Betäubung, wohl findet er kurze Flucht und Rast, aber er kehrt zurück aus dem Wahn und findet alles beim alten, ist nicht weiser geworden, hat nicht Erkenntnis gesammelt, ist nicht um Stufen höher gestiegen.« Und Siddhartha sprach mit Lächeln: »Ich weiß es nicht, ich bin nie ein Trinker gewesen. Aber daß ich, Siddhartha, in meinen Übungen und Versenkungen nur kurze Betäubung finde und ebenso weit von der Weisheit, von der Erlösung entfernt bin wie als Kind im Mutterleibe, das weiß ich, o Govinda, das weiß ich.« Und wieder ein anderes Mal, da Siddhartha mit Govinda den Wald verließ, um im Dorfe etwas Nahrung für ihre Brüder und Lehrer zu betteln, begann Siddhartha zu sprechen und sagte: »Wie nun, o Govinda, sind wir wohl auf dem rechten Wege? Nähern wir uns wohl der Erkenntnis? Nähern wir uns wohl der Erlösung? Oder gehen wir nicht vielleicht im Kreise – wir, die wir doch dem Kreislauf zu entrinnen dachten?« Sprach Govinda: »Viel haben wir gelernt, Siddhartha, viel bleibt noch zu lernen. Wir gehen nicht im Kreise, wir gehen nach oben, der Kreis ist eine Spirale, manche Stufe sind wir schon gestiegen.« Antwortete Siddhartha: »Wie alt wohl, meinst du, ist unser ältester Samana, unserer ehrwürdiger Leh-

21


rer?« Sprach Govinda: »Vielleicht sechzig Jahre mag unser Ältester zählen.« Und Siddhartha: »Sechzig Jahre ist er alt geworden und hat Nirwana nicht erreicht. Er wird siebzig werden und achtzig, und du und ich, wir werden ebenso alt werden und werden uns üben, und werden fasten und werden meditieren. Aber Nirwana werden wir nicht erreichen, er nicht, wir nicht. O Govinda, ich glaube, von allen Samanas, die es gibt, wird vielleicht nicht einer, nicht einer Nirwana erreichen. Wir finden Tröstungen, wir finden Betäubungen, wir lernen Kunstfertigkeiten, mit denen wir uns täuschen. Das Wesentliche aber, den Weg der Wege, finden wir nicht.« »Mögest du doch«, sprach Govinda, »nicht so erschreckende Worte aussprechen, Siddhartha! Wie sollte denn unter so vielen gelehrten Männern, unter so viel Brahmanen, unter so vielen strengen und ehrwürdigen Samanas, unter so viel suchenden, so viel innig beflissenen, so viel heiligen Männern keiner den Weg der Wege finden?« Siddhartha aber sagte mit einer Stimme, welche soviel Trauer wie Spott enthielt, mit einer leisen, einer etwas traurigen, einer etwas spöttischen Stimme: »Bald, Govinda, wird dein Freund diesen Pfad der Samanas verlassen, den er so lang mit dir gegangen ist. Ich leide Durst, o Govinda, und auf diesem langen Samanawege ist mein Durst um nichts kleiner geworden. Immer habe ich nach Erkenntnis gedürstet, immer bin ich voll von Fragen gewesen. Ich habe die Brahmanen befragt, Jahr um Jahr, und habe die heiligen Vedas befragt, Jahr um Jahr. Vielleicht, o Govinda, wäre es ebenso gut, wäre es ebenso klug und ebenso heilsam gewesen, wenn ich den Nas-

22


hornvogel oder den Schimpansen befragt hätte. Lange Zeit habe ich gebraucht und bin noch nicht damit zu Ende, um dies zu lernen, o Govinda: daß man nichts lernen kann! Es gibt, so glaube ich, in der Tat jenes Ding nicht, das wir ›Lernen‹ nennen. Es gibt, o mein Freund, nur ein Wissen, das ist überall, das ist Atman, das ist in mir und in dir und in jedem Wesen. Und so beginne ich zu glauben: dies Wissen hat keinen ärgeren Feind als das Wissenwollen, als das Lernen.« Da blieb Govinda auf dem Wege stehen, erhob die Hände und sprach: »Mögest du, Siddhartha, deinen Freund doch nicht mit solchen Reden beängstigen! Wahrlich, Angst erwecken deine Worte in meinem Herzen. Und denke doch nur: wo bliebe die Heiligkeit der Gebete, wo bliebe die Ehrwürdigkeit des Brahmanenstandes, wo die Heiligkeit der Samanas, wenn es so wäre, wie du sagst, wenn es kein Lernen gäbe?! Was, o Siddhartha, was würde dann aus alledem werden, was auf Erden heilig, was wertvoll, was ehrwürdig ist?!« Und Govinda murmelte einen Vers vor sich hin, einen Vers aus einer Upanishad: »Wer nachsinnend, geläuterten Geistes, in Atman sich versenkt, Unaussprechlich durch Worte ist seines Herzens Seligkeit.« Siddhartha aber schwieg. Er dachte der Worte, welche Govinda zu ihm gesagt hatte, und dachte die Worte bis an ihr Ende. Ja, dachte er, gesenkten Hauptes stehend, was bliebe noch übrig von allem, was uns heilig schien?

23


Was bleibt? Was bewährt sich? Und er schüttelte den Kopf. Einstmals, als die beiden Jünglinge gegen drei Jahre bei den Samanas gelebt und ihre Übungen geteilt hatten, da erreichte sie auf mancherlei Wegen und Umwegen eine Kunde, ein Gerücht, eine Sage: einer sei erschienen, Gotama genannt, der Erhabene, der Buddha, der habe in sich das Leid der Welt überwunden und das Rad der Wiedergeburten zum Stehen gebracht. Lehrend ziehe er, von Jüngern umgeben, durch das Land, besitzlos, heimatlos, weiblos, im gelben Mantel eines Asketen, aber mit heiterer Stirn, ein Seliger, und Brahmanen und Fürsten beugten sich vor ihm und würden seine Schüler. Diese Sage, dies Gerücht, dies Märchen klang auf, duftete empor, hier und dort, in den Städten sprachen die Brahmanen davon, im Wald die Samanas, immer wieder drang der Name Gotamas, des Buddha, zu den Ohren der Jünglinge, im Guten und im Bösen, in Lobpreisung und in Schmähung. Wie wenn in einem Lande die Pest herrscht, und es erhebt sich die Kunde, da und dort sei ein Mann, ein Weiser, ein Kundiger, dessen Wort und Anhauch genüge, um jeden von der Seuche Befallenen zu heilen, und wie dann diese Kunde das Land durchläuft und jedermann davon spricht, viele glauben, viele zweifeln, viele aber sich alsbald auf den Weg machen, um den Weisen, den Helfer aufzusuchen, so durchlief das Land jene Sage, jene duftende Sage von Gotama, dem Buddha, dem Weisen aus dem Geschlecht der Sakya. Ihm war, so sprachen die Gläubigen, höchste Erkenntnis zu eigen, er erinnerte sich seiner vormaligen Leben, er hatte Nirwana erreicht und kehrte nie mehr in den Kreislauf zurück,

24


tauchte nie mehr in den trüben Strom der Gestaltungen unter. Vieles Herrliche und Unglaubliche wurde von ihm berichtet, er hatte Wunder getan, hatte den Teufel überwunden, hatte mit den Göttern gesprochen. Seine Feinde und Ungläubige aber sagten, dieser Gotama sei ein eitler Verführer, er bringe seine Tage in Wohlleben hin, verachte die Opfer, sei ohne Gelehrsamkeit und kenne weder Übung noch Kasteiung. Süß klang die Sage von Buddha, Zauber duftete aus diesen Berichten. Krank war ja die Welt, schwer zu ertragen war das Leben – und siehe, hier schien eine Quelle zu springen, hier schien ein Botenruf zu tönen, trostvoll, mild, edler Versprechungen voll. Überall, wohin das Gerücht vom Buddha erscholl, überall in den Ländern Indiens horchten die Jünglinge auf, fühlten Sehnsucht, fühlten Hoffnung, und unter den Brahmanensöhnen der Städte und Dörfer war jeder Pilger und Fremdling willkommen, wenn er Kunde von ihm, dem Erhabenen, dem Sakyamuni, brachte. Auch zu den Samanas im Walde, auch zu Siddhartha, auch zu Govinda war die Sage gedrungen, langsam, in Tropfen, jeder Tropfen schwer von Hoffnung, jeder Tropfen schwer von Zweifel. Sie sprachen wenig davon, denn der Älteste der Samanas war kein Freund dieser Sage. Er hatte vernommen, daß jener angebliche Buddha vormals Asket gewesen und im Walde gelebt, sich dann aber zu Wohlleben und Weltlust zurückgewendet habe, und er hielt nichts von diesem Gotama. »O Siddhartha«, sprach einst Govinda zu seinem Freunde. »Heute war ich im Dorf, und ein Brahmane lud mich ein, in sein Haus zu treten, und in seinem

25


Hause war ein Brahmanensohn aus Magadha, dieser hat mit seinen eigenen Augen den Buddha gesehen und hat ihn lehren hören. Wahrlich, da schmerzte mich der Atem in der Brust, und ich dachte bei mir: möchte doch auch ich, möchten doch auch wir beide, Siddhartha und ich, die Stunde erleben, da wir die Lehre aus dem Munde jenes Vollendeten vernehmen! Sprich, Freund, wollen wir nicht auch dorthin gehen und die Lehre aus dem Munde des Buddha anhören?« Sprach Siddhartha: »Immer, o Govinda, hatte ich gedacht, Govinda würde bei den Samanas bleiben, immer hatte ich geglaubt, es wäre sein Ziel, sechzig und siebzig Jahre alt zu werden und immer weiter die Künste und Übungen zu treiben, welche den Samana zieren. Aber sieh, ich hatte Govinda zu wenig gekannt, wenig wußte ich von seinem Herzen. Nun also willst du, Teuerster, einen Pfad einschlagen und dorthin gehen, wo der Buddha seine Lehre verkündet.« Sprach Govinda: »Dir beliebt es zu spotten. Mögest du immerhin spotten, Siddhartha! Ist aber nicht auch in dir ein Verlangen, eine Lust erwacht, diese Lehre zu hören? Und hast du nicht einst zu mir gesagt, nicht lange mehr werdest du den Weg der Samanas gehen?« Da lachte Siddhartha, auf seine Weise, wobei der Ton seiner Stimme einen Schatten von Trauer und einen Schatten von Spott annahm, und sagte: »Wohl, Govinda, wohl hast du gesprochen, richtig hast du dich erinnert. Mögest du doch auch des andern dich erinnern, das du von mir gehört hast, daß ich nämlich mißtrauisch und müde gegen Lehre und Lernen geworden bin, und daß mein Glaube klein ist an

26


Worte, die von Lehrern zu uns kommen. Aber wohlan, Lieber, ich bin bereit, jene Lehre zu hören – obschon ich im Herzen glaube, daß wir die beste Frucht jener Lehre schon gekostet haben.« Sprach Govinda: »Deine Bereitschaft erfreut mein Herz. Aber sage, wie sollte das möglich sein? Wie sollte die Lehre des Gotama, noch ehe wir sie vernommen, uns schon ihre beste Frucht erschlossen haben?« Sprach Siddhartha: »Laß diese Frucht uns genießen und das weitere abwarten, o Govinda! Diese Frucht aber, die wir schon jetzt dem Gotama verdanken, besteht darin, daß er uns von den Samanas hinwegruft! Ob er uns noch anderes und Besseres zu geben hat, o Freund, darauf laß uns ruhigen Herzens warten.« An diesem selben Tage gab Siddhartha dem Ältesten der Samanas seinen Entschluß zu wissen, daß er ihn verlassen wollte. Er gab ihn dem Ältesten zu wissen mit der Höflichkeit und Bescheidenheit, welche dem Jüngeren und Schüler ziemt. Der Samana aber geriet in Zorn, daß die beiden Jünglinge ihn verlassen wollten, und redete laut und brauchte grobe Schimpfworte. Govinda erschrak und kam in Verlegenheit. Siddhartha aber neigte den Mund zu Govindas Ohr und flüsterte ihm zu: Nun will ich dem Alten zeigen, daß ich etwas bei ihm gelernt habe.« Indem er sich nahe vor dem Samana aufstellte, mit gesammelter Seele, fing er den Blick des Alten mit seinen Blicken ein, bannte ihn, machte ihn stumm, machte ihn willenlos, unterwarf ihn seinem Willen, befahl ihm, lautlos zu tun, was er von ihm verlangte. Der alte Mann wurde stumm, sein Auge wurde starr, sein Wille gelähmt,

27


seine Arme hingen herab, machtlos war er Siddharthas Bezauberung erlegen. Siddharthas Gedanken aber bemächtigten sich des Samana, er mußte vollführen, was sie befahlen. Und so verneigte sich der Alte mehrmals, vollzog segnende Gebärden, sprach stammelnd einen frommen Reisewunsch. Und die Jünglinge erwiderten dankend die Verneigungen, erwiderten den Wunsch, zogen grüßend von dannen. Unterwegs sagte Govinda: »O Siddhartha, du hast bei den Samanas mehr gelernt, als ich wußte. Es ist schwer, es ist sehr schwer, einen alten Samana zu bezaubern. Wahrlich, wärest du dort geblieben, du hättest bald gelernt, auf dem Wasser zu gehen.« »Ich begehre nicht, auf dem Wasser zu gehen«, sagte Siddhartha. »Mögen alte Samanas mit solchen Künsten sich zufriedengeben.«

28


Gotama In der Stadt Savathi kannte jedes Kind den Namen des Erhabenen Buddha, und jedes Haus war gerüstet, den Jüngern Gotamas, den schweigend Bittenden, die Almosenschale zu füllen. Nahe bei der Stadt lag Gotamas liebster Aufenthalt, der Hain Jetavana, welchen der reiche Kaufherr Anathapindika, ein ergebener Verehrer des Erhabenen, ihm und den Seinen zum Geschenk gemacht hatte. Nach dieser Gegend hatten die Erzählungen und Antworten hingewiesen, welche den beiden jungen Asketen auf der Suche nach Gotamas Aufenthalt zuteil wurden. Und da sie in Savathi ankamen, ward ihnen gleich im ersten Hause, vor dessen Tür sie bittend stehenblieben, Speise angeboten, und sie nahmen Speise an, und Siddhartha fragte die Frau, welche ihnen die Speise reichte: »Gerne, du Mildtätige, gerne möchten wir erfahren, wo der Buddha weilt, der Ehrwürdigste, denn wir sind zwei Samanas aus dem Walde und sind gekommen, um ihn, den Vollendeten, zu sehen und die Lehre aus seinem Munde zu vernehmen.« Sprach die Frau: »Am richtigen Orte wahrlich seid ihr hier abgestiegen, ihr Samanas aus dem Walde. Wisset, in Jetavana, im Garten Anathapindikas, weilt der Erhabene. Dort möget ihr, Pilger, die Nacht verbringen, denn genug Raum ist daselbst für die Unzähligen, die herbeiströmen, um aus seinem Munde die Lehre zu hören.« Da freute sich Govinda, und voll Freude rief er: »Wohl denn, so ist unser Ziel erreicht und unser Weg zu Ende! Aber sage uns, du Mutter der Pil-

29


gernden, kennst du ihn, den Buddha, hast du ihn mit deinen Augen gesehen?« Sprach die Frau: »Viele Male habe ich ihn gesehen, den Erhabenen. An vielen Tagen habe ich ihn gesehen, wie er durch die Gassen geht, schweigend, im gelben Mantel, wie er schweigend an den Haustüren seine Almosenschale darreicht, wie er die gefüllte Schale von dannen trägt.« Entzückt lauschte Govinda und wollte noch vieles fragen und hören. Aber Siddhartha mahnte zum Weitergehen. Sie sagten Dank und gingen und brauchten kaum nach dem Wege zu fragen, denn nicht wenige Pilger und Mönche aus Gotamas Gemeinschaft waren nach dem Jetavana unterwegs. Und da sie in der Nacht dort anlangten, war daselbst ein beständiges Ankommen, Rufen und Reden von solchen, welche Herberge heischten und bekamen. Die beiden Samanas, des Lebens im Walde gewohnt, fanden schnell und geräuschlos einen Unterschlupf und ruhten da bis zum Morgen. Beim Aufgang der Sonne sahen sie mit Erstaunen, welch große Schar, Gläubige und Neugierige, hier genächtigt hatte. In allen Wegen des herrlichen Haines wandelten Mönche im gelben Gewand, unter den Bäumen saßen sie hier und dort, in Betrachtung versenkt oder im geistlichen Gespräch, wie eine Stadt waren die schattigen Gärten zu sehen, voll von Menschen wimmelnd wie Bienen. Die Mehrzahl der Mönche zog mit der Almosenschale aus, um in der Stadt Nahrung für diese Mittagsmahlzeit, die einzige des Tages, zu sammeln. Auch der Buddha selbst, der Erleuchtete, pflegte am Morgen den Bettelgang zu tun.

30


Siddhartha sah ihn, und er erkannte ihn alsbald, als hätte ihm ein Gott ihn gezeigt. Er sah ihn, einen schlichten Mann in gelber Kutte, die Almosenschale in der Hand tragend, still dahin gehen. »Sieh hier!« sagte Siddhartha leise zu Govinda. »Dieser hier ist der Buddha.« Aufmerksam blickte Govinda den Mönch in der gelben Kutte an, der sich in nichts von den Hunderten der Mönche zu unterscheiden schien. Und bald erkannte auch Govinda: dieser ist es. Und sie folgten ihm nach und betrachteten ihn. Der Buddha ging seines Weges bescheiden und in Gedanken versunken, sein stilles Gesicht war weder fröhlich noch traurig, es schien leise nach innen zu lächeln. Mit einem verborgenen Lächeln, still, ruhig, einem gesunden Kinde nicht unähnlich, wandelte der Buddha, trug das Gewand und setzte den Fuß gleich wie alle seine Mönche, nach genauer Vorschrift. Aber sein Gesicht und sein Schritt, sein still gesenkter Blick, seine still herabhängende Hand, und noch jeder Finger an seiner still herabhängenden Hand sprach Friede, sprach Vollkommenheit, suchte nicht, ahmte nicht nach, atmete sanft in einer unverwelklichen Ruhe, in einem unverwelklichen Licht, einem unantastbaren Frieden. So wandelte Gotama der Stadt entgegen, um Almosen zu sammeln, und die beiden Samanas erkannten ihn einzig an der Vollkommenheit seiner Ruhe, an der Stille seiner Gestalt, in welcher kein Suchen, kein Wollen, kein Nachahmen, kein Bemühen zu erkennen war, nur Licht und Frieden. »Heute werden wir die Lehre aus seinem Munde vernehmen«, sagte Govinda.

31


Siddhartha gab nicht Antwort. Er war wenig neugierig auf die Lehre, er glaubte nicht, daß sie ihn Neues lehren werde, hatte er doch, ebenso wie Govinda, wieder und wieder den Inhalt dieser Buddhalehre vernommen, wenn schon aus Berichten von zweiter und dritter Hand. Aber er blickte aufmerksam auf Gotamas Haupt, auf seine Schultern, auf seine Füße, auf seine still herabhängende Hand, und ihm schien, jedes Glied an jedem Finger dieser Hand war Lehre, sprach, atmete, duftete, glänzte Wahrheit. Dieser Mann, dieser Buddha, war wahrhaftig bis in die Gebärde seines letzten Fingers. Dieser Mann war heilig. Nie hatte Siddhartha einen Menschen so verehrt, nie hatte er einen Menschen so geliebt wie diesen. Die beiden folgten dem Buddha bis zur Stadt und kehrten schweigend zurück, denn sie selbst gedachten diesen Tag sich der Speise zu enthalten. Sie sahen Gotama wiederkehren, sahen ihn im Kreise seiner Jünger die Mahlzeit einnehmen – was er aß, hätte keinen Vogel satt gemacht – und sahen ihn sich zurückziehen in den Schatten der Mangobäume. Am Abend aber, als die Hitze sich legte und alles im Lager lebendig ward und sich versammelte, hörten sie den Buddha lehren. Sie hörten seine Stimme, und auch sie war vollkommen, war von vollkommener Ruhe, war voll von Frieden. Gotama lehrte die Lehre vom Leiden, von der Herkunft des Leidens, vom Weg zur Aufhebung des Leidens. Ruhig und klar floß seine stille Rede. Leiden war das Leben, voll Leid war die Welt, aber Erlösung vom Leid war gefunden: Erlösung fand, wer den Weg des Buddha ging.

32


Mit sanfter, doch fester Stimme sprach der Erhabene, lehrte die vier Hauptsätze, lehrte den achtfachen Pfad, geduldig ging er den gewohnten Weg der Lehre, der Beispiele, der Wiederholungen, hell und still schwebte seine Stimme über den Hörenden, wie ein Licht, wie ein Sternhimmel. Als der Buddha – es war schon Nacht geworden – seine Rede schloß, traten manche Pilger hervor und baten um Aufnahme in die Gemeinschaft, nahmen ihre Zuflucht zur Lehre. Und Gotama nahm sie auf, indem er sprach: »Wohl habt ihr die Lehre vernommen, wohl ist sie verkündigt. Tretet denn herzu und wandelt in Heiligkeit, allem Leid ein Ende zu bereiten.« Siehe, da trat auch Govinda hervor, der Schüchterne, und sprach: »Auch ich nehme meine Zuflucht zum Erhabenen und zu seiner Lehre«, und bat um Aufnahme in die Jüngerschaft, und ward aufgenommen. Gleich darauf, da sich der Buddha zur Nachtruhe zurückgezogen hatte, wendete sich Govinda zu Siddhartha und sprach eifrig: »Siddhartha, nicht steht es mir zu, dir einen Vorwurf zu machen. Beide haben wir den Erhabenen gehört, beide haben wir die Lehre vernommen. Govinda hat die Lehre gehört, er hat seine Zuflucht zu ihr genommen. Du aber, Verehrter, willst denn nicht auch du den Pfad der Erlösung gehen? Willst du zögern, willst du noch warten?« Siddhartha erwachte wie aus einem Schlafe, als er Govindas Worte vernahm. Lange blickte er in Govindas Gesicht. Dann sprach er leise, mit einer Stimme ohne Spott: »Govinda, mein Freund, nun hast du den Schritt getan, nun hast du den Weg erwählt. Immer, o Govinda, bist du mein Freund ge-

33


wesen, immer bist du einen Schritt hinter mir gegangen. Oft habe ich gedacht: Wird Govinda nicht auch einmal einen Schritt allein tun, ohne mich, aus der eigenen Seele? Siehe, nun bist du ein Mann geworden und wählst selber deinen Weg. Mögest du ihn zu Ende gehen, o mein Freund! Mögest du Erlösung finden!« Govinda, welcher noch nicht völlig verstand, wiederholte mit einem Ton von Ungeduld seine Frage: »Sprich doch, ich bitte dich, mein Lieber! Sage mir, wie es ja nicht anders sein kann, daß auch du, mein gelehrter Freund, deine Zuflucht zum erhabenen Buddha nehmen wirst!« Siddhartha legte seine Hand auf die Schulter Govindas: »Du hast meinen Segenswunsch überhört, o Govinda. Ich Wiederhole ihn: Mögest du diesen Weg zu Ende gehen! Mögest du Erlösung finden!« In diesem Augenblick erkannte Govinda, daß sein Freund ihn verlassen habe, und er begann zu weinen. »Siddhartha!«, rief er klagend. Siddhartha sprach freundlich zu ihm: »Vergiß nicht, Govinda, daß du nun zu den Samanas des Buddha gehörst! Abgesagt hast du Heimat und Eltern, abgesagt Herkunft und Eigentum, abgesagt deinem eigenen Willen, abgesagt der Freundschaft. So will es die Lehre, so will es der Erhabene. So hast du selbst es gewollt. Morgen, o Govinda, werde ich dich verlassen.« Lange noch wandelten die Freunde im Gehölz, lange lagen sie und fanden nicht den Schlaf. Und immer von neuem drang Govinda in seinen Freund, er möge ihm sagen, warum er nicht seine Zuflucht zu Gotamas Lehre nehmen wolle, welchen Fehler denn er in dieser Lehre finde. Siddhartha aber wies

34


ihn jedesmal zurück und sagte: »Gib dich zufrieden, Govinda! Sehr gut ist des Erhabenen Lehre, wie sollte ich einen Fehler an ihr finden.« Am frühesten Morgen ging ein Nachfolger Buddhas, einer seiner ältesten Mönche, durch den Garten und rief alle jene zu sich, welche als Neulinge ihre Zuflucht zur Lehre genommen hatten, um ihnen das gelbe Gewand anzulegen und sie in den ersten Lehren und Pflichten ihres Standes zu unterweisen. Da riß Govinda sich los, umarmte noch einmal den Freund seiner Jugend und schloß sich dem Zuge der Novizen an. Siddhartha aber wandelte in Gedanken durch den Hain. Da begegnete ihm Gotama, der Erhabene, und als er ihn mit Ehrfurcht begrüßte und der Blick des Buddha so voll Güte und Stille war, faßte der Jüngling Mut und bat den Ehrwürdigen um Erlaubnis, zu ihm zu sprechen. Schweigend nickte der Erhabene Gewährung. Sprach Siddhartha: »Gestern, o Erhabener, war es mir vergönnt, deine wundersame Lehre zu hören. Zusammen mit meinem Freund kam ich aus der Ferne her, um die Lehre zu hören. Und nun wird mein Freund bei den Deinen bleiben, zu dir hat er seine Zuflucht genommen. Ich aber trete meine Pilgerschaft aufs neue an.« »Wie es dir beliebt«, sprach der Ehrwürdige höflich. »Allzu kühn ist meine Rede«, fuhr Siddhartha fort, »aber ich möchte den Erhabenen nicht verlassen, ohne ihm meine Gedanken in Aufrichtigkeit mitgeteilt zu haben. Will mir der Ehrwürdige noch einen Augenblick Gehör schenken?«

35


Schweigend nickte der Buddha Gewährung. Sprach Siddhartha: »Eines, o Ehrwürdigster, habe ich an deiner Lehre vor allem bewundert. Alles in deiner Lehre ist vollkommen klar, ist bewiesen; als eine vollkommene, als eine nie und nirgends unterbrochene Kette zeigst du die Welt, als eine ewige Kette, gefügt aus Ursachen und Wirkungen. Niemals ist dies so klar gesehen, nie so unwiderleglich dargestellt worden; höher wahrlich muß jedem Brahmanen das Herz im Leibe schlagen, wenn er, durch deine Lehre hindurch, die Welt erblickt als vollkommenen Zusammenhang, lückenlos, klar wie ein Kristall, nicht vom Zufall abhängig, nicht von Göttern abhängig. Ob sie gut oder böse, ob das Leben in ihr Leid oder Freude sei, möge dahingestellt bleiben, es mag vielleicht sein, daß dies nicht wesentlich ist – aber die Einheit der Welt, der Zusammenhang alles Geschehens, das Umschlossensein alles Großen und Kleinen vom selben Strome, vom selben Gesetz der Ursachen, des Werdens und des Sterbens, dies leuchtet hell aus deiner erhabenen Lehre, o Vollendeter. Nun aber ist, deiner selben Lehre nach, diese Einheit und Folgerichtigkeit aller Dinge dennoch an einer Stelle unterbrochen, durch eine kleine Lücke strömt in diese Welt der Einheit etwas Fremdes, etwas Neues, etwas, das vorher nicht war, und das nicht gezeigt und nicht bewiesen werden kann: das ist deine Lehre von der Überwindung der Welt, von der Erlösung. Mit dieser kleinen Lücke, mit dieser kleinen Durchbrechung aber ist das ganze ewige und einheitliche Weltgesetz wieder zerbrochen und aufgehoben. Mögest du mir verzeihen, wenn ich diesen Einwand ausspreche.«

36


Still hatte Gotama ihm zugehört, unbewegt. Mit seiner gütigen, mit seiner höflichen und klaren Stimme sprach er nun, der Vollendete: »Du hast die Lehre gehört, o Brahmanensohn, und wohl dir, daß du über sie so tief nachgedacht hast. Du hast eine Lücke in ihr gefunden, einen Fehler. Mögest du weiter darüber nachdenken. Laß dich aber warnen, du Wißbegieriger, vor dem Dickicht der Meinungen und vor dem Streit um Worte. Es ist an Meinungen nichts gelegen, sie mögen schön oder häßlich, klug oder töricht sein, jeder kann ihnen anhängen oder sie verwerfen. Die Lehre aber, die du von mir gehört hast, ist nicht meine Meinung, und ihr Ziel ist nicht, die Welt für Wißbegierige zu erklären. Ihr Ziel ist ein anderes; ihr Ziel ist Erlösung vom Leiden. Diese ist es, welche Gotama lehrt, nichts anderes.« »Mögest du mir, o Erhabener, nicht zürnen«, sagte der Jüngling. »Nicht um Streit mit dir zu suchen, Streit um Worte, habe ich so zu dir gesprochen. Du hast wahrlich recht, wenig ist an Meinungen gelegen. Aber laß mich dies eine noch sagen: Nicht einen Augenblick habe ich an dir gezweifelt. Ich habe nicht einen Augenblick gezweifelt, daß du Buddha bist, daß du das Ziel erreicht hast, das höchste, nach welchem so viel tausend Brahmanen und Brahmanensöhne unterwegs sind. Du hast die Erlösung vom Tode gefunden. Sie ist dir geworden aus deinem eigenen Suchen, auf deinem eigenen Wege, durch Gedanken, durch Versenkung, durch Erkenntnis, durch Erleuchtung. Nicht ist sie dir geworden durch Lehre! Und – so ist mein Gedanke, o Erhabener –keinem wird Erlösung zuteil durch Lehre! Keinem, o Ehrwürdiger, wirst du in Worten und durch Lehre mitteilen und sagen können, was dir gesche-

37


hen ist in der Stunde deiner Erleuchtung! Vieles enthält die Lehre des erleuchteten Buddha, viele lehrt sie, rechtschaffen zu leben, Böses zu meiden. Eines aber enthält die so klare, die so ehrwürdige Lehre nicht: sie enthält nicht das Geheimnis dessen, was der Erhabene selbst erlebt hat, er allein unter den Hunderttausenden. Dies ist es, was ich gedacht und erkannt habe, als ich die Lehre hörte. Dies ist es, weswegen ich meine Wanderschaft fortsetze – nicht um eine andere, eine bessere Lehre zu suchen, denn ich weiß, es gibt keine, sondern um alle Lehren und alle Lehrer zu verlassen und allein mein Ziel zu erreichen oder zu sterben. Oftmals aber werde ich dieses Tages gedenken, o Erhabener, und dieser Stunde, da meine Augen einen Heiligen sahen.« Die Augen des Buddha blickten still zu Boden, still in vollkommenem Gleichmut strahlte sein unerforschliches Gesicht. »Mögen deine Gedanken«, sprach der Ehrwürdige langsam, »keine Irrtümer sein! Mögest du ans Ziel kommen! Aber sage mir: Hast du die Schar meiner Samanas gesehen, meiner vielen Brüder, welche ihre Zuflucht zur Lehre genommen haben? Und glaubst du, fremder Samana, glaubst du, daß es diesen allen besser wäre, die Lehre zu verlassen und in das Leben der Welt und der Lüste zurückzukehren?« »Fern ist ein solcher Gedanke von mir«, rief Siddhartha. »Mögen sie alle bei der Lehre bleiben, mögen sie ihr Ziel erreichen! Nicht steht mir zu, über eines andern Leben zu urteilen! Einzig für mich, für mich allein muß ich urteilen, muß ich wählen, muß ich ablehnen. Erlösung vom Ich suchen wir Samanas, o Erhabener. Wäre ich nun einer deiner Jünger, o

38


Ehrwürdiger, so fürchte ich, es möchte mir geschehen, daß nur scheinbar, nur trügerisch mein Ich zur Ruhe käme und erlöst würde, daß es aber in Wahrheit weiterlebte und groß würde, denn ich hätte dann die Lehre, hätte meine Nachfolge, hätte meine Liebe zu dir, hätte die Gemeinschaft der Mönche zu meinem Ich gemacht!« Mit halbem Lächeln, mit einer unerschütterten Helle und Freundlichkeit sah Gotama dem Fremdling ins Auge und verabschiedete ihn mit einer kaum sichtbaren Gebärde. »Klug bist du, o Samana«, sprach der Ehrwürdige. »Klug weißt du zu reden, mein Freund. Hüte dich vor allzu großer Klugheit!« Hinweg wandelte der Buddha, und sein Blick und halbes Lächeln blieb für immer in Siddharthas Gedächtnis eingegraben. So habe ich noch keinen Menschen blicken und lächeln, sitzen und schreiten sehen, dachte er, so wahrlich wünsche auch ich blicken und lächeln, sitzen und schreiten zu können, so frei, so ehrwürdig, so verborgen, so offen, so kindlich und geheimnisvoll. So wahrlich blickt und schreitet nur der Mensch, der ins Innerste seines Selbst gedrungen ist. Wohl, auch ich werde ins Innerste meines Selbst zu dringen suchen. Einen Menschen sah ich, dachte Siddhartha, einen einzigen, vor dem ich meine Augen niederschlagen mußte. Vor keinem andern mehr will ich meine Augen niederschlagen, vor keinem mehr. Keine Lehre mehr wird mich verlocken, da dieses Menschen Lehre mich nicht verlockt hat. Beraubt hat mich der Buddha, dachte Siddhartha, beraubt hat er mich, und mehr noch hat er mich beschenkt. Beraubt hat er mich meines Freundes, des-

39


sen, der an mich glaubte und der nun an ihn glaubt, der mein Schatten war und nun Gotamas Schatten ist. Geschenkt aber hat er mir Siddhartha, mich selbst.

40


Erwachen Als Siddhartha den Hain verließ, in welchem der Buddha, der Vollendete, zurückblieb, in welchem Govinda zurückblieb, da fühlte er, daß in diesem Hain auch sein bisheriges Leben hinter ihm zurückblieb und sich von ihm trennte. Dieser Empfindung, die ihn ganz erfüllte, sann er im langsamen Dahingehen nach. Tief sann er nach, wie durch ein tiefes Wasser ließ er sich bis auf den Boden dieser Empfindung hinab, bis dahin, wo die Ursachen ruhen, denn Ursachen erkennen, so schien ihm, das eben ist Denken, und dadurch allein werden Empfindungen zu Erkenntnissen und gehen nicht verloren, sondern werden wesenhaft und beginnen auszustrahlen, was in ihnen ist. Im langsamen Dahingehen dachte Siddhartha nach. Er stellte fest, daß er kein Jüngling mehr, sondern ein Mann geworden sei. Er stellte fest, daß eines ihn verlassen hatte, wie die Schlange von ihrer alten Haut verlassen wird, daß eines nicht mehr in ihm vorhanden war, das durch seine ganze Jugend ihn begleitet und zu ihm gehört hatte: der Wunsch, Lehrer zu haben und Lehren zu hören. Den letzten Lehrer, der an seinem Wege ihm erschienen war, auch ihn, den höchsten und weisesten Lehrer, den Heiligsten, Buddha, hatte er verlassen, hatte sich von ihm trennen müssen, hatte seine Lehre nicht annehmen können. Langsamer ging der Denkende dahin und fragte sich selbst: »Was nun ist es aber, das du aus Lehren und von Lehrern hattest lernen wollen, und was sie, die dich viel gelehrt haben, dich doch nicht lehren konnten?« Und er fand: »Das Ich war es, dessen

41


Sinn und Wesen ich lernen wollte. Das Ich war es, von dem ich loskommen, das ich überwinden wollte. Ich konnte es aber nicht überwinden, konnte es nur täuschen, konnte nur vor ihm fliehen, mich nur vor ihm verstecken. Wahrlich, kein Ding in der Welt hat so viel meine Gedanken beschäftigt wie dieses mein Ich, dies Rätsel, daß ich lebe, daß ich einer und von allen andern getrennt und abgesondert bin, daß ich Siddhartha bin! Und über kein Ding in der Welt weiß ich weniger als über mich, über Siddhartha!« Der im langsamen Dahingehen Denkende blieb stehen, von diesem Gedanken erfaßt, und alsbald sprang aus diesem Gedanken ein anderer hervor, ein neuer Gedanke, der lautete: »Daß ich nichts von mir weiß, daß Siddhartha mir so fremd und unbekannt geblieben ist, das kommt aus einer Ursache, einer einzigen: ich hatte Angst vor mir, ich war auf der Flucht vor mir! Atman suchte ich, Brahman suchte ich, ich war gewillt, mein Ich zu zerstücken und auseinanderzuschälen, um in seinem unbekannten Innersten den Kern aller Schalen zu finden, den Atman, das Leben, das Göttliche, das Letzte. Ich selbst aber ging mir dabei verloren.« Siddhartha schlug die Augen auf und sah um sich, ein Lächeln erfüllte sein Gesicht, und ein tiefes Gefühl von Erwachen aus langen Träumen durchströmte ihn bis in die Zehen. Und alsbald lief er wieder, lief rasch, wie ein Mann, welcher weiß, was er zu tun hat. »Oh«, dachte er aufatmend mit tiefem Atemzug, »nun will ich mir den Siddhartha nicht mehr entschlüpfen lassen! Nicht mehr will ich mein Denken und mein Leben beginnen mit Atman und mit dem Leid der Welt. Ich will mich nicht mehr töten und

42


zerstücken, um hinter den Trümmern ein Geheimnis zu finden. Nicht Yoga-Veda mehr soll mich lehren, noch Atharva-Veda, noch die Asketen, noch irgendwelche Lehre. Bei mir selbst will ich lernen, will ich Schüler sein, will ich mich kennenlernen, das Geheimnis Siddhartha.« Er blickte um sich, als sähe er zum ersten Male die Welt. Schön war die Welt, bunt war die Welt, seltsam und rätselhaft war die Welt! Hier war Blau, hier war Gelb, hier war Grün, Himmel floß und Fluß, Wald starrte und Gebirg, alles schön, alles rätselvoll und magisch, und inmitten er, Siddhartha, der Erwachende, auf dem Wege zu sich selbst. All dieses, all dies Gelb und Blau, Fluß und Wald, ging zum erstenmal durchs Auge in Siddhartha ein, war nicht mehr Zauber Maras, war nicht mehr der Schleier der Maja, war nicht mehr sinnlose und zufällige Vielfalt der Erscheinungswelt, verächtlich dem tiefdenkenden Brahmanen, der die Vielfalt verschmäht, der die Einheit sucht. Blau war Blau, Fluß war Fluß, und wenn auch im Blau und Fluß in Siddhartha das Eine und Göttliche verborgen lebte, so war es doch eben des Göttlichen Art und Sinn, hier Gelb, hier Blau, dort Himmel, dort Wald und hier Siddhartha zu sein. Sinn und Wesen waren nicht irgendwo hinter den Dingen, sie waren in ihnen, in allem. »Wie bin ich taub und stumpf gewesen!« dachte der rasch dahin Wandelnde. »Wenn einer eine Schrift liest, deren Sinn er suchen will, so verachtet er nicht die Zeichen und Buchstaben und nennt sie Täuschung, Zufall und wertlose Schale, sondern er liest sie, er studiert und liebt sie, Buchstabe um Buchstabe. Ich aber, der ich das Buch der Welt und

43


das Buch meines eigenen Wesens lesen wollte, ich habe, einem im voraus vermuteten Sinn zuliebe, die Zeichen und Buchstaben verachtet, ich nannte die Welt der Erscheinungen Täuschung, nannte mein Auge und meine Zunge zufällige und wertlose Erscheinungen. Nein, dies ist vorüber, ich bin erwacht, ich bin in der Tat erwacht und heute erst geboren.« Indem Siddhartha diesen Gedanken dachte, blieb er abermals stehen, plötzlich, als läge eine Schlange vor ihm auf dem Weg. Denn plötzlich war auch dies ihm klargeworden: Er, der in der Tat wie ein Erwachter oder Neugeborener war, er mußte sein Leben neu und völlig von vorn beginnen. Als er an diesem selben Morgen den Hain Jetavana, den Hain jenes Erhabenen, verlassen hatte, schon erwachend, schon auf dem Wege zu sich selbst, da war es seine Absicht gewesen und war ihm natürlich und selbstverständlich erschienen, daß er, nach den Jahren seines Asketentums, in seine Heimat und zu seinem Vater zurückkehre. Jetzt aber, erst in diesem Augenblick, da er stehenblieb, als läge eine Schlange auf seinem Wege, erwachte er auch zu dieser Einsicht: »Ich bin ja nicht mehr, der ich war, ich bin nicht mehr Asket, ich bin nicht mehr Priester, ich bin nicht mehr Brahmane. Was denn soll ich zu Hause und bei meinem Vater tun? Studieren? Opfern? Die Versenkung pflegen? Dies alles ist ja vorüber, dies alles liegt nicht mehr an meinem Wege.« Regungslos blieb Siddhartha stehen, und einen Augenblick und Atemzug lang fror sein Herz, er fühlte es in der Brust innen frieren wie ein kleines Tier, einen Vogel oder einen Hasen, als er sah, wie allein er sei. Jahrelang war er heimatlos gewesen

44


und hatte es nicht gefühlt. Nun fühlte er es. Immer noch, auch in der fernsten Versenkung, war er seines Vaters Sohn gewesen, war Brahmane gewesen, hohen Standes, ein Geistiger. Jetzt war er nur noch Siddhartha, der Erwachte, sonst nichts mehr. Tief sog er den Atem ein, und einen Augenblick fror er und schauderte. Niemand war so allein wie er. Kein Adliger, der nicht zu den Adligen, kein Handwerker, der nicht zu den Handwerkern gehörte und Zuflucht bei ihnen fand, ihr Leben teilte, ihre Sprache sprach. Kein Brahmane, der nicht zu den Brahmanen zählte und mit ihnen lebte, kein Asket, der nicht im Stande der Samanas seine Zuflucht fand, und auch der verlorenste Einsiedler im Walde war nicht einer und allein, auch ihn umgab Zugehörigkeit, auch er gehörte einem Stande an, der ihm Heimat war. Govinda war Mönch geworden, und tausend Mönche waren seine Brüder, trugen sein Kleid, glaubten seinen Glauben, sprachen seine Sprache. Er aber, Siddhartha, wo war er zugehörig? Wessen Leben würde er teilen? Wessen Sprache würde er sprechen? Aus diesem Augenblick, wo die Welt rings von ihm wegschmolz wo er allein stand wie ein Stern am Himmel, aus diesem Augenblick einer Kälte und Verzagtheit tauchte Siddhartha empor, mehr Ich als zuvor, fester geballt. Er fühlte: dies war der letzte Schauder des Erwachens gewesen, der letzte Krampf der Geburt. Und alsbald schritt er wieder aus, begann rasch und ungeduldig zu gehen, nicht mehr nach Hause, nicht mehr zum Vater, nicht mehr zurück

45


Zweiter Teil

46


Wilhelm Gundert Meinem Vetter in Japan gewidmet

47


Kamala Siddhartha lernte Neues auf jedem Schritt seines Weges, denn die Welt war verwandelt, und sein Herz war bezaubert. Er sah die Sonne überm Waldgebirge aufgehen und überm fernen Palmenstrande untergehen. Er sah nachts am Himmel die Sterne geordnet, und den Sichelmond wie ein Boot im Blauen schwimmend. Er sah Bäume, Sterne, Tiere, Wolken, Regenbogen, Felsen, Kräuter, Blumen, Bach und Fluß, Taublitz im morgendlichen Gesträuch, ferne hohe Berge blau und bleich, Vögel sangen und Bienen, Wind wehte silbern im Reisfelde. Dies alles, tausendfalt und bunt, war immer dagewesen, immer hatten Sonne und Mond geschienen, immer Flüsse gerauscht und Bienen gesummt, aber es war in den früheren Zeiten für Siddhartha dies alles nichts gewesen als ein flüchtiger und trügerischer Schleier vor seinem Auge, mit Mißtrauen betrachtet, dazu bestimmt, vom Gedanken durchdrungen und vernichtet zu werden, da es nicht Wesen war, da das Wesen jenseits der Sichtbarkeit lag. Nun aber weilte sein befreites Auge diesseits, es sah und erkannte die Sichtbarkeit, suchte Heimat in dieser Welt, suchte nicht das Wesen, zielte in kein Jenseits. Schön war die Welt, wenn man sie so betrachtete, so ohne Suchen, so einfach, so kinderhaft. Schön war Mond und Gestirn, schön war Bach und Ufer, Wald und Fels, Ziege und Goldkäfer, Blume und Schmetterling. Schön und lieblich war es, so durch die Welt zu gehen, so kindlich, so erwacht, so dem Nahen aufgetan, so ohne Mißtrauen. Anders brannte die Sonne aufs Haupt, anders kühlte der Waldschatten, anders schmeckte Bach und Zisterne, anders Kürbis und

48


Banane. Kurz waren die Tage, kurz die Nächte, jede Stunde floh schnell hinweg wie ein Segel auf dem Meere, unterm Segel ein Schiff voll von Schätzen, voll von Freuden. Siddhartha sah ein Affenvolk im hohen Waldgewölbe wandern, hoch im Geäst, und hörte einen wilden, gierigen Gesang. Siddhartha sah einen Schafbock ein Schaf verfolgen und begatten. Er sah in einem Schilfsee den Hecht im Abendhungerjagen, vor ihm her schnellten angstvoll, flatternd und blitzend die jungen Fische in Scharen aus dem Wasser, Kraft und Leidenschaft duftete dringlich aus den hastigen Wasserwirbeln, die der ungestüm Jagende zog. All dieses war immer gewesen, und er hatte es nicht gesehen; er war nicht dabeigewesen. Jetzt war er dabei, er gehörte dazu. Durch sein Auge lief Licht und Schatten, durch sein Herz lief Stern und Mond. Siddhartha erinnerte sich unterwegs auch alles dessen, was er im Garten Jetavana erlebt hatte, der Lehre, die er dort gehört, des göttlichen Buddha, des Abschiedes von Govinda, des Gespräches mit dem Erhabenen. Seiner eigenen Worte, die er zum Erhabenen gesprochen hatte, erinnerte er sich wieder, jedes Wortes, und mit Erstaunen wurde er dessen inne, daß er da Dinge gesagt hatte, die er damals noch gar nicht eigentlich wußte. Was er zu Gotama gesagt hatte: sein, des Buddha, Schatz und Geheimnis sei nicht die Lehre, sondern das Unaussprechliche und nicht Lehrbare, das er einst zur Stunde seiner Erleuchtung erlebt habe – dies war es ja eben, was zu erleben er jetzt auszog, was zu erleben er jetzt begann. Sich selbst mußte er jetzt erleben. Wohl hatte er schon lange gewußt, daß sein Selbst Atman sei, vom selben ewigen Wesen wie Brahman. Aber nie

49


hatte er dies Selbst wirklich gefunden, weil er es mit dem Netz des Gedankens hatte fangen wollen. War auch gewiß der Körper nicht das Selbst, und nicht das Spiel im Sinne, so war es doch auch das Denken nicht, nicht der Verstand, nicht die erlernte Weisheit, nicht die erlernte Kunst, Schlüsse zu ziehen und aus schon Gedachtem neue Gedanken zu spinnen. Nein, auch diese Gedankenwelt war noch diesseits, und es führte zu keinem Ziele, wenn man das zufällige Ich der Sinne tötete, dafür aber das zufällige Ich der Gedanken und Gelehrsamkeiten mästete. Beide, die Gedanken wie die Sinne, waren hübsche Dinge, hinter beiden lag der letzte Sinn verborgen, beide galt es zu hören, mit beiden zu spielen, beide weder zu verachten noch zu überschätzen, aus beiden die geheimen Stimmen des Innersten zu erlauschen. Nach nichts wollte er trachten, als wonach die Stimme ihm zu trachten beföhle, bei nichts verweilen, als wo die Stimme es riete. Warum war Gotama einst, in der Stunde der Stunden, unter dem Bo-Baume niedergesessen, wo die Erleuchtung ihn traf? Er hatte eine Stimme gehört, eine Stimme im eigenen Herzen, die ihm befahl, unter diesem Baume Rast zu suchen, und er hatte nicht Kasteiung, Opfer, Bad oder Gebet, nicht Essen noch Trinken, nicht Schlaf noch Traum vorgezogen, er hatte der Stimme gehorcht. So zu gehorchen, nicht äußerm Befehl, nur der Stimme, so bereit zu sein, das war gut, das war notwendig, nichts anderes war notwendig. In der Nacht, da er in der strohernen Hütte eines Fährmannes am Flusse schlief, hatte Siddhartha einen Traum: Govinda stand vor ihm, in einem gelben Asketengewand. Traurig sah Govinda aus, traurig fragte er: Warum hast du mich verlassen? Da um-

50


armte er Govinda, schlang seine Arme um ihn, und indem er ihn an seine Brust zog und küßte, war es nicht Govinda mehr, sondern ein Weib, und aus des Weibes Gewand quoll eine volle Brust, an der lag Siddhartha und trank, süß und stark schmeckte die Milch dieser Brust. Sie schmeckte nach Weib und Mann, nach Sonne und Wald, nach Tier und Blume, nach jeder Frucht, nach jeder Lust. Sie machte trunken und bewußtlos. – Als Siddhartha erwachte, schimmerte der bleiche Fluß durch die Tür der Hütte, und im Walde klang tief und wohllaut ein dunkler Eulenruf. Als der Tag begann, bat Siddhartha seinen Gastgeber, den Fährmann, ihn über den Fluß zu setzen. Der Fährmann setzte ihn auf seinem Bambusfloß über den Fluß, rötlich schimmerte im Morgenschein das breite Wasser. »Das ist ein schöner Fluß«, sagte er zu seinem Begleiter. »Ja«, sagte der Fährmann, »ein sehr schöner Fluß, ich liebe ihn über alles. Oft habe ich ihm zugehört, oft in seine Augen gesehen, und immer habe ich von ihm gelernt. Man kann viel von einem Flusse lernen.« »Ich danke dir, mein Wohltäter«, sprach Siddhartha, da er ans andere Ufer stieg. »Kein Gastgeschenk habe ich dir zu geben, Lieber, und keinen Lohn zu geben. Ein Heimatloser bin ich, ein Brahmanensohn und Samana.« »Ich sah es wohl«, sprach der Fährmann, »und ich habe keinen Lohn von dir erwartet, und kein Gastgeschenk. Du wirst mir das Geschenk ein anderes Mal geben.« »Glaubst du?« sagte Siddhartha lustig.

51


»Gewiß. Auch das habe ich vom Flusse gelernt: alles kommt wieder! Auch du, Samana, wirst wiederkommen. Nun lebe wohl! Möge deine Freundschaft mein Lohn sein. Mögest du meiner gedenken, wenn du den Göttern opferst.« Lächelnd schieden sie voneinander. Lächelnd freute sich Siddhartha über die Freundschaft und Freundlichkeit des Fährmanns. »Wie Govinda ist er«, dachte er lächelnd, »alle, die ich auf meinem Wege antreffe, sind wie Govinda. Alle sind dankbar, obwohl sie selbst Anspruch auf Dank hätten. Alle sind unterwürfig, alle mögen gern Freund sein, gern gehorchen, wenig denken. Kinder sind die Menschen.« Um die Mittagszeit kam er durch ein Dorf. Vor den Lehmhütten wälzten sich Kinder auf der Gasse, spielten mit Kürbiskernen und Muscheln, schrien und balgten sich, flohen aber alle scheu vor dem fremden Samana. Am Ende des Dorfes führte der Weg durch einen Bach, und am Rande des Baches kniete ein junges Weib und wusch Kleider. Als Siddhartha sie grüßte, hob sie den Kopf und blickte mit Lächeln zu ihm auf, daß er das Weiße in ihrem Auge blitzen sah. Er rief einen Segensspruch hinüber, wie er unter Reisenden üblich ist, und fragte, wie weit der Weg bis zur großen Stadt noch sei. Da stand sie auf und trat zu ihm her, schön schimmerte ihr feuchter Mund im jungen Gesicht. Sie tauschte Scherzreden mit ihm, fragte, ob er schon gegessen habe, und ob es wahr sei, daß die Samanas nachts allein im Walde schliefen und keine Frauen bei sich haben dürften. Dabei setzte sie ihren linken Fuß auf seinen rechten und machte eine Bewegung, wie die Frau sie macht, wenn sie den Mann zu jener Art des Liebes-

52


genusses auffordert, welchen die Lehrbücher »das Baumbesteigen« nennen. Siddhartha fühlte sein Blut erwärmen, und da sein Traum ihm in diesem Augenblick wieder einfiel, bückte er sich ein wenig zu dem Weibe herab und küßte mit den Lippen die braune Spitze ihrer Brust. Aufschauend sah er ihr Gesicht voll Verlangen lächeln und die verkleinerten Augen in Sehnsucht flehen. Auch Siddhartha fühlte Sehnsucht und den Quell des Geschlechts sich bewegen; da er aber noch nie ein Weib berührt hatte, zögerte er einen Augenblick, während seine Hände schon bereit waren, nach ihr zu greifen. Und in diesem Augenblick hörte er, erschauernd, die Stimme seines Innern, und die Stimme sagte nein. Da wich vom lächelnden Gesicht der jungen Frau aller Zauber, er sah nichts mehr als den feuchten Blick eines brünstigen Tierweibchens. Freundlich streichelte er ihre Wange, wandte sich von ihr und verschwand vor der Enttäuschten leichtfüßig in das Bambusgehölze. An diesem Tage erreichte er vor Abend eine große Stadt, und freute sich, denn er begehrte nach Menschen. Lange hatte er in den Wäldern gelebt, und die stroherne Hütte des Fährmanns, in welcher er diese Nacht geschlafen hatte, war seit langer Zeit das erste Dach, das er über sich gehabt hatte. Vor der Stadt, bei einem schönen umzäunten Haine, begegnete dem Wandernden ein kleiner Troß von Dienern und Dienerinnen, mit Körben beladen. Inmitten in einer geschmückten Sänfte, von Vieren getragen, saß auf roten Kissen unter einem bunten Sonnendach eine Frau, die Herrin. Siddhartha blieb beim Eingang des Lusthaines stehen und sah dem Aufzuge zu, sah die Diener, die Mägde, die Körbe,

53


sah die Sänfte, und sah in der Sänfte die Dame. Unter hochgetürmten schwarzen Haaren sah er ein sehr helles, sehr zartes, sehr kluges Gesicht, hellroten Mund wie eine frisch aufgebrochene Feige, Augenbrauen gepflegt und gemalt in hohen Bogen, dunkle Augen klug und wachsam, lichten hohen Hals aus grün und goldenem Oberkleide steigend, ruhende helle Hände lang und schmal mit breiten Goldreifen über den Gelenken. Siddhartha sah, wie schön sie war, und sein Herz lachte. Tief verneigte er sich, als die Sänfte nahe kam, und sich wieder aufrichtend blickte er in das helle holde Gesicht, las einen Augenblick in den klugen hochüberwölbten Augen, atmete einen Hauch von Duft, den er nicht kannte. Lächelnd nickte die schöne Frau, einen Augenblick, und verschwand im Hain, und hinter ihr die Diener. So betrete ich diese Stadt, dachte Siddhartha, unter einem holden Zeichen. Es zog ihn, sogleich in den Hain zu treten, doch bedachte er sich, und nun erst ward ihm bewußt, wie ihn die Diener und Mägde am Eingang betrachtet hatten, wie verächtlich, wie mißtrauisch, wie abweisend. Noch bin ich ein Samana, dachte er, noch immer, ein Asket und Bettler. Nicht so werde ich bleiben dürfen, nicht so in den Hain treten. Und er lachte. Den nächsten Menschen, der des Weges kam, fragte er nach dem Hain und nach dem Namen dieser Frau, und erfuhr, daß dies der Hain der Kamala war, der berühmten Kurtisane, und daß sie außer dem Haine ein Haus in der Stadt besaß. Dann betrat er die Stadt. Er hatte nun ein Ziel. Sein Ziel verfolgend, ließ er sich von der Stadt einschlürfen, trieb im Strom der Gassen, stand auf

54


Plätzen still, ruhte auf Steintreppen am Flusse aus. Gegen den Abend befreundete er sich mit einem Barbiergehilfen, den er im Schatten eines Gewölbes hatte arbeiten sehen, den er betend in einem Tempel Vishnus wiederfand, dem er von den Geschichten Vishnus und der Lakschmi erzählte. Bei den Booten am Flusse schlief er die Nacht, und früh am Morgen, ehe die ersten Kunden in seinen Laden kamen, ließ er sich von dem Barbiergehilfen den Bart rasieren und das Haar beschneiden, das Haar kämmen und mit feinem Öle salben. Dann ging er im Flusse baden. Als am Spätnachmittag die schöne Kamala in der Sänfte sich ihrem Haine näherte, stand am Eingang Siddhartha, verbeugte sich und empfing den Gruß der Kurtisane. Demjenigen Diener aber, der zuletzt im Zuge ging, winkte er und bat ihn, der Herrin zu melden, daß ein junger Brahmane mit ihr zu sprechen begehre. Nach einer Weile kam der Diener zurück, forderte den Wartenden auf, ihm zu folgen, führte den ihm Folgenden schweigend in einen Pavillon, wo Kamala auf einem Ruhebette lag, und ließ ihn bei ihr allein. »Bist du nicht gestern schon da draußen gestanden und hast mich begrüßt?« fragte Kamala. »Wohl habe ich gestern schon dich gesehen und begrüßt.« »Aber trugst du nicht gestern einen Bart, und lange Haare, und Staub in den Haaren?« »Wohl hast du beobachtet, alles hast du gesehen. Du hast Siddhartha gesehen, den Brahmanensohn, welcher seine Heimat verlassen hat, um ein Samana zu werden, und drei Jahre lang ein Samana gewesen ist. Nun aber habe ich jenen Pfad verlassen, und kam

55


in diese Stadt, und die erste, die mir noch vor dem Betreten der Stadt begegnete, warst du. Dies zu sagen, bin ich zu dir gekommen, o Kamala! Du bist die erste Frau, zu welcher Siddhartha anders als mit niedergeschlagenen Augen redet. Nie mehr will ich meine Augen niederschlagen, wenn eine schöne Frau mir begegnet.« Kamala lächelte und spielte mit ihrem Fächer aus Pfauenfedern. Und fragte: »Und nur um mir dies zu sagen, ist Siddhartha zu mir gekommen?« »Um dir dies zu sagen, und um dir zu danken, daß du so schön bist. Und wenn es dir nicht mißfällt, Kamala, möchte ich dich bitten, meine Freundin und Lehrerin zu sein, denn ich weiß noch nichts von der Kunst, in welcher du Meisterin bist.« Da lachte Kamala laut. »Nie ist mir das geschehen, Freund, daß ein Samana aus dem Walde zu mir kam und von mir lernen wollte! Nie ist mir das geschehen, daß ein Samana mit langen Haaren und in einem alten zerrissenen Schamtuche zu mir kam! Viele Jünglinge kommen zu mir, und auch Brahmanensöhne sind darunter, aber sie kommen in schönen Kleidern, sie kommen in feinen Schuhen, sie haben Wohlgeruch im Haar und Geld in den Beuteln. So, du Samana, sind die Jünglinge beschaffen, welche zu mir kommen.« Sprach Siddhartha: »Schon fange ich an, von dir zu lernen. Auch gestern schon habe ich gelernt. Schon habe ich den Bart abgelegt, habe das Haar gekämmt, habe Öl im Haare. Weniges ist, das mir noch fehlt, du Vortreffliche: feine Kleider, feine Schuhe, Geld im Beutel. Wisse, Schwereres hat Siddhartha sich vorgenommen, als solche Kleinigkeiten

56


sind, und hat es erreicht. Wie sollte ich nicht erreichen, was ich gestern mir vorgenommen habe: dein Freund zu sein und die Freuden der Liebe von dir zu lernen! Du wirst mich gelehrig sehen, Kamala, Schwereres habe ich gelernt, als was du mich lehren sollst. Und nun also: Siddhartha genügt dir nicht, so wie er ist, mit Öl im Haar, aber ohne Kleider, ohne Schuhe, ohne Geld?« Lachend rief Kamala: »Nein, Werter, er genügt noch nicht. Kleider muß er haben, hübsche Kleider, und Schuhe, hübsche Schuhe, und viel Geld im Beutel, und Geschenke für Kamala. Weißt du es nun, Samana aus dem Walde? Hast du es dir gemerkt?« »Wohl habe ich es mir gemerkt«, rief Siddhartha. »Wie sollte ich mir nicht merken, was aus einem solchen Munde kommt! Dein Mund ist wie eine frisch aufgebrochene Feige, Kamala. Auch mein Mund ist rot und frisch, er wird zu deinem passen, du wirst sehen. – Aber sage, schöne Kamala, hast du gar keine Furcht vor dem Samana aus dem Walde, der gekommen ist, um Liebe zu lernen?« »Warum sollte ich denn Furcht vor einem Samana haben, einem dummen Samana aus dem Walde, der von den Schakalen kommt und noch gar nicht weiß, was Frauen sind?« »Oh, er ist stark, der Samana, und er fürchtet nichts. Er könnte dich zwingen, schönes Mädchen. Er könnte dich rauben. Er könnte dir weh tun.« »Nein, Samana, das fürchte ich nicht. Hat je ein Samana oder ein Brahmane gefürchtet, einer könnte kommen und ihn packen und ihm seine Gelehrsamkeit, und seine Frömmigkeit, und seinen Tiefsinn rauben? Nein, denn die gehören ihm zu eigen, und er gibt davon nur, was er geben will und wem er geben

57


will. So ist es, genau ebenso ist es auch mit Kamala, und mit den Freuden der Liebe. Schön und rot ist Kamalas Mund, aber versuche, ihn gegen Kamalas Willen zu küssen, und nicht einen Tropfen Süßigkeit wirst du von ihm haben, der so viel Süßes zu geben versteht! Du bist gelehrig, Siddhartha, so lerne auch dies: Liebe kann man erbetteln, erkaufen, geschenkt bekommen, auf der Gasse finden, aber rauben kann man sie nicht. Da hast du dir einen falschen Weg ausgedacht. Nein, schade wäre es, wenn ein hübscher Jüngling wie du es so falsch angreifen wollte.« Siddhartha verneigte sich lächelnd. »Schade wäre es, Kamala, wie sehr hast du recht! Überaus schade wäre es. Nein, von deinem Munde soll mir kein Tropfen Süßigkeit verlorengehen, noch dir von dem meinen! Es bleibt also dabei: Siddhartha wird wiederkommen, wenn er hat, was ihm noch fehlt: Kleider, Schuhe, Geld. Aber sprich, holde Kamala, kannst du mir nicht noch einen kleinen Rat geben?« »Einen Rat? Warum nicht? Wer wollte nicht gerne einem armen, unwissenden Samana, der von den Schakalen aus dem Walde kommt, einen Rat geben?« »Liebe Kamala, so rate mir: wohin soll ich gehen, daß ich am raschesten jene drei Dinge finde?« »Freund, das möchten viele wissen. Du mußt tun, was du gelernt hast, und dir dafür Geld geben lassen und Kleider und Schuhe. Anders kommt ein Armer nicht zu Geld. Was kannst du denn?« »Ich kann denken. Ich kann warten. Ich kann fasten.« »Nichts sonst?« »Nichts. Doch, ich kann auch dichten. Willst du mir für ein Gedicht einen Kuß geben?«

58


»Das will ich tun, wenn dein Gedicht mir gefällt. Wie heißt es denn?« Siddhartha sprach, nachdem er sich einen Augenblick besonnen hatte, diese Verse: »In ihren schattigen Hain trat die schöne Kamala, An Haines Eingang stand der braune Samana. Tief, da er die Lotusblüte erblickte, Beugte sich jener, lächelnd dankte Kamala. Lieblicher, dachte der Jüngling, als Göttern zu opfern, Lieblicher ist es, zu opfern der schönen Kamala.« Laut klatschte Kamala in die Hände, daß die goldenen Armringe klangen. »Schön sind deine Verse, brauner Samana, und wahrlich, ich verliere nichts, wenn ich dir einen Kuß für sie gebe.« Sie zog ihn mit den Augen zu sich, er beugte sein Gesicht auf ihres, und legte seinen Mund auf den Mund, der wie eine frisch aufgebrochene Feige war. Lange küßte ihn Kamala, und mit tiefem Erstaunen fühlte Siddhartha, wie sie ihn lehrte, wie sie weise war, wie sie ihn beherrschte, ihn zurückwies, ihn lockte, und wie hinter diesem ersten eine lange, eine wohlgeordnete, wohlerprobte Reihe von Küssen stand, jeder vom andern verschieden, die ihn noch erwarteten. Tief atmend blieb er stehen, und war in diesem Augenblick wie ein Kind erstaunt über die Fülle des Wissens und Lernenswerten, die sich vor seinen Augen erschloß. »Sehr schön sind deine Verse«, rief Kamala, »wenn ich reich wäre, gäbe ich dir Goldstücke dafür. Aber schwer wird es dir werden, mit Versen so viel

59


Geld zu erwerben, wie du brauchst. Denn du brauchst viel Geld, wenn du Kamalas Freund sein willst.« »Wie kannst du küssen, Kamala!« stammelte Siddhartha. »Ja, das kann ich schon, darum fehlt es mir auch nicht an Kleidern, Schuhen, Armbändern und allen schönen Dingen. Aber was wird aus dir werden? Kannst du nichts als denken, fasten, dichten?« »Ich kann auch die Opferlieder«, sagte Siddhartha, »aber ich will sie nicht mehr singen. Ich kann auch Zaubersprüche, aber ich will sie nicht mehr sprechen. Ich habe die Schriften gelesen – – « »Halt«, unterbrach ihn Kamala. »Du kannst lesen? Und schreiben?« »Gewiß kann ich das. Manche können das.« »Die meisten können es nicht. Auch ich kann es nicht. Es ist sehr gut, daß du lesen und schreiben kannst, sehr gut. Auch die Zaubersprüche wirst du noch brauchen können.« In diesem Augenblick kam eine Dienerin gelaufen und flüsterte der Herrin eine Nachricht ins Ohr. »Ich bekomme Besuch«, rief Kamala. »Eile und verschwinde, Siddhartha, niemand darf dich hier sehen, das merke dir! Morgen sehe ich dich wieder.« Der Magd aber befahl sie, dem frommen Brahmanen ein weißes Obergewand zu geben. Ohne zu wissen, wie ihm geschah, sah sich Siddhartha von der Magd hinweggezogen, auf Umwegen in ein Gartenhaus gebracht, mit einem Oberkleid beschenkt, ins Gebüsch geführt und dringlich ermahnt, sich alsbald ungesehen aus dem Hain zu verlieren. Zufrieden tat er, wie ihm geheißen war. Des Waldes gewohnt, brachte er sich lautlos aus dem Hain

60


und über die Hecke. Zufrieden kehrte er in die Stadt zurück, das zusammengerollte Kleid unterm Arm tragend. In einer Herberge, wo Reisende einkehrten, stellte er sich an die Tür, bat schweigend um Essen, nahm schweigend ein Stück Reiskuchen an. Vielleicht schon morgen, dachte er, werde ich niemand mehr um Essen bitten. Stolz flammte plötzlich in ihm auf. Er war kein Samana mehr, nicht mehr stand es ihm an zu betteln. Er gab den Reiskuchen einem Hunde und blieb ohne Speise. »Einfach ist das Leben, das man in der Welt hier führt«, dachte Siddhartha. »Es hat keine Schwierigkeiten. Schwer war alles, mühsam und am Ende hoffnungslos, als ich noch Samana war. Nun ist alles leicht, leicht wie der Unterricht im Küssen, den mir Kamala gibt. Ich brauche Kleider und Geld, sonst nichts, das sind kleine nahe Ziele, sie stören einem nicht den Schlaf.« Längst hatte er das Stadthaus Kamalas erkundet, dort fand er sich am andern Tage ein. »Es geht gut«, rief sie ihm entgegen. »Du wirst bei Kamaswami erwartet, er ist der reichste Kaufmann dieser Stadt. Wenn du ihm gefällst, wird er dich in Dienst nehmen. Sei klug, brauner Samana. Ich habe ihm durch andre von dir erzählen lassen. Sei freundlich gegen ihn, er ist sehr mächtig. Aber sei nicht zu bescheiden! Ich will nicht, daß du sein Diener wirst, du sollst seinesgleichen werden, sonst bin ich nicht mit dir zufrieden. Kamaswami fängt an, alt und bequem zu werden. Gefällst du ihm, so wird er dir viel anvertrauen.«

61


Siddhartha dankte ihr und lachte, und da sie erfuhr, er habe gestern und heute nichts gegessen, ließ sie Brot und Früchte bringen und bewirtete ihn. »Du hast Glück gehabt«, sagte sie beim Abschied, »eine Tür um die andre tut sich dir auf. Wie kommt das wohl? Hast du einen Zauber?« Siddhartha sagte: »Gestern erzählte ich dir, ich verstünde zu denken, zu warten und zu fasten, du aber fandest, das sei zu nichts nütze. Es ist aber zu vielem nütze, Kamala, du wirst es sehen. Du wirst sehen, daß die dummen Samanas im Walde viel Hübsches lernen und können, das ihr nicht könnt. Vorgestern war ich noch ein struppiger Bettler, gestern habe ich schon Kamala geküßt, und bald werde ich ein Kaufmann sein und Geld haben und all diese Dinge, auf die du Wert legst.« »Nun ja«, gab sie zu. »Aber wie stünde es mit dir ohne mich? Was wärest du, wenn Kamala dir nicht hülfe?« »Liebe Kamala«, sagte Siddhartha und richtete sich hoch auf, »als ich zu dir in deinen Hain kam, tat ich den ersten Schritt. Es war mein Vorsatz, bei dieser schönsten Frau die Liebe zu lernen. Von jenem Augenblick an, da ich den Vorsatz faßte, wußte ich auch, daß ich ihn ausführen werde. Ich wußte, daß du mir helfen würdest, bei deinem ersten Blick am Eingang des Haines wußte ich es schon.« »Wenn ich aber nicht gewollt hätte?« »Du hast gewollt. Sieh, Kamala: wenn du einen Stein ins Wasser wirfst, so eilt er auf dem schnellsten Wege zum Grunde des Wassers. So ist es, wenn Siddhartha ein Ziel, einen Vorsatz hat. Siddhartha tut nichts, er wartet, er denkt, er fastet, aber er geht durch die Dinge der Welt hindurch wie der Stein

62


durchs Wasser, ohne etwas zu tun, ohne sich zu rühren; er wird gezogen, er läßt sich fallen. Sein Ziel zieht ihn an sich, denn er läßt nichts in seine Seele ein, was dem Ziel widerstreben könnte. Das ist es, was Siddhartha bei den Samanas gelernt hat. Es ist das, was die Toren Zauber nennen und wovon sie meinen, es werde durch die Dämonen bewirkt. Nichts wird von Dämonen bewirkt, es gibt keine Dämonen. Jeder kann zaubern, jeder kann seine Ziele erreichen, wenn er denken kann, wenn er warten kann, wenn er fasten kann.« Kamala hörte ihm zu. Sie liebte seine Stimme, sie liebte den Blick seiner Augen. »Vielleicht ist es so«, sagte sie leise, »wie du sprichst, Freund. Vielleicht ist es aber auch so, daß Siddhartha ein hübscher Mann ist, daß sein Blick den Frauen gefällt, daß darum das Glück ihm entgegenkommt.« Mit einem Kuß nahm Siddhartha Abschied. »Möge es so sein, meine Lehrerin. Möge immer mein Blick dir gefallen, möge immer von dir mir Glück entgegenkommen!«

63


Bei den Kindermenschen Siddhartha ging zum Kaufmann Kamaswami, in ein reiches Haus ward er gewiesen, Diener führten ihn zwischen kostbaren Teppichen in ein Gemach, wo er den Hausherrn erwartete. Kamaswami trat ein, ein rascher, geschmeidiger Mann mit stark ergrauendem Haar, mit sehr klugen, vorsichtigen Augen, mit einem begehrlichen Mund. Freundlich begrüßten sich Herr und Gast. »Man hat mir gesagt«, begann der Kaufmann, »daß du ein Brahmane bist, ein Gelehrter, daß du aber Dienste bei einem Kaufmann suchst. Bist du denn in Not geraten, Brahmane, daß du Dienste suchst?« »Nein«, sagte Siddhartha, »ich bin nicht in Not geraten und bin nie in Not gewesen. Wisse, daß ich von den Samanas komme, bei welchen ich lange Zeit gelebt habe.« »Wenn du von den Samanas kommst, wie solltest du da nicht in Not sein? Sind nicht die Samanas völlig besitzlos?« »Besitzlos bin ich«, sagte Siddhartha, »wenn es das ist, was du meinst. Gewiß bin ich besitzlos. Doch bin ich es freiwillig, bin also nicht in Not.« »Wovon aber willst du leben, wenn du besitzlos bist?« »Ich habe daran noch nie gedacht, Herr. Ich bin mehr als drei Jahre besitzlos gewesen, und habe niemals daran gedacht, wovon ich leben solle.« »So hast du vom Besitz anderer gelebt.« »Vermutlich ist es so. Auch der Kaufmann lebt ja von der Habe anderer.«

64


»Wohl gesprochen. Doch nimmt er von den andern das Ihre nicht umsonst; er gibt ihnen seine Waren dafür.« »So scheint es sich in der Tat zu verhalten. Jeder nimmt, jeder gibt, so ist das Leben.« »Aber erlaube: wenn du besitzlos bist, was willst du geben?« »Jeder gibt, was er hat. Der Krieger gibt Kraft, der Kaufmann gibt Ware, der Lehrer Lehre, der Bauer Reis, der Fischer Fische.« »Sehr wohl. Und was ist es nun, was du zu geben hast? Was ist es, das du gelernt hast, das du kannst?« »Ich kann denken. Ich kann warten. Ich kann fasten.« »Das ist alles?« »Ich glaube, es ist alles!« »Und wozu nützt es? Zum Beispiel das Fasten – wozu ist es gut?« »Es ist sehr gut, Herr. Wenn ein Mensch nichts zu essen hat, so ist Fasten das Allerklügste, was er tun kann. Wenn, zum Beispiel, Siddhartha nicht fasten gelernt hätte, so müßte er heute noch irgendeinen Dienst annehmen, sei es bei dir oder wo immer, denn der Hunger würde ihn dazu zwingen. So aber kann Siddhartha ruhig warten, er kennt keine Ungeduld, er kennt keine Notlage, lange kann er sich vom Hunger belagern lassen und kann dazu lachen. Dazu, Herr, ist Fasten gut.« »Du hast recht, Samana. Warte einen Augenblick.« Kamaswami ging hinaus und kehrte mit einer Rolle wieder, die er seinem Gaste hinreichte, indem er fragte: »Kannst du dies lesen?«

65


Siddhartha betrachtete die Rolle, in welcher ein Kaufvertrag niedergeschrieben war, und begann ihren Inhalt vorzulesen. »Vortrefflich«, sagte Kamaswami. »Und willst du mir etwas auf dieses Blatt schreiben?« Er gab ihm ein Blatt und einen Griffel, und Siddhartha schrieb und gab das Blatt zurück. Kamaswami las: »Schreiben ist gut, Denken ist besser. Klugheit ist gut, Geduld ist besser.« »Vorzüglich verstehst du zu schreiben«, lobte der Kaufmann. »Manches werden wir noch miteinander zu sprechen haben. Für heute bitte ich dich, sei mein Gast und nimm in diesem Hause Wohnung.« Siddhartha dankte und nahm an, und wohnte nun im Hause des Händlers. Kleider wurden ihm gebracht, und Schuhe, und ein Diener bereitete ihm täglich das Bad. Zweimal am Tage wurde eine reichliche Mahlzeit aufgetragen, Siddhartha aber aß nur einmal am Tage, und aß weder Fleisch noch trank er Wein. Kamaswami erzählte ihm von seinem Handel, zeigte ihm Waren und Magazine, zeigte ihm Berechnungen. Vieles Neue lernte Siddhartha kennen, er hörte viel und sprach wenig. Und der Worte Kamalas eingedenk, ordnete er sich niemals dem Kaufmann unter, zwang ihn, daß er ihn als seinesgleichen, ja als mehr denn seinesgleichen behandle. Kamaswami betrieb seine Geschäfte mit Sorglichkeit und oft mit Leidenschaft, Siddhartha aber betrachtete dies alles wie ein Spiel, dessen Regeln genau zu lernen er bemüht war, dessen Inhalt aber sein Herz nicht berührte. Nicht lange war er in Kamaswamis Hause, da nahm er schon an seines Hausherrn Handel teil. Täglich aber zu der Stunde, die sie ihm nannte, besuchte

66


er die schöne Kamala, in hübschen Kleidern, in feinen Schuhen, und bald brachte er ihr auch Geschenke mit. Vieles lehrte ihn ihr roter, kluger Mund. Vieles lehrte ihn ihre zarte, geschmeidige Hand. Ihn, der in der Liebe noch ein Knabe war und dazu neigte, sich blindlings und unersättlich in die Lust zu stürzen wie ins Bodenlose, lehrte sie von Grund auf die Lehre, daß man Lust nicht nehmen kann, ohne Lust zu geben, und daß jede Gebärde, jedes Streicheln, jede Berührung, jeder Anblick, jede kleinste Stelle des Körpers ihr Geheimnis hat, das zu wecken dem Wissenden Glück bereitet. Sie lehrte ihn, daß Liebende nach einer Liebesfeier nicht voneinander gehen dürfen, ohne eins das andere zu bewundern, ohne ebenso besiegt zu sein, wie gesiegt zu haben, so daß bei keinem von beiden Übersättigung und Öde entstehe und das böse Gefühl, mißbraucht zu haben oder mißbraucht worden zu sein. Wunderbare Stunden brachte er bei der schönen und klugen Künstlerin zu, wurde ihr Schüler, ihr Liebhaber, ihr Freund. Hier bei Kamala lag der Wert und Sinn seines jetzigen Lebens, nicht im Handel des Kamaswami. Der Kaufmann übertrug ihm das Schreiben wichtiger Briefe und Verträge und gewöhnte sich daran, alle wichtigen Angelegenheiten mit ihm zu beraten. Er sah bald, daß Siddhartha von Reis und Wolle, von Schiffahrt und Handel wenig verstand, daß aber seine Hand eine glückliche war, und daß Siddhartha ihn, den Kaufmann, übertraf an Ruhe und Gleichmut, und in der Kunst des Zuhörenkönnens und Eindringens in fremde Menschen. »Dieser Brahmane«, sagte er zu einem Freunde, »ist kein richtiger Kaufmann und wird nie einer werden, nie ist seine Seele mit Leidenschaft bei den Geschäften. Aber er hat das

67


Geheimnis jener Menschen, zu welchen der Erfolg von selber kommt, sei das nun ein angeborener guter Stern, sei es Zauber, sei es etwas, das er bei den Samanas gelernt hat. Immer scheint er mit den Geschäften nur zu spielen, nie gehen sie ganz in ihn ein, nie beherrschen sie ihn, nie fürchtet er Mißerfolg, nie bekümmert ihn ein Verlust.« Der Freund riet dem Händler: »Gib ihm von den Geschäften, die er für dich treibt, ein Drittel vom Gewinn, laß ihn (aber auch denselben Anteil des Verlustes treffen, wenn Verlust entsteht. So wird er eifriger werden.« Kamaswami folgte dem Rat. Siddhartha aber kümmerte sich wenig darum. Traf ihn Gewinn, so nahm er ihn gleichmütig hin; traf ihn Verlust, so lachte er und sagte: »Ei sieh, dies ist also schlecht gegangen!« Es schien in der Tat, als seien die Geschäfte ihm gleichgültig. Einmal reiste er in ein Dorf, um dort eine große Reisernte aufzukaufen. Als er ankam, war aber der Reis schon an einen andern Händler verkauft. Dennoch blieb Siddhartha manche Tage in jenem Dorf, bewirtete die Bauern, schenkte ihren Kindern Kupfermünzen, feierte eine Hochzeit mit und kam überaus zufrieden von der Reise zurück. Kamaswami machte ihm Vorwürfe, daß er nicht sogleich umgekehrt sei, daß er Zeit und Geld vergeudet habe. Siddhartha antwortete: »Laß das Schelten, lieber Freund! Noch nie ist mit Schelten etwas erreicht worden. Ist Verlust entstanden, so laß mich den Verlust tragen. Ich bin sehr zufrieden mit dieser Reise. Ich habe vielerlei Menschen kennengelernt, ein Brahmane ist mein Freund geworden, Kinder sind auf meinen Knien geritten, Bauern haben mir

68


ihre Felder gezeigt, niemand hat mich für einen Händler gehalten.« »Sehr hübsch ist dies alles«, rief Kamaswami unwillig, »aber tatsächlich bist du doch ein Händler, sollte ich meinen! Oder bist du denn nur zu deinem Vergnügen gereist?« »Gewiß«, lachte Siddhartha, »gewiß bin ich zu meinem Vergnügen gereist. Wozu denn sonst? Ich habe Menschen und Gegenden kennengelernt, ich habe Freundlichkeit und Vertrauen genossen, ich habe Freundschaft gefunden. Sieh, Lieber, wenn ich Kamaswami gewesen wäre, so wäre ich sofort, als ich meinen Kauf vereitelt sah, voll Ärger und in Eile wieder zurückgereist, und Zeit und Geld wäre in der Tat verloren gewesen. So aber habe ich gute Tage gehabt, habe gelernt, habe Freude genossen, habe weder mich noch andere durch Ärger und durch Eilfertigkeit geschädigt. Und wenn ich jemals wieder dorthin komme, vielleicht um eine spätere Ernte zu kaufen, oder zu welchem Zwecke es sei, so werden freundliche Menschen mich freundlich und heiter empfangen, und ich werde mich dafür loben, daß ich damals nicht Eile und Unmut gezeigt habe. Also laß gut sein, Freund, und schade dir nicht durch Schelten! Wenn der Tag kommt, an dem du sehen wirst: Schaden bringt mir dieser Siddhartha, dann sprich ein Wort, und Siddhartha wird seiner Wege gehen. Bis dahin aber laß uns einer mit dem andern zufrieden sein.« Vergeblich waren auch die Versuche des Kaufmanns, Siddhartha zu überzeugen, daß er sein, Kamaswamis, Brot esse. Siddhartha aß sein eignes Brot, vielmehr sie beide aßen das Brot anderer, das Brot aller. Niemals hatte Siddhartha ein Ohr für

69


Kamaswamis Sorgen, und Kamaswami machte sich viele Sorgen. War ein Geschäft im Gange, welchem Mißerfolg drohte, schien eine Warensendung verloren, schien ein Schuldner nicht zahlen zu können, nie konnte Kamaswami seinen Mitarbeiter überzeugen, daß es nützlich sei, Worte des Kummers oder des Zornes zu verlieren, Falten auf der Stirn zu haben, schlecht zu schlafen. Als ihm Kamaswami einstmals vorhielt, er habe alles, was er verstehe, von ihm gelernt, gab er zur Antwort: »Wolle mich doch nicht mit solchen Spaßen zum besten haben! Von dir habe ich gelernt, wieviel ein Korb voll Fische kostet, und wieviel Zins man für geliehenes Geld fordern kann. Das sind deine Wissenschaften. Denken habe ich nicht bei dir gelernt, teurer Kamaswami, suche lieber du, es von mir zu lernen.« In der Tat war seine Seele nicht beim Handel. Die Geschäfte waren gut, um ihm Geld für Kamala einzubringen, und sie brachten weit mehr ein, als er brauchte. Im übrigen war Siddharthas Teilnahme und Neugierde nur bei den Menschen, deren Geschäfte, Handwerke, Sorgen, Lustbarkeiten und Torheiten ihm früher fremd und fern gewesen waren wie der Mond. So leicht es ihm gelang, mit allen zu sprechen, mit allen zu leben, von allen zu lernen, so sehr ward ihm dennoch bewußt, daß etwas sei, was ihn von ihnen trennte, und dies Trennende war sein Samanatum. Er sah die Menschen auf eine kindliche oder tierhafte Art dahinleben, welche er zugleich liebte und auch verachtete. Er sah sie sich mühen, sah sie leiden und grau werden um Dinge, die ihm dieses Preises ganz unwert schienen, um Geld, um kleine Lust, um kleine Ehren, er sah sie einander schelten und beleidigen, er sah sie um Schmerzen

70


wehklagen, über die der Samana lächelt, und unter Entbehrungen leiden, die ein Samana nicht fühlt. Allem stand er offen, was diese Menschen ihm zubrachten. Willkommen war ihm der Händler, der ihm Leinwand zum Kauf anbot, willkommen der Verschuldete, der ein Darlehen suchte, willkommen der Bettler, der ihm eine Stunde lang die Geschichte seiner Armut erzählte, und welcher nicht halb so arm war als ein jeder Samana. Den reichen ausländischen Händler behandelte er nicht anders als den Diener, der ihn rasierte, und den Straßenverkäufer, von dem er sich beim Bananenkauf um kleine Münze betrügen ließ. Wenn Kamaswami zu ihm kam, um über seine Sorgen zu klagen oder ihm wegen eines Geschäftes Vorwürfe zu machen, so hörte er neugierig und heiter zu, wunderte sich über ihn, suchte ihn zu verstehen, ließ ihn ein wenig recht haben, ebensoviel als ihm unentbehrlich schien, und wandte sich von ihm ab, dem Nächsten zu, der ihn begehrte. Und es kamen viele zu ihm, viele, um mit ihm zu handeln, viele, um ihn zu betrügen, viele, um ihn auszuhorchen, viele, um sein Mitleid anzurufen, viele, um seinen Rat zu hören. Er gab Rat, er bemitleidete, er schenkte, er ließ sich ein wenig betrügen, und dieses ganze Spiel und die Leidenschaft, mit welcher alle Menschen dies Spiel betrieben, beschäftigte seine Gedanken ebensosehr, wie einst die Götter und das Brahman sie beschäftigt hatten. Zuzeiten spürte er, tief in der Brust, eine sterbende, leise Stimme, die mahnte leise, klagte leise, kaum daß er sie vernahm. Alsdann kam ihm für eine Stunde zum Bewußtsein, daß er ein seltsames Leben führe, daß er da lauter Dinge tue, die bloß ein Spiel waren, daß er wohl heiter sei und zuweilen Freude

71


fühle, daß aber das eigentliche Leben dennoch an ihm vorbeifließe und ihn nicht berühre. Wie ein Ballspieler mit seinen Bällen spielt, so spielte er mit seinen Geschäften, mit den Menschen seiner Umgebung, sah ihnen zu, fand seinen Spaß an ihnen; mit dem Herzen, mit der Quelle seines Wesens war er nicht dabei. Die Quelle lief irgendwo, wie fern von ihm, lief und lief unsichtbar, hatte nichts mehr mit seinem Leben zu tun. Und einigemal erschrak er ob solchen Gedanken und wünschte sich, es möge doch auch ihm gegeben sein, bei all dem kindlichen Tun des Tages mit Leidenschaft und mit dem Herzen beteiligt zu sein, wirklich zu leben, wirklich zu tun, wirklich zu genießen und zu leben, statt nur so als ein Zuschauer daneben zu stehen. Immer aber kam er wieder zur schönen Kamala, lernte Liebeskunst, übte den Kult der Lust, bei welchem mehr als irgendwo Geben und Nehmen zu einem wird, plauderte mit ihr, lernte von ihr, gab ihr Rat, empfing Rat. Sie verstand ihn besser, als Govinda ihn einst verstanden hatte, sie war ihm ähnlicher. Einmal sagte er zu ihr: »Du bist wie ich, du bist anders als die meisten Menschen. Du bist Kamala, nichts andres, und in dir innen ist eine Stille und Zuflucht, in welche du zu jeder Stunde eingehen und bei dir daheim sein kannst, so wie auch ich es kann. Wenige Menschen haben das, und doch könnten alle es haben.« »Nicht alle Menschen sind klug«, sagte Kamala. »Nein«, sagte Siddhartha, »nicht daran liegt es. Kamaswami ist ebenso klug wie ich, und hat doch keine Zuflucht in sich. Andre haben sie, die an Verstand kleine Kinder sind. Die meisten Menschen,

72


Kamala, sind wie ein fallendes Blatt, das weht und dreht sich durch die Luft, und schwankt, und taumelt zu Boden. Andre aber, wenige, sind wie Sterne, die gehen eine feste Bahn, kein Wind erreicht sie, in sich selber haben sie ihr Gesetz und ihre Bahn. Unter allen Gelehrten und Samanas, deren ich viele kannte, war einer von dieser Art ein Vollkommener, nie kann ich ihn vergessen. Es ist jener Gotama, der Erhabene, der Verkünder jener Lehre. Tausendjünger hören jeden Tag seine Lehre, folgen jeder Stunde seiner Vorschrift, aber sie alle sind fallendes Laub, nicht in sich selbst haben sie Lehre und Gesetz.« Kamala betrachtete ihn mit Lächeln. »Wieder redest du von ihm«, sagte sie, »wieder hast du Samanagedanken.« Siddhartha schwieg, und sie spielten das Spiel der Liebe, eines von den dreißig oder vierzig verschiedenen Spielen, welche Kamala wußte. Ihr Leib war biegsam wie der eines Jaguars und wie der Bogen eines Jägers; wer von ihr die Liebe gelernt hatte, war vieler Lüste, vieler Geheimnisse kundig. Lange spielte sie mit Siddhartha, lockte ihn, wies ihn zurück, zwang ihn, umspannte ihn, freute sich seiner Meisterschaft, bis er besiegt war und erschöpft an ihrer Seite ruhte. Die Hetäre beugte sich über ihn, sah lang in sein Gesicht, in seine müdgewordenen Augen. »Du bist der beste Liebende«, sagte sie nachdenklich, »den ich gesehen habe. Du bist stärker als andre, biegsamer, williger. Gut hast du meine Kunst gelernt, Siddhartha. Einst, wenn ich älter bin, will ich von dir ein Kind haben. Und dennoch, Lieber, bist du ein Samana geblieben, dennoch liebst du mich nicht, du liebst keinen Menschen. Ist es nicht so?«

73


»Es mag wohl so sein«, sagte Siddhartha müde. »Ich bin wie du. Auch du liebst nicht – wie könntest du sonst die Liebe als eine Kunst betreiben? Die Menschen von unserer Art können vielleicht nicht lieben. Die Kindermenschen können es; das ist ihr Geheimnis.«

74


Sansara Lange Zeit hatte Siddhartha das Leben der Welt und der Lüste gelebt, ohne ihm doch anzugehören. Seine Sinne, die er in heißen Samana-Jahren ertötet hatte, waren wieder erwacht, er hatte Reichtum gekostet, hatte Wollust gekostet, hatte Macht gekostet; dennoch war er lange Zeit im Herzen noch ein Samana geblieben, dies hatte Kamala, die Kluge, richtig erkannt. Immer war es die Kunst des Denkens, des Wartens, des Fastens, von welcher sein Leben gelenkt wurde, immer noch waren die Menschen der Welt, die Kindermenschen, ihm fremd geblieben, wie er ihnen fremd war. Die Jahre liefen dahin, in Wohlergehen eingehüllt fühlte Siddhartha ihr Schwinden kaum. Er war reich geworden, er besaß längst ein eigenes Haus und eigene Dienerschaft, und einen Garten vor der Stadt am Flusse. Die Menschen hatten ihn gerne, sie kamen zu ihm, wenn sie Geld oder Rat brauchten, niemand aber stand ihm nahe, außer Kamala. Jenes hohe, helle Wachsein, welches er einst, auf der Höhe seiner Jugend, erlebt hatte, in den Tagen nach Gotamas Predigt, nach der Trennung von Govinda, jene gespannte Erwartung, jenes stolze Alleinstehen ohne Lehren und ohne Lehrer, jene geschmeidige Bereitschaft, die göttliche Stimme im eigenen Herzen zu hören, war allmählich Erinnerung geworden, war vergänglich gewesen; fern und leise rauschte die heilige Quelle, die einst nahe gewesen war, die einst in ihm selber gerauscht hatte. Vieles zwar, das er von den Samanas gelernt, das er von Gotama gelernt, das er von seinem Vater, dem Brahmanen, gelernt hatte, war noch lange Zeit in

75


ihm geblieben: mäßiges Leben, Freude am Denken, Stunden der Versenkung, heimliches Wissen vom Selbst, vom ewigen Ich, das nicht Körper noch Bewußtsein ist. Manches davon war in ihm geblieben, eines ums andere aber war untergesunken und hatte sich mit Staub bedeckt. Wie die Scheibe des Töpfers, einmal angetrieben, sich noch lange dreht und nur langsam ermüdet und ausschwingt, so hatte in Siddharthas Seele das Rad der Askese, das Rad des Denkens, das Rad der Unterscheidung lange weiter geschwungen, schwang immer noch, aber es schwang langsam und zögernd und war dem Stillstand nahe. Langsam, wie Feuchtigkeit in den absterbenden Baumstrunk dringt, ihn langsam füllt und faulen macht, war Welt und Trägheit in Siddharthas Seele gedrungen, langsam füllte sie seine Seele, machte sie schwer, machte sie müde, schläferte sie ein. Dafür waren seine Sinne lebendig geworden, viel hatten sie gelernt, viel erfahren. Siddhartha hatte gelernt, Handel zu treiben, Macht über Menschen auszuüben, sich mit dem Weibe zu vergnügen, er hatte gelernt, schöne Kleider zu tragen, Dienern zu befehlen, sich in wohlriechenden Wassern zu baden. Er hatte gelernt, zart und sorgfältig bereitete Speisen zu essen, auch den Fisch, auch Fleisch und Vogel, Gewürze und Süßigkeiten, und den Wein zu trinken, der träge und vergessen macht. Er hatte gelernt, mit Würfeln und auf dem Schachbrette zu spielen, Tänzerinnen zuzusehen, sich in der Sänfte tragen zu lassen, auf einem weichen Bett zu schlafen. Aber immer noch hatte er sich von den andern verschieden und ihnen überlegen gefühlt, immer hatte er ihnen mit ein wenig Spott zugesehen, mit ein wenig spöttischer Verach-

76


tung, mit eben jener Verachtung, wie sie ein Samana stets für Weltleute fühlt. Wenn Kamaswami kränklich war, wenn er ärgerlich war, wenn er sich beleidigt fühlte, wenn er von seinen Kaufmannssorgen geplagt wurde, immer hatte Siddhartha es mit Spott angesehen. Langsam und unmerklich nur, mit den dahingehenden Erntezeiten und Regenzeiten, war sein Spott müder geworden, war seine Überlegenheit stiller geworden. Langsam nur, zwischen seinen wachsenden Reichtümern, hatte Siddhartha selbst etwas von der Art der Kindermenschen angenommen, etwas von ihrer Kindlichkeit und von ihrer Ängstlichkeit. Und doch beneidete er sie, beneidete sie desto mehr, je ähnlicher er ihnen wurde. Er beneidete sie um das Eine, was ihm fehlte und was sie hatten, um die Wichtigkeit, welche sie ihrem Leben beizulegen vermochten, um die Leidenschaftlichkeit ihrer Freuden und Ängste, um das bange, aber süße Glück ihrer ewigen Verliebtheit. In sich selbst, in Frauen, in ihre Kinder, in Ehre oder Geld, in Pläne oder Hoffnungen verliebt waren diese Menschen immerzu. Er aber lernte dies nicht von ihnen, gerade dies nicht, diese Kinderfreude und Kindertorheit; er lernte von ihnen gerade das Unangenehme, was er selbst verachtete. Es geschah immer öfter, daß er am Morgen nach einem geselligen Abend lange liegenblieb und sich dumm und müde fühlte. Es geschah, daß er ärgerlich und ungeduldig wurde, wenn Kamaswami ihn mit seinen Sorgen langweilte. Es geschah, daß er allzu laut lachte, wenn er im Würfelspiel verlor. Sein Gesicht war noch immer klüger und geistiger als andre, aber es lachte selten, und nahm einen um den andern jene Züge an, die man im Gesicht reicher Leute so häufig findet, jene Züge der

77


Unzufriedenheit, der Kränklichkeit, des Mißmutes, der Trägheit, der Lieblosigkeit. Langsam ergriff ihn die Seelenkrankheit der Reichen. Wie ein Schleier, wie ein dünner Nebel senkte sich Müdigkeit über Siddhartha, langsam, jeden Tag ein wenig dichter, jeden Monat ein wenig trüber, jedes Jahr ein wenig schwerer. Wie ein neues Kleid mit der Zeit alt wird, mit der Zeit seine schöne Farbe verliert, Flecken bekommt, Falten bekommt, an den Säumen abgestoßen wird und hier und dort blöde, fädige Stellen zu zeigen beginnt, so war Siddharthas neues Leben, das er nach seiner Trennung von Govinda begonnen hatte, alt geworden, so verlor es mit den hinrinnenden Jahren Farbe und Glanz, so sammelten sich Falten und Flecken auf ihm, und im Grunde verborgen, hier und dort schon häßlich hervorblickend, wartete Enttäuschung und Ekel. Siddhartha merkte es nicht. Er merkte nur, daß jene helle und sichere Stimme seines Innern, die einst in ihm erwacht war und ihn in seinen glänzenden Zeiten je und je geleitet hatte, schweigsam geworden war. Die Welt hatte ihn eingefangen, die Lust, die Begehrlichkeit, die Trägheit, und zuletzt auch noch jenes Laster, das er als das törichteste stets am meisten verachtet und gehöhnt hatte: die Habgier. Auch das Eigentum, der Besitz und Reichtum hatte ihn schließlich eingefangen, war ihm kein Spiel und Tand mehr, war Kette und Last geworden. Auf einem seltsamen und listigen Wege war Siddhartha in diese letzte und schnödeste Abhängigkeit geraten, durch das Würfelspiel. Seit der Zeit nämlich, da er im Herzen aufgehört hatte, ein Samana zu sein, begann Siddhartha das Spiel um Geld und Kostbarkeiten, das er sonst lächelnd und lässig als eine Sitte der

78


Kindermenschen mitgemacht hatte, mit einer zunehmenden Wut und Leidenschaft zu treiben. Er war ein gefürchteter Spieler, wenige wagten es mit ihm, so hoch und frech waren seine Einsätze. Er trieb das Spiel aus der Not seines Herzens, das Verspielen und Verschleudern des elenden Geldes schuf ihm eine zornige Freude, auf keine andere Weise konnte er seine Verachtung des Reichtums, des Götzen der Kaufleute, deutlicher und höhnischer zeigen. So spielte er hoch und schonungslos, sich selbst hassend, sich selbst verhöhnend, strich Tausende ein, warf Tausende weg, verspielte Geld, verspielte Schmuck, verspielte ein Landhaus, gewann wieder, verspielte wieder. Jene Angst, jene furchtbare und beklemmende Angst, welche er während des Würfelns, während des Bangens um hohe Einsätze empfand, jene Angst liebte er und suchte sie immer zu erneuern, immer zu steigern, immer höher zu kitzeln, denn in diesem Gefühl allein noch fühlte er etwas wie Glück, etwas wie Rausch, etwas wie erhöhtes Leben inmitten seines gesättigten, lauen, faden Lebens. Und nach jedem großen Verluste sann er auf neuen Reichtum, ging eifriger dem Handel nach, zwang strenger seine Schuldner zum Zahlen, denn er wollte weiter spielen, er wollte weiter vergeuden, weiter dem Reichtum seine Verachtung zeigen. Siddhartha verlor die Gelassenheit bei Verlusten, er verlor die Geduld gegen säumige Zahler, verlor die Gutmütigkeit gegen Bettler, verlor die Lust am Verschenken und Wegleihen des Geldes an Bittende. Er, der zehntausend auf einen Wurf verspielte und dazu lachte, wurde im Handel strenger und kleinlicher, träumte nachts zuweilen von Geld! Und so oft er aus dieser häßlichen Bezauberung erwachte, so oft er

79


sein Gesicht im Spiegel an der Schlafzimmerwand gealtert und häßlicher geworden sah, so oft Scham und Ekel ihn überfiel, floh er weiter, floh in neues Glücksspiel, floh in Betäubungen der Wollust, des Weines, und von da zurück in den Trieb des Haufens und Erwerbens. In diesem sinnlosen Kreislauf lief er sich müde, lief er sich alt, lief sich krank. Da mahnte ihn einst ein Traum. Er war die Abendstunden bei Kamala gewesen, in ihrem schönen Lustgarten. Sie waren unter den Bäumen gesessen, im Gespräch, und Kamala hatte nachdenkliche Worte gesagt, Worte, hinter welchen sich eine Trauer und Müdigkeit verbarg. Von Gotama hatte sie ihn gebeten zu erzählen, und konnte nicht genug von ihm hören, wie rein sein Auge, wie still und schön sein Mund, wie gütig sein Lächeln, wie friedevoll sein Gang gewesen. Lange hatte er ihr vom erhabenen Buddha erzählen müssen, und Kamala hatte geseufzt, und hatte gesagt: »Einst, vielleicht bald, werde auch ich diesem Buddha folgen. Ich werde ihm meinen Lustgarten schenken, und werde meine Zuflucht zu seiner Lehre nehmen.« Darauf aber hatte sie ihn gereizt und ihn im Liebesspiel mit schmerzlicher Inbrunst an sich gefesselt, unter Bissen und unter Tränen, als wolle sie noch einmal aus dieser eiteln, vergänglichen Lust den letzten süßen Tropfen pressen. Nie war es Siddhartha so seltsam klargeworden, wie nahe die Wollust dem Tode verwandt ist. Dann war er an ihrer Seite gelegen, und Kamalas Antlitz war ihm nahe gewesen, und unter ihren Augen und neben ihren Mundwinkeln hatte er deutlich wie noch niemals eine bange Schrift gelesen, eine Schrift von feinen Linien, von leisen Furchen, eine Schrift, die an den

80


Herbst und an das Alter erinnerte, wie denn auch Siddhartha selbst, der erst in den Vierzigen stand, schon hier und dort ergraute Haare zwischen seinen schwarzen bemerkt hatte. Müdigkeit stand auf Kamalas schönem Gesicht geschrieben, Müdigkeit vom Gehen eines langen Weges, der kein frohes Ziel hat, Müdigkeit und beginnende Welke, und verheimlichte, noch nicht gesagte, vielleicht noch nicht einmal gewußte Bangigkeit: Furcht vor dem Alter, Furcht vor dem Herbste, Furcht vor dem Sterben müssen. Seufzend hatte er von ihr Abschied genommen, die Seele voll Unlust und voll verheimlichter Bangigkeit. Dann hatte Siddhartha die Nacht in seinem Hause mit Tänzerinnen beim Weine zugebracht, hatte gegen seine Standesgenossen den Überlegenen gespielt, welcher er nicht mehr war, hatte viel Wein getrunken und spät nach Mitternacht sein Lager aufgesucht, müde und dennoch erregt, dem Weinen und der Verzweiflung nahe, und hatte lang vergeblich den Schlaf gesucht, das Herz voll eines Elendes, das er nicht mehr ertragen zu können meinte, voll eines Ekels, von dem er sich durchdrungen fühlte wie vom lauen, widerlichen Geschmack des Weines, der allzu süßen, öden Musik, dem allzu weichen Lächeln der Tänzerinnen, dem allzu süßen Duft ihrer Haare und Brüste. Mehr aber als vor allem anderen ekelte ihm vor sich selbst, vor seinen duftenden Haaren, vor dem Weingeruch seines Mundes, vor der schlaffen Müdigkeit und Unlust seiner Haut. Wie wenn einer, der allzuviel gegessen oder getrunken hat, es unter Qualen wieder erbricht und doch der Erleichterung froh ist, so wünschte sich der Schlaflose, in einem ungeheuren Schwall von Ekel sich dieser Genüsse,

81


dieser Gewohnheiten, dieses ganzen sinnlosen Lebens und seiner selbst zu entledigen. Erst beim Schein des Morgens und dem Erwachen der ersten Geschäftigkeit auf der Straße vor seinem Stadthause war er eingeschlummert, hatte für wenige Augenblicke eine halbe Betäubung, eine Ahnung von Schlaf gefunden. In diesen Augenblicken hatte er einen Traum: Kamala besaß in einem goldenen Käfig einen kleinen seltenen Singvogel. Von diesem Vogel träumte er. Er träumte: dieser Vogel war stumm geworden, der sonst stets in der Morgenstunde sang, und da dies ihm auffiel, trat er vor den Käfig und blickte hinein, da war der kleine Vogel tot und lag steif am Boden. Er nahm ihn heraus, wog ihn einen Augenblick in der Hand und warf ihn dann weg, auf die Gasse hinaus, und im gleichen Augenblick erschrak er furchtbar, und das Herz tat ihm weh, so, als habe er mit diesem toten Vogel allen Wert und alles Gute von sich geworfen. Aus diesem Traum auffahrend, fühlte er sich von tiefer Traurigkeit umfangen. Wertlos, so schien ihm, wertlos und sinnlos hatte er sein Leben dahingeführt; nichts Lebendiges, nichts irgendwie Köstliches oder Behaltenswertes war ihm in Händen geblieben. Allein stand er und leer, wie ein Schiffbrüchiger am Ufer. Finster begab sich Siddhartha in einen Lustgarten, der ihm gehörte, verschloß die Pforte, setzte sich unter einem Mangobaum nieder, fühlte den Tod im Herzen und das Grauen in der Brust, saß und spürte, wie es in ihm starb, in ihm welkte, in ihm zu Ende ging. Allmählich sammelte er seine Gedanken und ging im Geiste nochmals den ganzen Weg seines

82


Lebens, von den ersten Tagen an, auf welche er sich besinnen konnte. Wann denn hatte er ein Glück erlebt, eine wahre Wonne gefühlt? O ja, mehrere Male hatte er solches erlebt. In den Knabenjahren hatte er es gekostet, wenn er von den Brahmanen Lob errungen hatte, wenn er, den Altersgenossen weit voraus, sich mit dem Hersagen der heiligen Verse, im Disput mit den Gelehrten, als Gehilfe beim Opfer ausgezeichnet hatte. Da hatte er es in seinem Herzen gefühlt: »Ein Weg liegt vor dir, zu dem du berufen bist, auf dich warten die Götter.« Und wieder als Jüngling, da ihn das immer höher emporfliehende Ziel alles Nachdenkens aus der Schar Gleichstrebender heraus– und hinangerissen hatte, da er in Schmerzen um den Sinn des Brahman rang, da jedes erreichte Wissen nur neuen Durst in ihm entfachte, da wieder hatte er, mitten im Durst, mitten im Schmerze dieses selbe gefühlt: »Weiter! Weiter! Du bist berufen!« Diese Stimme hatte er vernommen, als er seine Heimat verlassen und das Leben des Samana gewählt hatte, und wieder, als er von den Samanas hinweg zu jenem Vollendeten, und auch von ihm hinweg ins Ungewisse gegangen war. Wie lange hatte er diese Stimme nicht gehört, wie lange keine Höhe mehr erreicht, wie eben und öde war sein Weg dahin gegangen, viel lange Jahre, ohne hohes Ziel, ohne Durst, ohne Erhebung, mit kleinen Lüsten zufrieden und dennoch nie begnügt! Alle diese Jahre hatte er, ohne es selbst zu wissen, sich bemüht und danach gesehnt, ein Mensch wie diese vielen zu werden, wie diese Kinder, und dabei war sein Leben viel elender und ärmer gewesen als das ihre, denn ihre Ziele waren nicht die seinen, noch ihre Sorgen, diese ganze Welt der Kamaswami-

83


Menschen war ihm ja nur ein Spiel gewesen, ein Tanz, dem man zusieht, eine Komödie. Einzig Kamala war ihm lieb, war ihm wertvoll gewesen – aber war sie es noch? Brauchte er sie noch, oder sie ihn? Spielten sie nicht ein Spiel ohne Ende? War es notwendig, dafür zu leben? Nein, es war nicht notwendig! Dieses Spiel hieß Sansara, ein Spiel für Kinder, ein Spiel, vielleicht hold zu spielen, einmal, zweimal, zehnmal – aber immer und immer wieder? Da wußte Siddhartha, daß das Spiel zu Ende war, daß er es nicht mehr spielen könne. Ein Schauder lief ihm über den Leib, in seinem Innern, so fühlte er, war etwas gestorben. Jenen ganzen Tag saß er unter dem Mangobaume, seines Vaters gedenkend, Govindas gedenkend, Gotamas gedenkend. Hatte er diese verlassen müssen, um ein Kamaswami zu werden? Er saß noch, als die Nacht angebrochen war. Als er aufschauend die Sterne erblickte, dachte er: »Hier sitze ich unter meinem Mangobaume, in meinem Lustgarten.« Er lächelte ein wenig – war es denn notwendig, war es richtig, war es nicht ein törichtes Spiel, daß er einen Mangobaum, daß er einen Garten besaß? Auch damit schloß er ab, auch das starb in ihm. Er erhob sich, nahm Abschied vom Mangobaum, Abschied vom Lustgarten. Da er den Tag ohne Speise geblieben war, fühlte er heftigen Hunger, und gedachte an sein Haus in der Stadt, an sein Gemach und Bett, an den Tisch mit den Speisen. Er lächelte müde, schüttelte sich und nahm Abschied von diesen Dingen. In derselben Nachtstunde verließ Siddhartha seinen Garten, verließ die Stadt und kam niemals wieder. Lange ließ Kamaswami nach ihm suchen, der

84


ihn in Räuberhand gefallen glaubte. Kamala ließ nicht nach ihm suchen. Als sie erfuhr, daß Siddhartha verschwunden sei, wunderte sie sich nicht. Hatte sie es nicht immer erwartet? War er nicht ein Samana, ein Heimloser, ein Pilger? Und am meisten hatte sie dies beim letzten Zusammensein gefühlt, und sie freute sich mitten im Schmerz des Verlustes, daß sie ihn dieses letzte Mal noch so innig an ihr Herz gezogen, sich noch einmal so ganz von ihm besessen und durchdrungen gefühlt hatte. Als sie die erste Nachricht von Siddharthas Verschwinden bekam, trat sie ans Fenster, wo sie in einem goldenen Käfig einen seltenen Singvogel gefangen hielt. Sie öffnete die Tür des Käfigs, nahm den Vogel heraus und ließ ihn fliegen. Lange sah sie ihm nach, dem fliegenden Vogel. Sie empfing von diesem Tage an keine Besucher mehr und hielt ihr Haus verschlossen. Nach einiger Zeit aber ward sie inne, daß sie von dem letzten Zusammensein mit Siddhartha schwanger sei.

85


Am Flusse Siddhartha wanderte im Walde, schon fern von der Stadt, und wußte nichts als das eine, daß er nicht mehr zurück konnte, daß dies Leben, wie er es nun viele Jahre lang geführt, vorüber und dahin und bis zum Ekel ausgekostet und ausgesogen war. Tot war der Singvogel, von dem er geträumt. Tot war der Vogel in seinem Herzen. Tief war er in Sansara verstrickt, Ekel und Tod hatte er von allen Seiten in sich eingesogen, wie ein Schwamm Wasser einsaugt, bis er voll ist. Voll war er von Überdruß, voll von Elend, voll von Tod, nichts mehr gab es in der Welt, das ihn locken, das ihn freuen, das ihn trösten konnte. Sehnlich wünschte er, nichts mehr von sich zu wissen, Ruhe zu haben, tot zu sein. Käme doch ein Blitz und erschlüge ihn! Käme doch ein Tiger und fräße ihn! Gäbe es doch einen Wein, ein Gift, das ihm Betäubung brächte, Vergessen und Schlaf, und kein Erwachen mehr! Gab es denn noch irgendeinen Schmutz, mit dem er sich nicht beschmutzt hatte, eine Sünde und Torheit, die er nicht begangen, eine Seelenöde, die er nicht auf sich geladen hatte? War es denn noch möglich zu leben? War es möglich, nochmals und nochmals wieder Atem zu ziehen, Atem auszustoßen, Hunger zu fühlen, wieder zu essen, wieder zu schlafen, wieder beim Weibe zu liegen? War dieser Kreislauf nicht für ihn erschöpft und abgeschlossen? Siddhartha gelangte an den großen Fluß im Walde, an denselben Fluß, über welchen ihn einst, als er noch ein junger Mann war und von der Stadt des Gotama kam, ein Fährmann geführt hatte. An die-

86


sem Flusse machte er halt, blieb zögernd beim Ufer stehen. Müdigkeit und Hunger hatten ihn geschwächt, und wozu auch sollte er weitergehen, wohin denn, zu welchem Ziel? Nein, es gab keine Ziele mehr, es gab nichts mehr als die tiefe, leidvolle Sehnsucht, diesen ganzen wüsten Traum von sich zu schütteln, diesen schalen Wein von sich zu speien, diesem jämmerlichen und schmachvollen Leben ein Ende zu machen. Über das Flußufer hing ein Baum gebeugt, ein Kokosbaum, an dessen Stamm lehnte sich Siddhartha mit der Schulter, legte den Arm um den Stamm und blickte in das grüne Wasser hinab, das unter ihm zog und zog, blickte hinab und fand sich ganz und gar von dem Wunsche erfüllt, sich loszulassen und in diesem Wasser unterzugehen. Eine schauerliche Leere spiegelte ihm aus dem Wasser entgegen, welcher die furchtbare Leere in seiner Seele Antwort gab. Ja, er war am Ende. Nichts mehr gab es für ihn, als sich auszulöschen, als das mißlungene Gebilde seines Lebens zu zerschlagen, es wegzuwerfen, hohnlachenden Göttern vor die Füße. Dies war das große Erbrechen, nach dem er sich gesehnt hatte: der Tod, das Zerschlagen der Form, die er haßte! Mochten ihn die Fische fressen, diesen Hund von Siddhartha, diesen Irrsinnigen, diesen verdorbenen und verfaulten Leib, diese erschlaffte und mißbrauchte Seele! Mochten die Fische und Krokodile ihn fressen, mochten die Dämonen ihn zerstücken! Mit verzerrtem Gesichte starrte er ins Wasser, sah sein Gesicht gespiegelt und spie danach. In tiefer Müdigkeit löste er den Arm vom Baumstamme und drehte sich ein wenig, um sich senkrecht hinabfallen

87


zu lassen, um endlich unterzugehen. Er sank, mit geschlossenen Augen, dem Tod entgegen. Da zuckte aus entlegenen Bezirken seiner Seele, aus Vergangenheiten seines ermüdeten Lebens her ein Klang. Es war ein Wort, eine Silbe, die er ohne Gedanken mit lallender Stimme vor sich hinsprach, das alte Anfangswort und Schlußwort aller brahmanischen Gebete, das heilige »Om«, das so viel bedeutet wie »das Vollkommene« oder »die Vollendung«. Und im Augenblick, da der Klang »Om« Siddharthas Ohr berührte, erwachte sein entschlummerter Geist plötzlich, und erkannte die Torheit seines Tuns. Siddhartha erschrak tief. So also stand es um ihn, so verloren war er, so verirrt und von allem Wissen verlassen, daß er den Tod hatte suchen können, daß dieser Wunsch, dieser Kinderwunsch in ihm hatte groß werden können: Ruhe zu finden, indem er seinen Leib auslöschte! Was alle Qual dieser letzten Zeiten, alle Ernüchterung, alle Verzweiflung nicht bewirkt hatte, das bewirkte dieser Augenblick, da das Om in sein Bewußtsein drang: daß er sich in seinem Elend und in seinem Irrsal erkannte. »Om!« sprach er vor sich hin: »Om!« Und wußte um Brahman, wußte um die Unzerstörbarkeit des Lebens, wußte um alles Göttliche wieder, das er vergessen hatte. Doch war dies nur ein Augenblick, ein Blitz. Am Fuß des Kokosbaumes sank Siddhartha nieder, legte sein Haupt auf die Wurzel des Baumes und sank in tiefen Schlaf. Tief war sein Schlaf und frei von Träumen, seit langer Zeit hatte er einen solchen Schlaf nicht mehr gekannt. Als er nach manchen Stunden erwachte,

88


war ihm, als seien zehn Jahre vergangen, er hörte das leise Strömen des Wassers, wußte nicht, wo er sei und wer ihn hierher gebracht habe, schlug die Augen auf, sah mit Verwunderung Bäume und Himmel über sich, und erinnerte sich, wo er wäre und wie er hierher gekommen sei. Doch bedurfte er hierzu einer langen Weile, und das Vergangene erschien ihm wie von einem Schleier überzogen, unendlich fern, unendlich weit weg gelegen, unendlich gleichgültig. Er wußte nur, daß er sein früheres Leben (im ersten Augenblick der Besinnung erschien ihm dies frühere Leben wie eine weit zurückliegende, einstige Verkörperung, wie eine frühe Vorgeburt seines jetzigen Ich) –, daß er sein früheres Leben verlassen habe, daß er voll Ekel und Elend sogar sein Leben habe wegwerfen wollen, daß er aber an einem Flusse, unter einem Kokosbaume, zu sich gekommen sei, das heilige Wort Om auf den Lippen, dann entschlummert sei, und nun erwacht als ein neuer Mensch in die Welt blicke. Leise sprach er das Wort Om vor sich hin, über welchem er eingeschlafen war, und ihm schien, sein ganzer langer Schlaf sei nichts als ein langes, versunkenes Om-Sprechen gewesen, ein Om-Denken, ein Untertauchen und völliges Eingehen in Om, in das Namenlose, Vollendete. Was für ein wunderbarer Schlaf war dies doch gewesen! Niemals hatte ein Schlaf ihn so erfrischt, so erneut, so verjüngt! Vielleicht war er wirklich gestorben, war untergegangen und in einer neuen Gestalt wiedergeboren? Aber nein, er kannte sich, er kannte seine Hand und seine Füße, kannte den Ort, an dem er lag, kannte dies Ich in seiner Brust, diesen Siddhartha, den Eigenwilligen, den Seltsamen, aber

89


dieser Siddhartha war dennoch verwandelt, war erneut, war merkwürdig ausgeschlafen, merkwürdig wach, freudig und neugierig. Siddhartha richtete sich empor, da sah er sich gegenüber einen Menschen sitzen, einen fremden Mann, einen Mönch in gelbem Gewande mit rasiertem Kopfe, in der Stellung des Nachdenkens. Er betrachtete den Mann, der weder Haupthaar noch Bart an sich hatte, und nicht lange hatte er ihn betrachtet, da erkannte er in diesem Mönche Govinda, den Freund seiner Jugend, Govinda, der seine Zuflucht zum erhabenen Buddha genommen hatte. Govinda war gealtert, auch er, aber noch immer trug sein Gesicht die alten Züge, sprach von Eifer, von Treue, von Suchen, von Ängstlichkeit. Als nun aber Govinda, seinen Blick fühlend, das Auge aufschlug und ihn anschaute, sah Siddhartha, daß Govinda ihn nicht erkenne. Govinda freute sich, ihn wach zu finden, offenbar hatte er lange hier gesessen und aufsein Erwachen gewartet, obwohl er ihn nicht kannte. »Ich habe geschlafen«, sagte Siddhartha. »Wie bist du denn hierher gekommen?« »Du hast geschlafen«, antwortete Govinda. »Es ist nicht gut, an solchen Orten zu schlafen, wo häufig Schlangen sind und die Tiere des Waldes ihre Wege haben. Ich, o Herr, bin ein Jünger des erhabenen Gotama, des Buddha, des Sakyamuni, und bin mit einer Zahl der Unsrigen diesen Weg gepilgert, da sah ich dich liegen und schlafen an einem Orte, wo es gefährlich ist zu schlafen. Darum suchte ich dich zu wecken, o Herr, und da ich sah, daß dein Schlaf sehr tief war, blieb ich hinter den Meinigen zurück und saß bei dir. Und dann, so scheint es, bin ich selbst eingeschlafen, der ich deinen Schlaf be-

90


wachen wollte. Schlecht habe ich meinen Dienst versehen, Müdigkeit hat mich übermannt. Aber nun, da du ja wach bist, laß mich gehen, damit ich meine Brüder einhole.« »Ich danke dir, Samana, daß du meinen Schlaf behütet hast«, sprach Siddhartha. »Freundlich seid ihr Jünger des Erhabenen. Nun magst du denn gehen.« »Ich gehe, Herr. Möge der Herr sich immer wohl befinden.« »Ich danke dir, Samana.« Govinda machte das Zeichen des Grußes und sagte: »Lebe wohl.« »Lebe wohl, Govinda«, sagte Siddhartha. Der Mönch blieb stehen. »Erlaube, Herr, woher kennst du meinen Namen?« Da lächelte Siddhartha. »Ich kenne dich, o Govinda, aus der Hütte deines Vaters, und aus der Brahmanenschule, und von den Opfern, und von unsrem Gang zu den Samanas, und von jener Stunde, da du im Hain Jetavana deine Zuflucht zum Erhabenen nahmest.« »Du bist Siddhartha!« rief Govinda laut. »Jetzt erkenne ich dich, und begreife nicht mehr, wie ich dich nicht sogleich erkennen konnte. Sei willkommen, Siddhartha, groß ist meine Freude, dich wiederzusehen.« »Auch mich erfreut es, dich wiederzusehen. Du bist der Wächter meines Schlafes gewesen, nochmals danke ich dir dafür, obwohl ich keines Wächters bedurft hätte. Wohin gehst du, o Freund?« »Nirgendhin gehe ich. Immer sind wir Mönche unterwegs, solange nicht Regenzeit ist, immer zie-

91


hen wir von Ort zu Ort, leben nach der Regel, verkündigen die Lehre, nehmen Almosen, ziehen weiter. Immer ist es so. Du aber, Siddhartha, wo gehst du hin?« Sprach Siddhartha: »Auch mit mir steht es so, Freund, wie mit dir. Ich gehe nirgendhin. Ich bin nur unterwegs. Ich pilgere.« Govinda sprach: »Du sagst, du pilgerst, und ich glaube dir. Doch verzeih, o Siddhartha, nicht wie ein Pilger siehst du aus. Du trägst das Kleid eines Reichen, du trägst die Schuhe eines Vornehmen, und dein Haar, das nach wohlriechendem Wasser duftet, ist nicht das Haar eines Pilgers, nicht das Haar eines Samanas.« »Wohl, Lieber, gut hast du beobachtet, alles sieht dein scharfes Auge. Doch habe ich nicht zu dir gesagt, daß ich ein Samana sei. Ich sagte: ich pilgere. Und so ist es: ich pilgere.« »Du pilgerst«, sagte Govinda. »Aber wenige pilgern in solchem Kleide, wenige in solchen Schuhen, wenige mit solchen Haaren. Nie habe ich, der ich schon viele Jahre pilgere, solch einen Pilger angetroffen.« »Ich glaube es dir, mein Govinda. Aber nun, heute, hast du eben einen solchen Pilger angetroffen, in solchen Schuhen, mit solchem Gewande. Erinnere dich, Lieber: vergänglich ist die Welt der Gestaltungen, vergänglich, höchst vergänglich sind unsere Gewänder, und die Tracht unserer Haare, und unsere Haare und Körper selbst. Ich trage die Kleider eines Reichen, da hast du recht gesehen. Ich trage sie, denn ich bin ein Reicher gewesen, und trage das Haar wie die Weltleute und Lüstlinge, denn einer von ihnen bin ich gewesen.«

92


»Und jetzt, Siddhartha, was bist du jetzt?« »Ich weiß es nicht, ich weiß es so wenig wie du. Ich bin unterwegs. Ich war ein Reicher, und bin es nicht mehr; und was ich morgen sein werde, weiß ich nicht.« »Du hast deinen Reichtum verloren?« »Ich habe ihn verloren, oder er mich. Er ist mir abhanden gekommen. Schnell dreht sich das Rad der Gestaltungen, Govinda. Wo ist der Brahmane Siddhartha? Wo ist der Samana Siddhartha? Wo ist der Reiche Siddhartha? Schnell wechselt das Vergängliche, Govinda, du weißt es.« Govinda blickte den Freund seiner Jugend lange an, Zweifel im Auge. Darauf grüßte er ihn, wie man Vornehme grüßt, und ging seines Weges. Mit lächelndem Gesicht schaute Siddhartha ihm nach, er liebte ihn noch immer, diesen Treuen, diesen Ängstlichen. Und wie hätte er, in diesem Augenblick, in dieser herrlichen Stunde nach seinem wunderbaren Schlafe, durchdrungen von Om, irgend jemand und irgend etwas nicht lieben sollen! Eben darin bestand die Verzauberung, welche im Schlafe und durch das Om in ihm geschehen war, daß er alles liebte, daß er voll froher Liebe war zu allem, was er sah. Und eben daran, so schien es ihm jetzt, war er vorher so sehr krank gewesen, daß er nichts und niemand hatte lieben können. Mit lächelndem Gesichte schaute Siddhartha dem hinweggehenden Mönche nach. Der Schlaf hatte ihn sehr gestärkt, sehr aber quälte ihn der Hunger, denn er hatte nun zwei Tage nichts gegessen, und lange war die Zeit vorüber, da er hart gegen den Hunger gewesen war. Mit Kummer, und doch auch mit Lachen, gedachte er jener Zeit. Damals, so erinnerte er

93


sich, hatte er sich vor Kamala dreier Dinge gerühmt, hatte drei edle und unüberwindliche Künste gekonnt: Fasten – Warten – Denken. Dies war sein Besitz gewesen, seine Macht und Kraft, sein fester Stab, in den fleißigen, mühseligen Jahren seiner Jugend hatte er diese drei Künste gelernt, nichts anderes. Und nun hatten sie ihn verlassen, keine von ihnen war mehr sein, nicht Fasten, nicht Warten, nicht Denken. Um das Elendeste hatte er sie hingegeben, um das Vergänglichste, um Sinnenlust, um Wohlleben, um Reichtum! Seltsam war es ihm in der Tat ergangen. Und jetzt, so schien es, jetzt war er wirklich ein Kindermensch geworden. Siddhartha dachte über seine Lage nach. Schwer fiel ihm das Denken, er hatte im Grunde keine Lust dazu, doch zwang er sich. Nun, dachte er, da alle diese vergänglichsten Dinge mir wieder entglitten sind, nun stehe ich wieder unter der Sonne, wie ich einst als kleines Kind gestanden bin, nichts ist mein, nichts kann ich, nichts vermag ich, nichts habe ich gelernt. Wie ist dies wunderlich! Jetzt, wo ich nicht mehr jung bin, wo meine Haare schon halb grau sind, wo die Kräfte nachlassen, jetzt fange ich wieder von vorn und beim Kinde an! Wieder mußte er lächeln. Ja, seltsam war sein Geschick! Es ging abwärts mit ihm, und nun stand er wieder leer und nackt und dumm in der Welt. Aber Kummer darüber konnte er nicht empfinden, nein, er fühlte sogar großen Anreiz zum Lachen, zum Lachen über sich, zum Lachen über diese seltsame törichte Welt. »Abwärts geht es mit dir!« sagte er zu sich selber und lachte dazu, und wie er es sagte, fiel sein Blick auf den Fluß, und auch den Fluß sah er abwärts ge-

94


hen, immer abwärts wandern, und dabei singen und fröhlich sein. Das gefiel ihm wohl, freundlich lächelte er dem Flusse zu. War dies nicht der Fluß, in welchem er sich hatte ertränken wollen, einst, vor hundert Jahren, oder hatte er das geträumt? Wunderlich in der Tat war mein Leben, so dachte er, wunderliche Umwege hat es genommen. Als Knabe habe ich nur mit Göttern und Opfern zu tun gehabt. Als Jüngling habe ich nur mit Askese, mit Denken und Versenkung zu tun gehabt, war auf der Suche nach Brahman, verehrte das Ewige im Atman. Als junger Mann aber zog ich den Büßern nach, lebte im Walde, litt Hitze und Frost, lernte hungern, lehrte meinen Leib absterben. Wunderbar kam mir alsdann in der Lehre des großen Buddha Erkenntnis entgegen, ich fühlte Wissen um die Einheit der Welt in mir kreisen wie mein eigenes Blut. Aber auch von Buddha und von dem großen Wissen mußte ich wieder fort. Ich ging und lernte bei Kamala die Liebeslust, lernte bei Kamaswami den Handel, häufte Geld, vertat Geld, lernte meinen Magen lieben, lernte meinen Sinnen schmeicheln. Viele Jahre mußte ich damit hinbringen, den Geist zu verlieren, das Denken wieder zu verlernen, die Einheit zu vergessen. Ist es nicht so, als sei ich langsam und auf großen Umwegen aus einem Mann ein Kind geworden, aus einem Denker ein Kindermensch? Und doch ist dieser Weg sehr gut gewesen, und doch ist der Vogel in meiner Brust nicht gestorben. Aber welch ein Weg war das! Ich habe durch so viel Dummheit, durch so viel Laster, durch so viel Irrtum, durch so viel Ekel und Enttäuschung und Jammer hindurchgehen müssen, bloß um wieder ein Kind zu werden und neu anfangen zu können. Aber es war richtig so, mein Herz sagt ja

95


dazu, meine Augen lachen dazu. Ich habe Verzweiflung erleben müssen, ich habe hinabsinken müssen bis zum törichtesten aller Gedanken, zum Gedanken des Selbstmordes, um Gnade erleben zu können, um wieder Om zu vernehmen, um wieder richtig schlafen und richtig erwachen zu können. Ich habe ein Tor werden müssen, um Atman wieder in mir zu finden. Ich habe sündigen müssen, um wieder leben zu können. Wohin noch mag mein Weg mich führen? Närrisch ist er, dieser Weg, er geht in Schleifen, er geht vielleicht im Kreise. Mag er gehen, wie er will, ich will ihn gehen. Wunderbar fühlte er in seiner Brust die Freude wallen. Woher denn, fragte er sein Herz, woher hast du diese Fröhlichkeit? Kommt sie wohl aus diesem langen, guten Schlafe her, der mir so sehr wohlgetan hat? Oder von dem Worte Om, das ich aussprach? Oder davon, daß ich entronnen bin, daß meine Flucht vollzogen ist, daß ich endlich wieder frei bin und wie ein Kind unter dem Himmel stehe? O wie gut ist dies Geflohensein, dies Freigewordensein! Wie rein und schön ist hier die Luft, wie gut zu atmen! Dort, von wo ich entlief, dort roch alles nach Salbe, nach Gewürzen, nach Wein, nach Überfluß, nach Trägheit. Wie haßte ich diese Welt der Reichen, der Schlemmer, der Spieler! Wie habe ich mich selbst gehaßt, daß ich so lang in dieser schrecklichen Welt geblieben bin! Wie habe ich mich gehaßt, habe mich beraubt, vergiftet, gepeinigt, habe mich alt und böse gemacht! Nein, nie mehr werde ich, wie ich es einst so gerne tat, mir einbilden, daß Siddhartha weise sei! Dies aber habe ich gut gemacht, dies gefällt mir, dies muß ich loben,

96


daß es nun ein Ende hat mit jenem Haß gegen mich selber, mit jenem törichten und öden Leben! Ich lobe dich, Siddhartha, nach so viel Jahren der Torheit hast du wieder einmal einen Einfall gehabt, hast etwas getan, hast den Vogel in deiner Brust singen hören und bist ihm gefolgt! So lobte er sich, hatte Freude an sich, hörte neugierig seinem Magen zu, der vor Hunger knurrte. Ein Stück Leid, ein Stück Elend hatte er nun, so fühlte er, in diesen letzten Zeiten und Tagen ganz und gar durchgekostet und ausgespien, bis zur Verzweiflung und bis zum Tode ausgefressen. So war es gut. Lange noch hätte er bei Kamaswami bleiben können, Geld erwerben, Geld vergeuden, seinen Bauch mästen und seine Seele verdursten lassen, lange noch hätte er in dieser sanften, wohlgepolsterten Hölle wohnen können, wäre dies nicht gekommen: der Augenblick der vollkommenen Trostlosigkeit und Verzweiflung, jener äußerste Augenblick, da er über dem strömenden Wasser hing und bereit war, sich zu vernichten. Daß er diese Verzweiflung, diesen tiefsten Ekel gefühlt hatte, und daß er ihm nicht erlegen war, daß der Vogel, die frohe Quelle und Stimme in ihm doch noch lebendig war, darüber fühlte er diese Freude, darüber lachte er, darüber strahlte sein Gesicht unter den ergrauten Haaren. »Es ist gut«, dachte er, »alles selber zu kosten, was man zu wissen nötig hat. Daß Weltlust und Reichtum nicht vom Guten sind, habe ich schon als Kind gelernt. Gewußt habe ich es lange, erlebt habe ich es erst jetzt. Und nun weiß ich es, weiß es nicht nur mit dem Gedächtnis, sondern mit meinen Augen, mit meinem Herzen, mit meinem Magen. Wohl mir, daß ich es weiß!«

97


Lange sann er nach über seine Verwandlung, lauschte dem Vogel, wie er vor Freude sang. War nicht dieser Vogel in ihm gestorben, hatte er nicht seinen Tod gefühlt? Nein, etwas anderes in ihm war gestorben, etwas, das schon lange sich nach Sterben gesehnt hatte. War es nicht das, was er einst in seinen glühenden Büßerjahren hatte abtöten wollen? War es nicht sein Ich, sein kleines, banges und stolzes Ich, mit dem er so viele Jahre gekämpft hatte, das ihn immer wieder besiegt hatte, das nach jeder Abtötung wieder da war, Freude verbot, Furcht empfand? War es nicht dies, was heute endlich seinen Tod gefunden hatte, hier im Walde an diesem lieblichen Flusse? War es nicht dieses Todes wegen, daß er jetzt wie ein Kind war, so voll Vertrauen, so ohne Furcht, so voll Freude? Nun auch ahnte Siddhartha, warum er als Brahmane, als Büßer vergeblich mit diesem Ich gekämpft hatte. Zu viel Wissen hatte ihn gehindert, zu viel heilige Verse, zu viel Opferregeln, zu viel Kasteiung, zu viel Tun und Streben! Voll Hochmut war er gewesen, immer der Klügste, immer der Eifrigste, immer allen um einen Schritt voran, immer der Wissende und Geistige, immer der Priester oder Weise. In dies Priestertum, in diesen Hochmut, in diese Geistigkeit hinein hatte sein Ich sich verkrochen, dort saß es fest und wuchs, während er es mit Fasten und Buße zu töten meinte. Nun sah er es, und sah, daß die heimliche Stimme recht gehabt hatte, daß kein Lehrer ihn je hätte erlösen können. Darum hatte er in die Welt gehen müssen, sich an Lust und Macht, an Weib und Geld verlieren müssen, hatte ein Händler, ein Würfelspieler, Trinker und Habgieriger werden müssen, bis der Priester und Samana in

98


ihm tot war. Darum hatte er weiter diese häßlichen Jahre ertragen müssen, den Ekel ertragen, die Leere, die Sinnlosigkeit eines öden und verlorenen Lebens, bis zum Ende, bis zur bittern Verzweiflung, bis auch der Lüstling Siddhartha, der Habgierige Siddhartha sterben konnte. Er war gestorben, ein neuer Siddhartha war aus dem Schlaf erwacht. Auch er würde alt werden, auch er würde einst sterben müssen, vergänglich war Siddhartha, vergänglich war jede Gestaltung. Heute aber war er jung, war ein Kind, der neue Siddhartha, und war voll Freude. Diese Gedanken dachte er, lauschte lächelnd auf seinen Magen, hörte dankbar einer summenden Biene zu. Heiter blickte er in den strömenden Fluß, nie hatte ihm ein Wasser so wohl gefallen wie dieses, nie hatte er Stimme und Gleichnis des ziehenden Wassers so stark und schön vernommen. Ihm schien, es habe der Fluß ihm etwas Besonderes zu sagen, etwas, das er noch nicht wisse, das noch auf ihn warte. In diesem Fluß hatte sich Siddhartha ertränken wollen, in ihm war der alte, müde, verzweifelte Siddhartha heute ertrunken. Der neue Siddhartha aber fühlte eine tiefe Liebe zu diesem strömenden Wasser und beschloß bei sich, es nicht so bald wieder zu verlassen.

99


Der Fährmann An diesem Fluß will ich bleiben, dachte Siddhartha, es ist derselbe, über den ich einstmals auf dem Wege zu den Kindermenschen gekommen bin, ein freundlicher Fährmann hat mich damals geführt, zu ihm will ich gehen, von seiner Hütte aus führte mich einst mein Weg in ein neues Leben, das nun alt geworden und tot ist – möge auch mein jetziger Weg, mein jetziges neues Leben dort seinen Ausgang nehmen! Zärtlich blickte er in das strömende Wasser, in das durchsichtige Grün, in die kristallenen Linien seiner geheimnisreichen Zeichnung. Lichte Perlen sah er aus der Tiefe steigen, stille Luftblasen auf dem Spiegel schwimmen, Himmelsbläue darin abgebildet. Mit tausend Augen blickte der Fluß ihn an, mit grünen, mit weißen, mit kristallnen, mit himmelblauen. Wie liebte er dies Wasser, wie entzückte es ihn, wie war er ihm dankbar! Im Herzen hörte er die Stimme sprechen, die neu erwachte, und sie sagte ihm: Liebe dies Wasser! Bleibe bei ihm! Lerne von ihm! O ja, er wollte von ihm lernen, er wollte ihm zuhören. Wer dies Wasser und seine Geheimnisse verstünde, so schien ihm, der würde auch viel anderes verstehen, viele Geheimnisse, alle Geheimnisse. Von den Geheimnissen des Flusses aber sah er heute nur eines, das ergriff seine Seele. Er sah: dies Wasser lief und lief, immerzu lief es, und war doch immer da, war immer und allezeit dasselbe und doch jeden Augenblick neu! Oh, wer dies faßte, dies verstünde! Er verstand und faßte es nicht, fühlte nur

100


Ahnung sich regen, ferne Erinnerung, göttliche Stimmen. Siddhartha erhob sich, unerträglich wurde das Treiben des Hungers in seinem Leibe. Hingenommen wanderte er weiter, den Uferpfad hinan, dem Strom entgegen, lauschte auf die Strömung, lauschte auf den knurrenden Hunger in seinem Leibe. Als er die Fähre erreichte, lag eben das Boot bereit, und derselbe Fährmann, welcher einst den jungen Samana über den Fluß gesetzt hatte, stand im Boot, Siddhartha erkannte ihn wieder, auch er war stark gealtert. »Willst du mich übersetzen?« fragte er. Der Fährmann, erstaunt, einen so vornehmen Mann allein und zu Fuße wandern zu sehen, nahm ihn ins Boot und stieß ab. »Ein schönes Leben hast du dir erwählt«, sprach der Gast. »Schön muß es sein, jeden Tag an diesem Wasser zu leben und auf ihm zu fahren.« Lächelnd wiegte sich der Ruderer: »Es ist schön, Herr, es ist, wie du sagst. Aber ist nicht jedes Leben, ist nicht jede Arbeit schön?« »Es mag wohl sein. Dich aber beneide ich um die deine.« »Ach, du möchtest bald die Lust an ihr verlieren. Das ist nichts für Leute in feinen Kleidern.« Siddhartha lachte. »Schon einmal bin ich heute um meiner Kleider willen betrachtet worden, mit Mißtrauen betrachtet. Willst du nicht, Fährmann, diese Kleider, die mir lästig sind, von mir annehmen? Denn du mußt wissen, ich habe kein Geld, dir einen Fährlohn zu zahlen.« »Der Herr scherzt«, lachte der Fährmann.

101


»Ich scherze nicht, Freund. Sieh, schon einmal hast du mich in deinem Boot über dies Wasser gefahren, um Gotteslohn. So tue es auch heute, und nimm meine Kleider dafür an.« »Und will der Herr ohne Kleider Weiterreisen?« »Ach, am liebsten wollte ich gar nicht Weiterreisen. Am liebsten wäre es mir, Fährmann, wenn du mir eine alte Schürze gäbest und behieltest mich als deinen Gehilfen bei dir, vielmehr als deinen Lehrling, denn erst muß ich lernen, mit dem Boot umzugehen.« Lange blickte der Fährmann den Fremden an, suchend. »Jetzt erkenne ich dich«, sagte er endlich. »Einst hast du in meiner Hütte geschlafen, lange ist es her, wohl mehr als zwanzig Jahre mag das her sein, und bist von mir über den Fluß gebracht worden, und wir nahmen Abschied voneinander wie gute Freunde. Warst du nicht ein Samana? Deines Namens kann ich mich nicht mehr entsinnen.« »Ich heiße Siddhartha, und ich war ein Samana, als du mich zuletzt gesehen hast.« »So sei willkommen, Siddhartha. Ich heiße Vasudeva. Du wirst, so hoffe ich, auch heute mein Gast sein und in meiner Hütte schlafen, und mir erzählen, woher du kommst, und warum deine schönen Kleider dir so lästig sind.« Sie waren in die Mitte des Flusses gelangt, und Vasudeva legte sich stärker ins Ruder, um gegen die Strömung anzukommen. Ruhig arbeitete er, den Blick auf der Bootspitze, mit kräftigen Armen. Siddhartha saß und sah ihm zu, und erinnerte sich, wie schon einstmals, an jenem letzten Tage seiner Samana-Zeit, Liebe zu diesem Manne sich in seinem

102


Herzen geregt hatte. Dankbar nahm er Vasudevas Einladung an. Als sie am Ufer anlegten, half er ihm das Boot an den Pflöcken festbinden, darauf bat ihn der Fährmann, in die Hütte zu treten, bot ihm Brot und Wasser, und Siddhartha aß mit Lust, und aß mit Lust auch von den Mangofrüchten, die ihm Vasudeva anbot. Danach setzten sie sich, es ging gegen Sonnenuntergang, auf einem Baumstamm am Ufer, und Siddhartha erzählte dem Fährmann seine Herkunft und sein Leben, wie er es heute, in jener Stunde der Verzweiflung, vor seinen Augen gesehen hatte. Bis tief in die Nacht währte sein Erzählen. Vasudeva hörte mit großer Aufmerksamkeit zu. Alles nahm er lauschend in sich auf, Herkunft und Kindheit, all das Lernen, all das Suchen, alle Freude, alle Not. Dies war unter des Fährmanns Tugenden eine der größten: er verstand wie wenige das Zuhören. Ohne daß er ein Wort gesprochen hätte, empfand der Sprechende, wie Vasudeva seine Worte in sich einließ, still, offen, wartend, wie er keines verlor, keines mit Ungeduld erwartete, nicht Lob noch Tadel daneben stellte, nur zuhörte. Siddhartha empfand, welches Glück es ist, einem solchen Zuhörer sich zu bekennen, in sein Herz das eigene Leben zu versenken, das eigene Suchen, das eigene Leiden. Gegen das Ende von Siddharthas Erzählung aber, als er von dem Baum am Flusse sprach und von seinem tiefen Fall, vom heiligen Om, und wie er nach seinem Schlummer eine solche Liebe zu dem Flusse gefühlt hatte, da lauschte der Fährmann mit verdoppelter Aufmerksamkeit, ganz und völlig hingegeben, mit geschlossnem Auge.

103


Als aber Siddhartha schwieg und eine lange Stille gewesen war, da sagte Vasudeva: »Es ist so, wie ich dachte. Der Fluß hat zu dir gesprochen. Auch dir ist er Freund, auch zu dir spricht er. Das ist gut, das ist sehr gut. Bleibe bei mir, Siddhartha, mein Freund. Ich hatte einst eine Frau, ihr Lager war neben dem meinen, doch ist sie schon lange gestorben, lange habe ich allein gelebt. Lebe nun du mit mir, es ist Raum und Essen für beide vorhanden.« »Ich danke dir«, sagte Siddhartha, »ich danke dir und nehme an. Und auch dafür danke ich dir, Vasudeva, daß du mir so gut zugehört hast! Selten sind die Menschen, welche das Zuhören verstehen, und keinen traf ich, der es verstand wie du. Auch hierin werde ich von dir lernen.« »Du wirst es lernen«, sprach Vasudeva, »aber nicht von mir. Das Zuhören hat mich der Fluß gelehrt, von ihm wirst auch du es lernen. Er weiß alles, der Fluß, alles kann man von ihm lernen. Sieh, auch das hast du schon vom Wasser gelernt, daß es gut ist, nach unten zu streben, zu sinken, die Tiefe zu suchen. Der reiche und vornehme Siddhartha wird ein Ruderknecht, der gelehrte Brahmane Siddhartha wird ein Fährmann: auch dies ist dir vom Fluß gesagt worden. Du wirst auch das andere von ihm lernen.« Sprach Siddhartha, nach einer langen Pause: »Welches andere, Vasudeva?« Vasudeva erhob sich. »Spät ist es geworden«, sagte er, »laß uns schlafen gehen. Ich kann dir das ›andere‹ nicht sagen, o Freund. Du wirst es lernen, vielleicht auch weißt du es schon. Sieh, ich bin kein Gelehrter, ich verstehe nicht zu sprechen, ich verstehe auch nicht zu denken. Ich verstehe nur zuzuhören

104


und fromm zu sein, sonst habe ich nichts gelernt. Könnte ich es sagen und lehren, so wäre ich vielleicht ein Weiser, so aber bin ich nur ein Fährmann, und meine Aufgabe ist es, Menschen über diesen Fluß zu setzen. Viele habe ich übergesetzt, Tausende, und ihnen allen ist mein Fluß nichts anderes gewesen als ein Hindernis auf ihren Reisen. Sie reisten nach Geld und Geschäften, und zu Hochzeiten, und zu Wallfahrten, und der Fluß war ihnen im Wege, und der Fährmann war dazu da, sie schnell über das Hindernis hinwegzubringen. Einige unter den Tausenden aber, einige wenige, vier oder fünf, denen hat der Fluß aufgehört, ein Hindernis zu sein, sie haben seine Stimme gehört, sie haben ihm zugehört, und der Fluß ist ihnen heilig geworden, wie er es mir geworden ist. Laß uns nun zur Ruhe gehen, Siddhartha.« Siddhartha blieb bei dem Fährmann und lernte das Boot bedienen, und wenn nichts an der Fähre zu tun war, arbeitete er mit Vasudeva im Reisfelde, sammelte Holz, pflückte die Früchte der Pisangbäume. Er lernte ein Ruder zimmern, und lernte das Boot ausbessern, und Körbe flechten, und war fröhlich über alles, was er lernte, und die Tage und Monate liefen schnell hinweg. Mehr aber, als Vasudeva ihn lehren konnte, lehrte ihn der Fluß. Von ihm lernte er unaufhörlich. Vor allem lernte er von ihm das Zuhören, das Lauschen mit stillem Herzen, mit wartender, geöffneter Seele, ohne Leidenschaft, ohne Wunsch, ohne Urteil, ohne Meinung. Freundlich lebte er neben Vasudeva, und zuweilen tauschten sie Worte miteinander, wenige und lang bedachte Worte. Vasudeva war kein Freund der

105


Worte, selten gelang es Siddhartha, ihn zum Sprechen zu bewegen. »Hast du«, so fragte er ihn einst, »hast auch du vom Flusse jenes Geheime gelernt: daß es keine Zeit gibt?« Vasudevas Gesicht überzog sich mit hellem Lächeln. »Ja, Siddhartha«, sprach er. »Es ist doch dieses, was du meinst: daß der Fluß überall zugleich ist, am Ursprung und an der Mündung, am Wasserfall, an der Fähre, an der Stromschnelle, im Meer, im Gebirge, überall, zugleich, und daß es für ihn nur Gegenwart gibt, nicht den Schatten Zukunft?« »Dies ist es«, sagte Siddhartha. »Und als ich es gelernt hatte, da sah ich mein Leben an, und es war auch ein Fluß, und es war der Knabe Siddhartha vom Manne Siddhartha und vom Greis Siddhartha nur durch Schatten getrennt, nicht durch Wirkliches. Es waren auch Siddharthas frühere Geburten keine Vergangenheit, und sein Tod und seine Rückkehr zu Brahma keine Zukunft. Nichts war, nichts wird sein; alles ist, alles hat Wesen und Gegenwart.« Siddhartha sprach mit Entzücken, tief hatte diese Erleuchtung ihn beglückt. Oh, war denn nicht alles Leiden Zeit, war nicht alles Sichquälen und Sichfürchten Zeit, war nicht alles Schwere, alles Feindliche in der Welt weg und überwunden, sobald man die Zeit überwunden hatte, sobald man die Zeit wegdenken konnte? Entzückt hatte er gesprochen. Vasudeva aber lächelte ihn strahlend an und nickte Bestätigung, schweigend nickte er, strich mit der Hand über Siddharthas Schulter, wandte sich zu seiner Arbeit zurück.

106


Und wieder einmal, als eben der Fluß in der Regenzeit geschwollen war und mächtig rauschte, da sagte Siddhartha: »Nicht wahr, o Freund, der Fluß hat viele Stimmen, sehr viele Stimmen? Hat er nicht die Stimme eines Königs, und eines Kriegers, und eines Stieres, und eines Nachtvogels, und einer Gebärenden, und eines Seufzenden, und noch tausend andere Stimmen?« »Es ist so«, nickte Vasudeva, »alle Stimmen der Geschöpfe sind in seiner Stimme.« »Und weißt du«, fuhr Siddhartha fort, »welches Wort er spricht, wenn es dir gelingt, alle seine zehntausend Stimmen zugleich zu hören?« Glücklich lachte Vasudevas Gesicht, er neigte sich gegen Siddhartha und sprach ihm das heilige Om ins Ohr. Und eben dies war es, was auch Siddhartha gehört hatte. Und von Mal zu Mal ward sein Lächeln dem des Fährmanns ähnlicher, ward beinahe ebenso strahlend, beinahe ebenso von Glück durchglänzt, ebenso aus tausend kleinen Falten leuchtend, ebenso kindlich, ebenso greisenhaft. Viele Reisende, wenn sie die beiden Fährmänner sahen, hielten sie für Brüder. Oft saßen sie am Abend gemeinsam beim Ufer auf dem Baumstamm, schwiegen und hörten beide dem Wasser zu, welches für sie kein Wasser war, sondern die Stimme des Lebens, die Stimme des Seienden, des ewig Werdenden. Und es geschah zuweilen, daß beide beim Anhören des Flusses an dieselben Dinge dachten, an ein Gespräch von vorgestern, an einen ihrer Reisenden, dessen Gesicht und Schicksal sie beschäftigte, an den Tod, an ihre Kindheit, und daß sie beide im selben Augenblick, wenn der Fluß ihnen etwas Gutes gesagt hatte, einander anblickten,

107


beide genau dasselbe denkend, beide beglückt über dieselbe Antwort auf dieselbe Frage. Es ging von der Fähre und von den beiden Fährleuten etwas aus, das manche von den Reisenden spürten. Es geschah zuweilen, daß ein Reisender, nachdem er in das Gesicht eines der Fährmänner geblickt hatte, sein Leben zu erzählen begann, Leid erzählte, Böses bekannte, Trost und Rat erbat. Es geschah zuweilen, daß einer um Erlaubnis bat, einen Abend bei ihnen zu verweilen, um dem Flusse zuzuhören. Es geschah auch, daß Neugierige kamen, welchen erzählt worden war, an dieser Fähre lebten zwei Weise oder Zauberer oder Heilige. Die Neugierigen stellten viele Fragen, aber sie bekamen keine Antworten, und sie fanden weder Zauberer noch Weise, sie fanden nur zwei alte freundliche Männlein, welche stumm zu sein und etwas sonderbar und verblödet schienen. Und die Neugierigen lachten und unterhielten sich darüber, wie töricht und leichtgläubig doch das Volk solche leere Gerüchte verbreite. Die Jahre gingen hin, und keiner zählte sie. Da kamen einst Mönche gepilgert, Anhänger des Gotama, des Buddha, welche baten, sie über den Fluß zu setzen, und von ihnen erfuhren die Fährmänner, daß sie eiligst zu ihrem großen Lehrer zurückwanderten, denn es habe sich die Nachricht verbreitet, der Erhabene sei todkrank und werde bald seinen letzten Menschentod sterben, um zur Erlösung einzugehen. Nicht lange, so kam eine neue Schar Mönche gepilgert, und wieder eine, und sowohl die Mönche wie die meisten der übrigen Reisenden und Wanderer sprachen von nichts anderem als von Gotama und seinem nahen Tode. Und wie zu einem Kriegszug

108


oder zur Krönung eines Königs von überall und allen Seiten her die Menschen strömen und sich gleich Ameisen in Scharen sammeln, so strömten sie, wie von einem Zauber gezogen, dahin, wo der große Buddha seinen Tod erwartete, wo das Ungeheure geschehen und der große Vollendete eines Weltalters zur Herrlichkeit eingehen sollte. Viel gedachte Siddhartha in dieser Zeit des sterbenden Weisen, des großen Lehrers, dessen Stimme Völker ermahnt und Hunderttausende erweckt hatte, dessen Stimme auch er einst vernommen, dessen heiliges Antlitz auch er einst mit Ehrfurcht geschaut hatte. Freundlich gedachte er seiner, sah seinen Weg der Vollendung vor Augen und erinnerte sich mit Lächeln der Worte, welche er einst als junger Mann an ihn, den Erhabenen, gerichtet hatte. Es waren, so schien ihm, stolze und altkluge Worte gewesen, lächelnd erinnerte er sich ihrer. Längst wußte er sich nicht mehr von Gotama getrennt, dessen Lehre er doch nicht hatte annehmen können. Nein, keine Lehre konnte ein wahrhaft Suchender annehmen, einer, der wahrhaft finden wollte. Der aber, der gefunden hat, der konnte jede, jede Lehre gutheißen, jeden Weg, jedes Ziel, ihn trennte nichts mehr von all den tausend anderen, welche im Ewigen lebten, welche das Göttliche atmeten. An einem dieser Tage, da so viele zum sterbenden Buddha pilgerten, pilgerte zu ihm auch Kamala, einst die schönste der Kurtisanen. Längst hatte sie sich aus ihrem vorigen Leben zurückgezogen, hatte ihren Garten den Mönchen Gotamas geschenkt, hatte ihre Zuflucht zur Lehre genommen, gehörte zu den Freundinnen und Wohltäterinnen der Pilgernden. Zusammen mit dem Knaben Siddhartha, ihrem Soh-

109


ne, hatte sie auf die Nachricht vom nahen Tode Gotamas hin sich auf den Weg gemacht, in einfachem Kleide, zu Fuß. Mit ihrem Söhnlein war sie am Flusse unterwegs; der Knabe aber war bald ermüdet, begehrte nach Hause zurück, begehrte zu rasten, begehrte zu essen, wurde trotzig und weinerlich. Kamala mußte häufig mit ihm rasten, er war gewohnt, seinen Willen gegen sie zu behaupten, sie mußte ihn füttern, mußte ihn trösten, mußte ihn schelten. Er begriff nicht, warum er mit seiner Mutter diese mühsame und traurige Pilgerschaft habe antreten müssen, an einen unbekannten Ort, zu einem fremden Manne, welcher heilig war und welcher im Sterben lag. Mochte er sterben, was ging dies den Knaben an? Die Pilgernden waren nicht mehr ferne von Vasudevas Fähre, als der kleine Siddhartha abermals seine Mutter zu einer Rast nötigte. Auch sie selbst, Kamala, war ermüdet, und während der Knabe an einer Banane kaute, kauerte sie sich am Boden nieder, schloß ein wenig die Augen und ruhte. Plötzlich aber stieß sie einen klagenden Schrei aus, der Knabe sah sie erschrocken an und sah ihr Gesicht von Entsetzen gebleicht, und unter ihrem Kleide hervor entwich eine kleine schwarze Schlange, von welcher Kamala gebissen war. Eilig liefen sie nun beide des Weges, um zu Menschen zu kommen, und kamen bis in die Nähe der Fähre, dort sank Kamala zusammen, und vermochte nicht weiterzugehen. Der Knabe aber erhob ein klägliches Geschrei, dazwischen küßte und umhalste er seine Mutter, und auch sie stimmte in seine lauten Hilferufe ein, bis die Töne Vasudevas Ohr erreichten, der bei der Fähre stand. Schnell kam er gegan-

110


gen, nahm die Frau auf die Arme, trug sie ins Boot, der Knabe lief mit, und bald kamen sie alle in der Hütte an, wo Siddhartha am Herde stand und eben Feuer machte. Er blickte auf und sah zuerst das Gesicht des Knaben, das ihn wunderlich erinnerte, an Vergessenes mahnte. Dann sah er Kamala, die er alsbald erkannte, obwohl sie besinnungslos im Arm des Fährmanns lag, und nun wußte er, daß es sein eigener Sohn sei, dessen Gesicht ihn so sehr gemahnt hatte, und das Herz bewegte sich in seiner Brust. Kamalas Wunde wurde gewaschen, war aber schon schwarz und ihr Leib angeschwollen, ein Heiltrank wurde ihr eingeflößt. Ihr Bewußtsein kehrte zurück, sie lag auf Siddharthas Lager in der Hütte, und über sie gebeugt stand Siddhartha, der sie einst so sehr geliebt hatte. Es schien ihr ein Traum zu sein, lächelnd blickte sie in ihres Freundes Gesicht, nur langsam erkannte sie ihre Lage, erinnerte sich des Bisses, rief ängstlich nach dem Knaben. »Er ist bei dir, sei ohne Sorge«, sagte Siddhartha. Kamala blickte in seine Augen. Sie sprach mit schwerer Zunge, vom Gift gelähmt. »Du bist alt geworden, Lieber«, sagte sie, »grau bist du geworden. Aber du gleichst dem jungen Samana, der einst ohne Kleider mit staubigen Füßen zu mir in den Garten kam. Du gleichst ihm viel mehr, als du ihm damals glichest, da du mich und Kamaswami verlassen hast. In den Augen gleichst du ihm, Siddhartha. Ach, auch ich bin alt geworden, alt – kanntest du mich denn noch?« Siddhartha lächelte: »Sogleich kannte ich dich, Kamala, Liebe.« Kamala deutete auf ihren Knaben und sagte: »Kanntest du auch ihn? Er ist dein Sohn.«

111


Ihre Augen wurden irr und fielen zu. Der Knabe weinte, Siddhartha nahm ihn auf seine Knie, ließ ihn weinen, streichelte sein Haar, und beim Anblick des Kindergesichtes fiel ein brahmanisches Gebet ihm ein, das er einst gelernt hatte, als er selbst ein kleiner Knabe war. Langsam, mit singender Stimme, begann er es zu sprechen, aus der Vergangenheit und Kindheit her kamen ihm die Worte geflossen. Und unter seinem Singsang wurde der Knabe ruhig, schluchzte noch hin und wieder auf und schlief ein. Siddhartha legte ihn auf Vasudevas Lager. Vasudeva stand am Herd und kochte Reis. Siddhartha warf ihm einen Blick zu, den er lächelnd erwiderte. »Sie wird sterben«, sagte Siddhartha leise. Vasudeva nickte, über sein freundliches Gesicht lief der Feuerschein vom Herde. Nochmals erwachte Kamala zum Bewußtsein. Schmerz verzog ihr Gesicht, Siddharthas Auge las das Leiden auf ihrem Munde, auf ihren erblaßten Wangen. Stille las er es, aufmerksam, wartend, in ihr Leiden versenkt. Kamala fühlte es, ihr Blick suchte sein Auge. Ihn anblickend, sagte sie: »Nun sehe ich, daß auch deine Augen sich verändert haben. Ganz anders sind sie geworden. Woran doch erkenne ich noch, daß du Siddhartha bist? Du bist es, und bist es nicht.« Siddhartha sprach nicht, still blickten seine Augen in die ihren. »Du hast es erreicht?« fragte sie. »Du hast Friede gefunden?« Er lächelte und legte seine Hand auf ihre. »Ich sehe es«, sagte sie, »ich sehe es. Auch ich werde Friede finden.«

112


»Du hast ihn gefunden«, sprach Siddhartha flüsternd. Kamala blickte ihm unverwandt in die Augen. Sie dachte daran, daß sie zu Gotama hatte pilgern wollen, um das Gesicht eines Vollendeten zu sehen, um seinen Frieden zu atmen, und daß sie statt seiner nun ihn gefunden, und daß es gut war, ebenso gut, als wenn sie jenen gesehen hätte. Sie wollte es ihm sagen, aber die Zunge gehorchte ihrem Willen nicht mehr. Schweigend sah sie ihn an, und er sah in ihren Augen das Leben erlöschen. Als der letzte Schmerz ihr Auge erfüllte und brach, als der letzte Schauder über ihre Glieder lief, schloß sein Finger ihre Lider. Lange saß er und blickte auf ihr entschlafenes Gesicht. Lange betrachtete er ihren Mund, ihren alten, müden Mund mit den schmal gewordenen Lippen, und erinnerte sich, daß er einst, im Frühling seiner Jahre, diesen Mund einer frisch aufgebrochenen Feige verglichen hatte. Lange saß er, las in dem bleichen Gesicht, in den müden Falten, füllte sich mit dem Anblick, sah sein eigenes Gesicht ebenso liegen, ebenso weiß, ebenso erloschen, und sah zugleich sein Gesicht und das ihre jung, mit den roten Lippen, mit dem brennenden Auge, und das Gefühl der Gegenwart und Gleichzeitigkeit durchdrang ihn völlig, das Gefühl der Ewigkeit. Tief empfand er, tiefer als jemals, in dieser Stunde die Unzerstörbarkeit jedes Lebens, die Ewigkeit jedes Augenblicks. Da er sich erhob, hatte Vasudeva Reis für ihn bereitet. Doch aß Siddhartha nicht. Im Stall, wo ihre Ziege stand, machten sich die beiden Alten eine Streu zurecht, und Vasudeva legte sich schlafen. Siddhartha aber ging hinaus und saß die Nacht vor der Hütte, dem Flusse lauschend, von Vergangenheit

113


umspült, von allen Zeiten seines Lebens zugleich berührt und umfangen. Zuweilen aber erhob er sich, trat an die Hüttentür und lauschte, ob der Knabe schlafe. Früh am Morgen, noch ehe die Sonne sichtbar ward, kam Vasudeva aus dem Stalle und trat zu seinem Freunde. »Du hast nicht geschlafen«, sagte er. »Nein, Vasudeva. Ich saß hier, ich hörte dem Flusse zu. Viel hat er mir gesagt, tief hat er mich mit dem heilsamen Gedanken erfüllt, mit dem Gedanken der Einheit.« »Du hast Leid erfahren, Siddhartha, doch ich sehe, es ist keine Traurigkeit in dein Herz gekommen.« »Nein, Lieber, wie sollte ich denn traurig sein? Ich, der ich reich und glücklich war, bin jetzt noch reicher und glücklicher geworden. Mein Sohn ist mir geschenkt worden.« »Willkommen sei dein Sohn auch mir. Nun aber, Siddhartha, laß uns an die Arbeit gehen, viel ist zu tun. Auf demselben Lager ist Kamala gestorben, auf welchem einst mein Weib gestorben ist. Auf demselben Hügel auch wollen wir Kamalas Scheiterhaufen bauen, auf welchem ich einst meines Weibes Scheiterhaufen gebaut habe.« Während der Knabe noch schlief, bauten sie den Scheiterhaufen.

114


Der Sohn Scheu und weinend hatte der Knabe der Bestattung seiner Mutter beigewohnt, finster und scheu hatte er Siddhartha angehört, der ihn als seinen Sohn begrüßte und ihn bei sich in Vasudevas Hütte willkommen hieß. Bleich saß er tagelang am Hügel der Toten, mochte nicht essen, verschloß seinen Blick, verschloß sein Herz, wehrte und sträubte sich gegen das Schicksal. Siddhartha schonte ihn und ließ ihn gewähren, er ehrte seine Trauer. Siddhartha verstand, daß sein Sohn ihn nicht kenne, daß er ihn nicht lieben könne wie einen Vater. Langsam sah und verstand er auch, daß der Elfjährige ein verwöhnter Knabe war, ein Mutterkind, und in Gewohnheiten des Reichtums aufgewachsen, gewöhnt an feinere Speisen, an ein weiches Bett, gewohnt, Dienern zu befehlen. Siddhartha verstand, daß der Trauernde und Verwöhnte nicht plötzlich und gutwillig in der Fremde und Armut sich zufrieden geben könne. Er zwang ihn nicht, er tat manche Arbeit für ihn, suchte stets den besten Bissen für ihn aus. Langsam hoffte er, ihn zu gewinnen, durch freundliche Geduld. Reich und glücklich hatte er sich genannt, als der Knabe zu ihm gekommen war. Da indessen die Zeit hinfloß, und der Knabe fremd und finster blieb, da er ein stolzes und trotziges Herz zeigte, keine Arbeit tun wollte, den Alten keine Ehrfurcht erwies, Vasudevas Fruchtbäume beraubte, da begann Siddhartha zu verstehen, daß mit seinem Sohne nicht Glück und Friede zu ihm gekommen war, sondern Leid und Sorge. Aber er liebte ihn, und lieber war ihm Leid

115


und Sorge der Liebe, als ihm Glück und Freude ohne den Knaben gewesen war. Seit der junge Siddhartha in der Hütte war, hatten die Alten sich die Arbeit geteilt. Vasudeva hatte das Amt des Fährmanns wieder allein übernommen, und Siddhartha, um bei seinem Sohne zu sein, die Arbeit in Hütte und Feld. Lange Zeit, lange Monate wartete Siddhartha darauf, daß sein Sohn ihn verstehe, daß er seine Liebe annehme, daß er sie vielleicht erwidere. Lange Monate wartete Vasudeva, zusehend, wartete und schwieg. Eines Tages, als Siddhartha der Junge seinen Vater wieder sehr mit Trotz und Launen gequält und ihm beide Reisschüsseln zerbrochen hatte, nahm Vasudeva seinen Freund am Abend beiseite und sprach mit ihm. »Entschuldige mich«, sagte er, »aus freundlichem Herzen rede ich zu dir. Ich sehe, daß du dich quälst, ich sehe, daß du Kummer hast. Dein Sohn, Lieber, macht dir Sorge, und auch mir macht er Sorge. An ein anderes Leben, an ein anderes Nest ist der junge Vogel gewöhnt. Nicht wie du ist er dem Reichtum und der Stadt entlaufen aus Ekel und Überdruß, er hat wider seinen Willen dies alles dahinten lassen müssen. Ich fragte den Fluß, o Freund, viele Male habe ich ihn gefragt. Der Fluß aber lacht, er lacht mich aus, mich und dich lacht er aus, und schüttelt sich über unsre Torheit. Wasser will zu Wasser, Jugend will zu Jugend, dein Sohn ist nicht an dem Orte, wo er gedeihen kann. Frage auch du den Fluß, höre auch du auf ihn!« Bekümmert blickte Siddhartha ihm in das freundliche Gesicht, in dessen vielen Runzeln beständige Heiterkeit wohnte.

116


»Kann ich mich denn von ihm trennen?« fragte er leise, beschämt. »Laß mir noch Zeit, Lieber! Sieh, ich kämpfe um ihn, ich werbe um sein Herz, mit Liebe und mit freundlicher Geduld will ich es fangen. Auch zu ihm soll einst der Fluß reden, auch er ist berufen.« Vasudevas Lächeln blühte wärmer. »O ja, auch er ist berufen, auch er ist vom ewigen Leben. Aber wissen wir denn, du und ich, wozu er berufen ist, zu welchem Wege, zu welchen Taten, zu welchen Leiden? Nicht klein wird sein Leiden sein, stolz und hart ist ja sein Herz, viel müssen solche leiden, viel irren, viel Unrecht tun, sich viel Sünde aufladen. Sage mir, mein Lieber: du erziehst deinen Sohn nicht? Du zwingst ihn nicht? Schlägst ihn nicht? Strafst ihn nicht?« »Nein, Vasudeva, das tue ich alles nicht.« »Ich wußte es. Du zwingst ihn nicht, schlägst ihn nicht, befiehlst ihm nicht, weil du weißt, daß Weich stärker ist als Hart, Wasser stärker als Fels, Liebe stärker als Gewalt. Sehr gut, ich lobe dich. Aber ist es nicht ein Irrtum von dir, zu meinen, daß du ihn nicht zwingst, nicht strafest? Bindest du ihn nicht in Bande mit deiner Liebe? Beschämst du ihn nicht täglich, und machst es ihm noch schwerer, mit deiner Güte und Geduld? Zwingst du ihn nicht, den hochmütigen und verwöhnten Knaben, in einer Hütte bei zwei alten Bananenessern zu leben, welchen schon Reis ein Leckerbissen ist, deren Gedanken nicht seine sein können, deren Herz alt und still ist und anderen Gang hat als das seine? Ist er mit alledem nicht gezwungen, nicht gestraft?« Betroffen blickte Siddhartha zur Erde. Leise fragte er: »Was meinst du, soll ich tun?«

117


Sprach Vasudeva: »Bring ihn zur Stadt, bringe ihn in seiner Mutter Haus, es werden noch Diener dort sein, denen gib ihn. Und wenn keine mehr da sind, so bringe ihn einem Lehrer, nicht der Lehre wegen, aber daß er zu anderen Knaben komme, und zu Mädchen, und in die Welt, welche die seine ist. Hast du daran nie gedacht?« »Du siehst in mein Herz«, sprach Siddhartha traurig. »Oft habe ich daran gedacht. Aber sieh, wie soll ich ihn, der ohnehin kein sanftes Herz hat, in diese Welt geben? Wird er nicht üppig werden, wird er nicht sich an Lust und Macht verlieren, wird er nicht alle Irrtümer seines Vaters wiederholen, wird er nicht vielleicht ganz und gar in Sansara verlorengehen?« Hell strahlte des Fährmanns Lächeln auf; er berührte zart Siddharthas Arm und sagte: »Frage den Fluß darüber, Freund! Höre ihn darüber lachen! Glaubst du denn wirklich, daß du deine Torheiten begangen habest, um sie dem Sohn zu ersparen? Und kannst du denn deinen Sohn vor Sansara schützen? Wie denn? Durch Lehre, durch Gebet, durch Ermahnung? Lieber, hast du jene Geschichte denn ganz vergessen, jene lehrreiche Geschichte vom Brahmanensohn Siddhartha, die du mir einst hier an dieser Stelle erzählt hast? Wer hat den Samana Siddhartha vor Sansara bewahrt, vor Sünde, vor Habsucht, vor Torheit? Hat seines Vaters Frömmigkeit, seiner Lehrer Ermahnung, hat sein eigenes Wissen, sein eigenes Suchen ihn bewahren können? Welcher Vater, welcher Lehrer hat ihn davor schützen können, selbst das Leben zu leben, selbst sich mit dem Leben zu beschmutzen, selbst Schuld auf sich zu laden, selbst den bitteren Trank zu trinken, selber sei-

118


nen Weg zu finden? Glaubst du denn, Lieber, dieser Weg bleibe irgend jemandem vielleicht erspart? Vielleicht deinem Söhnchen, weil du es liebst, weil du ihm gern Leid und Schmerz und Enttäuschung ersparen möchtest? Aber auch wenn du zehnmal für ihn stürbest, würdest du ihm nicht den kleinsten Teil seines Schicksals damit abnehmen können.« Noch niemals hatte Vasudeva so viele Worte gesprochen. Freundlich dankte ihm Siddhartha, ging bekümmert in die Hütte, fand lange keinen Schlaf. Vasudeva hatte ihm nichts gesagt, das er nicht selbst schon gedacht und gewußt hätte. Aber es war ein Wissen, das er nicht tun konnte, stärker als das Wissen war seine Liebe zu dem Knaben, stärker seine Zärtlichkeit, seine Angst, ihn zu verlieren. Hatte er denn jemals an irgend etwas so sehr sein Herz verloren, hatte er je irgendeinen Menschen so geliebt, so blind, so leidend, so erfolglos und doch so glücklich? Siddhartha konnte seines Freundes Rat nicht befolgen, er konnte den Sohn nicht hergeben. Er ließ sich von dem Knaben befehlen, er ließ sich von ihm mißachten. Er schwieg und wartete, begann täglich den stummen Kampf der Freundlichkeit, den lautlosen Krieg der Geduld. Auch Vasudeva schwieg und wartete, freundlich, wissend, langmütig. In der Geduld waren sie beide Meister. Einst, als des Knaben Gesicht ihn sehr an Kamala erinnerte, mußte Siddhartha plötzlich eines Wortes gedenken, das Kamala vor Zeiten, in den Tagen der Jugend, einmal zu ihm gesagt hatte. »Du kannst nicht lieben«, hatte sie ihm gesagt, und er hatte ihr recht gegeben und hatte sich mit einem Stern, die Kindermenschen aber mit fallendem Laub vergli-

119


chen, und dennoch hatte er in jenem Wort auch einen Vorwurf gespürt. In der Tat hatte er niemals sich an einen anderen Menschen ganz verlieren und hingeben können, sich selbst vergessen, Torheiten der Liebe eines anderen wegen begehen; nie hatte er das gekonnt, und dies war, wie ihm damals schien, der große Unterschied gewesen, der ihn von den Kindermenschen trennte. Nun aber, seit sein Sohn da war, nun war auch er, Siddhartha, vollends ein Kindermensch geworden, eines Menschen wegen leidend, einen Menschen liebend, an eine Liebe verloren, einer Liebe wegen ein Tor geworden. Nun fühlte auch er, spät, einmal im Leben diese stärkste und seltsamste Leidenschaft, litt an ihr, litt kläglich, und war doch beseligt, war doch um etwas erneuert, um etwas reicher. Wohl spürte er, daß diese Liebe, diese blinde Liebe zu seinem Sohn eine Leidenschaft, etwas sehr Menschliches, daß sie Sansara sei, eine trübe Quelle, ein dunkles Wasser. Dennoch, so fühlte er gleichzeitig, war sie nicht wertlos, war sie notwendig, kam aus seinem eigenen Wesen. Auch diese Lust wollte gebüßt, auch diese Schmerzen wollten gekostet sein, auch diese Torheiten begangen. Der Sohn indessen ließ ihn seine Torheiten begehen, ließ ihn werben, ließ ihn täglich sich vor seinen Launen demütigen. Dieser Vater hatte nichts, was ihn entzückt, und nichts, was er gefürchtet hätte. Er war ein guter Mann, dieser Vater, ein guter, gütiger, sanfter Mann, vielleicht ein sehr frommer Mann, vielleicht ein Heiliger – dies alles waren nicht Eigenschaften, welche den Knaben gewinnen konnten. Langweilig war ihm dieser Vater, der ihn da in seiner elenden Hütte gefangen hielt, langweilig war er

120


ihm, und daß er jede Unart mit Lächeln, jeden Schimpf mit Freundlichkeit, jede Bosheit mit Güte beantwortete, das eben war die verhaßteste List dieses alten Schleichers. Viel lieber wäre der Knabe von ihm bedroht, von ihm mißhandelt worden. Es kam ein Tag, an welchem des jungen Siddhartha Sinn zum Ausbruch kam und sich offen gegen seinen Vater wandte. Der hatte ihm einen Auftrag erteilt, er hatte ihn Reisig sammeln geheißen. Der Knabe ging aber nicht aus der Hütte, er blieb trotzig und wütend stehen, stampfte den Boden, ballte die Fäuste, und schrie in gewaltigem Ausbruch seinem Vater Haß und Verachtung ins Gesicht. »Hole du selber dein Reisig!« rief er schäumend, »ich bin nicht dein Knecht. Ich weiß ja, daß du mich nicht schlägst, du wagst es ja nicht; ich weiß ja, daß du mich mit deiner Frömmigkeit und deiner Nachsicht beständig strafen und klein machen willst. Du willst, daß ich werden soll wie du, auch so fromm, auch so sanft, auch so weise! Ich aber, höre, ich will, dir zu Leide, lieber ein Straßenräuber und Mörder werden und zur Hölle fahren, als so werden wie du! Ich hasse dich, du bist nicht mein Vater, und wenn du zehnmal meiner Mutter Buhler gewesen bist!« Zorn und Gram liefen in ihm über, schäumten in hundert wüsten und bösen Worten dem Vater entgegen. Dann lief der Knabe davon und kam erst spät am Abend wieder. Am andern Morgen aber war er verschwunden. Verschwunden war auch ein kleiner, aus zweifarbigem Bast geflochtener Korb, in welchem die Fährleute jene Kupfer- und Silbermünzen aufbewahrten, welche sie als Fährlohn erhielten. Verschwunden

121


war auch das Boot, Siddhartha sah es am jenseitigen Ufer liegen. Der Knabe war entlaufen. »Ich muß ihm folgen«, sagte Siddhartha, der seit jenen gestrigen Schimpfreden des Knaben vor Jammer zitterte. »Ein Kind kann nicht allein durch den Wald gehen. Er wird umkommen. Wir müssen ein Floß bauen, Vasudeva, um übers Wasser zu kommen.« »Wir werden ein Floß bauen«, sagte Vasudeva, »um unser Boot wieder zu holen, das der Junge entführt hat. Ihn aber solltest du laufen lassen, Freund, er ist kein Kind mehr, er weiß sich zu helfen. Er sucht den Weg nach der Stadt, und er hat recht, vergiß das nicht. Er tut das, was du selbst zu tun versäumt hast. Er sorgt für sich, er geht seine Bahn. Ach, Siddhartha, ich sehe dich leiden, aber du leidest Schmerzen, über die man lachen möchte, über die du selbst bald lachen wirst.« Siddhartha antwortete nicht. Er hielt schon das Beil in Händen, und begann ein Floß aus Bambus zu machen, und Vasudeva half ihm, die Stämme mit Grasseilen zusammenzubinden. Dann fuhren sie hinüber, wurden weit abgetrieben, zogen das Floß am jenseitigen Ufer flußauf. »Warum hast du das Beil mitgenommen?« fragte Siddhartha. Vasudeva sagte: »Es könnte sein, daß das Ruder unsres Bootes verlorengegangen wäre.« Siddhartha aber wußte, was sein Freund dachte. Er dachte, der Knabe werde das Ruder weggeworfen oder zerbrochen haben, um sich zu rächen und um sie an der Verfolgung zu hindern. Und wirklich war kein Ruder mehr im Boote. Vasudeva wies auf den Boden des Bootes und sah den Freund mit Lächeln an, als wollte er sagen: »Siehst du nicht, was dein

122


Sohn dir sagen will? Siehst du nicht, daß er nicht verfolgt sein will?« Doch sagte er dies nicht mit Worten. Er machte sich daran, ein neues Ruder zu zimmern. Siddhartha aber nahm Abschied, um nach dem Entflohenen zu suchen. Vasudeva hinderte ihn nicht. Als Siddhartha schon lange im Walde unterwegs war, kam ihm der Gedanke, daß sein Suchen nutzlos sei. Entweder, so dachte er, war der Knabe längst voraus und schon in der Stadt angelangt, oder, wenn er noch unterwegs sein sollte, würde er vor ihm, dem Verfolgenden, sich verborgen halten. Da er weiter dachte, fand er auch, daß er selbst nicht in Sorge um seinen Sohn war, daß er im Innersten wußte, er sei weder umgekommen, noch drohe ihm im Walde Gefahr. Dennoch lief er ohne Rast, nicht mehr, um ihn zu retten, nur aus Verlangen, nur um ihn vielleicht nochmals zu sehen. Und er lief bis vor die Stadt. Als er nahe bei der Stadt auf die breite Straße gelangte, blieb er stehen, am Eingang des schönen Lustgartens, der einst Kamala gehört hatte, wo er sie einst, in der Sänfte, zum erstenmal gesehen hatte. Das Damalige stand in seiner Seele auf, wieder sah er sich dort stehen, jung, ein bärtiger nackter Samana, das Haar voll Staub. Lange stand Siddhartha und blickte durch das offene Tor in den Garten, Mönche in gelben Kutten sah er unter den schönen Bäumen gehen. Lange stand er, nachdenkend, Bilder sehend, der Geschichte seines Lebens lauschend. Lange stand er, blickte nach den Mönchen, sah statt ihrer den jungen Siddhartha, sah die junge Kamala unter den hohen Bäumen gehen. Deutlich sah er sich, wie er von Kamala bewirtet ward, wie er ihren ersten Kuß emp-

123


fing, wie er stolz und verächtlich auf sein Brahmanentum zurückblickte, stolz und verlangend sein Weltleben begann. Er sah Kamaswami, sah die Diener, die Gelage, die Würfelspieler, die Musikanten, sah Kamalas Singvogel im Käfig, lebte dies alles nochmals, atmete Sansara, war nochmals alt und müde, fühlte nochmals den Ekel, fühlte nochmals den Wunsch, sich auszulöschen, genas nochmals am heiligen Om. Nachdem er lange beim Tor des Gartens gestanden war, sah Siddhartha ein, daß das Verlangen töricht war, das ihn bis zu dieser Stätte getrieben hatte, daß er seinem Sohne nicht helfen konnte, daß er sich nicht an ihn hängen durfte. Tief fühlte er die Liebe zu dem Entflohenen im Herzen, wie eine Wunde, und fühlte zugleich, daß ihm die Wunde nicht gegeben war, um in ihr zu wühlen, daß sie zur Blüte werden und strahlen müsse. Daß die Wunde zu dieser Stunde noch nicht blühte, noch nicht strahlte, machte ihn traurig. An der Stelle des Wunschzieles, das ihn hierher und dem entflohenen Sohne nachgezogen hatte, stand nun Leere. Traurig setzte er sich nieder, fühlte etwas in seinem Herzen sterben, empfand Leere, sah keine Freude mehr, kein Ziel. Er saß versunken und wartete. Dies hatte er am Flusse gelernt, dies eine: warten, Geduld haben, lauschen. Und er saß und lauschte, im Staub der Straße, lauschte seinem Herzen, wie es müd und traurig ging, wartete auf eine Stimme. Manche Stunde kauerte er lauschend, sah keine Bilder mehr, sank in die Leere, ließ sich sinken, ohne einen Weg zu sehen. Und wenn er die Wunde brennen fühlte, sprach er lautlos das Om, füllte sich mit Om. Die Mönche im Garten sahen ihn, und da er

124


viele Stunden kauerte und auf seinen grauen Haaren der Staub sich sammelte, kam einer gegangen und legte zwei Pisangfrüchte vor ihm nieder. Der Alte sah ihn nicht. Aus dieser Erstarrung weckte ihn eine Hand, welche seine Schulter berührte. Alsbald erkannte er diese Berührung, die zarte, schamhafte, und kam zu sich. Er erhob sich und begrüßte Vasudeva, welcher ihm nachgegangen war. Und da er in Vasudevas freundliches Gesicht schaute, in die kleinen, wie mit lauter Lächeln ausgefüllten Falten, in die heiteren Augen, da lächelte auch er. Er sah nun die Pisangfrüchte vor sich liegen, hob sie auf, gab eine dem Fährmann, aß selbst die andere. Darauf ging er schweigend mit Vasudeva in den Wald zurück, kehrte zur Fähre heim. Keiner sprach von dem, was heute geschehen war, keiner nannte den Namen des Knaben, keiner sprach von seiner Flucht, keiner sprach von der Wunde. In der Hütte legte sich Siddhartha auf sein Lager, und da nach einer Weile Vasudeva zu ihm trat, um ihm eine Schale Kokosmilch anzubieten, fand er ihn schon schlafend.

125


Om Lange noch brannte die Wunde. Manchen Reisenden mußte Siddhartha über den Fluß setzen, der einen Sohn oder eine Tochter bei sich hatte, und keinen von ihnen sah er, ohne daß er ihn beneidete, ohne daß er dachte: »So viele, so viel Tausende besitzen dies holdeste Glück – warum ich nicht? Auch böse Menschen, auch Diebe und Räuber haben Kinder, und lieben sie, und werden von ihnen geliebt, nur ich nicht.« So einfach, so ohne Verstand dachte er nun, so ähnlich war er den Kindermenschen geworden. Anders sah er jetzt die Menschen an als früher, weniger klug, weniger stolz, dafür wärmer, dafür neugieriger, beteiligter. Wenn er Reisende der gewöhnlichen Art übersetzte, Kindermenschen, Geschäftsleute, Krieger, Weibervolk, so erschienen diese Leute ihm nicht fremd wie einst: er verstand sie, er verstand und teilte ihr nicht von Gedanken und Einsichten, sondern einzig von Trieben und Wünschen geleitetes Leben, er fühlte sich wie sie. Obwohl er nahe der Vollendung war, und an seiner letzten Wunde trug, schien ihm doch, diese Kindermenschen seien seine Brüder, ihre Eitelkeiten, Begehrlichkeiten und Lächerlichkeiten verloren das Lächerliche für ihn, wurden begreiflich, wurden liebenswert, wurden ihm sogar verehrungswürdig. Die blinde Liebe einer Mutter zu ihrem Kind, den dummen, blinden Stolz eines eingebildeten Vaters auf sein einziges Söhnlein, das blinde, wilde Streben nach Schmuck und nach bewundernden Männeraugen bei einem jungen, eitlen Weibe, alle diese Triebe, alle diese Kindereien, alle diese einfachen, törichten, aber ungeheuer starken, stark lebenden,

126


stark sich durchsetzenden Triebe und Begehrlichkeiten waren für Siddhartha jetzt keine Kindereien mehr, er sah um ihretwillen die Menschen leben, sah sie um ihretwillen Unendliches leisten, Reisen tun, Kriege führen, Unendliches leiden, Unendliches ertragen, und er konnte sie dafür lieben, er sah das Leben, das Lebendige, das Unzerstörbare, das Brahman in jeder ihrer Leidenschaften, jeder ihrer Taten. Liebenswert und bewundernswert waren diese Menschen in ihrer blinden Treue, ihrer blinden Stärke und Zähigkeit. Nichts fehlte ihnen, nichts hatte der Wissende und Denker vor ihnen voraus als eine einzige Kleinigkeit, eine einzige winzige kleine Sache: das Bewußtsein, den bewußten Gedanken der Einheit alles Lebens. Und Siddhartha zweifelte sogar zu mancher Stunde, ob dies Wissen, dieser Gedanke so sehr hoch zu werten, ob nicht auch er vielleicht eine Kinderei der Denkmenschen, der DenkKindermenschen sein möchte. In allem andern waren die Weltmenschen dem Weisen ebenbürtig, waren ihm oft weit überlegen, wie ja auch Tiere in ihrem zähen, unbeirrten Tun des Notwendigen in manchen Augenblicken den Menschen überlegen scheinen können. Langsam blühte, langsam reifte in Siddhartha die Erkenntnis, das Wissen darum, was eigentlich Weisheit sei, was seines langen Suchens Ziel sei. Es war nichts als eine Bereitschaft der Seele, eine Fähigkeit, eine geheime Kunst, jeden Augenblick, mitten im Leben, den Gedanken der Einheit denken, die Einheit fühlen und einatmen zu können. Langsam blühte dies in ihm auf, strahlte ihm aus Vasudevas altem Kindergesicht wider: Harmonie, Wissen um die ewige Vollkommenheit der Welt, Lächeln, Einheit.

127


Die Wunde aber brannte noch, sehnlich und bitter gedachte Siddhartha seines Sohnes, pflegte seine Liebe und Zärtlichkeit im Herzen, ließ den Schmerz an sich fressen, beging alle Torheiten der Liebe. Nicht von selbst erlosch diese Flamme. Und eines Tages, als die Wunde heftig brannte, fuhr Siddhartha über den Fluß, gejagt von Sehnsucht, stieg aus und war willens, nach der Stadt zu gehen und seinen Sohn zu suchen. Der Fluß floß sanft und leise, es war in der trockenen Jahreszeit, aber seine Stimme klang sonderbar: sie lachte! Sie lachte deutlich. Der Fluß lachte, er lachte hell und klar den alten Fährmann aus. Siddhartha blieb stehen, er beugte sich übers Wasser, um noch besser zu hören, und im still ziehenden Wasser sah er sein Gesicht gespiegelt, und in diesem gespiegelten Gesicht war etwas, das ihn erinnerte, etwas Vergessenes, und da er sich besann, fand er es: dies Gesicht glich einem andern, das er einst gekannt und geliebt und auch gefürchtet hatte. Es glich dem Gesicht seines Vaters, des Brahmanen. Und er erinnerte sich, wie er vor Zeiten, ein Jüngling, seinen Vater gezwungen hatte, ihn zu den Büßern gehen zu lassen, wie er Abschied von ihm genommen hatte, wie er gegangen und nie mehr wiedergekommen war. Hatte nicht auch sein Vater um ihn dasselbe Leid gelitten, wie er es nun um seinen Sohn litt? War nicht sein Vater längst gestorben, allein, ohne seinen Sohn wiedergesehen zu haben? Mußte er selbst nicht dies selbe Schicksal erwarten? War es nicht eine Komödie, eine seltsame und dumme Sache, diese Wiederholung, dieses Laufen in einem verhängnisvollen Kreise? Der Fluß lachte. Ja, es war so, es kam alles wieder, was nicht bis zu Ende gelitten und gelöst ward,

128


es wurden immer wieder dieselben Leiden gelitten. Siddhartha aber stieg wieder in das Boot und fuhr zu der Hütte zurück, seines Vaters gedenkend, seines Sohnes gedenkend, vom Flusse verlacht, mit sich selbst im Streit, geneigt zur Verzweiflung, und nicht minder geneigt, über sich und die ganze Welt laut mitzulachen. Ach, noch blühte die Wunde nicht, noch wehrte sein Herz sich wider das Schicksal, noch strahlte nicht Heiterkeit und Sieg aus seinem Leide. Doch fühlte er Hoffnung, und da er zur Hütte zurückgekehrt war, spürte er ein unbesiegbares Verlangen, sich vor Vasudeva zu öffnen, ihm alles zu zeigen, ihm, dem Meister des Zuhörens, alles zu sagen. Vasudeva saß in der Hütte und flocht an einem Korbe. Er fuhr nicht mehr mit dem Fährboot, seine Augen begannen schwach zu werden, und nicht nur seine Augen, auch seine Arme und Hände. Unverändert und blühend war nur die Freude und das heitere Wohlwollen seines Gesichtes. Siddhartha setzte sich zu dem Greise, langsam begann er zu sprechen. Worüber sie niemals gesprochen hatten, davon erzählte er jetzt, von seinem Gange zur Stadt, damals, von der brennenden Wunde, von seinem Neid beim Anblick glücklicher Väter, von seinem Wissen um die Torheit solcher Wünsche, von seinem vergeblichen Kampf wider sie. Alles berichtete er, alles könnte er sagen, auch das Peinlichste, alles ließ sich sagen, alles sich zeigen, alles konnte er erzählen. Er zeigte seine Wunde dar, erzählte auch seine heutige Flucht, wie er übers Wasser gefahren sei, kindischer Flüchtling, willens, nach der Stadt zu wandern, wie der Fluß gelacht habe.

129


Während er sprach, lange sprach, während Vasudeva mit stillem Gesicht lauschte, empfand Siddhartha dies Zuhören Vasudevas stärker, als er es jemals gefühlt hatte, er spürte, wie seine Schmerzen, seine Beängstigungen hinüberflossen, wie seine heimliche Hoffnung hinüberfloß, ihm von drüben wieder entgegenkam. Diesem Zuhörer seine Wunde zu zeigen, war dasselbe wie sie im Flusse baden, bis sie kühl und mit dem Flusse eins wurde. Während er immer noch sprach, immer noch bekannte und beichtete, fühlte Siddhartha mehr und mehr, daß dies nicht mehr Vasudeva, nicht mehr ein Mensch war, der ihm zuhörte, daß dieser regungslos Lauschende seine Beichte in sich einsog wie ein Baum den Regen, daß dieser Regungslose der Fluß selbst, daß er Gott selbst, daß er das Ewige selbst war. Und während Siddhartha aufhörte, an sich und an seine Wunde zu denken, nahm diese Erkenntnis vom veränderten Wesen des Vasudeva von ihm Besitz, und je mehr er es empfand und darein eindrang, desto weniger wunderlich wurde es, desto mehr sah er ein, daß alles in Ordnung und natürlich war, daß Vasudeva schon lange, beinahe schon immer so gewesen sei, daß nur er selbst es nicht ganz erkannt hatte, ja daß er selbst von jenem kaum noch verschieden sei. Er empfand, daß er den alten Vasudeva nun so sehe, wie das Volk die Götter sieht, und daß dies nicht von Dauer sein könne; er begann im Herzen von Vasudeva Abschied zu nehmen. Dabei sprach er immerfort. Als er zu Ende gesprochen hatte, richtete Vasudeva seinen freundlichen, etwas schwach gewordenen Blick auf ihn, sprach nicht, strahlte ihm schweigend Liebe und Heiterkeit entgegen, Verständnis

130


und Wissen. Er nahm Siddharthas Hand, führte ihn zum Sitz am Ufer, setzte sich mit ihm nieder, lächelte dem Flusse zu. »Du hast ihn lachen hören«, sagte er. »Aber du hast nicht alles gehört. Laß uns lauschen, du wirst mehr hören.« Sie lauschten. Sanft klang der vielstimmige Gesang des Flusses. Siddhartha schaute ins Wasser, und im ziehenden Wasser erschienen ihm Bilder: sein Vater erschien, einsam, um den Sohn trauernd, er selbst erschien, einsam, auch er mit den Banden der Sehnsucht an den fernen Sohn gebunden; es erschien sein Sohn, einsam auch er, der Knabe, begehrlich auf der brennenden Bahn seiner jungen Wünsche stürmend, jeder auf sein Ziel gerichtet, jeder vom Ziel besessen, jeder leidend. Der Fluß sang mit einer Stimme des Leidens, sehnlich sang er, sehnlich floß er seinem Ziele zu, klagend klang seine Stimme. »Hörst du?« fragte Vasudevas stummer Blick. Siddhartha nickte. »Höre besser!« flüsterte Vasudeva. Siddhartha bemühte sich, besser zu hören. Das Bild des Vaters, sein eigenes Bild, das Bild des Sohnes flossen ineinander, auch Kamalas Bild erschien und zerfloß, und das Bild Govindas, und andere Bilder, und flossen ineinander über, wurden alle zum Fluß, strebten alle als Fluß dem Ziele zu, sehnlich, begehrend, leidend, und des Flusses Stimme klang voll Sehnsucht, voll von brennendem Weh, voll von unstillbarem Verlangen. Zum Ziele strebte der Fluß, Siddhartha sah ihn eilen, den Fluß, der aus ihm und den Seinen und aus allen Menschen bestand, die er je gesehen hatte, alle die Wellen und Wasser eilten,

131


leidend, Zielen zu, vielen Zielen, dem Wasserfall, dem See, der Stromschnelle, dem Meere, und alle Ziele wurden erreicht, und jedem folgte ein neues, und aus dem Wasser ward Dampf und stieg in den Himmel, ward Regen und stürzte aus dem Himmel herab, ward Quelle, ward Bach, ward Fluß, strebte aufs neue, floß aufs neue. Aber die sehnliche Stimme hatte sich verändert. Noch tönte sie, leidvoll, suchend, aber andre Stimmen gesellten sich zu ihr, Stimmen der Freude und des Leides, gute und böse Stimmen, lachende und trauernde, hundert Stimmen, tausend Stimmen. Siddhartha lauschte. Er war nun ganz Lauscher, ganz ins Zuhören vertieft, ganz leer, ganz einsaugend, er fühlte, daß er nun das Lauschen zu Ende gelernt habe. Oft schon hatte er all dies gehört, diese vielen Stimmen im Fluß, heute klang es neu. Schon konnte er die vielen Stimmen nicht mehr unterscheiden, nicht frohe von weinenden, nicht kindliche von männlichen, sie gehörten alle zusammen, Klage der Sehnsucht und Lachen des Wissenden, Schrei des Zorns und Stöhnen der Sterbenden, alles war eins, alles war ineinander verwoben und verknüpft, tausendfach verschlungen. Und alles zusammen, alle Stimmen, alle Ziele, alles Sehnen, alle Leiden, alle Lust, alles Gute und Böse, alles zusammen war die Welt. Alles zusammen war der Fluß des Geschehens, war die Musik des Lebens. Und wenn Siddhartha aufmerksam diesem Fluß, diesem tausendstimmigen Liede lauschte, wenn er nicht auf das Leid noch auf das Lachen hörte, wenn er seine Seele nicht an irgendeine Stimme band und mit seinem Ich in sie einging, sondern alle hörte, das Ganze, die Einheit vernahm, dann bestand das große Lied der

132


tausend Stimmen aus einem einzigen Worte, das hieß Om: die Vollendung. »Hörst du?« fragte wieder Vasudevas Blick. Hell glänzte Vasudevas Lächeln, über all den Runzeln seines alten Antlitzes schwebte es leuchtend, wie über all den Stimmen des Flusses das Om schwebte. Hell glänzte sein Lächeln, als er den Freund anblickte, und hell glänzte nun auch auf Siddharthas Gesicht dasselbe Lächeln auf. Seine Wunde blühte, sein Leid strahlte, sein Ich war in die Einheit geflossen. In dieser Stunde hörte Siddhartha auf, mit dem Schicksal zu kämpfen, hörte auf zu leiden. Auf seinem Gesicht blühte die Heiterkeit des Wissens, dem kein Wille mehr entgegensteht, das die Vollendung kennt, das einverstanden ist mit dem Fluß des Geschehens, mit dem Strom des Lebens, voll Mitleid, voll Mitlust, dem Strömen hingegeben, der Einheit zugehörig. Als Vasudeva sich von dem Sitz am Ufer erhob, als er in Siddharthas Augen blickte und die Heiterkeit des Wissens darin strahlen sah, berührte er dessen Schulter leise mit der Hand, in seiner behutsamen und zarten Weise, und sagte: »Ich habe auf diese Stunde gewartet, Lieber. Nun sie gekommen ist, laß mich gehen. Lange habe ich auf diese Stunde gewartet, lange bin ich der Fährmann Vasudeva gewesen. Nun ist es genug. Lebe wohl, Hütte, lebe wohl, Fluß, lebe wohl, Siddhartha!« Siddhartha verneigte sich tief vor dem Abschiednehmenden. »Ich habe es gewußt«, sagte er leise. »Du wirst in die Wälder gehen?« »Ich gehe in die Wälder, ich gehe in die Einheit«, sprach Vasudeva strahlend.

133


Strahlend ging er hinweg; Siddhartha blickte ihm nach. Mit tiefer Freude, mit tiefem Ernst blickte er ihm nach, sah seine Schritte voll Frieden, sah sein Haupt voll Glanz, sah seine Gestalt voll Licht.

134


Govinda Mit anderen Mönchen weilte Govinda einst während einer Rastzeit in dem Lusthain, welchen die Kurtisane Kamala den Jüngern des Gotama geschenkt hatte. Er hörte von einem alten Fährmanne sprechen, welcher eine Tagereise entfernt am Flusse wohne, und der von vielen für einen Weisen gehalten werde. Als Govinda des Weges weiterzog, wählte er den Weg zur Fähre, begierig, diesen Fährmann zu sehen. Denn ob er wohl sein Leben lang nach der Regel gelebt hatte, auch von den jüngeren Mönchen seines Alters und seiner Bescheidenheit wegen mit Ehrfurcht angesehen wurde, war doch in seinem Herzen die Unruhe und das Suchen nicht erloschen. Er kam zum Flusse, er bat den Alten um Überfahrt, und da sie drüben aus dem Boot stiegen, sagte er zum Alten: »Viel Gutes erweisest du uns Mönchen und Pilgern, viele von uns hast du schon übergesetzt. Bist nicht auch du, Fährmann, ein Sucher nach dem rechten Pfade?« Sprach Siddhartha, aus den alten Augen lächelnd: »Nennst du dich einen Sucher, o Ehrwürdiger, und bist doch schon hoch in den Jahren und trägst das Gewand der Mönche Gotamas?« »Wohl bin ich alt«, sprach Govinda, »zu suchen aber habe ich nicht aufgehört. Nie werde ich aufhören zu suchen, dies scheint meine Bestimmung. Auch du, so scheint es mir, hast gesucht. Willst du mir ein Wort sagen, Verehrter?« Sprach Siddhartha: »Was sollte ich dir, Ehrwürdiger, wohl zu sagen haben? Vielleicht das, daß du allzuviel suchst? Daß du vor Suchen nicht zum Finden kommst?«

135


»Wie denn?« fragte Govinda. »Wenn jemand sucht«, sagte Siddhartha, »dann geschieht es leicht, daß sein Auge nur noch das Ding sieht, das er sucht, daß er nichts zu finden, nichts in sich einzulassen vermag, weil er nur immer an das Gesuchte denkt, weil er ein Ziel hat, weil er vom Ziel besessen ist. Suchen heißt: ein Ziel haben. Finden aber heißt: frei sein, offen stehen, kein Ziel haben. Du, Ehrwürdiger, bist vielleicht in der Tat ein Sucher, denn, deinem Ziel nachstrebend, siehst du manches nicht, was nah vor deinen Augen steht.« »Noch verstehe ich nicht ganz«, bat Govinda, »wie meinst du das?« Sprach Siddhartha: »Einst, o Ehrwürdiger, vor manchen Jahren, bist du schon einmal an diesem Flusse gewesen und hast am Fluß einen Schlafenden gefunden, und hast dich zu ihm gesetzt, um seinen Schlaf zu behüten. Erkannt aber, o Govinda, hast du den Schlafenden nicht.« Staunend, wie ein Bezauberter, blickte der Mönch in des Fährmanns Augen. »Bist du Siddhartha?« fragte er mit scheuer Stimme. »Ich hätte dich auch dieses Mal nicht erkannt! Herzlich grüße ich dich, Siddhartha, herzlich freue ich mich, dich nochmals zu sehen! Du hast dich sehr verändert, Freund. und nun bist du also ein Fährmann geworden?« Freundlich lachte Siddhartha. »Ein Fährmann, ja. Manche, Govinda, müssen sich viel verändern, müssen allerlei Gewand tragen, ihrer einer bin ich, Lieber. Sei willkommen, Govinda, und bleibe die Nacht in meiner Hütte.« Govinda blieb die Nacht in der Hütte und schlief auf dem Lager, das einst Vasudevas Lager gewesen

136


war. Viele Fragen richtete er an den Freund seiner Jugend, vieles mußte ihm Siddhartha aus seinem Leben erzählen. Als es am andern Morgen Zeit war, die Tageswanderung anzutreten, da sagte Govinda, nicht ohne Zögern, die Worte: »Ehe ich meinen Weg fortsetze, Siddhartha, erlaube mir noch eine Frage. Hast du eine Lehre? Hast du einen Glauben oder ein Wissen, dem du folgst, das dir leben und rechttun hilft?« Sprach Siddhartha: »Du weißt, Lieber, daß ich schon als junger Mann, damals, als wir bei den Büßern im Walde lebten, dazu kam, den Lehren und Lehrern zu mißtrauen und ihnen den Rücken zu wenden. Ich bin dabei geblieben. Dennoch habe ich seither viele Lehrer gehabt. Eine schöne Kurtisane ist lange Zeit meine Lehrerin gewesen, und ein reicher Kaufmann war mein Lehrer, und einige Würfelspieler. Einmal ist auch ein wandernder Jünger Buddhas mein Lehrer gewesen; er saß bei mir, als ich im Walde eingeschlafen war, auf der Pilgerschaft. Auch von ihm habe ich gelernt, auch ihm bin ich dankbar, sehr dankbar. Am meisten aber habe ich hier von diesem Flusse gelernt, und von meinem Vorgänger, dem Fährmann Vasudeva. Er war ein sehr einfacher Mensch, Vasudeva, er war kein Denker, aber er wußte das Notwendige, so gut wie Gotama, er war ein Vollkommener, ein Heiliger.« Govinda sagte: »Noch immer, o Siddhartha, liebst du ein wenig den Spott, wie mir scheint. Ich glaube dir und weiß es, daß du nicht einem Lehrer gefolgt bist. Aber hast nicht du selbst, wenn auch nicht eine Lehre, so doch gewisse Gedanken, gewisse Erkenntnisse gefunden, welche dein eigen sind und die dir

137


leben helfen? Wenn du mir von diesen etwas sagen möchtest, würdest du mir das Herz erfreuen.« Sprach Siddhartha: »Ich habe Gedanken gehabt, ja, und Erkenntnisse, je und je. Ich habe manchmal, für eine Stunde oder für einen Tag, Wissen in mir gefühlt, so wie man Leben in seinem Herzen fühlt. Manche Gedanken waren es, aber schwer wäre es für mich, sie dir mitzuteilen. Sieh, mein Govinda, dies ist einer meiner Gedanken, die ich gefunden habe: Weisheit ist nicht mitteilbar. Weisheit, welche ein Weiser mitzuteilen versucht, klingt immer wie Narrheit.« »Scherzest du?« fragte Govinda. »Ich scherze nicht. Ich sage, was ich gefunden habe. Wissen kann man mitteilen, Weisheit aber nicht. Man kann sie finden, man kann sie leben, man kann von ihr getragen werden, man kann mit ihr Wunder tun, aber sagen und lehren kann man sie nicht. Dies war es, was ich schon als Jüngling manchmal ahnte, was mich von den Lehrern fortgetrieben hat. Ich habe einen Gedanken gefunden, Govinda, den du wieder für Scherz oder für Narrheit halten wirst, der aber mein bester Gedanke ist. Er heißt: von jeder Wahrheit ist das Gegenteil ebenso wahr! Nämlich so: eine Wahrheit läßt sich immer nur aussprechen und in Worte hüllen, wenn sie einseitig ist. Einseitig ist alles, was mit Gedanken gedacht und mit Worten gesagt werden kann, alles einseitig, alles halb, alles entbehrt der Ganzheit, des Runden, der Einheit. Wenn der erhabene Gotama lehrend von der Welt sprach, so mußte er sie teilen in Sansara und Nirwana, in Täuschung und Wahrheit, in Leid und Erlösung. Man kann nicht anders, es gibt keinen andern Weg für den, der lehren will.

138


Die Welt selbst aber, das Seiende um uns her und in uns innen, ist nie einseitig. Nie ist ein Mensch, oder eine Tat, ganz Sansara oder ganz Nirwana, nie ist ein Mensch ganz heilig oder ganz sündig. Es scheint ja so, weil wir der Täuschung unterworfen sind, daß Zeit etwas Wirkliches sei. Zeit ist nicht wirklich, Govinda, ich habe dies oft und oft erfahren. Und wenn Zeit nicht wirklich ist, so ist die Spanne, die zwischen Welt und Ewigkeit, zwischen Leid und Seligkeit, zwischen Böse und Gut zu liegen scheint, auch eine Täuschung.« »Wie das?« fragte Govinda ängstlich. »Höre gut, Lieber, höre gut! Der Sünder, der ich bin und der du bist, der ist Sünder, aber er wird einst wieder Brahma sein, er wird einst Nirwana erreichen, wird Buddha sein – und nun siehe: dies ›Einst‹ ist Täuschung, ist nur Gleichnis! Der Sünder ist nicht auf dem Weg zur Buddhaschaft unterwegs, er ist nicht in einer Entwicklung begriffen, obwohl unser Denken sich die Dinge nicht anders vorzustellen weiß. Nein, in dem Sünder ist, ist jetzt und heute schon der künftige Buddha, seine Zukunft ist alle schon da, du hast in ihm, in dir, in jedem den werdenden, den möglichen, den verborgenen Buddha zu verehren. Die Welt, Freund Govinda, ist nicht unvollkommen, oder auf einem langsamen Wege zur Vollkommenheit begriffen: nein, sie ist in jedem Augenblick vollkommen, alle Sünde trägt schon die Gnade in sich, alle kleinen Kinder haben schon den Greis in sich, alle Säuglinge den Tod, alle Sterbenden das ewige Leben. Es ist keinem Menschen möglich, vom anderen zu sehen, wie weit er auf seinem Wege sei, im Räuber und Würfelspieler wartet Buddha, im Brahmanen wartet der Räuber. Es gibt in der

139


tiefen Meditation die Möglichkeit, die Zeit aufzuheben, alles gewesene, seiende und sein werdende Leben als gleichzeitig zu sehen, und da ist alles gut, alles vollkommen, alles ist Brahman. Darum scheint mir das, was ist, gut, es scheint mir Tod wie Leben, Sünde wie Heiligkeit, Klugheit wie Torheit, alles muß so sein, alles bedarf nur meiner Zustimmung, nur meiner Willigkeit, meines liebenden Einverständnisses, so ist es für mich gut, kann mir nie schaden. Ich habe an meinem Leibe und an meiner Seele erfahren, daß ich der Sünde sehr bedurfte, ich bedurfte der Wollust, des Strebens nach Gütern, der Eitelkeit und bedurfte der schmählichsten Verzweiflung, um das Widerstreben aufgeben zu lernen, um die Welt lieben zu lernen, um sie nicht mehr mit irgendeiner von mir gewünschten, von mir eingebildeten Welt zu vergleichen, einer von mir ausgedachten Art der Vollkommenheit, sondern sie zu lassen, wie sie ist, und sie zu lieben, und ihr gerne anzugehören. – Dies, o Govinda, sind einige von den Gedanken, die mir in den Sinn gekommen sind.« Siddhartha bückte sich, hob einen Stein vom Erdboden auf und wog ihn in der Hand. »Dies hier«, sagte er spielend, »ist ein Stein, und er wird in einer bestimmten Zeit vielleicht Erde sein, und wird aus Erde Pflanze werden, oder Tier oder Mensch. Früher nun hätte ich gesagt: ›Dieser Stein ist bloß ein Stein, er ist wertlos, er gehört der Welt der Maja an: aber weil er vielleicht im Kreislauf der Verwandlungen auch Mensch und Geist werden kann, darum schenke ich auch ihm Geltung.‹ So hätte ich früher vielleicht gedacht. Heute aber denke ich: dieser Stein ist Stein, er ist auch Tier, er ist auch Gott, er ist auch Buddha, ich verehre und liebe ihn

140


nicht, weil er einstmals dies oder jenes werden könnte, sondern weil er alles längst und immer ist – und gerade dies, daß er Stein ist, daß er mir jetzt und heute als Stein erscheint, gerade darum liebe ich ihn, und sehe Wert und Sinn in jeder von seinen Adern und Höhlungen, in dem Gelb, in dem Grau, in der Härte, im Klang, den er von sich gibt, wenn ich ihn beklopfe, in der Trockenheit oder Feuchtigkeit seiner Oberfläche. Es gibt Steine, die fühlen sich wie Öl oder wie Seife an, und andre wie Blätter, andre wie Sand, und jeder ist besonders und betet das Om auf seine Weise, jeder ist Brahman, zugleich aber und ebensosehr ist er Stein, ist ölig oder seifig, und gerade das gefällt mir und scheint mir wunderbar und der Anbetung würdig. – Aber mehr laß mich davon nicht sagen. Die Worte tun dem geheimen Sinn nicht gut, es wird immer alles gleich ein wenig anders, wenn man es ausspricht, ein wenig verfälscht, ein wenig närrisch – ja, und auch das ist sehr gut und gefällt mir sehr, auch damit bin ich sehr einverstanden, daß das, was eines Menschen Schatz und Weisheit ist, dem andern immer wie Narrheit klingt.« Schweigend lauschte Govinda. »Warum hast du mir das von dem Steine gesagt?« fragte er nach einer Pause zögernd. »Es geschah ohne Absicht. Oder vielleicht war es so gemeint, daß ich eben den Stein, und den Fluß, und alle diese Dinge, die wir betrachten und von denen wir lernen können, liebe. Einen Stein kann ich lieben, Govinda, und auch einen Baum oder ein Stück Rinde. Das sind Dinge, und Dinge kann man lieben. Worte aber kann ich nicht lieben. Darum sind Lehren nichts für mich, sie haben keine Härte, keine

141


Weiche, keine Farben, keine Kanten, keinen Geruch, keinen Geschmack, sie haben nichts als Worte. Vielleicht ist es dies, was dich hindert, den Frieden zu finden, vielleicht sind es die vielen Worte. Denn auch Erlösung und Tugend, auch Sansara und Nirwana sind bloße Worte, Govinda. Es gibt kein Ding, das Nirwana wäre; es gibt nur das Wort Nirwana.« Sprach Govinda: »Nicht nur ein Wort, Freund, ist Nirwana. Es ist ein Gedanke.« Siddhartha fuhr fort: »Ein Gedanke, es mag so sein. Ich muß dir gestehen, Lieber: ich unterscheide zwischen Gedanken und Worten nicht sehr. Offen gesagt, halte ich auch von Gedanken nicht viel. Ich halte von Dingen mehr. Hier auf diesem Fährboot zum Beispiel war ein Mann mein Vorgänger und Lehrer, ein heiliger Mann, der hat manche Jahre lang einfach an den Fluß geglaubt, sonst an nichts. Er hat gemerkt, daß des Flusses Stimme zu ihm sprach, von ihr lernte er, sie erzog und lehrte ihn, der Fluß schien ihm ein Gott, viele Jahre lang wußte er nicht, daß jeder Wind, jede Wolke, jeder Vogel, jeder Käfer genau so göttlich ist und ebensoviel weiß und lehren kann wie der verehrte Fluß. Als dieser Heilige aber in die Wälder ging, da wußte er alles, wußte mehr als du und ich, ohne Lehrer, ohne Bücher, nur weil er an den Fluß geglaubt hatte.« Govinda sagte: »Aber ist das, was du ›Dinge‹ nennst, denn etwas Wirkliches, etwas Wesenhaftes? Ist das nicht nur Trug der Maja, nur Bild und Schein? Dein Stein, dein Baum, dein Fluß – sind sie denn Wirklichkeiten?« »Auch dies«, sprach Siddhartha, »bekümmert mich nicht sehr, Mögen die Dinge Schein sein oder nicht, auch ich bin alsdann ja Schein, und so sind sie

142


stets meinesgleichen. Das ist es, was sie mir so lieb und verehrenswert macht: sie sind meinesgleichen. Darum kann ich sie lieben. Und dies ist nun eine Lehre, über welche du lachen wirst: die Liebe, o Govinda, scheint mir von allem die Hauptsache zu sein. Die Welt zu durchschauen, sie zu erklären, sie zu verachten, mag großer Denker Sache sein. Mir aber liegt einzig daran, die Welt lieben zu können, sie nicht zu verachten, sie und mich nicht zu hassen, sie und mich und alle Wesen mit Liebe und Bewunderung und Ehrfurcht betrachten zu können.« »Dies verstehe ich«, sprach Govinda. »Aber eben dies hat er, der Erhabene, als Trug erkannt. Er gebietet Wohlwollen, Schonung, Mitleid, Duldung, nicht aber Liebe; er verbot uns, unser Herz in Liebe an Irdisches zu fesseln.« »Ich weiß es«, sagte Siddhartha; sein Lächeln strahlte golden. »Ich weiß es, Govinda. Und siehe, da sind wir mitten im Dickicht der Meinungen drin, im Streit um Worte. Denn ich kann nicht leugnen, meine Worte von der Liebe stehen im Widerspruch, im scheinbaren Widerspruch zu Gotamas Worten. Eben darum mißtraue ich den Worten so sehr, denn ich weiß, dieser Widerspruch ist Täuschung. Ich weiß, daß ich mit Gotama einig bin. Wie sollte denn auch Er die Liebe nicht kennen. Er, der alles Menschensein in seiner Vergänglichkeit, in seiner Nichtigkeit erkannt hat, und dennoch die Menschen so sehr liebte, daß er ein langes, mühevolles Leben einzig darauf verwendet hat, ihnen zu helfen, sie zu lehren! Auch bei ihm, auch bei deinem großen Lehrer, ist mir das Ding lieber als die Worte, sein Tun und Leben wichtiger als sein Reden, die Gebärde seiner Hand wichtiger als seine Meinungen. Nicht im Re-

143


den, nicht im Denken sehe ich seine Größe, nur im Tun, im Leben.« Lange schwiegen die beiden alten Männer. Dann sprach Govinda, indem er sich zum Abschied verneigte: »Ich danke dir, Siddhartha, daß du mir etwas von deinen Gedanken gesagt hast. Es sind zum Teil seltsame Gedanken, nicht alle sind mir sofort verständlich geworden. Dies möge sein, wie es wolle, ich danke dir, und ich wünsche dir ruhige Tage.« (Heimlich bei sich aber dachte er: Dieser Siddhartha ist ein wunderlicher Mensch, wunderliche Gedanken spricht er aus, närrisch klingt seine Lehre. Anders klingt des Erhabenen reine Lehre, klarer, reiner, verständlicher, nichts Seltsames, Närrisches oder Lächerliches ist in ihr enthalten. Aber anders als seine Gedanken scheinen mir Siddharthas Hände und Füße, seine Augen, seine Stirn, sein Atmen, sein Lächeln, sein Gruß, sein Gang. Nie mehr, seit unser erhabener Gotama in Nirwana einging, nie mehr habe ich einen Menschen angetroffen, von dem ich fühlte: dies ist ein Heiliger! Einzig ihn, diesen Siddhartha, habe ich so gefunden. Mag seine Lehre seltsam sein, mögen seine Worte närrisch klingen, sein Blick und seine Hand, seine Haut und sein Haar, alles an ihm strahlt eine Reinheit, strahlt eine Ruhe, strahlt eine Heiterkeit und Milde und Heiligkeit aus, welche ich an keinem anderen Menschen seit dem letzten Tode unseres erhabenen Lehrers gesehen habe.) Indem Govinda also dachte, und ein Widerstreit in seinem Herzen war, neigte er sich nochmals zu Siddhartha, von Liebe gezogen. Tief verneigte er sich vor dem ruhig Sitzenden.

144


»Siddhartha«, sprach er, »wir sind alte Männer geworden. Schwerlich wird einer von uns den andern in dieser Gestalt wiedersehen. Ich sehe, Geliebter, daß du den Frieden gefunden hast. Ich bekenne, ihn nicht gefunden zu haben. Sage mir, Verehrter, noch ein Wort, gib mir etwas mit, das ich fassen, das ich verstehen kann! Gib mir etwas mit auf meinen Weg. Er ist oft beschwerlich, mein Weg, oft finster, Siddhartha.« Siddhartha schwieg und blickte ihn mit dem immer gleichen, stillen Lächeln an. Starr blickte ihm Govinda ins Gesicht, mit Angst, mit Sehnsucht. Leid und ewiges Suchen stand in seinem Blick geschrieben, ewiges Nichtfinden. Siddhartha sah es und lächelte. »Neige dich zu mir!« flüsterte er leise in Govindas Ohr. »Neige dich zu mir her! So, noch näher! Ganz nahe! Küsse mich auf die Stirn, Govinda!« Während aber Govinda verwundert, und dennoch von großer Liebe und Ahnung gezogen, seinen Worten gehorchte, sich nahe zu ihm neigte und seine Stirn mit den Lippen berührte, geschah ihm etwas Wunderbares. Während seine Gedanken noch bei Siddharthas wunderlichen Worten verweilten, während er sich noch vergeblich und mit Widerstreben bemühte, sich die Zeit hinwegzudenken, sich Nirwana und Sansara als Eines vorzustellen, während sogar eine gewisse Verachtung für die Worte des Freundes in ihm mit einer ungeheuren Liebe und Ehrfurcht stritt, geschah ihm dieses: Er sah seines Freundes Siddhartha Gesicht nicht mehr, er sah statt dessen andre Gesichter, viele, eine lange Reihe, einen strömenden Fluß von Gesichtern, von Hunderten, von Tausenden, welche alle kamen

145


und vergingen, und doch alle zugleich dazusein schienen, welche alle sich beständig veränderten und erneuerten, und welche doch alle Siddhartha waren. Er sah das Gesicht eines Fisches, eines Karpfens, mit unendlich schmerzvoll geöffnetem Maule, eines sterbenden Fisches, mit brechenden Augen – er sah das Gesicht eines neugeborenen Kindes, rot und voll Falten, zum Weinen verzogen – er sah das Gesicht eines Mörders, sah ihn ein Messer in den Leib eines Menschen stechen – er sah, zur selben Sekunde, diesen Verbrecher gefesselt knien und sein Haupt vom Henker mit einem Schwertschlag abgeschlagen werden – er sah die Körper von Männern und Frauen nackt in Stellungen und Kämpfen rasender Liebe – er sah Leichen ausgestreckt, still, kalt, leer – er sah Tierköpfe, von Ebern, von Krokodilen, von Elefanten, von Stieren, von Vögeln – er sah Götter, sah Krischna, sah Agni – er sah alle diese Gestalten und Gesichter in tausend Beziehungen zueinander, jede der andern helfend, sie liebend, sie hassend, sie vernichtend, sie neu gebärend, jede war ein Sterbenwollen, ein leidenschaftlich schmerzliches Bekenntnis der Vergänglichkeit, und keine starb doch, jede verwandelte sich nur, wurde stets neu geboren, bekam stets ein neues Gesicht, ohne daß doch zwischen einem und dem anderen Gesicht Zeit gelegen wäre und alle diese Gestalten und Gesichter ruhten, flossen, erzeugten sich, schwammen dahin und strömten ineinander, und über alle war beständig etwas Dünnes, Wesenloses, dennoch Seiendes, wie ein dünnes Glas oder Eis gezogen, wie eine durchsichtige Haut, eine Schale oder Form oder Maske von Wasser, und diese Maske lächelte, und diese Maske war Siddharthas lächelndes Gesicht, das er, Govinda, in eben

146


diesem selben Augenblick mit den Lippen berührte. Und, so sah Govinda, dies Lächeln der Maske, dies Lächeln der Einheit über den strömenden Gestaltungen, dies Lächeln der Gleichzeitigkeit über den tausend Geburten und Toden, dies Lächeln Siddharthas war genau dasselbe, war genau das gleiche, stille, feine, undurchdringliche, vielleicht gütige, vielleicht spöttische, weise, tausendfältige Lächeln Gotamas, des Buddha, wie er selbst es hundertmal mit Ehrfurcht gesehen hatte. So, das wußte Govinda, lächelten die Vollendeten. Nicht mehr wissend, ob es Zeit gebe, ob diese Schauung eine Sekunde oder hundert Jahre gewährt habe, nicht mehr wissend, ob es einen Siddhartha, ob es einen Gotama, ob es Ich und Du gebe, im Innersten wie von einem göttlichen Pfeile verwundet, dessen Verwundung süß schmeckt, im Innersten verzaubert und aufgelöst, stand Govinda noch eine kleine Weile, über Siddharthas stilles Gesicht gebeugt, das er soeben geküßt hatte, das soeben Schauplatz aller Gestaltungen, alles Werdens, alles Seins gewesen war. Das Antlitz war unverändert, nachdem unter seiner Oberfläche die Tiefe der Tausendfältigkeit sich wieder geschlossen hatte, er lächelte still, lächelte leise und sanft, vielleicht sehr gütig, vielleicht sehr spöttisch, genau, wie er gelächelt hatte, der Erhabene. Tief verneigte sich Govinda, Tränen liefen, von welchen er nichts wußte, über sein altes Gesicht, wie ein Feuer brannte das Gefühl der innigsten Liebe, der demütigsten Verehrung in seinem Herzen. Tief verneigte er sich, bis zur Erde, vor dem regungslos Sitzenden, dessen Lächeln ihn an alles erinnerte, was

147


er in seinem Leben jemals geliebt hatte, was jemals in seinem Leben ihm wert und heilig gewesen war.

148


HERMANN HESSE

SIDDHARTHA

Almanca aslından çeviren: Kâmuran Şipal


Siddhartha: Eine indische Dichtung, Hermann Hesse © 1950, Hermann Hesse © 2002, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Bu eserin Türkçe yayın hakları Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main ve Onk Ajans Ltd. Şti. aracılığıyla alınmıştır. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayınevinin yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz. 1. basım: 2002 29. basım: Kasım 2013, İstanbul Yayına hazırlayan: Yeşim Tükel Kılıç Kapak tasarımı: Ayşe Çelem Design Kapak baskı: Azra Matbaası İç baskı ve cilt: Ekosan Matbaası ISBN 978-975-510-100-2 CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi @canyayinlari.com

150


HERMANN HESSE, 1877’de Almanya’nın BadenWürttemberg eyaleti, Calw kasabasında doğdu. İlk şiirini yirmi beş yaşında yazdı. Bunu Peter Camenzind, Çarklar Arasında, Gertrud, Rosshalde, Demian ve diğer romanları izledi. Jung’un öğrencisi Lang ile dostluğu Hesse’nin ruhbilime ve Jung’a duyduğu ilgiyi körükleyerek şiirsel iç dünyasını zenginleştirdi. İn sancıllığı, barışseverliği ve insan yaşamını irdeleyen felsefesi Bozkırkurdu, Narziss ve Goldmund ile Siddhartha adlı romanlarında özellikle belirgindir. Boncuk Oyunu adlı romanından sonra 1946’da Nobel Edebiyat Ödülü de alan Hesse’nin Doğu edebiyatı ve mistisizmine düşkünlüğü, bireysel bunalımların çözümünü Doğu felsefesinde arayışı, 1960’lı yıllarda canlanan Budizm ve Zen Budizm akımlarının da yardımıyla onun, özellikle Amerikan hippi gençliği arasında en çok okunan yazarlar arasına girmesini sağladı. Hermann Hesse, 1962 yılında öldü. KÂMURAN ŞİPAL, 1926’da Adana’da doğdu. İstanbul Üniversitesi Ede- biyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirdi. Çağdaş Alman Hikâyesi / 1945’ten Sonra başlıklı bir incelemesi; Beyhan, Elbiseler Çarşısı, Büyük Yolculuk, Buhûrumeryem, Köpek İstasyonu adlı öykü kitapları yayımlandı. Elbiseciler Çarşısı’yla 1965 Sait Faik Öykü Ödülü’nü, Sırrımsın Sırdaşımsın adlı romanıyla 2011’de Orhan Kemal Roman Armağanı aldı. Rainer Maria Rilke, Franz Kafka, Robert Musil, Heinrich Böll, Thomas Mann, Günter Grass, Ingeborg Bachmann, Sigmund Freud, Hans Bender gibi önemli yazarların eserlerini dilimize kazandırdı.

151


İçindekiler Birinci Bölüm Brahmanın Oğlu Samanaların Yanında Gotama Uyanış İkinci Bölüm Kamala Çocuk İnsanların Yanında Sansara Irmakta Kayıkçı Oğul Om Govinda

152


Sevgili ve saygıdeğer Romain Rolland! Düşün yaşamında kısa süre önce baş gösteren tıknefesliliği ansızın benim de yaşamaya başladığım, uluslarüstü yükümlülüklere karşı ortak inançla yabancı kıyılardan birbirimize el uzattığımız 1914 sonbaharından beri, size olan sevgimin bir nişanesini, aynı zamanda çalışmalarımdan bir örneği tarafınıza sunma, düşünce dünyamın kapısından içeri bir göz atabilmenizi sağlama isteğini duydum sürekli. Henüz tamamlanmamış olan bu Hint masalının ilk bölümünü size ithaf etmeme izin veriniz lütfen. Hermann Hesse

153


Birinci Bölüm

154


Brahmanın Oğlu Evin gölgesinde, ırmak kıyısının güneşli, sandallar arasında, söğütlerin, incir ağacının gölgesinde arkadaşı Brahman oğlu Govinda’yla birlikte büyüdü Siddhartha, Brahmanın yakışıklı oğlu, yavru şahin. Işıl ışıl omuzlarını güneş yakıp kararttı ırmak kıyısında, yıkanırken, kutsal suyla arınırken, kutsal kurban törenlerinde. Siyah gözlerinin içine gölgeler yürüdü mango koruluğunda, oğlan çocuklarının oyunlarında, annesinin şarkılarında, kutsal kurban törenlerinde, bilgin babasından aldığı derslerde, bilge kişilerin söyleşilerinde. Hanidir bilgelerin söyleşilerine katılıyordu Siddhartha, Govinda’yla söyleşi sanatını talim ediyor, Govinda’yla meditasyon konusunda alıştırmalar yapıyordu. Şimdiden öğrenmişti Om’u, bu sözler sözünü sessizce söylemeyi, her nefes alışta onu sessizce kendi içine, her nefes verişte sessizce kendi dışında konuşmayı, bütün ruhuyla, alnı berrak bir zihnin parlaklığıyla çevrilmiş. Varlığının derinliklerinde Atman’ı duymayı şimdiden öğrenmişti, yok edilmez, evrenle kaynaşmış Atman’ı. Oğlunu, bu zeki, bu bilip öğrenmeye susamış delikanlıyı gördükçe kıvancından yerinde duramıyordu babası, ona geleceğin büyük bir bilge kişisi ve rahibi gözüyle bakıyordu, Brahmanlar arasında bir prens görüyordu onda. Annesinin yüreği sonsuz bir sevinçle çarpıyordu onu gördükçe, yürürken, otururken ve kalkarken gördükçe onu, güçlü kuvvetli, yakışıklı, ince ve uzun bacakları üzerinde yürüyen, görgü kurallarına tam bir uygunluk içinde kendisini selamlayan Siddhartha’yı. Işıl ışıl alnı, krallara özgü gözleri, dar kalçala-

155


rıyla Siddhartha kentin sokaklarından geçerken, genç Brahman kızları sevgiyle göğüs geçiriyordu. Ama onu herkesten çok Govinda, arkadaşı, Brahman oğlu Govinda seviyordu. Siddhartha’nın gözlerini ve yumuşak sesini seviyor, onun yürüyüşünü ve hareketlerindeki kusursuz inceliği seviyor, o ne yapar, ne söylerse hepsini seviyordu ve en çok da aklını, zekâsını seviyordu onun, seçkin ve ateşli düşüncelerini, kor gibi yanan iradesini, yüce misyonunu seviyordu. Biliyordu Govinda: Sıradan bir Brahman olmayacaktı Siddhartha, kurban törenlerinde hizmet eden miskin biri, açgözlü bir büyü taciri, kendini beğenmiş kof bir söz ustası, kötü kalpli ve sinsi bir rahip, kalabalığın oluşturduğu sürüde kimseye zararı olmayan aptal bir koyun olmayacaktı. Hayır. Sonra kendisinin de, Govinda’nın da niyeti yoktu böyle biri, binlerce Brahmandan biri olmaya. Dostunun peşinden ayrılmayacaktı, sevgili dostu Siddhartha’nın, bu görkemli kişinin. Baktı ki Siddhartha günün birinde bir tanrı oldu, o nurlu kişilerin arasına karıştı, peşinden gidecekti dostu olarak, eşlikçisi, bir hizmetkârı, mızrak taşıyıcısı olarak, gölgesi olarak onun. Böylece herkes seviyordu Siddhartha’yı Onu görmek herkese haz veriyor, herkesin gönlünü şenlendiriyordu. Ama o, Siddhartha, hazdan ve neşeden uzak yaşıyordu. İncir bahçesinin pembe yollarında gezinen, meditasyon koruluğunun mavi gölgesinde oturan, her gün günahlardan arınma saatinde kollarını ve bacaklarını kutsal suyla yıkayan, koyu gölgeli mango ormanında tanrılara sungular sunan, davranışları kusursuz denecek kadar zarif, herkes tarafından sevilen, herkesin neşesi Siddhartha’nın yüreğinde neşe barınmıyordu. Düşler geliyordu ona ve dur

156


durak bilmeyen düşünceler geliyordu ırmağın suyundan akarak, gecenin yıldızlarından ışıldayarak, güneşin ışınlarından eritilerek. Düşler geliyordu ona ve ruh tedirginliği geliyordu tanrılara sunulan sungurlardan tüterek, Rigveda dizelerinden eserek, yaşlı Brahmanların derslerinden damla damla sızarak. Siddhartha, içinde bir hoşnutsuzluk beslemeye başlamıştı. Ve hissetmeye başlamıştı ki, babasının sevgisi, annesinin sevgisi, ayrıca dostu Govinda’nın sevgisi onu her zaman mutlu kılamayacaktı, açlığını gideremeyecek, karnını doyuramayacak, ona yetmeyecekti. Saygıdeğer babası ve öbür öğretmenleri, bilge Brahmanlar bilgeliklerinin en büyük ve önemli kısmını kendisine sunmuş, kendi feyizlerini onun beklenti içindeki testisine akıtmışlardı ama Siddhartha testinin bir türlü dolmadığını, aklının bu kadarla yetinmek istemediğini, ruhunun dinginliğe kavuşup gönlündeki açlık ve susuzluğun giderilemediğini sezmeye başlamıştı. Kutsal suyla yıkanmak iyi, güzeldi ama suydu yıkanılan nihayet ve su günahlardan arındırmıyordu, manevi susuzluğu dindirmiyor, yürekteki sıkıntıyı silip atamıyordu. Tanrılara sunulan sungulara ve yalvarıp yakarmalara söz yoktu, ama bu kadarcık mıydı hepsi? Sungular mutluluk getiriyor muydu? Sonra, bu tanrılarda durum nasıldı? Gerçekten Prajapati mi yaratmıştı dünyayı? Atman değil miydi yaratan, Atman, o, biricik varlık, evrende tek varlık? Tanrıları da birer yaratık değil miydi, benim ve senin gibi yaratılmış, zamana bağımlı, ölümlü yaratıklar? Eğer böyleyse durum, iyi bir şey mi, doğru bir şey miydi, anlamlı ve en yüce davranış mıydı tanrılara kurbanlar sunmak? Atman’dan, bu biricik varlıktan başkasına kurbanlar sunulabilir, başkasına tapınılabilir miydi o zaman?

157


Ve nerede bulunabilirdi Atman, yeri yurdu neresi olabilir, ezeli ve ebedi kalbi nerede çarpabilirdi insanın kendi Ben’inden, kendi özünden, herkesin kendi içinde taşıdığı o yok edilmezden başka? Peki, neredeydi bu Ben, bu öz, bu en son nesne? Et değil bu, kemik değildi, düşünme değil, bilinç değildi, böyle diyordu bilgelerin bilgeleri. Nerede, peki neredeydi o zaman? Oraya kadar, Ben’e, bana, Atman’a kadar sokulabilmek için, aramaya değer bir başka yol var mıydı? Yazık, kimse çıkıp gösteremiyordu bu yolu, kimse onu bilmiyordu, ne babası biliyor, ne öğretmenler biliyor, ne de sungu törenlerinde söylenen ilahiler biliyordu. Bilmedikleri şey yoktu Brahmanların ve kutsal kitaplarının, her şeyi biliyorlardı, her şeyle, en çok da dünyanın yaradılışı, sözün, yemeğin, nefes almanın, nefes vermenin doğuşuyla, duyuların düzenlenişi ve tanrıların işleriyle ilgilenmişlerdi -sonsuz denecek kadar çok şey biliyorlardı- ama bir şeyi, o biricik şeyi, o en önemli, o tek önemli şeyi bilmedikten sonra neye yarardı bu? Doğru, kutsal kitaplardaki, özellikle Samaveda Upanişad’larındaki pek çok dizede bu özün, bu en son nesnenin sözü ediliyordu. Ve “Senin ruhun bütün dünyadır,” diye yazıyordu bu görkemli dizelerde. Ayrıca uyurken, derin uykudayken insanın kendi özüyle buluştuğu ve Atman’da var olduğu yazıyordu. Olağanüstü bir bilgelik içermekteydi bu dizeler, en yüce bilgilerin tüm bilgisi bu dizelerde sihirli sözler halinde bir araya toplanmıştı, arıların topladığı bal kadar saf ve temiz. Hayır, bilge Brahmanların sayısız kuşaklarınca devşirilip bu dizelerde saklanmış, akla durgunluk verecek kadar zengin bilgiler küçümsenecek gibi değildi. Ama neredeydi o Brahmanlar, neredeydi o rahipler, o bilgeler ya da töv-

158


bekârlar, bu alabildiğine derin bilgileri bilmekle kalmayıp yaşamış olanlar? Neredeydi o bilge kişi ki, Atman’da sılaya kavuşmuşluğu sihirli bir güçle uykudan uyanıklık haline aktarabilmiş, yaşamın, atılan her adımın, söylenen her sözün, işlenen her işin içine çekip almayı başarmış olsun? Babası, bu saf ve temiz, bu bilgin, bu son derece saygıdeğer kişi başta olmak üzere saygıdeğer pek çok Brahman tanımıştı Siddhartha. Babası hayranlık duyulacak biriydi, tavır ve davranışları sessiz ve soyluydu, yaşamı arınmış, sözleri bilgeceydi, alnı seçkin ve yüce düşünceler barındırıyordu. Ama bu kadar çok şey bilen babasının bile mutlu bir yaşamı var mıydı, huzur içinde miydi babası, o da yalnızca arayan biri, susuzluktan kavrulan biri değil miydi? Onun da, bu susamış kişinin de dönüp dolaşıp susuzluğunu gidermesi gerekmiyor muydu kutsal pınarlardan, kurbanlardan, kutsal kitaplardan, Brahmanların söyleşilerinden? Neden babası, bu noksansız kişi her gün temizlenip günahlarından kurtulmaya, temizlenip arınmaya çalışıyordu, her gün yeniden bu yola başvuruyordu? Atman kendi içinde değil miydi onun, yüreğinde o gerçek, o ilk pınar akmıyor muydu? Onu bulmak gerekiyor, kendi Ben’inde bu asıl pınarı bulmak, onu bulup özümlemek gerekiyordu! Başka türlüsü aramaktı yalnız, dolambaçlı yoldu, yolunu şaşırmaktı. İşte böyleydi Siddhartha’nın düşünceleri, buydu onun susamışlığı, buydu onun derdi. Sık sık bir Çandogya-Upanişad’dan şu sözleri tekrarlıyordu kendi kendine: “Doğrusu, Brahman’ın adı Satyam’dır - doğrusu, kim bunu bilirse, her gün cennet ona açar kapısını.” Cennet çokluk yakın görünüyordu Siddhartha’ya, ama ona asla tamamen erişmiş, son susuzluğunu asla gidermiş değildi. Ve bilip tanı-

159


dığı, kendisine hocalık yapan bütün bilgelerden ve bilgelerin bilgelerinden hiçbiri yoktu ki tamamen erişmiş olsundu ona, o cennete; hiçbiri yoktu ki tastamam gidermiş olsundu ezeli susuzluğunu. Dostuna, “Govinda,” dedi Siddhartha, “Govinda, sevgili dostum, gel benimle banyan ağacının oraya gidip murakabeye dalalım.” Banyan ağacının altına gidip oturdular, bir köşeye Siddhartha oturdu, onun yirmi adım kadar ötesinde Govinda. Govinda Om çekmeye hazır otururken, Siddhartha aşağıdaki dizeleri mırıldanarak tekrarladı: "Om yaydır, ruh da ok, Okun hedefi Brahman, Nişan almalı hedefe durmadan." Meditasyonun normal süresi sona erince, Govinda doğrulup kalktı. Akşam olmuş, akşamları yapılan kutsal yıkanma vakti gelmişti. İsmiyle seslendi Siddhartha’ya. Siddhartha cevap vermedi. Murakabeye dalmış oturuyordu Siddhartha. Öylece oturup duruyordu, gözleri hayli uzaktaki bir hedefe takılıp kalmış, dilinin ucu dişlerinin arasından biraz dışarı çıkmıştı, nefes almıyordu âdeta. Öylece oturup duruyordu meditasyona dalmış, hep Om’u düşünerek, ruhunu ok yapıp Brahman’a yollamıştı. Bir gün kentlerinden geçip giden Samanalar gördü Siddhartha, yollara düşmüş çileciler, kara kuru üç adam, ne yaşlı, ne genç, omuzları toz toprak ve kan revan içinde, neredeyse çıplak, güneşte yanıp kavrulmuş, çevreleri yalnızlıkla sarılmış, dünyaya yabancı ve düşman, insanların diyarında gurbete düşmüş, sıska çakallar. Durgun tutkulardan, kendini

160


helak edercesine Tanrı hizmetine adamalardan ve nefsini acımasızca yenme çabalarından burcu burcu bir koku peşlerisıra sıcak sıcak esip geliyordu. Akşam meditasyondan sonra Siddhartha şöyle dedi Govinda’ya: “Yarın sabah erkenden, dostum, Siddhartha Samanalara katılmak üzere yola çıkacak. O da bir Samana olacak.” Bu sözleri işiten ve dostunun durgun yüzünde gerilmiş bir yaydan çıkan ok gibi yolundan döndürülmez kararı okuyan Govinda’nın benzi sarardı. Hemen, daha ilk bakışta anlamıştı Govinda: Artık başlıyordu, artık kendi yolunda yürüyecekti Siddhartha, artık yazgısı tomurcuğa duracaktı ve onunkisiyle benim yazgım da. Ve Govinda’nın kuru bir muz kabuğu gibi sararmıştı benzi. “Ah, Siddhartha,” diye yükseltti sesini, “baban izin verecek mi bakalım?” Siddhartha, uykudan uyanan biri gibi dostuna baktı. Ok gibi hızla okudu Govinda’nın ruhunu, ruhundaki korkuyu okudu, ruhundaki teslimiyeti okudu. “Dostum Govinda,” dedi alçak sesle. “Fazla söz gereksiz. Yarın gün ağarır ağarmaz Samanalar gibi yaşamaya başlayacağım. O kadar.” Siddhartha, babasının bir hasırın üzerinde oturmakta olduğu odaya girdi, babasının arkasına gelip durdu; derken Brahman babası arkasında birinin durduğunu sezdi: “Sen misin Siddhartha?” dedi. “Söyle peki, ne söylemeye geldinse!” Siddhartha da şöyle konuştu: “İzninle, baba, yarın evinden ayrılmak ve gezgin çilecilerin arasına karışmak geçer içimden, bunu söylemek için geldim sana. Bir Samana olmaktır gönlümün arzusu. Babam, bu isteğime karşı çıkmaz umarım.”

161


Brahman baba sustu; susması o kadar uzun sürdü ki, küçük pencerenin önünden yıldızlar geçti ve yıldızların konumları değişti sürekli! Derken odadaki sessizlik son buldu. Konuşmadan ve kımıldamadan, kollarını kavuşturmuş ayakta dikiliyordu oğul, konuşmadan ve kımıldamadan hasırın üzerinde oturuyordu baba ve yıldızlar gökyüzünden geçip gidiyordu. Birden konuşmaya başladı baba: “Ağzından sert ve kızgın sözler çıkması bir Brahmana yakışmaz. Ne var ki, öfkeyle kabarır yüreğim. Bu ricayı ikinci kez duymak istemem senden.” Yavaşça doğrulup kalktı Brahman baba; Siddhartha, kollarını kavuşturmuş, oracıkta durmaya devam etti. “Niçin bekliyorsun?” diye sordu babası. “Niçin olduğunu biliyorsun,” dedi Siddhartha. Hırsla odadan çıkıp gitti babası, hırsla yatağına yöneldi ve uzanıp yattı. Bir saat geçti, uyku girmedi gözüne, doğrulup kalktı, bir aşağı bir yukarı gezindi, derken evden çıktı. Odanın küçük penceresinden içeri baktı. Siddhartha’yı, kollarını kavuşturmuş, olduğu yerde dururken gördü. Açık renk üstlüğü soluk soluk ışıldıyordu. Yüreğinde tedirginlik, Brahman baba dönüp yatağına geldi. Yine bir saat geçti, uyku girmedi gözlerine, bunun üzerine yeniden doğrulup kalktı, bir aşağı bir yukarı gezindi, derken evin önüne çıktı; ay doğmuştu. Odaya varıp küçük pencereden içeri baktı, Siddhartha, kollarını kavuşturmuş, olduğu yerde duruyor, çıplak baldırlarında ay ışığı yansıyordu. Yüreğinde endişe, Brahman baba dönüp yatağına geldi. Bir saat geçti, yine kalkıp geldi, iki saat sonra yine kalkıp geldi, küçük pencereden baktı içeri, Sidd-

162


hartha’nın ayakta öylece durduğunu gördü ay ışığında, yıldızların ışığında, karanlıkta. Ve birer saat aralarla çıkıp geldi sürekli; suskun, odadan içeri baktı, yerinden kımıldamadan içerde durduğunu gördü Siddhartha’nın, yüreğine öfke, yüreğine huzursuzluk doldu, yüreğine duraksama, yüreğine acı doldu. Ve gecenin gün ağarmadan önceki son saatiydi ki, çıkıp yeniden geldi ve odaya girdi, Siddhartha’yı ayakta dururken buldu; oğlu büyümüş göründü gözüne, sanki yabancılaşmış göründü. “Siddhartha,” dedi, “niçin bekliyorsun?” “Niçin olduğunu biliyorsun.” “Hep böyle durup bekleyecek misin sabah olana kadar, öğle olana kadar, akşam olana kadar?” “Hep böyle durup bekleyeceğim.” “Yorulacaksın, Siddhartha.” “Yorulacağım.” “Uyuyakalacaksın, Siddhartha.” “Uyumayacağım.” “Öleceksin, Siddhartha.” “Öleceğim.” “Ve babanın sözünü dinlemektense ölmeyi yeğleyeceksin?” “Siddhartha, her zaman babasının sözünü dinledi.” “Yani niyetinden vazgeçecek misin?” “Siddhartha, babasının ona söylediğini yapacaktır.” Günün ilk ışığı odadan içeri vurdu. Brahman baba, Siddhartha’nın dizlerinin hafifçe titrediğini gördü, ama bir titreme fark etmedi yüzünde, Siddhartha’nın gözleri uzaklara bakıyordu: Derken anladı baba, Siddhartha’nın şimdiden onun yanında, kendi yerinde yurdunda bulunmadığını, onu şimdiden terk edip gittiğini.

163


Brahman baba, usulca Siddhartha’nın omzuna dokundu. “Ormana gideceksin ve bir Samana olacaksın,” diye başladı konuşmaya. “Baktın ki ormanda mutluluğa kavuştun, dön gel ve öğret bana mutluluk neymiş. Düş kırıklığına mı uğradın, yine dön gel, yine seninle birlikte tanrılara sungular sunalım. Git şimdi, anneni öp, nereye gittiğini söyle ona. Ben de artık ırmağa yollanayım, kutsal suyla arınayım, ilk ibadetimi yerine getireyim.” Bunun üzerine, elini oğlunun omzundan çekip odadan çıktı Brahman baba. Yürümeye davranan Siddhartha yalpaladı, yan tarafına yıkılacak gibi oldu. Kendini zorlayıp toparlandı, babasının önünde eğildi, sonra annesine gidip babasının söylediğini yaptı. Gün ağarmaya başlar başlamaz uyuşmuş bacaklarıyla usul usul yürüyerek hâlâ sessiz olan kentten çıkıyordu ki, en son kulübenin yanına çömelmiş bir karaltı doğrulup kalktı ve yollara düşmüş Siddhartha’ya katıldı - Govinda. “Geldin,” dedi Siddhartha ve gülümsedi. “Geldim,” dedi Govinda.

164


Samanaların Yanında Aynı günün akşamı yetiştiler çilecilere, bir deri bir kemik Samanalara, onlara katılmak istediklerini söylediler, itaatte kusur etmeyeceklerini açıkladılar. Samanalar da geri çevirmedi onları. Siddhartha, giysisini yolda rastladığı yoksul bir Brahmana verdi. Kendisi edep yerini örten bir bez parçası ve haki renkte dikişsiz bir üstlükle kaldı. Günde yalnız bir öğün yemek yiyor, pişmiş şeyleri hiç ağzına koymuyordu. On beş gün oruç tuttu bir defasında, bir defasında da yirmi sekiz gün. Kalçalarındaki et eriyip gitti. Büyümüş gözleri sıcak düşlerle yandı, tutuştu, kuruyup incelmiş parmaklarında tırnakları iyice uzadı ve çenesini çalı gibi, bakımsız bir sakal kapladı. Bakışları buz gibi soğudu kadınlarla karşılaştıkça; şık giyimli insanlarla dolu bir kentten geçerken ağzı küçümsemeyle büzüldü. Tacirlerin ticaretle uğraştığını, prenslerin avlanmaya gittiğini, yaslıların ağlayıp sızlayarak ölülerinin yasını tuttuğunu, fahişelerin gelip geçenlere kendilerini peşkeş çektiğini, hekimlerin hasta tedavisiyle uğraştığını, rahiplerin ekin ekilecek günü saptadığını, sevgililerin seviştiğini, annelerin çocuklarını emzirdiğini gördü, ama bütün bunlar gözlerinin bakışına değmeyecek şeylerdi, hepsi yalan söylüyordu, hepsi pis pis kokuyor, yalan dolan kokuyor hepsi, hepsi soyluluk, mutluluk ve güzellik bağışlayan şeylermiş gibi sahte bir izlenim uyandırmaya çalışıyordu, ama her şey gerçekte çürüyüp kokuşmaydı yalnızca. Dünyanın acı bir tadı vardı. Eziyetti yaşamak. Bir hedef bulunuyordu Siddhartha’nın önünde, tek bir hedef: Arınmış olmak, susamalardan arınmış,

165


istemelerden arınmış, düşlerden, sevinçlerden, acılardan arınmış. Ölerek kendinden kurtulmak, ben olmaktan çıkmak, boşalmış bir yürekle dinginliğe kavuşmak, benliksiz düşünmelerle mucizelere kapıları açmak, işte buydu onun hedefi. Ben tümüyle saf dışı bırakılıp öldürüldü mü, gönüldeki tüm tutku ve dürtülerin sesleri kısıldı mı, işte o zaman gözlerini açacaktı en son şey, varlıktaki artık Ben olmayan öz, o büyük giz. Siddhartha güneşin dikey ışınlarının altında suskun duruyordu acıdan yanıp tutuşarak, susuzluktan yanıp tutuşarak ve ne acı ne susuzluk hissedinceye kadar durdu öylece. Yağmur mevsiminde yağmurlar altında durdu suskun, saçlarından üşüyen omuzlarına, üşüyen kalçalarına ve bacaklarına sular damladı, omuzları ve bacakları artık üşümeyinceye kadar, artık duyarsızlaşıncaya, artık sesleri çıkmaz oluncaya kadar dikildi öylece Siddhartha. Dikenli çalıların ortasında suskun, çömelip oturdu, ateşler içinde yanan cildinden kanlar aktı damla damla, çıbanlardan irin aktı ve Siddhartha taş kesilmiş gibi kaldı yerinde, yerinden hiç kımıldamadı artık kan akmaymcaya, artık cildi ateşler içinde yanmayıncaya kadar. Siddhartha dimdik oturdu ve nefesini tutumlu kullanmayı öğrendi, az nefesle yetinmeyi, nefesini tutmayı öğrendi. Nefesle işe başlayarak kalp atışlarını yavaşlatmayı öğrendi, atışların sayısını giderek azaltmayı, ilkin birkaç atışa düşürmeyi, sonunda neredeyse sıfıra indirmeyi öğrendi. Samanaların en yaşlısından ders gören Siddhartha nefsini öldürme egzersizleri, meditasyon egzersizleri yapıyordu yeni Samana kurallarına uyarak. Bambu ormanının üstünde bir balıkçıl kuşunun uçtuğunu gören Siddhartha kuşu kendi ruhuna aktarıp dağla-

166


rın, ormanların üstünden uçup gidiyor, balıkçıl kuşu oluyor, balık yiyor, balıkçıl kuşlarının açlığını duyuyor, onlar gibi sesler çıkararak konuşuyor, onların ölümüyle ölüyordu. Ölmüş bir çakalın leşinin kumsalda uzanmış yattığını gören Siddhartha’nın ruhu ölü çakalın vücudundan içeri süzülüyor, ölü çakal oluyor, kumsalda uzanmış yatıyor, şişiyor, pis kokular saçıyor, çürüyor derken, sırtlanlar tarafından didik didik ediliyor, atmacalar tarafından yüzülüyor derisi, bir iskelete dönüşüyor, un ufak oluyor giderek, kırlara bayırlara savruluyordu. Ve Siddhartha’nın ruhu dönüp geliyordu geriye, ölümü yaşamış, çürüyüp kokmuş, toz olup savrulmuş, yaşam çevrimindeki o buruk esrikliği tatmış oluyordu. Ve yeni bir susamışlık içinde bir avcı gibi bekliyor, çevrimden kurtulmasını sağlayacak, nedenleri sona erdirip çilesiz bir sonsuzluğu başlatacak boşluğu gözlüyordu. Duyularını öldürüyor, belleğini öldürüyor, binlerce yabancı kılıkta Ben’inden sıyrılıp çıkıyor dışarı, hayvan oluyor, leş oluyor, taş oluyor, tahta oluyor, su oluyor ve her defasında yeniden uyanarak kendi kendisine kavuşuyor, gökyüzünde ister güneş parlasın, ister ay, yine Ben olup çevrim içinde salınımını sürdürüyor, susuyor, susuzluğunu dindiriyor, yeniden susuyordu. Siddhartha pek çok şey öğrendi Samanaların yanında, kendisini Ben’den uzaklaştıran pek çok yolu yürümesini öğrendi. Acılara katlanarak, gönüllü ıstırap, açlık, susuzluk ve yorgunluk çekip bunları yenerek nefsini öldürme yolunda yürüdü. Meditasyonla, tüm imge ve düşünceleri kafasından uzaklaştırarak benliğini öldürme yolunda yürüdü. Bu yollarda ve daha başkalarında yürümesini öğrendi, kendi Ben’ini terk etti binlerce kez, saatler ve günlerce

167


Ben’sizlikte yaşadı. Ama yollar kendisini ne kadar Ben’den uzaklara alıp götürse de, bir yerde durup ileri geçmiyor, onu yine alıp Ben’e getiriyordu. İsterse Siddhartha binlerce kez Ben’den kaçıp gitsin, hiçlikte yaşasın, hayvanda, taşta kalsın bir süre, sonunda yine Ben’e dönüşün elinden kurtulamıyor, vakti gelince yine kendini bulmaktan kaçamıyordu, güneş ışığında ya da mehtapta, gölgede ya da yağmurda yeniden Ben oluyor, Siddhartha oluyor ve zorunlu çevrimin sıkıntısını duyuyordu yine. Yanı başında Govinda vardı, gölgesi Govinda; o da aynı yolları izliyor, aynı zahmetlere katlanıyordu. Tapınma ve egzersizlerin zorunlu kıldığından başka bir konuşma seyrek geçiyordu aralarında. Zaman zaman birlikte köyleri dolaşıyor, kendileri ve öğretmenleri için yiyecek dileniyorlardı. Yine dilenmeye gittikleri bir gün, “Ne diyorsun, Govinda?” diye başladı Siddhartha konuşmaya. “Ne diyorsun? İlerledik mi sence? Hedeflerimize ulaştık mi?” Govinda şöyle cevap verdi: “Öğrendik ve öğrenmeye devam ediyoruz. Sen büyük bir Samana olacaksın, Siddhartha. Bir gün gelecek, ermiş biri olacaksın, ey Siddhartha.” Siddhartha da şöyle konuştu: “Ama bana öyle gelmiyor, dostum. Bugüne kadar Samanaların yanında öğrendiklerimi, dostum Govinda, başka bir yerde daha tez ve kolay öğrenebilirdim. Diyelim fahişelerin yaşadığı bir semtte hangi meyhaneye girsem, arabacılardan ve zar atıp kumar oynayanlardan öğrenebilirdim hepsini.” Govinda şöyle cevap verdi: “Dostum Siddhartha şaka ediyor benimle. Öyle bir yerde, o sefil insanlar arasında nasıl öğrenebilirdin meditasyonu, nefesini

168


tutmayı, nasıl öğrenebilirdin açlığa ve acıya karşı duyarsız kalmayı?” Ve Siddhartha kendi kendisiyle konuşur gibi alçak sesle söyle dedi: “Nedir bu murakabe? Neymiş bedenden çıkıp gitme? Neymiş oruç? Neymiş nefesin tutulması? Ben’den kaçıştır bu, benliğin eza ve cefasından kısa süre için yakayı kurtarmaktır, acıya ve yaşamın anlamsızlığına karşı kısa süreli bir duyarsızlıktır. Han köşesinde birkaç tas pirinç şarabı ya da mayalanmış hindistancevizi sütü içen bir sığırtmaç da kısa süre için aynı duyarsızlığı yaşar. Kendi benliğini duyumsamaktan çıkar böyle zamanlarda, yaşamın acılarını hissetmez olur, kısa süreli bir duyarsızlığa kavuşur. Şarap tasının üzerinde sızıp kal r, uzun çalışmalar sonucu bedenlerinden çıkıp giderek Ben’sizlikte kalan Siddhartha ile Govinda’nın ele geçirdiği şeyin aynısını ele geçirir. İşte sana gerçek, dostum Govinda!” Govinda yanıt verdi: “Böyle diyorsun ama, dostum, biliyorsun ki, Siddhartha bir sığırtmaç, bir Samana da ayyaşın biri değildir. İçki içen biri duyarlılığını kaybeder kaybetmeye, kısa süre kaçıp kurtulur acılardan, dinlenir, ama sonunda bu kuruntudan dönüp gelir geriye, her şeyi bıraktığı gibi bulur, ne bilgeliği artmış, ne yeni bilgiler edinmiş, ne eskiden birkaç basamak daha yukarı çıkmıştır.”Siddhartha gülümsedi: “Bilemeyeceğim. Ayyaşlığı hiç denemedim. Ama ben alıştırma ve meditasyonlarla Siddhartha’nın ancak kısa süre kendini duyarsızlaştırabildiğini, ana karnındaki bir çocuk kadar bilgelik ve esenlikten uzak olduğunu biliyorum, dostum Govinda, biliyorum bunu!” Yine bir başka sefer Govinda’yla ormandan çıkıp köye inerek kardeşleri Samanalar ve öğretmenleri

169


için biraz yiyecek dilenmeye gittiklerinde, Siddhartha şöyle konuştu: “Ne diyorsun, dostum Govinda, acaba doğru yolda mıyız? Acaba bilim denen şeye, esenlik denen şeye yaklaşıyor muyuz? Bir kısır döngü içinde dolanıp duruyor muyuz yoksa - oysa biz çevrim denen şeyden kaçıp kurtulmayı düşünmüyor muyduk?” Govinda buna şöyle karşılık verdi: “Pek çok şey öğrendik, Siddhartha, öğreneceğimiz daha pek çok şey var. Kısır döngü içinde dolanıp durmuyoruz, yukarı doğru ilerliyoruz sürekli, çember dediğin bir spiraldir, birçok basamağını da çıktık bu spiralin.” Siddhartha sordu bunun üzerine: “Bizim en yaşlı Samanamız, bizim saygıdeğer öğretmenimiz kaç yaşındadır sence?” Govinda, “Altmışında vardır belki,” diye cevap verdi. Siddhartha: Altmış yaşma geldi, öyleyken Nirvana’ya ulaşamadı. Yetmişine, seksenine gelecek, sen de, ben de, biz de onun kadar yaşlanacağız, egzersiz yapacak, oruç tutacak ve murakabeye dalacağız. Ama Nirvana’ya ulaşamayacağız asla, o da ulaşamayacak, biz de. Ah, dostum Govinda, öyle sanıyorum ki, ne kadar Samana varsa hiçbiri, ama hiçbiri Nirvana’ya ulaşmayacak. Ele geçireceğimiz tek şey kimi avuntular, kimi duyarsızlıklar olacak, birtakım beceriler elde edeceğiz ve bunlarla aldatacağız kendimizi. Ama asıl önemli olan şeyi, o yollar yolunu bulamayacağız.” “Böyle ürkütücü sözler söylemesen daha iyi olmaz mı, Siddhartha,” dedi Govinda. “Aramızdaki bunca âlim kişiden, bunca Brahmandan, katı ve saygıdeğer bunca Samanadan, arayıp duran, canla başla

170


çalışan bunca kutsal kişiden hiç kimse çıkıp da yollar yolunu nasıl bulamaz, bilmem?” Ama Siddhartha alay olduğu kadar hüzün de içeren, biraz mahzun, biraz alaycı bir sesle şöyle konuştu usulcacık: “Çok geçmeden, Govinda, Samanaların yolunu, seoinle bunca zamandır yürüdüğü bu yolu terk edecek dostun. Susuzluk çekiyorum, ah Govinda ve Samanaların bu uzun yolunda susuzluğum şuncacık azalmadı. Bilme denen şeye susadım durdum hep, içim sorularla dolup taştı sürekli. Yıllar yılı Brahmanlara başvurup sorularıma yanıt aradım, Veda’larda yanıt aradım yıllar yılı. Belki sorularımı, dostum Govinda, Kalao kuşuna ya da şempanzeye sorsam, bundan daha kötü, daha aptalca ve daha yararsız bir şey yapmış olmazdım. Hiçbir şey öğrenilemeyeceğini öğrenmek için hayli zaman harcadım ve harcıyorum hâlâ, dostum Govinda; şimdiye kadar öğrendiğim tek şey, hiçbir şey öğrenemeyeceğim oldu. İnanıyorum ki, bizim ‘öğrenme’ dediğimiz şey gerçekte yok. Tek bir bilgi var, dostum, bu da dört bir yandadır, bu da Atman’dır, benim içimde, senin içindedir bu da, her varlığın içindedir. Ve artık şuna inanıyorum ki, bu bilginin bilme isteğinden, öğrenme isteğinden daha azılı bir düşmanı olamaz.” Govinda yolda durdu birden, ellerini kaldırarak şöyle dedi: “Böyle konuşarak dostunu endişelendirmesen daha iyi olmaz mı, Siddhartha! Ne yalan söyleyeyim, bu sözlerin korkutuyor beni. Hem düşünsene: Senin dediğin gibiyse durum, öğrenme denen şey gerçekte yoksa, nerede kalır o zaman duaların kutsallığı, nerede kalır Brahmanların saygınlığı, Samanaların kutsallığı? Yeryüzündeki kutsal, değerli ve saygın şeylerin nice olur hali, ey Siddhartha!” Ar-

171


dından Govinda iki dizelik bir şiir mırıldandı kendi kendine, Upanişad’lardan bir şiir: Her kim düşünür derin derin, Atman’ın gömülür derinliklerine, Sözlerle anlatılamayacak kadar büyür yüreğindeki mutluluk. Siddhartha susuyordu. Govinda’nın kendisine söylediği sözleri düşünüyordu, sonuna dek, enine boyuna düşündü her sözü. Evet, diye düşündü, başını eğmiş durarak, bize kutsal görünen şeylerden ne kalırdı o zaman geriye? Ne kalırdı? Ne korurdu değerini? Böyle düşündü ve başını salladı hayır anlamında. İki delikanlı üç yıla yakın bir süre Samanaların arasında yaşayıp onların egzersizlerini paylaştıktan sonra günün birinde, düz sapa pek çok yolu geride bırakarak bir haber ulaştı onlara, bir rivayet, bir söylence: Biri çıkmış sözde, Gotama’ymış adı, ulu biri, Buddha’ymış, kendi varlığında dünya acısını yenmiş ve yeniden doğuşların çarkını durdurmuş. Çevresinde öğrencileri, vaazlar vererek ülkeyi bir baştan bir başa dolaşıp duruyormuş, parasız, pulsuz, yurtsuz yuvasız, kadınsız, sırtında çilecilerin sarı üstlüğü; ama nurlu bir yüzü varmış, mutlu bir kişiymiş, Brahmanlarla prensler boyun eğmiş önünde, onun öğrencisi olmuşlar. Bu söylence, bu rivayet, bu masal sağda solda yankılanmaya başlamış, kokusu etrafa yayılmıştı; kentlerde bunun sözünü ediyordu Brahmanlar, ormanda Samanalar bundan konuşuyor, Gotama ismi, Buddha ismi ikide bir Siddhartha ile Govinda’nın

172


kulağına geliyordu iyi ya da kötü, övücü ya da yerici sözlerin eşliğinde. Hani bir ülkede veba kol gezer de bir söylentidir yayılır ortalığa, falan ya da filan yerde bir adamın yaşadığı, bir bilgenin, sözü ve nefesiyle hastalığa yakalanmış herkesi iyi edebilen keramet sahibi birinin olduğu söylenir ve nasıl ki bu söylenti ülkeyi baştan başa dolaşır da herkes bundan söz eder, pek çok kişi inanır söylentice, pek çok kişi kuşku duyar doğruluğundan, ama pek çok kişi de o bilge, o kurtarıcı kişiyi gidip görmek üzere vakit geçirmeden yola düşer, tıpkı bunun gibi o söylenti, Sakya soyundan gelen Gotama-Buddha, Sakya soyundan gelen bilge kişi söylentisi ülkeyi baştan başa dolaşmıştı. İnananların söylediğine göre en yüce bilgiyi edinmişti o, daha önce yaşadığı hayatları anımsıyordu, Nirvana’ya ulaşmıştı ve yaşam çevriminden bir daha oraya dönmemek üzere kurtarmıştı kendini, artık varlıkların o kasvetli ırmağına dalmayacaktı. Olağanüstü ve inanılmayacak pek çok şey anlatılmaktaydı hakkında; kerametler göstermiş, şeytanı dize getirmiş, tanrılarla konuşmuştu. Ne var ki, ona düşman kişilerin ve inanmayanların dediklerine bakılırsa, bu Gotama kendini beğenmiş bir düzenbazdı, gününü gün etmeye bakıyor, tanrılara sunulan sunguları küçümsüyordu, bilginliği falan da yoktu ve ne meditasyon ne de riyazet tanıyordu. Buddha söylencesi hoş geliyordu kulağa, bu çeşit haberlerden bir büyü kokusu yayılıyordu. Hastaydı dünya çünkü ve yaşama katlanmak zordu -ama bakın işte, bir pınar fışkırmaya başlamıştı bir yerden, bir habercinin müjdesi yankılanmaya başlamıştı, avutucu, yumuşak, değerli sözverilerle doluydu. Buddha söylentisinin duyulduğu her yerde, Hindistaridaki

173


beldelerin hepsinde delikanlılar kulaklarını dikti, özlem uyandı içlerinde, umut uyandı, kentler ve köylerdeki Brahmanoğulları -yeter ki ondan, o ulu kişiden, Sakyamuni’den bir haber getirsin- her yabancıya kucak açtılar. Orman içindeki Samanalara da, Siddhartha ile Govinda’ya kadar da ulaşmıştı söylence, yavaş yavaş, damla damla; her damla umut, her damla kuşku yüklüydü. Ama Samanalar hiç sözünü etmiyorlardı bunun, çünkü Samanaların başı söylenceye düşman gözüyle bakıyordu. Kendini Buddha diye tanıtan kişinin daha önce çilecilerden biri olup ormanda yaşadığını, ama sonradan dünyanın hazlarına yönelip zevk ve safa içinde rahat bir ömür sürmeye başladığını işitmişti, bu Gotama hakkında doğrusu hiç de iyi düşünmüyordu. Günün birinde dostuna dönerek: “Ey Siddhartha,” dedi Govinda. “Bugün köydeydim, bir Brahman evine buyur etti beni, evinde Magadha’dan gelmiş bir Brahmanoğlu vardı, Buddha’yı kendi gözleriyle görüp vaaz verdiğini işitmiş. Ne yalan söyleyeyim, bunu işitince göğsüme bir ağrı saplandı, nefesim tıkanır gibi oldu. Keşke ben de, biz de, Siddhartha, ölmeden bu kusursuz kişinin öğretisini dinlemek mutluluğuna kavuşsaydık! Söyle, dostum, biz de oraya gidip Buddha’nın öğretisini kendi ağzından işitsek iyi olmaz mı?” Siddhartha da şöyle cevap verdi buna: “Her zaman, dostum, her zaman öyle düşünmüştüm ki, Govinda Samanaların yanından ayrılmayacak; hep şuna inanmıştım ki, altmış yıl da, yetmiş yıl da yaşasa Govinda’nın amacı Samanalara yaraşan hüner ve marifetleri öğrenmek, meditasyon egzersizlerini sürdürmektir. Ama şimdi anlıyorum ki Govinda’yı ye-

174


terince tanımamışım, yeterince bilememişim. Demek, pek sevgili dostum, bundan böyle yeni bir yola sapacak, kalkıp Buddha’nın öğretisini müjdelediği yere gideceksin.” Govinda: “Hoşuna gidiyor alay etmek. İyi ya, buyur alay et, Siddhartha! Ama sende de bu öğretiyi işitmek için bir istek, bir heves uyanmadı mı? Sonra, bir keresinde bana, çok sürmeyecek, Samanaların yolundan ayrılacağım diyen sen değil miydin?” Siddhartha güldü kendine özgü gülüşüyle; sesine hem hüznün gölgesi hem de alayın gölgesi düşmüştü. Şöyle yanıt verdi: “Çok iyi, Govinda, çok iyi konuştun, yanlış da anımsamadın. Ancak, isterdim ki, benden duyduğun öbür şeyi de anımsayasın, yani benim öğretilere ve öğretmenlere karşı güvenimi yitirdiğimi, bunlardan bıkıp usandığımı, öğreticilerin ağzından çıkan sözlere fazla inanç beslemediğimi. Ama istediğin olsun, dostum, gidip dinleyelim bu öğretiyi - hani bunun en seçkin meyvesini çoktan tattığımıza her ne kadar yürekten inanıyorsam da, olsun.” Govinda, “İsteğimi geri çevirmeyişin sevindirdi beni. Ama söyler misin, nasıl olabilir böyle bir şey? Daha Gotama’nın öğretisini işitmemişken, nasıl bu öğreti en seçkin meyvesini bize sunmuş olabilir?” Siddhartha: “Biz yiyelim şimdi bu meyveyi, sonra bakalım ne olacak, ey Govinda! Gotama’nın şimdiden bize sunduğu meyveye gelince, bu meyve onun bizi Samanaları terk etmeye çağırmasıdır. Gotama’nın bize daha başka ve daha seçkin meyveler sunup sunmayacağını ise, ey dostum, hiç telaşa kapılmadan bekleyip görelim.” Siddhartha aynı gün en yaşlı Samanaya gidip kararını bildirdi, ayrılmak istediğini söyledi. Genç bi-

175


rine, bir öğrenciye yaraşır nezaket ve alçakgönüllükle kararını açıkladı bu en yaşlı Samanaya. Ne var ki, Samana iki delikanlının kendisini terk edecek olmasına kızdı, bağırıp çağırdı, aşağılayıcı kaba sözler söyledi. Govinda korktu birden, ne diyeceğini şaşırdı. Ama Siddhartha ağzını Govinda’nın kulağına yaklaştırıp şöyle fısıldadı: “Sen seyret şimdi, ben bu ihtiyara yanında boş yere vakit geçirmeyip kendisinden bir şeyler öğrendiğimi göstereceğim.” Bunun üzerine Samananın hemen önüne gelip durdu, bütün manevi gücünü toparlayıp yaşlı adamın bakışını kendi bakışlarıyla yakaladı, büyüledi onu, konuşamaz duruma soktu, iradesini etkisiz kılıp kendi iradesi altına aldı, söyleyeceklerini hiç sesini çıkarmadan yerine getirmesini buyurdu. Yaşlı adamın sesi kesildi, gözlerindeki ifade donuklaştı, iradesi felce uğradı, kolları sarktı iki yana, Siddhartha’nın büyüsüne teslim oldu. Siddhartha’nın düşünceleri egemenliği altına aldı Samanayı, bu düşüncelerin kendisinden istediği şeyleri çaresiz yapmak zorunda kaldı yaşlı adam, pek çok kez Siddhartha ile Govinda’nın önünde eğildi, onları kutsayan hareketler yaptı, kekeleyerek her ikisine iyi yolculuklar diledi. Delikanlılar da yaşlı adamın önlerinde eğilmelerine teşekkürle eğilerek karşılık verdiler, hoşça kal deyip selam vererek yanından ayrıldılar adamın. Yolda giderlerken Govinda: “Ey Siddhartha,” dedi, “Samanaların yanında benim sandığımdan çok daha fazla şey öğrenmişsin. Güç bir iştir çünkü, hayli güç bir iştir, yaşlı bir Samanayı büyülemek. Doğrusu, onların yanında kalsaydın, çok geçmeden, suyun üstünde yürümesini de öğrenirdin.”

176


“Ben suyun üstünde yürümek istemiyorum ki,” diye karşılık verdi Siddhartha. “Bırakalım yaşlı Samanalar böyle kerametlerle oyalanıp dursun.”

177


Gotama Savathi kentinde çocuklar bile ulu Buddha ismini duymuştu ve hiçbir ev yoktu ki, Gotama’nın öğrencilerinin, bu suskun dilencilerin uzatacağı tası sadakayla doldurmasın. Kent yakınında, Gotama’nın en çok sevdiği yer olan Jetavana koruluğu bulunmaktaydı; ulu Buddha’nın bu sadık hayranı zengin tüccar Anathapindika, koruluğu Gotama’ya ve öğrencilerine armağan etmişti. Gotama’nın kaldığı yeri arayıp soran iki delikanlıya anlatılanlarda ve verilen cevaplarda hep bu koruluğun adı geçmekteydi. Savathi kentine gelen iki delikanlıya, kapısının önünde durup bir sadaka istedikleri ilk evden yemek verdiler, onlar da alıp yediler yemeği ve Siddhartha yemeği getiren kadına sordu: “Ey, hayırsever kadın! Buddha’yı, bu çok saygıdeğer kişiyi nerede bulabileceğimizi söylersen bizi çok sevindirirsin, çünkü bizler ormanda yaşayan iki Samanayız ve buraya o kusursuz insanı görmeye, onun öğretisini kendi ağzından dinlemeye geldik.” Kadın da şöyle cevap verdi: “Doğrusu, tam yerine geldiniz, Samanalar. Size söyleyeyim Buddha’yı nerede bulacağınızı: Jetavana’da Anathapindika’nın koruluğunda kalır bu ulu kişi. Siz de orada geceleyebilirsiniz ey hacılar, çünkü dört bir taraftan akın akın gelip onun öğretisini kendi ağzından dinlemek isteyenler için yeterince yer vardır korulukta.” Çok sevinmişti Govinda ve içi sevinçle dolup taşarak “Güzel,” dedi yüksek sesle. “Hedefimize ulaştık öyleyse, yolculuğumuz sona erdi! Peki, söyler

178


misin bize, ey hacıların anası, sen hiç gördün mü onu, Buddha’yı, kendi gözlerinle gördün mü?” Kadın; “Pek çok kez gördüm onu, bu ulu kişiyi,” diye yanıtladı. “Pek çok gün onu kentin sokaklarından geçip giderken gördüm, hiç konuşmadan, sırtında sarı bir üstlük; evlerin kapılarının önünde hiç konuşmadan durup sadaka tasını uzatıyor, dolu tasla yine uzaklaşıp gidiyordu.” Sevincinden yerinde duramayan Govinda kadına daha pek çok şey sormak, ondan daha pek çok şey işitmek isterdi. Ne var ki, Siddhartha yola devam etmeleri konusunda uyardı onu. Kadına teşekkür edip yürüdüler, daha sonra yolu sormaları pek gerekmedi, çünkü Gotama’ya bağlı çok sayıda hacı ve keşiş Jetavana’ya gitmek üzere yola çıkmıştı. Gece vakti koruluğa vardıklarında, gelenlerin ardı arkası kesilmiyor, bağırıp çağırmalar, konuşmalar işitiliyor, gece için barınacak yer isteyenlere yer gösteriliyordu. Ormandaki yaşama alışmış Siddhartha ile Govinda sessiz sedasız hemen bir köşe bulup sabaha kadar yatıp dinlendiler. Güneş doğduğunda ne büyük bir kalabalığın, Gotama’ya inananlar ve onu merak edenlerin oluşturduğu bir sürü kişinin korulukta gecelediğini görünce şaşırdılar. Şahane koruluktaki yolların hepsinde dolaşan sarı giysili keşişler görülüyordu, sağda solda ağaçların altına oturmuş bazıları da murakabeye dalmıştı ya da ruhani konularda sohbet ediyorlardı. Koruluktaki gölgeli bahçeler bir kent görünümüydeydi âdeta, ortalık arı kovanı gibi insan kaynıyordu. Keşişlerin büyük çoğunluğu öğle yemeği için, bütün gün yenecek bu tek öğün için bir şeyler dilenmek üzere ellerinde sadaka kaplarıyla koruluktan çıkıp gitmişti. Buddha’nın kendisi, bu nurlu kişi de sabah-

179


ları dilenmeye gidiyordu hep. Siddhartha görür görmez tanımıştı Buddha’yı, sanki Tanrı işaret etmişti onu. San cüppeli gösterişsiz adamı, elinde sadaka kabı, sessiz sedasız koruluktan çıkıp giderken görmüştü. Govinda’ya dönüp alçak sesle, “Bak, bak!” dedi. “Şu adamı görüyor musun, işte Buddha o.” Govinda baktı dikkatle, sarı cüppeli keşiş yüzlerce başka keşişten farksız görünüyordu. Ama Govinda da tanıdı çok geçmeden: Bu, oydu. Ve Buddha’nın peşine takıldılar, seyrettiler, incelediler onu. Buddha kendi yolunda yürüyordu alçakgönüllü ve düşüncelere dalmış; dingin yüzünde ne neşe, ne keder okunuyordu, kendi içine doğru hafiften gülümser gibiydi. Dudaklarında gizli saklı bir gülümsemeyle, sessiz, dingin, âdeta sağlıklı bir çocuğu anımsatarak yürüyordu Buddha; cüppesini sırtında taşıyor, adımlarını bütün keşişler gibi kurallara tamamen uygun atıyordu. Ama yüzünde ve yürüyüşünde, yere indirilmiş durgun bakışında, sessizce sarkan elinde, ayrıca sessizce sarkan elinin her parmağında huzur okunuyor, kusursuzluk okunuyor, bir arayışa, bir öykünmeye rastlanmıyordu, hepsi de sararıp solmayacak bir dinginlik içinde, sararıp solmayacak bir ışık, el sürülemeyecek bir huzur içinde nefes alıp veriyordu. İşte bu durumda Gotama sadaka toplamak için kente doğru ilerlemekteydi; her iki delikanlı Samana da onu yalnızca dinginliğinin kusursuzluğundan, hiçbir arayışa, hiçbir isteyişe, hiçbir öykünmeye, hiçbir çabaya yer vermeyen, yalnız ışık ve huzur okunan varlığındaki sükûnetten tanımıştı. “Bugün yeni öğretinin ne olduğunu onun kendi ağzından dinleyeceğiz,” dedi Govinda.

180


Siddhartha cevap vermedi. Öğretiyi pek merak etmiyordu aslında, yeni bir şey öğreneceğine inanmıyordu, çünkü Govinda gibi kendisi de Buddha öğretisinin içeriğini ikinci ve üçüncü ağızdan anlatılarla da olsa tekrar tekrar işitmişti. Gotama’nın başına, omuzlarına, ayaklarına, sessizce sarkan eline bakıyordu Siddhartha ve ona öyle geliyordu ki, Gotama’nın parmaklarındaki boğumlardan her biri öğretiydi, her biri konuşuyor, nefes alıyor, burcu burcu kokuyor, doğrunun parıltısını taşıyordu. Bu adam, bu Buddha serçe parmağının devinimlerine varıncaya kadar sahiciydi. Bu adam kutsal biriydi. O zamana kadar Siddhartha asla bir insana bu kadar saygı, bu kadar sevgi duymamıştı. Siddhartha ile Govinda kente kadar izlediler Buddha’yı, sonra hiç konuşmadan döndüler, çünkü bu günü riyazetle geçirmeyi düşünüyorlardı. Bir süre sonra kentten çıkıp geldiğini gördüler Buddha’ nın, çevresini kuşatmış öğrencilerinin arasında yemeğini yediğini -yediği şeyle bir kuş bile doymazdıyemeğin ardından mango ağaçlarının gölgesine çekildiğini gördüler. Akşamleyin hava biraz serinleyip konaklama yerine canlılık geldikten ve herkes bir araya toplandıktan sonra Buddha’nın vaazını dinlediler. Sesini işittiler Buddha’nın ve sesi de kusursuzdu, kusursuz bir dinginlik içindeydi, huzurla dolup taşıyordu. Acılardan bahsediyordu. Gotama, acıların kaynağından ve onların nasıl yok edileceğinden söz ediyordu. Sakin konuşması durgun ve berrak bir su gibi akıyordu. Istıraptı yaşam, ıstırapla doluydu dünya, ama ıstıraptan kurtulmanın yolu keşfedilmişti: Buddha’nın yolundan giden, esenliğe kavuşmaktaydı.

181


Yumuşak ama kararlı bir sesle konuşuyordu ulu kişi, dört temel kuralı anlatıyor, izlenecek sekiz yoldan bahsediyordu, öğretinin alışılmış yöntemini sabırla izliyor, örnekler getiriyor, yinelemelere başvuruyordu; dinleyenlerin üzerinde süzülen sesi hafif ve aydınlıktı, bir ışık gibi, yıldızlarla döşenmiş bir gökyüzü gibi. Buddha -gece olmuştu artık- konuşmasına son verir vermez, hacılardan bazısı öne çıktı, cemaate alınmayı istediler ulu kişiden. Buddha’nın öğretisine sığındılar. Gotama da, “Öğretinin ne olduğunu dinlediniz,” dedi. “Öğreti müjdelendi size. Gelin öyleyse buraya, kutsallık içinde yürüyün, tüm acılara son verin!” sözleriyle onları cemaati içine kabul etti. Derken Govinda da, bu çekingen delikanlı da fırlayıp çıktı öne, “Ben de ulu kişi Gotama’ya ve onun öğretisine sığınıyorum,” diyerek öğrencileri arasına kabul edilmesini diledi Buddha’dan ve dileği kabul edildi. Buddha gece istirahatine çekilir çekilmez Siddhartha’ya dönerek coşkuyla şöyle söyledi Govinda: “Siddhartha, sana sitemde bulunmak bana düşmez. İkimiz de ulu kişinin konuşmasını dinledik, ikimiz de öğretinin ne olduğunu duyduk. .Govinda işitti öğretiyi ve ona sığındı. Ama sen, sevgili dostum, sen de esenlik yolunda yürümeyecek misin? Duraksayacak, bekleyecek misin hâlâ?” Govinda’nın sözlerini duyan Siddhartha bir uykudan uyanır gibi oldu. Uzun süre Govinda’nın yüzüne baktı. Sonra yavaşçacık, alay içermeyen bir sesle, “Govinda, dostum,” dedi, “atacağın adımı atmış, izleyeceğin yolu seçmiş bulunuyorsun artık. Her zaman, ah Govinda, her zaman dostum oldun benim, her zaman bir adım geriden beni izledin. Sık

182


sık şöyle düşünmüşümdür: Govinda, bir defa da bensiz bir adım atmayacak mı tek başına, kendi ruhunun sesini dinleyerek? Görüyorum ki bir erkek olmuşsun artık, kendi yolunu kendin seçiyorsun. Dilerim sonuna kadar izlersin bu yolu, sevgili dostum! Dilerim esenliğe kavuşursun!” Siddhartha’nın söylediklerini henüz tümüyle anlamamış Govinda, sesinde sabırsız bir tonla sorusunu tekrarladı: “Konuşsana sevgili dostum, cevap ver lütfen! Başka türlü zaten olamaz ya, sen yine de söyle bana, bilgin dostum, ben de senin gibi ulu Buddha’ya sığınacağım, de!” Siddhartha, elini Govinda’nın omzuna koydu: “Sen benim hayır duamı işitmedin, sevgili Govinda. Tekrar ediyorum: Dilerim sonuna kadar izlersin bu yolu! Dilerim esenliğe kavuşursun!” Ancak bunun üzerine dostunun kendisini terk ettiğini anladı Govinda ve ağlamaya başladı. “Siddhartha!” diye haykırdı sızlanarak. Siddhartha, dostça konuştu onunla: “Unutma, Govinda, sen artık Buddha’nın Samanalarındansın. Yerin yurdun, annen ve babanla kopardın bağını, kökeninle ve malın mülkünle kopardın bağını, kendi iradenden yüz çevirdin, dostlarından yüz çevirdin. Buddha Öğretisi böyle istiyor çünkü, o ulu kişi böyle istiyor. Sen kendin de böyle istedin. Yarın, dostum Govinda, senden ayrılacağım.” İki dost uzun süre dolaştı korulukta, sonra uzun süre öylece yattılar, uyku tutmadı ikisini de. Govinda dönüp dolaşıp dostunu sıkıştırdı, neden onun da Gotama’nın öğretisine sığınmaya yanaşmadığını, bu öğretide ne kusur bulduğunu söylemesini istedi. Ne var ki, Siddhartha her defasında kaçındı konuşmaktan ve şöyle dedi: “Memnun olmalısın, ey Govinda!

183


Ulu kişinin öğretisine diyecek yok, nasıl olur da bir kusur bulabilirim bu öğretide.” Sabahleyin henüz şafakta Buddha’nın izleyicilerinden, onun en yaşlı keşişlerinden biri koruluğu dolaşıp öğretiye yeni sığınanları yanına çağırdı; sarı giysilerini kuşandıracaktı onlara, girdikleri tarikat konusunda ilk dersleri verecek, ilk ödevlerinin ne olduğunu anlatacaktı. Birden Govinda ileri fırlayarak gençlik dostunu bir kez daha kucakladı, ardından yeni keşiş adaylarının arasına katıldı. Siddhartha ise düşüncelere dalmış, koruluk içinde yürüyordu. Birden karşısına çıktı Gotama, bu ulu kişi, saygıyla selamladı onu. Siddhartha, Buddha’nın o iyilik ve huzur taşan bakışı karşısında cesaretini toplayıp onunla konuşmak istediğini söyledi, izin istedi bu saygıdeğer kişiden. Ulu Gotama da sesini çıkarmadan, buyur konuş der gibi başını eğdi. Siddhartha şöyle başladı söze: “Dün, ey ulu kişi, senin o eşsiz öğretini dinlemek mutluluğuna kavuştum. Bu öğretiyi senin ağzından dinlemek için dostumla uzaktan kalkıp gelmiştim. Dostum senin öğrencilerinin yanında kalacak artık, sana sığındı. Bense arayış yolculuğuna başlayacağım yeniden.” “Nasıl istersen,” diye cevapladı saygıdeğer Buddha nazikçe. “Fazlasıyla pervasız konuştuğumun farkındayım,” diye sürdürdü konuşmasını Siddhartha. “Ne var ki, düşüncelerimi kendisine içtenlikle açıklamaksızın ulu Gotama’dan ayrılmak istemem. Saygıdeğer Gotama söyleyeceklerime biraz daha kulak verebilecek mi?” Sesini çıkarmadan, evet der gibi başını salladı Buddha.

184


Siddhartha: “Öğretinde bir taraf var ki, ey ulu kişi, özellikle hayranlığımı uyandırdı,” diye devam etti. “Öğretinde her şey mükemmel denecek kadar açık seçik, her şey kanıtlanmış; dünyayı hiçbir yerinde eksik bir halka içermeyen kusursuz bir zincir olarak gösteriyorsun, neden ve sonuçlardan örülmüş ezeli ve ebedi bir zincir. Şimdiye kadar bu asla böylesine açık seçik görülmüş, böylesine yadsınmaz biçimde ortaya konmuş değil; senin öğretinin penceresinden bakıp dünyayı kusursuz bir, ilişkiler örgüsü olarak, hiçbir yerinde bir boşluk içermeyen, kristal kadar berrak, rastlantılardan bağımsız, tanrılardan bağımsız olarak gören bir Brahmanın, sevincinden içi içine sığmayacaktır. Dünya iyi mi, kötü mü, dünyada yaşamak çile midir, sevinç mi, bir yana bırakalım, belki bu önemli değildir o kadar - ama dünyanın birlik bütünlüğü, tüm olup bitenler arasındaki ilişki, büyük ya da küçük tüm nesnelerin aynı akıntıyla, aynı nedenler yasasıyla, aynı varoluş ve yok oluş yasasıyla kuşatıldığı senin yüce öğretinden, ey kusursuz insan, açıkça görülmekte. Ne var ki, gene senin öğretinde sözü edilen tüm nesneler arasındaki birlik ve tutarlılığın bir yerinde bir kopukluk var, küçük bir boşluk, bu boşluktan birlik ve bütünlük dünyasının içine yabancı bir şey sızıyor, yeni bir şey, daha önce var olmayan, budur diye gösterilemeyen ve kanıtlanamayan bir şey: Senin dünyayı alt etmeye, esenlik sağlamaya yönelik öğretin bu. Bu küçük boşluk, bu ufak kopukluk ise tutarlılık içindeki ezeli ve ebedi dünya yasasını çökertiyor, geçersiz kılıyor. Öğretine karşı böyle bir eleştiri yöneltmemi bağışlarsın umarım.” Siddhartha’yı dinlemişti Gotama, sesini çıkarmadan tepkisiz. Siddhartha sözünü bitirdikten sonra, o

185


iyilik taşan, nazik ve duru sesiyle bu kez kendisi, bu kusursuz kişi konuşmaya başladı: “Öğretiyi dinledin Brahmanoğlu; üzerinde bu kadar derinlemesine kafa yorduğun için ne mutlu sana! Bir boşluk buldun öğretide, bir kusur buldun. İlerde de yine üzerinde düşünürsün dilerim. Ama izin verirsen, ey öğrenmeye meraklı delikanlı, seni görüşlerin karmaşasına, sözcükler etrafında sürdürülen tartışmalara karşı uyarmak isterim. Önemli olan görüşler değildir asla, bunlar güzel ya da çirkin, zekice ya da budalaca olabilir, isteyen benimser, isteyen elinin tersiyle itebilir bunları. Benden dinlediğin öğretiye gelince, kendi görüş ve düşüncemi içermiyor bu, öğrenmeye meraklı kişiler için dünyayı açıklamak gibi bir amaç güttüğü de yok. Bir başkadır onun amacı; acılardan kurtulmaktır. Gotama’nın da öğrettiği budur işte, başka şey değil.” “Umarım, ey ulu kişi, bana kızmazsın,” dedi delikanlı Siddhartha. “Seninle kavga etmek, sözcükler etrafında tartışmak istediğim için böyle konuşmadım. Doğrusu haklısın, görüşler önemli değil o kadar. Ama şunu da söylemek isterim izninle: Bir an bile kuşku duymadım senden. Senin Buda olduğundan, hedefe ulaştığından, o en yüce hedefe, binler ve binlerce Brahman’ın, Brahmanoğlunun uğruna yollara döküldüğü hedefe ulaştığından kuşku duymadım. Ölümden kurtulmanın çaresini buldun. Kendi aramalarının sonunda, kendi izlediğin yolda, düşünerek, meditasyonla, bilip kavrayarak, ilhamla sağladın bunu. Öğretiyle değil! Ve -ben böyle düşünüyorum, ey ulu kişi- kimse öğretiyle kurtuluşa kavuşamaz! Kimseye, ey saygıdeğer kişi, ilham saatinde senin neler yaşadığını sözle olsun, öğretiyle olsun aktaramaz, anlatamazsın! Nurlanmış kişi Buddha’nın öğre-

186


tisi pek çok şey içermekte, pek çok kişiye dürüst yaşamının, kötülüklerden kaçınmanın yolunu öğretmektedir. Ama bir şey var ki, bu açık seçik, bu saygın öğretide yer almıyor: Ulu kişi Buddha’nın, yüz binlerce kişi arasında yalnızca onun yaşantısındaki giz. İşte öğretiyi senden duyunca düşündüğüm ve farkına vardığım şey bu. Bu yüzdendir ki yolculuğumu sürdüreceğim - bir başka öğreti, daha iyi bir öğreti aramak için değil hani, çünkü biliyorum ki böyle bir öğreti yoktur, tüm öğretilere ve öğretmenlere sırt çevirip hedefime tek başıma ulaşmak ya da bu uğurda ölmek için yapacağım bu yolculuğu. Ama sık sık bugünü düşüneceğim, ey ulu kişi, gözlerimle bir ermişi gördüğüm bu saati düşüneceğim.” Buddha’nın gözleri suskun yere bakıyor, anlaşılmaz yüzü kusursuz bir sükunet içinde ışıl ışıl parıldıyordu. Ulu kişi yavaş yavaş konuşarak, “Dilerim düşüncelerinde yanılmış olmazsın!” dedi. “Dilerim hedefine varırsın! Ama söyler misin bana: Benim Samanalarımı, öğretime gelip sığınan pek çok kardeşimi gördün mü? Peki inanıyor musun, yabancı. Samana, inanıyor musun ki, öğretiye sırt çevirip dünya yaşamına, zevk ve hazların yaşamına gerisin geri dönmek bunlar için daha iyi olur?” “Böyle bir düşünce uzak benden,” diye sesini yükseltti Siddhartha. “Hepsi de öğretiye bağlı kalsın, hepsi de hedeflerine ulaşsın isterim! Bir başkasının yaşamı konusunda yargıda bulunmak bana düşmez! Bir tek kendim, yalnızca kendim için bir yargıya varabilir, bir şeyi seçer ya da yadsıyabilirim. Ben’den kurtulmaya çalışırız biz Samanalar, ey ulu kişi. Öğrencilerinden biri olsam, korkarım kendi Ben’im sadece görünürde, sadece yalancıktan sükûn bulup

187


esenliğe kavuşacak, oysa gerçekte yaşamını sürdürüp büyüyecek giderek, çünkü o zaman öğretiyi, senin peşine takılmamı, sana duyacağım sevgiyi, keşişler topluluğunu kendi Ben’im yapmış olacağım.” Hafif bir gülümseme, sarsılmaz bir aydınlık ve dostluk ifadesiyle yabancı delikanlının gözlerinin içine baktı Gotama, elini belli belirsiz oynatarak onu uğurladı. “Akıllı birisin,” dedi saygıdeğer kişi. “Akıllıca konuşmasını biliyorsun, dostum. Pek fazla akıllılıktan da sakın!” Böyle söyleyerek yürüyüp gitti Buddha, bakışı ve hafif gülümseyişi Siddhartha’nın belleğine kazınıp bir daha çıkmadı. Şimdiye kadar onun gibi bakan, gülümseyen, oturan ve yürüyen kimse görmedim, diye geçirdi içinden Siddhartha, doğrusu ben de onun gibi bakıp gülümseyebileyim, oturup yürüyebileyim isterdim, öylesine özgür, öylesine saygıdeğer, öylesine gizli, öylesine açıkyürekli, öylesine çocuksu ve gizemli. Doğrusu ancak kendi Ben’inin özüne girebilmiş biri böyle bakar ve yürür. Pekâlâ, ben de kendi Ben’imin özüne girmeye çalışacağım. Bir insan gördüm, diye geçirdi içinden Siddhartha, bir tek insan gördüm şimdiye kadar önünde gözlerimi yere indirmeden duramadığım. Bundan böyle kimsenin önünde gözlerimi yere indirmeye niyetim yok, kimsenin. Bu insanın öğretisi beni kendine çekemediğine göre, başka hiçbir öğreti bunu yapamayacaktır. Buddha yağmaladı beni, diye geçirdi içinden Siddhartha, beni yağmaladı, öte yandan bağışta bulundu bana. Beni yağmalayıp dostumu elimden aldı, daha önce bana inanmış olan, şimdiyse Gotama’nın

188


gölgesi olan dostumu. Öte yandan Siddhartha’yı bağışladı bana, kendimi bağışladı.

189


Uyanış Buddha’yı, kusursuz kişiyi geride bırakıp, dostu Govinda’yı geride bırakıp koruluktan ayrılan Siddhartha, o zamana kadarki kendi yaşamını da korulukta bıraktığını ve bu yaşamın kendisinden koptuğunu hissetti. İçini tümüyle dolduran bu duygunun üzerinde düşündü ağır ağır yürüyüp giderken. Derin derin düşündü bunu, âdeta derin bir su içinde kendini koyverip duygunun ta dibine, nedenlerin bulunduğu yere kadar indi, çünkü düşünmek -öyle görünüyordu ona- nedenleri bilip tanımak demekti, ancak bu yoldan duygular bilgilere dönüşür ve yitip gitmeyerek bir varlık kazanır, içlerindeki özü ışıyarak çevrelerine yansıtırdı. Siddhartha bir yandan ağır ağır yürüyor, bir yandan düşünüyordu. Artık bir delikanlı olmaktan çıkmış, yetişkin bir erkek olmuştu. Gömleğini bırakıp giden bir yılan gibi kendisini terk edip gitmişti bir şey, bütün gençlik yılları boyunca ona eşlik etmiş, onun olmuş bir şey yoktu artık: Öğretmenlerinin olması, öğretiler dinleme isteği. Yoluna çıkan en son öğretmeni de, onu da, bu en yüce ve en bilge öğretmeni de, bu en kutsal kişiyi de, Buddha’yı da terk etmiş, ondan ayrılmak zorunda kalmış, öğretisini benimseyememişti. Düşüne düşüne yürüyen Siddhartha, bir ara yavaşladı ve sordu kendi kendine: “Peki ama, nedir senin öğretilerden ve öğretmenlerden öğrenmek istediğin ve sana öğretmenlik edenlerin bir türlü sana öğretemediği?” Ve şu yanıtı verdi soruya: “Hikmetini ve içyüzünü öğrenmek istediğim şey, Ben’di. Kurtulmak, alt etmek istediğim şey Ben’di. Ama alt

190


edemedim, sadece yanılttım, sadece kaçtım ondan, sadece saklanıp gizlendim. Doğrusu, dünyada benim bu Ben’im kadar, bu yaşıyor olduğum, başkaları gibi ve başkalarından ayrı biri olduğum, Siddhartha olduğum bilmecesi kadar kafamı başka hiçbir şey kurcalamadı. Ve dünyada kendim kadar, Siddhartha kadar az bildiğim başka hiçbir şey yok! Bir yandan ağır ağır yürüyüp bir yandan düşünen Siddhartha, kafasındaki bu düşüncenin ağma yakalamışken durdu birden. Ve bu düşünceden hemen bir başka düşünce uç verdi, şöyleydi bu yeni düşünce: “Kendi hakkımda hiçbir şey bilmeyişim, Siddhartha’nın bana böylesine yabancı, böylesine bilinmez kalışı bir nedenden, bir tek nedenden kaynaklanıyor: Kendimden korkuyordum çünkü, kendimden kaçıyordum! Atman’ı arıyor, Brahman’ı arıyordum; Ben’imi parçalara ayırmak, kabuklarından birer birer soyup almak, bilinmedik özünde tüm kabukların çekirdeğini, Atman’ı, yaşamı, Tanrısal’ı, o en son nesneyi ele geçirmek istiyordum. Ama bunu yaparken kendi kendimden oldum.” Siddhartha, birden gözlerini açıp çevresine bakındı, bir gülümseme kapladı yüzünü ve uzun düşlerden uyandığına ilişkin derinlemesine bir duygu ayak parmaklarının uçlarına kadar bir sel gibi doldu içine. -Ve hemen yine yürümeye koyuldu, ne yapacağını artık bilen biri gibi hızla yürüyordu. Oh der gibi derin bir nefes alarak şöyle düşündü: “Yo, Siddhartha’nın bundan böyle elimden kayıp gitmesine izin vermeyeceğim! Bundan böyle düşünmeye ve yaşamaya Atman’la ve dünya ıstırabıyla başlamayacağım. Bundan böyle kendimi öldürüp, kendimi parçalara ayırıp da yıkıntıların ardında bir giz aramaya kalkmayacağım. Bundan böyle ne Yo-

191


go-Veda, ne Atharva-Veda, ne çileciler, ne de herhangi bir öğreti olacak öğretmenim. Kendi kendime öğretmenlik yapacak, kendi kendimin öğrencisi olacak, kendimi tanımaya, Siddhartha’nın gizini tanıyıp öğrenmeye çalışacağım.” Dünyayı ilk kez görüyormuş gibi çevresine bakındı Siddhartha. Güzeldi dünya, renkliydi, garip ve gizemliydi! Burada mavi, şurada san, orada yeşildi. Gökyüzü akıyor, ırmak akıyor ve orman gözlerini dikmiş bakıyor ve dağ gözlerini dikmiş bakıyordu; hepsi güzel, hepsi gizemli ve büyüleyiciydi, bütün bunların ortasında da o vardı, Siddhartha, uykulardan uyanmış, kendine giden yolda Siddhartha. Bütün bunlar, bütün bu sarılar, maviler, akarsular ve ormanlar ilk defadır ki gözlerinden geçerek Siddhartha’nın benliğinden içeri sızıyordu, artık Maya’nın büyüsü değildi bunlar, Maya’nın yarattığı bir serap değildi, görüngüler dünyasındaki anlamsız, nasılsa var olmuş bir çeşitlilik, birlik ve bütünlük peşindeki derin düşünceli Brahmanların küçümsediği bir çeşitlilik değildi. Mavi maviydi, ırmak ırmaktı; her ne kadar Siddhartha’daki mavinin ve ırmağın içinde o biricik ve Tanrısal varlık yaşamını sürdürüyorsa da, Tanrısal varlığın hikmeti burada sarı, orada mavi, burada gökyüzü, orada orman, bir başka yerde Siddhartha olmaktı. Amaç ve töz nesnelerin arkasında bir yerde değil, onların içindeydi, her şeydeydi kısaca. Hızlı hızlı yürüyen Siddhartha, “Ne sağır, ne körmüşüm,” diye geçirdi içinden. “Anlamını çıkarmak istediği bir yazıyı okuyan biri, işaretleri ve harfleri küçümsemez; yanılsama, rastlantı ve değersiz bir kabuk diye bakmayıp okur, inceler ve sever onları, her harf karşısında böyle davranır. Oysa dünya kitabını ve kendi varlığımın kitabını okumak isteyen ben

192


ne yaptım, önceden varsaydığım bir anlam uğrunda işaretleri ve harfleri hor gördüm, görüngüler dünyasına yanılsama dedim, kendi gözümü ve kendi dilimi nasılsa var olmuş değersiz nesneler saydım. Olamaz böyle şey, geride kaldı bu, artık uyandım, gerçekten uyandım ve ancak bugün açtım dünyaya gözlerimi.” Siddhartha aklından bunları geçirirken durdu yeniden, birden durdu, yolun üzerinde uzanmış yatan bir yılanla karşılaşmış gibiydi tıpkı. Çünkü ansızın bir şeyi daha anlamıştı: Onun, gerçekten uykudan uyanan ya da dünyaya gözlerini yeni açan Siddhartha’nın yaşamına yeniden ve en başından başlaması gerekiyordu. Aynı sabah, artık uyanışın eşiğinde, artık kendi kendine götüren yolun üzerinde olduğu, Jetavana koruluğundan, o ulu kişinin kaldığı koruluktan ayrıldığı o sabah, çilecilikle geçen onca yıldan sonra yurduna ve babasına dönmekti niyeti, bu da ona yadırganacak hiçbir tarafı olmayan doğal bir şey görünmüştü. Ama şimdi, yolunun üzerinde bir yılanla karşılaşmış gibi durduğu an, o uyanmışlığın içinde bir düşünce daha geldi aklına: “Eski Siddhartha değilim ki artık, çileci değilim artık, rahip değilim, Brahman değilim artık. Evde, babamın yanında ne işim var? Öğrenmeleri sürdürecek miyim? Tanrılara sungular mı sunacak, meditasyonlara mı dalacağım? Bütün bunlar gerilerde kaldı çünkü, izlediğim yolda bütün bunlar yok artık.” Kımıldamadan yolun üzerinde duruyordu Siddhartha; bir an, şöyle nefes alıp verecek kadar kısa bir süre bir üşüme duydu kalbinde, ne kadar yalnız olduğunu görünce küçük bir hayvan gibi, bir kuş ya da bir tavşan gibi içinin ürperdiğini hissetti. Yıllar yılı yersiz yurtsuz yaşamış, ama farkında olmamıştı. Şimdi ise hissediyordu bunu. Evden en uzak yerler-

193


deki meditasyonlarda bile kendisine babasının oğlu gözüyle, bir Brahman, yüksek sınıftan biri; ruhani bir kişi gözüyle bakmıştı. Oysa Siddhartha’dan başka bir şey değildi artık, uykudan uyanmış bir kişiydi, o kadar. Derin derin nefes aldı, bir an üşür gibi oldu, bir ürperti duydu vücudunda. Hiç kimse onun kadar yalnız değildi. Hiçbir soylu yoktu ki soylular arasında, hiçbir zanaatkar yoktu ki zanaatkarlar arasında yaşamasın ve onların yanında sığınacak yer bulmasın kendine, onların yaşamını paylaşmasın, onların dilini konuşmasın. Hiçbir Brahman yoktu ki, yeri Brahmanların çevresi olup onlarla birlikte sürdürmesin yaşamını; hiçbir çileci yoktu ki, Samanaların topluluğu içinde barınmasın. Ormandaki en yitik münzevi bile tek başına ve yalnız değildi, onun bile bir çevresi vardı, o bile belli bir sınıfa mensuptu ve bu sınıf yurdu, vatanıydı onun. Govinda keşişlikte karar kılmıştı ve binlerce keşiş kardeşi olmuştu; hepsi de Govinda’nın giysisini giyiyor, onun dilini konuşuyordu. Oysa kendisinin, Siddhartha’nın neresiydi yeri? Kimlerin yaşamını paylaşacaktı Siddhartha? Kimlerin dilini konuşacaktı? Çevresindeki dünyanın eriyip kendisinden uzaklaştığı, gökyüzünde bir yıldız gibi tek başına kaldığı andan, bir üşüme ve umutsuzluğun üzerine çullandığı bu andan sıyrılıp çıktı Siddhartha, öncekinden daha çok Ben’di, daha bir sıkıca toparlanmıştı. Bu, en son ürpertisiydi uyanışın, Siddhartha hissediyordu bunu, en son kasılmasıydı doğumun. Ve hemen yine yola koyuldu, hızlı hızlı ve sabırsızlıkla yürümeye başladı, eve gitmeyecekti artık, babasına gitmeyecek, geri dönmeyecekti.

194


İkinci Bölüm

195


Japonya’daki yeğenim Wilhelm Gundert’e

196


Kamala Siddhartha yolda giderken her adımda yeni bir şey öğrendi, dünya değişmişti çünkü ve kalbi büyülenmiş gibiydi. Güneşin ormanlık dağlar üzerinden doğduğunu ve uzaklardaki palmiyeli kıyılarda battığını gördü. Gece gökyüzünde bir düzen içinde yıldızları gördü ve mavilikler içinde bir kayık gibi yüzen hilal şeklindeki ayı gördü. Ağaçları, yıldızları, hayvanları, bulutları, ebemkuşağını, kayaları, otları, çiçekleri, çayı ve ırmağı gördü ayrıca, sabahları çalıların üzerinde ışıl ışıl parıldayan çiyleri gördü, uzaklardaki yüce dağları gördü, mavi ve soluktular; kuşlar ötüşüyor, arılar vızıldıyor, rüzgâr pirinç tarlalarında gümüşsü parıltılarla esiyordu. Bütün bunlar, bu bin bir çeşit ve rengârenk her şey var olmuştu hep; güneş ve ay hep parlamış, ırmaklar çağıldamış, arılar vızıldamıştı; ama bütün bunlar daha önce Siddhartha için geçici ve aldatıcı bir seraptan öte bir anlam taşımamıştı, kuşkuyla bakmıştı hepsine, töz olmadıklarından, töz denen şey görünürlüğün arkasında saklı yattığından düşüncelerin ağma yakalanıp yok edilmeye mahkûm nesneler bilmişti bunları. Oysa şimdi özgürlüğüne kavuşmuş gözleri nesnelerin ardında değil, ön tarafındaydı; görünür dünyayı görüp tanıyor, bu dünyada kendine bir yurt edinmeye bakıyor, tözü aranıyor, nesnelerin arkasına dolanmaya çalışmıyordu. Böyle bakılınca, böyle aramadan, böyle yalın, böyle çocuksu gözlerle bakılınca, güzeldi dünya. Ay ve yıldızlar güzeldi, güzeldi çay ve sahil, orman ve kaya, keçi ve gülböceği, çiçek ve kelebek güzeldi. Güzel ve iç açıcıydı dünyayı böyle gezip dolaşmak, böyle çocuksu, böyle

197


uyanmış, çevresine karşı böyle kucak açarak, güvensizlikten böylesine uzak. Güneş insanın başını bir başka türlü yakıyor, ormanın gölgesi bir başka serinlik veriyordu; bir başkaydı çayın ve sarnıcın, bir başkasıydı kabağın ve muzun tadı. Gündüzler kısaydı, geceler kısa, her geçen saat denizde bir yelken gibi uçup gidiyordu altındaki tekne, hâzinelerden geçilmeyen, haz ve zevklerden geçilmeyen bir yelken gibi dolu dizgin. Siddhartha’nın gözü ormanın kubbemsi tepesinde dolaşan bir maymun topluluğuna ilişti ve tüm doğallıklarıyla, doyumsuzca öttüğünü duydu kuşların. Bir koçun bir koyunu kovalayıp onunla çiftleştiğini gördü. Bir sazlığın gölgesinde akşam açlığını gidermek isteyen bir turnabalığının avlandığını gördü; korkuya kapılmış çırpınan küçük balıklar, gövdeleri ışıl ışıl parıldayarak turnabalığının önünden kümeler halinde yıldırım hızıyla kaçıyordu; sabırsız ve atak turnabalığının suda oluşturduğu telaşlı girdaplardan bir güç ve tutku tütüyordu duman duman. Bütün bunlar öteden beri var olmuş, ama Siddhartha görmemişti; eskiden bir başka yerdeydi. Şimdiyse yanlarındaydı hepsinin, onlardan biriydi. Gözlerinden içeri ışık ve gölgeler doluyor, kalbinden içeri ay ve yıldızlar doluyordu. Yolda, Jetavana koruluğunda görüp yaşadıkları da Siddhartha’nın belleğinde canlandı bir bir, orada dinlediği öğretiyi, Tanrısal Buddha’yı, Govinda’dan ayrılışını, ulu kişi Gotama’yla konuşmasını anımsadı. Ulu kişiye söylediği sözleri anımsadı yeniden, her bir sözü yeniden; ve o zaman gerçekte henüz pek bilmediği şeyler söylediğini fark ederek hayretler içinde kaldı. Ne söylemişti Gotama’ya: Onun, Buddha’nın hâzinesi ve gizi öğreti değil, ilham saa-

198


tinde yaşadığı, dile gelmeyecek ve öğretilemeyecek yaşantıydı. Ve kendisi de söz konusu yaşantıyı yaşamak için yollarâ düşmüş, yaşamaya da başlamıştı. Artık kendi kendini yaşamaktı ona düşen; kendi özbeninin Atman olduğunu, Brahman gibi aynı sonsuz tözden yaratıldığını çoktan biliyordu. Ne var ki, bu özbeni gerçekten bulamamıştı bir türlü, çünkü onu düşüncelerin ağıyla yakalamaya çalışmıştı. Bedenin özben olmadığı, duyuların oyununun özben olmadığı nasıl kesinse, düşünceler de, akıl da, öğrenilen bilgelikler de, bir düşünceden sonuçlar çıkarma ve yeni düşünceler üretme becerisi de özben değildi. Hayır, düşüncelerin dünyası da özben’in uzağındaydı, duyuların rastlantı niteliği taşıyan Ben’ini öldürüp düşüncelerin ve bilgeliklerin rastlantı niteliğindeki Ben’ini beslemek de hedefe götürmeyecekti. Her ikisi de, gerek düşünceler, gerek duygular hoş şeylerdi, en son anlam her ikisinin arkasında gizliydi, her ikisine de kulak vermek, her ikisiyle de oynamak gerekiyordu, ikisi de küçümsenmemeli ya da abartılmamalıydı, yapılacak şey her ikisine kulak verip Ben’in gizli seslerini yakalamaktı. Seslerin kendisinden istemediği hiçbir şeyin peşinden koşmayacak, seslerin kendisine salık vermediği hiçbir şeyde oyalanmayacaktı Siddhartha. Neden Gotama bir vakit, o saatlerin saatinde Bo-ağacının* altında, kendisine ilham geldiği ağacın altında oturmuştu? Bir ses işitmişti çünkü, kendi yüreğinden yükselen bir ses ve bu ses ona bu ağacın altında oturup dinlenmesini buyurmuştu. Gotama ne riyazete, ne sungulara, ne kutsal yıkanmalara, ne dualara öncelik vermiş, ne yemeyi, ne içmeyi, ne uykuyu, ne düşleri başka şeylere yeğ tutmuştu, sesin sözünü dinlemişti yalnızca. Böyle bir söz dinleyiş, dıştan gelen buyrukların değil,

199


yalnızca içten gelen sesin dediğini yapmak, iyi olan bu, yapılması zorunlu, olan buydu, başka şey değil. Geceyi bir kayıkçının ırmak kıyısındaki samandan kulübesinde geçiren Siddhartha uykusunda bir düş gördü: Sırtında çilecilerin sarı giysisi, Govinda duruyordu önünde. Mahzun görünüyordu ve mahzun bir sesle sordu: “Neden beni bırakıp gittin?” Bunun üzerine kucakladı Govinda’yı, Siddhartha kollarını vücuduna doladı, onu bağrına bastırıp öperken, bir de baktı ki, Govinda değildi karşısındaki, bir kadındı ve kadının giysisinden dolgun bir meme fırlayıp çıktı dışarı. Siddhartha memeye sarılıp emmeye başladı, memeden gelen süt tatlı ve koyuydu. Kadın ve erkek tadı vardı sütte, güneş ve orman, hayvan ve çiçek tadı vardı, bütün meyvelerin tadı, her istek ve arzunun tadı vardı. Esrikliğe sürüklüyor insanı, bilinçsiz bırakıyordu. - Siddhartha uyandığında, aralık kapıdan ırmağın solgun parıltısını gördü ve ormandan doğru karanlık bir baykuş sesinin pes perdeden, ahenkle yankılandığını işitti. Gün ağardığında, onu kulübesinde misafir eden kayıkçıdan kendisini karşı kıyıya geçirmesini rica etti. Kayıkçı da, bambu kayığıyla onu alıp karşıya geçirdi. Şafak vakti geniş ırmak kırmızımsı ışıltılarla parıldıyordu. “Güzel bir ırmak,” dedi Siddhartha kayıkçıya. “Evet,” diye cevapladı kayıkçı, “pek güzel bir ırmaktır, onu her şeyden çok severim. Sesine sık sık kulak verip dinlemişimdir, sık sık gözlerinin içine bakmışımdır. Her zaman bir şeyler öğrenmişimdir ondan. Bir ırmak insana çok şey öğretebilir.” Karşıya geçince, “Teşekkür ederim bu iyiliğin için,” dedi Siddhartha. “Konukseverliğine karşı sana verecek bir şeyim yok, dostum, bir ücret de vereme-

200


yeceğim. Yersiz yurtsuz biriyim, bir Brahmanoğlu, bir Samanayım.” “Anlamıştım zaten,” diye cevapladı kayıkçı, “bir ücret beklediğim yoktu, seni konuk ettiğim için bir hediye de. Hediyeyi senden bir başka sefer alacağım.” “Sahi mi?” dedi Siddhartha şakayla. “Elbette. Bunu da ırmak öğretti bana; her şey dönüp gelir! Sen de, Samana, yine döneceksin buraya. Eh, güle güle git şimdi! Dostluğun, senden alacağım ücret olsun. Tanrılarına sungular sunduğunda beni de hatırla, olmaz mı!” Gülümseyerek ayrıldılar birbirlerinden. Kayıkçının dostluğu, tatlı dili ve güler yüzü içini sevinçle doldurmuştu Siddhartha’nın, gülümsedi. “Tıpkı Govinda gibi,” diye düşündü gülümseyerek, “yolda karşıma çıkanların hepsi de Govinda gibi. Aslında onlara teşekkür edilmesi gerekirken, onlar teşekkür ediyor. Hepsi de alçakgönüllü, saygılı kimseler, hepsi de dost olmaya, sizin sözünüzü dinlemeye can atıyor, fazla düşünmüyorlar. Çocuk gibiler tıpkı.” Öğle saatlerinde bir köye vardı Siddhartha. Kerpiç kulübelerin önünden geçen sokakta çocuklar oradan oraya yuvarlanıyor, kabak çekirdekleri ve istiridye kabuklarıyla oynuyor, bağırıp çağırıyor, birbirleriyle boğuşuyorlardı. Ama yabancı Samanayı görünce ürkerek kaçıştı hepsi. Köyün sonunda yol bir çaydan geçiriyor, çayın kenarında genç bir kadın çamaşır yıkıyordu. Siddhartha selam verince, kadın başını kaldırıp gülümsedi ve Siddhartha kadının gözlerindeki akın ışıl ışıl parıldadığını gördü. Yolcuların her zaman yaptığı gibi hayır duasında bulundu kadına, büyük kente varmak için daha ne kadar yol gideceğini sordu. Bunun üzerine doğrulup kalktı kadın,

201


Siddhartha’nın yanına geldi, körpe yüzünde ıslak dudakların tatlı bir parıltısı vardı. Siddhartha’yla biraz şakalaştıktan sonra yemek yiyip yemediğini sordu kadın, Samanaların geceyi ormanda tek başlarına geçirdiklerinin doğru olup olmadığını sordu, kadınla yatmalarının yasaklandığının doğru olup olmadığını öğrenmek istedi. Bu arada sol ayağıyla Siddhartha’nın sağ ayağının üzerine bastı ve kitapların “ağaca çıkmak” diye nitelediği sevişme tarzına erkeği davet eden kadının yaptığı hareketi yaptı. Siddhartha’nın kanma bir ateş düştü, gece gördüğü düş geldi aklına, başını biraz eğip kadının memesinin kahverengi ucunu öptü. Gözlerini kaldırınca, kadının yüzünde arzulu bir gülümseme ve küçülmüş gözlerinde özlem dolu bir yakarış fark etti. Siddhartha da bir özlem duydu, cinsellik pınarının kaynamaya başladığını hissetti içinde. Ama henüz hiçbir kadına el sürmemişti, elleri kadına uzanmaya çoktan hazır beklerken duraksadı bir an. Bu anda da içinden gelen sesi işitip ürperdi, ses hayır diyordu. Birden genç kadının gülümseyen yüzündeki bütün büyü silinip gitti ve Siddhartha çiftleşmeye hazır dişi bir hayvanın ıslak bakışından başka bir şey göremez oldu. Dostça yanağını okşadı kadının, arkasını dönüp düş kırıklığına uğramış kadından acele adımlarla uzaklaştı, bambu kamışlığına dalıp gözden kayboldu. Aynı gün akşam olmadan bir büyük kente geldi, sevindi buna, çünkü insanları pek özlemişti. Hanidir ormanlarda yaşamış, geceyi geçirdiği kayıkçının samandan kulübesi hayli zamandır içinde uyuduğu ilk ev olmuştu. Kente henüz girmeden, çitle çevrilmiş güzel bir koruluğun önünde ellerinde sepetler taşıyan uşak ve

202


hizmetçilerden küçük bir kafileye rastladı. Ortalarında dört kişinin taşıdığı süslü bir tahtırevanın içinde kırmızı minderler üzerinde rengârenk bir tentenin altında bir kadın, bir hanımefendi oturuyordu. Siddhartha koruluğun girişinde durup kafileyi izledi, uşakları, hizmetçileri, sepetleri gördü, tahtırevanı ve tahtırevanda oturan hanımefendiyi gördü. Hanımefendinin tepede toplanmış siyah saçlarının altında pek aydınlık, pek narin ve pek zeki bir yüz gördü, yeni patlamış bir incir gibi pembe dudaklar gördü, bakımlı ve boyalı yay gibi kaşlar, zeki ve uyanık koyu renk gözler, yeşil ve altın sarısı bir üstlükten çıkıp yükselen ışıl ışıl uzun bir boyun, hareketsiz dupduru eller, bilekleri enli altın bileziklerle donanmış ince ve uzun eller gördü ayrıca. Siddhartha ne kadar güzel olduğunu gördü kadının, içi şenlendi. Yaklaşan tahtırevanın önünde yerlere kadar eğildi, doğrulurken sevimli ve aydınlık yüzüne baktı kadının, yüksek kemerli zeki gözlerin içini bir an okumaya çalıştı, kadından esip gelen yabancı kokuyu içine çekti. Güzel kadın gülümseyerek başını salladı bir an, sonra koruluğa dalıp kayboldu, uşak ve hizmetçileri de onu izledi. Demek kente böyle adım atıyorum, diye geçirdi içinden Siddhartha, şansının yaver gideceğini gösteren bir işaretle. Hemen koruluktan içeri girecek oldu, ama duraksadı derken, koruluğun girişinde uşaklarla hizmetçilerin kendisine nasıl yukarıdan, kuşkuyla ve soğuk soğuk baktıklarının ancak o anda farkına vardı. Henüz bir Samanayım, diye düşündü, hâlâ bir Samana, bir çileci ve bir dilenciyim. Böyle kalamam artık, böyle giremem koruluğa. Ve güldü.

203


İlk karşılaştığı kişiye koruluğun sahibini ve bu kadının ismini sordu. Öğrendiğine göre, ünlü yosma Kamala’nındı koruluk ve kadının kentte bir de evi bulunmaktaydı. Bunun üzerine yürüyüp kentten içeri girdi. Artık bir hedefi vardı. Hedefinin peşinden giderek kentteki yaşamın kucağına bıraktı kendini, sokaklardaki kalabalığın seliyle sürüklendi, meydanlarda dikildi sessiz sedasız, ırmağa inen taş merdivenin basamaklarında oturup dinlendi. Akşama doğru bir kemerin altındaki gölgede çalışan berberle dostluk kurdu, daha sonra bir Vişnu tapınağında rastladı ona ve Vişnu ve Laskmi’ye ilişkin öyküler anlattı. Irmak kıyısındaki kayıklar arasında geçirdi geceyi; sabah erkenden, henüz ilk müşteriler dükkâna uğramadan berber dostuna yollanıp saç sakal tıraşı oldu, saçlarını tarattırıp güzel bir yağ sürdürttü. Ardından ırmağa gidip yıkandı. İkindi üzeri tahtırevanına kurulmuş güzel Kamala koruluğa yaklaştığı zaman, girişte bekleyen Siddhartha eğilip selam verdi ve Kamala da onu selamladı. Siddhartha eliyle işaret edip kafilenin en sonunda yürüyen uşağı çağırdı, genç bir Brahman’ın kendisiyle konuşmak istediğini hanımına söylemesini istedi. Bir süre sonra dönüp geldi uşak, Siddhartha’ya kendisini izlemesini söyledi, onu alıp hiç konuşmadan bir kameriyeye götürdü, Kamala burada bir divanın üzerine uzanmıştı; uşak, Siddhartha’yı hanımıyla yalnız bırakıp çekildi. “Sen, dün koruluğun girişinde durup beni selamlamamış miydin?” diye sordu Kamala.

204


“Doğru, dün gördüm seni ve selamladım.” “Peki, dün sakalın yok muydu senin, uzun saçların ayrıca ve saçlarında toz toprak?” “Gözünden kaçmamış hiçbir şey, her şeyi görmüşsün. Siddhartha’yı görmüş, yurdundan ayrılıp bir Samana olan ve üç yıl Samana olarak yaşayan Brahmanoğlunu görmüşsün. Ama artık Samanaların yolundan ayrıldım ve kalkıp bu kente geldim, kente adım atmadan karşıma çıkan ilk kadın da sen oldun. Koruluğa gelmekteki amacım, bunu sana söylemekti, ey güzel Kamala! Sen, Siddhartha’nın gözlerini yere indirmeden konuştuğu ilk kadınsın. Güzel bir kadınla karşılaşırsam, gözlerimi yere indirmeyeceğim artık.” Kamala gülümsedi ve tavus tüyünden yelpazesiyle oynayarak sordu: “Demek yalnızca bunu söylemek için kalkıp bana geldi Siddhartha?” “Sana bunu söylemek için, bu kadar güzel oluşunun uyandırdığı şükran duygusunu söylemek için sana. Ve kabul edersen eğer, senden dostum olmanı, bana öğretmenlik yapmanı isteyeceğim, çünkü senin ustası olduğun sanattan henüz hiç haberim yok.” Birden Kamala yüksek sesle gülmeye başladı. “Şimdiye kadar hiç karşılaşmadım böyle bir şeyle, dostum, bir Samana ormandan çıkıp gelecek de benden kendisine öğretmenlik yapmamı isteyecek! Uzun saçlarıyla, önünde edep yerini örten eski ve yırtık bir paçavrayla bir Samana kalkıp bana gelecek! Pek çok delikanlı gelir bana, aralarında Brahmanoğulları da bulunur, ama üzerinde şık giysiler vardır hepsinin, ayaklarında zarif iskarpinler; saçlarına güzel kokular sürmüşlerdir, keseleri de para doludur. Böyledir işte, Samana dostum, bana gelen delikanlılar.”

205


“Şimdiden bana öğretmenlik yapmaya başladın,” dedi Siddhartha. “Zaten dün de bir şeyler öğrendim senden. Sakalımı kestirdim, saçlarımı taratıp güzel yağlar sürdürdüm. Fazla bir eksiğim kalmadı, ey güzellikte eşsiz kadın; şık giysiler, zarif iskarpinler ve kesede para, o kadar. Şunu bil ki, Siddhartha bu küçük şeylerle kıyaslanmayacak kadar ağır işlere girişmiş ve hepsinden yüzünün akıyla çıkmıştır. Dün kafasına koyduğu şeyi de başarmaması için neden yok: Kısacası, senin dostun olmak ve senden sevişmenin hazlarını öğrenmek istiyorum! Öğrenmekte zorluk çekmeyen biri olduğumu göreceksin, Kamala. Senin bana öğreteceğinden daha güç şeyleri öğrendim ben. Şimdi söyle, Siddhartha’yı olduğu gibi, saçlarında yağla, ama giysisiz, iskarpinsiz ve parasız kabul ediyor musun?” Gülerek şöyle cevapladı Kamala: “Hayır, sevgili dostum, yeterli değil bu! Samananın giysileri olacak mutlaka, şık giysileri ve ayakkabıları olacak, zarif ayakkabıları ve kesesinde bol para, ayrıca Kamala’ya sunacağı armağanları olacak. Anladın mı şimdi, ormandan çıkıp gelen Samana? Kafana yazdın mı hepsini?” “Elbette!” diye sesini yükseltti Siddhartha. “Böyle bir ağızdan çıkan sözleri nasıl yazmam kafama! Dudakların taze çatlamış bir incir gibi, Kamala! Benim dudaklarım da pembe ve taze, tam senin ağzına göre, göreceksin. - Ama söyler misin, Kamala, ormandan gelerek senden sevme sanatını öğrenmek isteyen Samanadan hiç korkmuyor musun?” “Bir Samanadan ne diye korkacakmışım, ormandan çıkıp gelen kafasız bir Samanadan, çakalların arasından gelen ve kadınlar konusunda hiçbir şey bilmeyen bir Samanadan?”

206


“Ama güçlü biridir bu Samana, korku nedir bilmeyen biri. İstediğini zorla yaptırabilir sana, ey güzel kadın. Seni zorla ele geçirebilir. İncitebilir seni.” “Hayır, Samana, hayır, bunlar korkutmaz beni. Bir Samana ya da bir Brahman, biri gelir de kendisini yakalar, tüm bilginliğini, tüm dindarlığını ve düşünce derinliğini elinden zorla çekip alır diye hiç korkuya kapılmış mıdır? Hayır, çünkü saydıklarım onun öz malıdır; bunlardan ancak vermek istediği kadarını, vermek istediği kişiye verir. Kamala’nın durumu da böyledir, tıpkı böyle, sevişmenin hazlarında da yine böyledir durum. Güzel ve kırmızıdır Kamala’nın ağzı, ama kendisi istemeden bu ağzı öpmeyi bir dene bakalım, kendisini öpenlere pek çok hazlar sunabilen bu ağızdan bir damlacık bal alabilecek misin! Madem öğrenmeye yatkın birisin, şunu da öğren o zaman: Sevgi avuç açıp dilenilebilir, para pulla satın alınabilir, armağan olarak sunulabilir sana, sokakta bulunabilir, ama haydutlukla ele geçirilemez. Bu konuda yanlış yol seçmişsin kendine, Samana! Hayır, hayır, senin gibi sevimli bir delikanlı sevgiye böyle yanlış yoldan yaklaşmaya kalkarsa, yazık olur doğrusu.” Siddhartha, gülümseyerek eğildi Kamala’nın önünde. “Yazık olur, Kamala; ne kadar da haklısın! Hem de çok yazık olur. Hayır, ne ben senin ağzındaki baldan bir damlasını kaybedeyim, ne sen benim ağzımdaki baldan. Dediğin gibi olsun: Siddhartha eksiklerini tamamlar tamamlamaz dönüp gelecek sana; giysiler, iskarpinler ve para pulla gelecek. Ama söyle, tatlı Kamala, bana küçük bir öğütte de bulunamaz mısın?”

207


“Bir öğüt mü? Neden olmasın? Çakalların yaşadığı ormandan gelen zavallı, cahil bir Samanaya kim öğüt vermek istemez.” “Sevgili Kamala, madem öyle, bir akıl ver: Nereye gideyim, sözünü ettiğin üç şeyi bir an önce nerede bulabilirim?” “Dostum, pek çok kimsenin bilmek istediği şeydir bu. Hangi işten anlıyorsun, o işi yapmalı, çalışmana karşılık da para, giysi ve iskarpin almaya bakmalısın. Yoksul biri başka türlü para sahibi olamaz. Hangi işten anlıyorsun bakayım?” “Düşünebilir, bekleyebilir, oruç tutabilirim.” “Bu kadar mı hepsi?” “Bu kadar. Ama, şiir de düzebilirim. Bir şiir okusam sana, karşılığında bir öpücük verir misin?” “Neden olmasın, şiirin hoşuma gitsin yeter ki. İsmi neymiş?” Siddhartha bir an düşündükten sonra aşağıdaki dizeleri okudu: “Gölgeli koruluğundan girdi içeri güzel Kamala, Esmer Samana dikiliyordu koruluğun kapısında, Lotus çiçeğini gördü, eğildi önünde yerlere kadar. Gülümsedi, teşekkürle karşılık verdi güzel Kamala. Tanrılara kurbanlar sunmaktan daha hoş diye düşündü Samana. Güzel Kamala’ya sungular sunmak daha hoş.” Hızlı hızlı ellerini çırptı, Siddhartha’yı alkışladı Kamala, kollarındaki altın bilezikler şangırdadı. “Okuduğun dizeleri beğendim, esmer Samana ve doğrusu onlara karşılık sana bir öpücük vermek benim için bir kayıp olmayacak.” Bakışlarıyla Samanayı çekip getirdi yanına; Samana yüzünü Kamala’nın yüzüne eğdi, dudaklarını taze çatlamış incire benzeyen dudaklarına bastırdı

208


onun. Kamala uzun uzun öptü, bırakmadı Siddhartha’yı. Kamala’nın kendisine nasıl öğretmenlik yaptığını, ne kadar bilge biri olduğunu, kendisini nasıl avcuna aldığını, bazen kendisinden itip uzaklaştırırken bazen de kendisini cezbettiğini, bu ilk öpücüğün ardında her biri öbüründen değişik, her biri denenip sınanmış pek çok öpücüğün uzun bir dizi halinde kendisini beklediğini gören Siddhartha, hayretler içinde kaldı. Derin derin soluyarak durdu, bilip öğrenmesi gereken şeylerin çokluğu karşısında bir çocuk gibi şaşkına dönmüştü. “Dizelerin pek güzel,” diye yükseltti sesini Kamala. “Zengin biri olsaydım, karşılığında altınlara boğardım seni, Ama şunu söyleyeyim ki, şiirlerinle sana gereken parayı kazanman zor olacak. Çünkü Kamala’nın dostu olmayı istiyorsan, çok paran olması gerekiyor.” “Nasıl da öpmesini biliyorsun, Kamala,” diye kekeledi Siddhartha. “Evet, bilirim öpmesini, bunun için değil mi zaten ne giysilerin, ne iskarpinlerin, ne bileziklerin, ne daha başka güzel şeylerin eksikliğini çekerim. Peki ama, sen ne yapacaksın, Samana? Düşünmek, oruç tutmak ve şiir düzmekten başka bildiğin şey yok mu? “Sungu törenlerinde söylenen ilahileri de bilirim,” dedi Siddhartha. “Ama artık söylemek istemiyorum bunları. Büyü sözleri de bilirim, ama artık ağzıma almak istemiyorum bunları. Kutsal kitapları okudum...” “Dur bakayım,” diyerek Siddhartha’nın sözünü kesti Kamala. “Okuyup yazmasını biliyorsun demek?” “Elbette. Bazı kimseler bilir bunu.”

209


“Pek çok kimse de bilmez. Ben de bilmem örneğin. Çok iyi bir şey okuyup yazabilmen, çok iyi bir şey. Ayrıca, büyü sözleri de ilerde işine yarayabilir.” O anda bir hizmetçi geldi koşarak, hanımının kulağına bir şeyler fısıldadı. “Ziyaretçim var,” diye sesini yükseltti Kamala. “Durma, hemen kaybol, Siddhartha, seni kimse burada görmemeli, anladın mı! Yarın yine konuşuruz seninle.” Ardından hizmetçi kıza dönen Kamala, dindar Brahmana beyaz bir üstlük vermesini söyledi. Neye uğradığını anlayamadan, hizmetçinin kendisini çekip götürdüğünü gördü Siddhartha; kız onu dolambaçlı yollardan geçirip bir kameriyeden içeri soktu, bir üstlük verdi, sonra kameriyeden çıkardı Siddhartha’yı, kimseye görünmeksizin hemen koruluktan uzaklaşmasını tembih etti. Siddhartha da kendisine söyleneni memnuniyetle yaptı. Ormanlar yabancısı olmadığı için, ses çıkarmadan ayrıldı koruluktan, çitin üzerinden atlayıp geçti. Halinden memnun, koltuğunda dürülüp sarılmış giysiyle, kente döndü. Yolcuların konakladığı bir hana varıp kapının yanı başında durdu, sesini çıkarmadan biraz yiyecek dilendi, pirinçli bir pasta tutuşturuldu eline. Belki hemen yarından başlayıp kimseden bir şey dilenmeyeceğim artık, diye geçirdi içinden. Ansızın yüreğinde gurur ateşi alevlendi. Artık Samana olmaktan çıkmıştı, bundan böyle dilenmek yakışmazdı ona. Pirinçli pastayı oradaki bir köpeğe verdi, kendisi yiyeceksiz kaldı. “Basitmiş burada, dünyada sürdürülen yaşam,” diye düşündü. “Hiçbir güçlüğü yok. Henüz bir Samanayken her şey güçtü, her şey zahmetli, hatta

210


umarsız. Oysa şimdi her şey kolay, Kamala’nın bana verdiği öpme dersi kadar kolay her şey. Gereksindiğim tek şey, giysiler ve para. Bunlar da ulaşılması kolay, yakın hedefler, insanın uykusunu kaçıracak şeyler değil.” Siddhartha, Kamala’nın kentteki evini çoktan sorup öğrenmişti; ertesi gün doğruca eve gitti. Kamala, “İşler yolunda,” diyerek karşıladı kendisini. “Kamaswami seni bekliyor, bu kentteki tüccarların en zenginidir. Beğenirse işe alacak seni. Kafanı çalıştır, esmer Samana! Araya başkalarını koyup senden bahsettirdim ona. Ona kibar davran, çok güçlü biridir. Ama fazla alçakgönüllülüğe de kaçma! Ona uşaklık etmeni istemem, onun gibi biri olmaya çalış, yoksa memnun edemezsin beni. Kamaswami yaşlanmaya başladı, rahatına bakıyor artık. Senden hoşlanırsa işin büyük kısmını sana emanet edecektir.” Siddhartha teşekkür ederek güldü. Onun o gün ve önceki gün ağzına bir şey koymadığını öğrenen Kamala, ekmekle meyve getirtti, yedirip içirdi ona. Siddhartha’yı uğurlarken, “Şansın varmış,” dedi. “Birbiri ardında kapılar açılıyor önünde. Nasıl iştir bu anlamadım? Büyü mü yapıyorsun yoksa?” Siddhartha, “Dün sana düşünmesini, beklemesini ve oruç tutmasını bildiğimi söylemiştim, ama sen bunların bir işe yaramayacağını ileri sürmüştün,” dedi. “Oysa çok işe yarayacaklar, Kamala, göreceksin. Göreceksin ki ormanda yaşayan Samanalar pek çok güzel şey öğrenir, sizin elinizden gelmeyen pek çok şey ellerinden gelir onların. Önceki gün saçı sakalı birbirine karışmış bir dilenciydim, bir gün geçti aradan, Kamala’yı öptüm ve çok sürmeyecek bir tüccar olup

211


para kazanacağım, senin değer verdiğin şeylerin tümüne sahip olacağım.” “Pekâlâ,” dedi Kamala. “Peki, ben olmasaydım nice olurdu halin? Kamala yardımına koşmasaydı, ne yapardın şimdi?” “Sevgili Kamala,” dedi Siddhartha doğrulup kalkarak. “Senin koruluğundan içeri girmek, sana gelmekle ilk adımı attım. Bu dünya güzeli kadından sevişme sanatını öğrenmeyi kafama koymuştum. Buna niyet ettiğim andan beri biliyordum ki amacımı gerçekleştireceğim. Bana yardım elini uzatacağını biliyordum senin, koruluğun girişinde bana ilk kez baktığında bunu anlamıştım.” “Peki, bunu yapmak istemeseydim?” “Ama istedin. Bak, Kamala: Diyelim suya bir taş attın, en kısa yoldan suyun dibine iner. Kendine bir hedef belirledi, kafasına bir şey koydu mu, Siddhartha’da da değişik değildir durum. Siddhartha hiçbir şey yapmaz, bekler, düşünür, oruç tutar, ama taş nasıl suyun içinde yol alırsa, o da dünyadaki nesneler içinden yol alıp gider, bir şey yapmaksızın, kılını kıpırdatmaksızın; bir şey çekip götürür onu; düşecek oldu mu koyverir kendini, düşer. Belirlediği hedef kendine çeker onu, çünkü hedefinden onu alıkoyacak hiçbir şeyin ruhundan içeri sızmasına izin vermez. İşte Samanaların yanında Siddhartha’nın öğrendiği şey. Kalın kafalıların büyü diye nitelediği ve cinlerin başının altından çıktığına inandığı şey. Cinlerin başının altından çıkan hiçbir şey yoktur, cinler yoktur çünkü. Herkes büyü yapabilir, herkes belirlediği hedefe ulaşabilir, yeter ki düşünmesini, beklemesini ve oruç tutmasını bilsin.”

212


Kamala kulak vermiş, Siddhartha’yı dinliyordu. Sesini seviyordu onun, gözlerinin bakışını seviyordu. “Belki de öyledir,” dedi alçak sesle, “söylediğin gibidir belki, dostum. Belki bir başka türlüdür, Siddhartha yakışıklı bir erkek olduğu için bakışı kadınların gönlünü okşuyor, bu yüzden de şansı yaver gidiyordur.” Bir öpücükle Kamala’ya veda edip ayrıldı Siddhartha. “Dilerim öyledir, öğretmenim. Dilerim bakışım hep gönlünü okşar, dilerim hep şans getirir senden bana.”

213


Çocuk İnsanların Yanında Siddhartha, tüccar Kamaswami’yi görmeye gitti; bir zengin evi gösterdiler kendisine, uşaklar onu alıp paha biçilmez halılarla döşenmiş yollardan geçirdiler, bir odadan içeri soktular, burada Kamaswami’yi bekledi Siddhartha. Derken Kamaswami girdi içeri, hayli ağarmış saçları, ihtiyatla bakan çok zeki gözleri ve arzulu ağzıyla, tez canlı, uysal bir adamdı. Evin efendisi ve konuk nazikçe selamladı birbirini. “Bana anlattıklarına göre,” diye konuşmaya başladı tüccar, “sen bilgin biriymişsin, ama bir tüccarın yanında iş arıyormuşsun kendine. İş aradığına göre, geçim sıkıntısına düşmüş olmalısın?” “Hayır,” diye cevapladı Siddhartha, “sıkıntıya düşmedim, şimdiye kadar da asla maddi sıkıntı içinde yaşamadım. Şunu bilmeni isterim ki, Samanaların yanından geliyorum, uzun zaman onlarla birlikte yaşadım.” “Samanaların yanından geliyorsun, nasıl maddi sıkıntı içinde olmazsın? Samanalar parasız pulsuz insanlar değil midir?” “Demek istediğin buysa, evet, beş parasız biriyim,” diye karşılık verdi Siddhartha. “Ama kendi gönlümle istedim böyle olmayı, yani sıkıntı içinde sayılmam.” “Peki, elinde avucunda olmadığına göre, neyle geçineceksin?” “Bunu düşünmedim henüz, Sayın Kamaswami. Üç yılı aşkın bir süredir beş param yok, ama neyle geçineceğimi asla düşünmüş değilim.”

214


“Öyleyse başkalarının parasıyla geçindin?” “Belki öyle oldu. Ama sayın tüccar Kamaswami’nin kendisi de başkalarının parasıyla geçiniyor.” “Doğru söyledin. Ama başkalarının parasını bedavadan almıyor, karşılığında onlara mal satıyor.” “Gerçekten öyle anlaşılan. Herkes alıyor, herkes veriyor, hayat böyle.” “Peki, paran olmazsa ne vereceksin, söyler misin?” “Herkes kendisinde olan şeyi verir. Savaşçı güç verir, tüccar mal, öğretmen ders, köylü pirinç, balıkçı da balık.” “Çok güzel. Peki, senin verebileceğin şey nedir? Bildiğin meslek, elinden gelen iş nedir?” “Düşünebilirim. Bekleyebilirim. Oruç tutabilirim.” “Hepsi bu kadar mı?” “Sanırım bu kadar!” “Peki, bunlar neye yarar? Orucu alalım örneğin, ne yararı var bunun?” “Hem de çok yararlı şeydir, efendim. Yiyecek bulamayan birinin yapabileceği en akıllıca şey oruç tutmaktır. Siddhartha oruç tutmasını öğrenmeseydi, senin ya da bir başkasının yanında mutlaka iş bulup çalışacaktı bugün, açlık buna zorlayacaktı onu. Ama oruç tutabildiğine göre rahatlıkla bekleyebilir, sabırsızlık diye bir şey bilmez, sıkıntı çekmez hiç; açlık denen şey isterse uzun zaman çullansın başına, o yine gülüp geçer. İşte buna yarar oruç, efendim.” “Haklısın, Samana. Ben şimdi geliyorum.” Odadan çıkıp giden Kamaswami, az sonra elinde rulo yapılmış bir kâğıtla döndü. “Bunu okuyabilir misin?” diyerek kâğıdı konuğuna uzattı.

215


Siddhartha kâğıttaki yazıya bir göz attı; bir ticaret sözleşmesiydi bu, içindekileri okumaya koyuldu. “Mükemmel,” dedi Kamaswami. “Şu kâğıda da bir şeyler yazar mısın?” Siddhartha’ya bir kâğıtla bir kalem verdi. Siddhartha da birkaç bir şey yazıp kâğıdı ona geri uzattı. Kamaswami, kâğıttaki yazıyı okudu: “Yazmak iyidir, ama düşünmek daha iyi; akıllılık iyidir, ama sabretmek daha iyi.” “Yazma hiç diyecek yok,” diye sesini yükseltti tüccar Kamaswami övgüyle. “Konuşmamız gereken birkaç şey daha var. Bugünlük benim konuğum ol, burada kal.” Siddhartha teşekkür edip daveti kabul etti ve tüccarın evinde kaldı. Giysiler getirildi kendisine, iskarpinler getirildi, uşaklardan biri de her gün banyosuyla ilgilendi. Günde iki kez zengin bir yemek çıkarıldı önüne, ama Siddhartha günde yalnız bir defa yemek yedi ve ne et koydu ağzına ne şarap içti. Kamaswami işlerinden bahsetti, malları ve depoları gösterdi ona, hesapları gösterdi. Bilmediği pek çok şey öğrendi Siddhartha, çok dinledi, az konuştu. Öte yandan Kamala’nın sözlerini unutmayıp Kamaswami karşısında asla ondan aşağı biri gibi davranmadı, tüccarı kendisine kendi ayarında, hatta kendinden de üstün biri gibi davranmaya zorladı. Kamaswami işlerini titizlikle, çokluk canla başla gören biriydi; Siddhartha’ya gelince, bütün bu işlere, bir oyun gözüyle bakıyor, kurallarını titizlikle öğrenmeye çalışıyor, ama içeriğine bir türlü ısınamıyordu. Evinde kalmaya başladıktan kısa bir süre sonra Siddhartha Kamaswami’ye işlerinde yardım etmeye başladı. Ama her gün, belirli bir saatte, üzerinde şık giysiler, ayaklarında zarif iskarpinlerle gidip güzel

216


Kamala’yı ziyaret ediyordu, çok geçmeden yanında armağanlar da götürmeye başlamıştı. Kamala’nın kırmızı ve zeki dudakları pek çok şey öğretmişti ona. Narin ve esnek elleri pek çok şey öğretmişti. Sevgide henüz bir çocuk sayılan ve körü körüne, doymak bilmeksizin dipsiz bir uçuruma dalar gibi sevi hazlarından içeri dalmaya heveslenen Siddhartha, haz vermeden haz alınamayacağını, her jestin, her okşayışın, her dokunuşun, her bakışın, ne kadar küçük olursa olsun vücuttaki her köşenin kendine özgü bir gizle donatıldığını, bu gizi keşfetmenin keşfeden kişiyi mutlu kılacağını öğrendi Kamala’dan. Ayrıca bir şeyi daha öğrendi: Her sevi şenliğinden sonra sevgililer birbirlerinden, biri ötekine hayranlıkla bakmadan ayrılmamalıydılar; hem yenmiş hem yenilmiş olmalı, herhangi birinde aşırı doymuşluk ya da bıkkınlık duygusu uyanmamalı, sömürdükleri ya da sömürüldüklerini hissetmemeliydiler. Siddhartha, güzel ve akıllı sanatçı Kamala’nın yanında harikulâde saatler yaşadı, öğrencisi oldu, âşığı oldu, dostu oldu onun. Şimdiki yaşamı anlam ve değerini tüccar Kamaswami’nin ticaret işlerinde değil, Kamala’nın yanında kazanıyordu. Kamaswami, önemli mektupları ve sözleşmeleri kaleme almakla görevlendirmişti Siddhartha’yı ve önemli bütün işleri onunla konuşmaya, görüşmeye giderek alıştı. Siddhartha’nın pirinçten ve yünden, gemicilikten ve ticaretten pek anlamadığını, ama elinin uğurlu olduğunu görmüş, kendisinden daha sakin ve serinkanlı olduğunu, yabancı insanların dertlerini dinleme ve ruhlarına nüfuz etmede daha üstün olduğunu anlamıştı. Bir dostuna, “Bu Brahman”, demişti, “doğru dürüst bir işadamı değil, olacağı da asla yok ilerde, kendini bütün yüreğiyle işe vermiyor. Ama

217


başarının ayaklarına kadar geldiği insanların sırrı var bu adamda, doğuştan şanslı doğmuş belki, belki bir büyü söz konusu, belki de Samanalardan öğrendiği bir şey. Her zaman işlerle oynuyor gibi bir hali var; tümüyle sarıp sarmalamıyor işler onu hiçbir zaman, tümüyle onu avcuna almıyorlar, başarısızlıktan asla korkmuyor, asla bir kayıp tasalandırmıyor onu.” Dostu, tüccar Kamaswami’ye bir öğütte bulunarak: “Senin hesabına yaptığı işlerin kazancından üçte birini ver bakalım kendisine,” dedi. “Ama bir kayıp söz konusu olursa, bunun da yine üçte birini ödet. O zaman işe daha bir canla başla sarılacaktır.” Kamaswami, dostunun öğüdünü tuttu. Ne var ki, Siddhartha pek umursamadı bunu. Payına düşen kazancı istifini bozmadan alıp kabullendi; bir kayıp söz konusu olduğunda da gülerek: “Ne yapalım, bu iş kâr getirmedi,” deyip çıktı. Gerçekten de işler Siddhartha’yı pek ilgilendirmez görünüyordu. Bir defasında büyük miktarlarda pirinç satın almak için bir köye gitti. Ama köye vardığında baktı ki ürün başka bir tüccara satılmış. Öyleyken günlerce köyden ayrılmadı, köylüleri yedirip içirdi, çocuklarına bakır paralar dağıttı, bir düğüne katıldı ve yaptığı yolculuktan hayli memnun halde döndü. Kamaswami hemen dönüp gelmediği, boş yere zaman ve para harcadığı için çıkıştı ona. Siddhartha da şöyle karşılık verdi: “Bırak söylenmeyi, sevgili dostum! Paylayıp azarlamalarla asla bir yere varılamaz. Ortada bir zarar ziyan varsa, bana ödetirsin olup biter. Ben, yaptığım yolculuktan çok memnunum. Pek çok insan görüp tanıdım, bir Brahmanla dostluk kurdum, köydeki çocukları dizlerime oturtup hoplattım, köylüler bana tarlalarını gösterdi, kimse bir tüccar gözüyle bakmadı bana.” “Pek hoş bütün

218


bunlar,” diye sesini yükseltti Kamaswami öfkeyle, “ama gerçekte bir tüccar olduğunu hatırlatmak isterim sana! Yoksa yalnızca eğlence olsun diye mi yaptın bu yolculuğu?” “Elbette,” diye güldü Siddhartha, “elbette eğlence olsun diye yaptım. Başka ne için olacaktı? Yeni insanlar, yeni yerler tanıdım, başkalarının bana gösterdiği güleryüzlülüğün ve güvenin hazzını yaşadım, dostlar edindim kendime. Bak azizim, Kamaswami olsaydım, pirinç alma işinden bir şey çıkmayınca kızıp öfkelenir, çarçabuk döner gelirdim, zaman da para da gerçekten boşa harcanırdı. Ama ben güzel günler geçirdim köyde, bilmediğim şeyler öğrendim, çeşitli hazlar yaşadım, kızıp sinirlenerek, acele edip telaşa düşerek başkalarını da kendimi de üzüntüye sokmadım. İlerde belki daha büyük çapta bir ürün satın almak ya da ne bileyim bir başka amaçla aynı köye gidersem, oradakiler yüzleri gülerek ve neşeyle karşılayacaktır beni, ben de o ilk gidişimde acele etmediğim ve öfkeyle davranmadığım için kendimle kıvanç duyacağım. Yani bu bahsi kapatsan iyi olur, dostum, kızıp üzme canını! Bir gün gelir ve dersen ki, bu Siddhartha’nın zararı dokunuyor bana, bir tek söz yeter, Siddhartha çekip gider hemen. Ama o güne kadar izin ver de birbirimizle iyi geçinmeye bakalım.” Onun, yani Kamaswami’nin ekmeğini yediğini Siddhartha’ya kabul ettirmeye yönelik çabaları da boşa gitmişti tüccarın. Siddhartha kendi ekmeğini yiyor, daha doğrusu her ikisi de başkalarının ekmeğini, herkesin ekmeğini yiyordu. Siddhartha, Kamaswami’nin kaygı ve tasalarına asla kulak asmıyor, Kamaswami’nin tasa ve kaygıları da tükenmek bilmiyordu. Bir iş var da başarısızlıkla sonuçlanacak

219


mı görünüyordu, bir yere yollanan mal yolda kaybolmuşa, borçlulardan biri borcunu ödemeyeceğe mi benziyordu, Kamaswami tasalı ya da öfkeli sözler sarf etmenin, kaşlarını çatıp surat asmanın, doğru dürüst uyku uyuyamamanın yararlı olduğuna, çalışma arkadaşı Siddhartha’yı inandıramıyordu bir türlü. Kamaswami bir defasında başına kakarak bildiği her şeyi kendisinden öğrendiğini söyleyince, Siddhartha şöyle cevap verdi buna: “Böyle şakalar yaparak benimle eğlenme lütfen! Senden balık dolu bir sepete ne fiyat biçileceğini, birine verilen borç para karşılığında ne kadar faiz alınacağını öğrendim. Bunlar senin uzmanlık alanına giren konular. Ama düşünme sanatını sen öğretmedin bana, dostum Kamaswami; onu sen benden öğrenirsen daha iyi olur.” Gerçekten de Siddhartha’nın gönlü ticarette değildi. Ticaret işi Kamala için gerekli parayı sağlamada bir araçtı ve bu yolla ihtiyacından çok daha fazlasını da kazanabiliyordu. Bunun dışında Siddhartha’nın ilgi ve merakını uyandıran, işleri, meslekleri, tasa ve kaygıları, eğlenceleri ve budalalıkları daha Önce kendisine ay kadar, yıldızlar kadar yabancı ve uzak insanlardı yalnızca. Bütün bu insanlarla konuşmanın, onlarla bir arada yaşamanın, onlardan bir şeyler öğrenmenin ne kadar kolay üstesinden gelirse gelsin, arada kendisini onlardan ayıran bir şey bulunduğunun açık seçik farkındaydı ve bu da Samanalığıydı. Aynı zamanda hem sevip hem aşağıladığı insanların çocuksu ya da hayvansı bir yaşam sürdüğünü görüyordu. Çalışıp didindiğini görüyordu onların; karşılığında ödedikleri ücrete hiç de değmeyecek nesneler uğrunda, para pul, küçük hazlar, küçük payeler uğrunda acı çektiklerini, saçlarını ağarttıklarını görüyor, birbirlerine veriştirip hakaretler

220


yağdırdıklarını, bir Samananın gülüp geçtiği ıstıraplardan dolayı ah vah ettiklerini, bir Samananın hiç duyumsamadığı yokluk ve yoksunluklardan etkilendiklerini görüyordu. Bu insanların buyur edip sundukları her şeye kuçak açıyordu. Keten bezi satmak isteyen tüccarları güler yüzle karşılıyor, borç para almaya gelenleri güler yüzle, kendisine koca bir saat yoksulluklarının öyküsünü anlatan, oysa bir Samananın yarısı kadar bile yoksul sayılmayan dilencileri güler yüzle karşılıyordu. Kendisini tıraş eden uşağa nasıl davranıyorsa, diyelim muz alırken kendisinden üç-beş kuruş fazla para sızdırmasına bilerek ses çıkarmadığı sokak satıcısına nasıl davranıyorsa, yabancı ülkelerden gelmiş varlıklı işadamlarına da öyle davranıyordu. Kamaswami gelip tasa ve kaygılarından dolayı sızlanacak ya da belli bir iş nedeniyle suçlamalar yöneltecek oldu mu, merakla ve neşeli bir yüzle onu dinliyor, hayretle karşılıyor söylediklerini, anlatmaya çalışıyor, zorunlu bulduğu ölçüde hak veriyordu; sonra ona sırtına çevirip, kendisiyle konuşmak için bekleyenlerden sırada kim varsa ona dönüyordu. Pek çok da kişi vardı ondan mal alıp mal satmaya gelen, onu dolandırmaya, onun ağzını aramaya gelen; pek çok kişi vardı merhametine sığınan, pek çok kişi, ona akıl danışan. Kimilerine akıl veriyor, kimilerine acıyor, kimilerine bağışta bulunuyordu; kimilerinin küçük çapta dolandırmasına ses çıkarmıyor, bütün bu oyun ve herkesin bu oyunu canla başla sürdürmesi, tıpkı eskiden tanrılar ve Brahman’ın olduğu gibi kurcalayıp duruyordu kafasını. Bazen yüreğinin derinliklerinden can çekişen hafif bir ses geliyordu kulağına; ses öyle hafiften yankılanıyordu ki, Siddhartha zor işitebiliyordu. Her de-

221


fasında garip bir ömür sürdürdüğünü, tümü de yalnızca oyun olan pek çok şey yaptığını, neşe ve bazen haz içinde vakit geçirmesine karşın gerçek hayatın ona hiç dokunmaksızın yanı başından akıp gittiğini düşünüyor, bir saat kadar bunun bilinci içinde yaşıyordu. Bir top oyuncusu nasıl toplarla oynarsa, o da işleriyle ve çevresindeki insanlarla oynuyor, bu insanları seyrediyor, onlarla eğleniyordu; gelgelelim, bütün yüreğiyle ve varlığının derinliklerinden kaynayan pınarla işin içinde değildi. Söz konusu pınar âdeta kendisinden uzak bir yerlerde akıp gidiyor, göze görünmeden boyuna sürdürüyordu akışını, onun yaşamıyla hiçbir alıp vereceği kalmamıştı. Böyle düşünceler karşısında birkaç kez irkildi Siddhartha, günlük yaşamın bütün o çocuksu uğraşlarına ben de kendimi vererek bütün kalbimle katılsam, ben de gerçekten yaşasam, gerçekten bir şeyler yapsam, gerçekten yaşayıp hayattan keyif alsam, böyle bir seyirci gibi hayatın yanı başında durup dikilmesem diye geçirdi içinden. Ama her defasında dönüp dolaşıp yine Kamala’ya gidiyor, sevişme sanatını öğreniyor ondan, verme ve almaların başka her yerdekinden çok bir tek şeye dönüştüğü dünyevi hazlann okulunda öğrenciliği sürdürüyordu. Kamala’yla sohbet ediyor, ondan yeni şeyler öğreniyor, ona akıl verip ondan akıl alıyordu. Kamala, bir zamanlar dostu Govinda’nın anladığından daha iyi anlıyordu onu, Govinda’dan daha çok benziyordu ona. Siddhartha bir ara şöyle dedi Kamala’ya. “Sen de benim gibisin, insanların büyük çoğunluğundan farklısın. Kamala’sın sen, yalnızca Kamala; içinde dingin bir yer, sığınılacak bir yer var, ne zaman ister sen benim gibi oraya çekilebilir, kendini kendi evin-

222


de hissedebilirsin. Pek az insanda vardır bu, oysa herkes buna sahip olabilir.” “Bütün insanlar akıllı değil,” diye cevapladı Kamala. “Hayır,” dedi Siddhartha, “akıllılıkla ilgisi yok bunun. Örneğin, Kamaswami de benim kadar akıllı, ama böyle bir sığınak yok içinde. Oysa bazı insanların küçük çocuklarınki kadardır aklı, öyleyken böyle bir sığınak vardır kendilerinde. İnsanların büyük çoğunluğu, Kamala, düşen bir yaprak gibidir, kapılıp gider rüzgârın önüne, havada süzülür, dönüp durur, sağa sola yalpalar vurarak iner yere. Pek az kişi de vardır, yıldızlara benzer, belli bir yörüngede ilerler durur, hiçbir rüzgâr varamaz yanlarına, kendi yasalarını ve izleyecekleri yolu kendi içlerinde taşırlar. Tanıdığım pek çok bilgin ve Samana arasında bir tanesi işte böyle kusursuz biriydi, asla unutmayacağım onu. Gotama’ydı bu ulu kişi, Buddha öğretisinin müjdeleyicisi Gotama. Binlerce öğrenci her gün öğretisini dinliyor, her an kurallarını izliyor onun, ama hepsi de düşen yapraklardan farksız, öğreti ve yasayı içlerinde taşıdıkları yok.” Kamala, Siddhartha’ya baktı gülümseyerek. “Yine ondan söz etmeye başladın, kafanda yine Samana düşünceleri var.” Siddhartha sustu, sevi oyununu oynamaya koyuldular, Kamala’nın bildiği otuz ya da kırk değişik oyundan birini. Kamala’nın vücudu bir jaguarınki kadar çevik, bir avcının yayı kadar esnekti: ondan sevi sanatını öğrenen kişiyi pek çok hazla, pek çok gizle donatıyordu. Uzun zaman Siddhartha’yla oynadı Kamala, onu cezbedip kendine çekti, onu itip uzaklaştırdı kendinden, zorladı onu, sarıp sarmaladı, ustalaşmasının hazzına vardı onun, sonunda Sidd-

223


hartha yenik düştü ve bitkinlik içinde Kamala’nın yanı başında dinlenmeye koyuldu. Güzel yosma üzerine eğildi Siddhartha’nın, yüzüne baktı uzun uzun, yorgun gözlerinin içine baktı. Düşünceli düşünceli, “Sen şimdiye kadar gördüğüm sevgililerin en iyisisin,” dedi. “Başkalarından daha güçlüsün, daha esnek vücutlu ve daha arzulu. Benim sanatımı iyi öğrendin Siddhartha. Bir gün yaşlanırsam, senden bir çocuğum olsun isterdim. Ama yine de, sevgilim, bir Samana kaldın sen, beni sevmiyorsun, hiç kimseyi sevmiyorsun. Doğru değil mi?” “Olabilir,” diye cevapladı Siddhartha yorgun. “Ben de senin gibiyim. Sen de sevmiyorsun, yoksa bir sanat olarak sevgiyle nasıl uğraşabilirsin? Bizim gibiler belki sevemez. Çocuk insanlar yapabilir bunu; bu, onların gizidir.”

224


Sansara Uzun zaman Siddhartha dünya yaşamını, hazlar ve zevklerin yaşamını sürdürmüş, ama hiçbir zaman bu yaşamın içinde yer almamıştı. Samanalıkla geçen o ateşli yıllarda öldürdüğü duyuları yeniden hayata açmıştı gözlerini; Siddhartha zenginliğin tadına varmış, şehvetin tadına, güç ve kudretin tadına varmıştı, öyleyken uzun süre içten içe Samana kalmış, Kamala, bu akıllı kadın da bunu doğru olarak sezmişti. Düşünme, bekleme, oruç tutma becerisidir ki her zaman yönlendirmişti hayatını, her zaman bu dünyanın insanlan, bu çocuk insanlar Siddhartha’ya yabancı kalmıştı, Siddhartha’nın onlara yabancı kaldığı gibi tıpkı. Yıllar geçmiş, çevresi mutlulukla sarılmış Siddhartha onların geçip gittiğini pek fark etmemişti. Varlıklı biri olup çıkmıştı sonunda; hanidir kendine ait bir evi vardı, kendi uşakları ve kent dışında ırmak kıyısında bir bahçesi vardı. İnsanlar onu seviyor, paraya ya da öğüde ihtiyaç duydular mı, kalkıp ona geliyorlardı, ama Kamala dışında ona yakın kimse yoktu. Bir zamanlar gençliğinin doruk noktasında, Govinda’dan ayrıldıktan, Gotama’nın vaazını dinledikten sonraki günlerde yaşadığı o yüce, o yaman uyanış, o gerilimli bekleyiş, öğretişiz ve öğretmensiz geçen o başı havada yalnızlık, gönlündeki Tanrısal sesi işitmeye duyduğu o yumuşak eğilim giderek bir anıya dönüşmüş, geçmişe karışmıştı. Bir zamanlar yanı başında akan, bir zamanlar kendi içinde çağıldayan kutsal pınar şimdi uzağındaydı, hafiften sesi duyuluyordu. Samanalardan öğrendiği, Gotama’dan

225


öğrendiği, Brahman babasından öğrendiği pek çok şey uzun süre kaybolmadan kalmıştı içinde: Aşırılığa kaçmadan yaşamalar, düşünmelerden zevk almalar, kimi saatlerde meditasyon yapmalar, ne vücut, ne bilinç sayılan nefse, bu ezeli ve ebedi Ben’e ilişkin gizli bilgiler bunlar arasındaydı. Öğrendiklerinin bazısı kendisinde kalmış, ama zamanla birer birer varlığının derinliklerine gömülerek üzerleri toz toprakla örtülmüştü. Çömlekçinin bir kez çevrilen kasnağı nasıl uzun süre dönüp durur, ancak yavaş yavaş yorulup dönmesine son verirse, Siddhartha’nın ruhunda da çileciğin kasnağı, düşünmenin, ayırt etmenin kasnağı uzun süre dönmesini sürdürmüştü, hâlâ da sürdürüyordu, ama yavaş dönüyordu artık, duraksayarak dönüyordu ve durması yakındı. Yavaş yavaş, can çekişen bir ağaç gövdesine rutubetin yavaş yavaş sızması, onu doldurup çürütmesi gibi, dünya ve miskinlik de Siddhartha’nın ruhuna yavaş yavaş sızmış, onu doldurup ağırlaştırmış, onu yorgun düşürmüş, onu gözünden uyku akar duruma sokmuştu. Ama buna karşılık duyuları bir dirimsellik kazanmış, pek çok şey öğrenmiş, pek çok şey görüp yaşamıştı. Siddhartha ticareti öğrenmiş, insanları etkisi altına almayı", kadınlarla gönül eğlemeyi öğrenmişti, şık giysiler giymeyi, uşakları sağa sola koşturmayı, ıtırlı sularda yıkanmayı öğrenmişti. İncelik ve özenle hazırlanmış yemekleri, balığı, eti, kuş etini, baharatları ve tatlıları yemeyi öğrenmiş, insanı miskin ve unutkan yapan şaraplar içmeyi öğrenmişti. Zar oyunlarını ve satranç oynamayı öğrenmişti ayrıca. Dansözleri seyretmeyi, kendisini tahtırevanda taşıtmayı, yumuşak yataklarda yatmayı öğrenmişti. Ama yine de kendisini başkalarından farklı ve başkalarından üstün hissetmekten bir türlü vazgeçmemişti, başkala-

226


rına biraz alayla, biraz alaylı bir küçümsemeyle bakmıştı hep, bir Samananın kendilerini dünyaya adamış insanlara karşı beslediği bir küçümsemeyle. Ne zaman Kamaswami hastalansa, kızıp öfkelense, kendini aşağılanmış hissetse, işle ilgili tasa ve kaygılara kaptırsa kendini, Siddhartha durumu hep alayla karşılamıştı. Ama geçip giden ekin mevsimleri, geçip giden yağmur mevsimleriyle Siddhartha’nın alaycılığı da yavaş yavaş ve farkına varılmaksızın yorgun düşmüş, üstünlük duygusu yatışmıştı biraz. Bir yandan serveti giderek büyürken, o çocuk insanların kimi özelliklerini yavaş yavaş kendine mal etmiş, onların çocuksuluklarından ve korkularından birazı ona da geçmişti. Öyleyken bu insanlara imreniyor, onlara ne çok benzerse, içindeki imrenme duygusu da o kadar büyüyordu. Onlarda bulunup kendisinde eksik olan bir şey vardı, bu yüzden imreniyordu onlara, bu insanların hayatlarına verdikleri öneme, sevinç ve korkuları coşkuyla yaşamalarına, o bitip tükenmeyen sevdalanmalarındaki ürkek, ama tatlı mutluluğa imreniyordu. Kendi kendilerine, kendi kadınlarına, çocuklarına, onura ya da paraya, planlara ya da umutlara sürekli sevdalanmış durumdaydı bu insanlar. Ama Siddhartha bunu, tam da bunu, bu çocuksu sevinci ve çocuksu budalalığı öğrenmemişti onlardan; inadına kendisinin de aşağıladığı tatsız bir davranış öğrenmişti. Sık sık öyle oluyordu ki, eğlenceyle geçirilen bir gecenin sabahında hayli zaman yataktan çıkmıyor, üzerinde bir sersemlik ve yorgunluk hissediyordu. Çokluk öyle oluyor ki, Kamaswami kendi dertleriyle başını ağrıttı mı, sinirlenip sabırsızlanıyordu. Bir zar oyununda kaybetse, attığı kahkaha fazla yüksek perdeden çıkıyordu çokluk. Yüzünde başkalarının yüzündekinden

227


daha zeki ve ruhani bir ifade vardı, ama seyrek gülüyordu bu yüz, varlıklı insanların yüzünde pek sık rastlanan özellikleri, hoşnutsuzluğu, hastalıklı görünümü, keyifsizliği, miskinliği, seviden yoksunluğu birer birer alıp benimsiyordu. Zenginlerin ruhlarındaki hastalık yavaş yavaş kavrıyordu onu. Yorgunluk bir tül, ince bir sis gibi yavaş yavaş üzerine çöküyordu Siddhartha’nın, günden güne biraz daha yoğunlaşıyor, aydan aya biraz daha bulanık, yıldan yıla biraz daha ağır oluyordu. Yeni bir giysi zamanla nasıl eskirse, zamanla güzel rengini yitirir, üzerinde lekeler belirir, buruşup kırışır, etek uçları örselenir, kimi yerlerde tatsız püsküller oluşursa, Govinda’dan ayrıldıktan sonra Siddhartha’nın yaşamaya başladığı yeni yaşam da eskimiş, yıllar geçtikçe rengini ve parlaklığını yitirmiş, üzeri lekelenip buruşukluk ve kırışıklıklarla kaplanmıştı. Aslında henüz gizli saklı olmakla beraber sağda solda düş kırıklığı ve tiksinti şimdiden başını uzatmış, bekliyordu. Ama Siddhartha farkında değildi bunun. Fark ettiği tek şey vardı, eskiden içinde uyanıp kendisine en güzel günlerinde izleyeceği yolu gösteren aydınlık ve güvenilir sesin susmuş olmasıydı. Dünya onu avcuna almış, zevk, şehvet, miskinlik ve nihayet kötü huyların her zaman en aptalcası olduğunu düşünüp hepsinden çok küçümsediği ve alay ettiği açgözlülük onu ele geçirmişti. Ayrıca, mal, mülk ve servet hırsı da yakasına yapışmış, bir oyun, bir süs olmaktan çıkıp bir zincire, bir yüke dönüşmüştü. Siddhartha bu hepsinden kötü bağımlılığı tuhaf ve hileli bir yoldan, zar oyunlarıyla edinmişti. Çünkü yüreğinde Samanalığa son verdiğinden beri para ve değerli eşya karşılığı oynadığı oyuna, daha önce çocuk insanların bir alışkanlığı diye bakıp gü-

228


lümsediği, umursamadığı kumara giderek artan bir hırs ve tutkuyla sarılmıştı. Yaman bir oyuncuydu, onunla oynamaya cesaret eden pek az kişi vardı, öyle ufak şeylere oynamıyordu çünkü. Gönlündeki bir gereksinimden oynuyordu kumarı, rezil parayı kaybedip çarçur etmek, onu öfkeyle karışık bir sevince boğuyordu; zenginliğe, ticaretle uğraşanların taptığı bu puta karşı küçümsemesini başka hiçbir yoldan daha belirgin ve daha alaylı gösteremezdi. Dolayısıyla yüksek ve acımasızca oynuyor, kendi kendinden nefret ederek, kendi kendisiyle alay ederek sürüyle para kazanıyor, sürüyle para kaybediyor, paradan, mücevherden, sayfiye evinden oluyor, yeniden kazanıyor bunları, yeniden kaybediyordu. Zar atarken, ortada dönen paranın yüksekliğiyle kalbi çarparken duyduğu korkuyu, o müthiş ve soluksuz bırakan korkuyu seviyor, sürekli yeniden tatmaya çalışıyor onu, sürekli büyütmeye çalışıyor, yalnızca bu duygudadır ki kendi doymuş, pörsümüş, yavanlaşmış yaşamının ortasında mutluluğa, esrikliğe benzer, yücelmiş bir yaşama benzer bir şeyler hissedebiliyordu. Ve her yüklü kayıptan sonra yeni zenginliklerin planını yapıyor, kendini eskiden büyük bir çabayla ticaret işine veriyor, borçluları daha çok sık boğaz edip ödemeye zorluyordu borçlarını, çünkü ilerde de kumar oynamak, ilerde de kaybetmek, ilerde de zenginliğe karşı küçümsemesini açığa vurmak istiyordu. Siddhartha kaybettiği zamanlar serinkanlılığını eskisi gibi koruyamıyor, eli ağır borçlulara karşı eskisi gibi sabır gösteremiyordu artık; dilencilere karşı iyi kalpliliğini yitirmiş, bağış için gelenlere bağışta bulunmaktan, borç isteyenlere borç vermekten zevk almaz olmuştu. Bir zar atışta kucakla para kaybetmekle kalmayıp üstelik buna gü-

229


len Siddhartha ticaret işinde daha katı ve cimri birine dönüşmüştü, geceleri bazen para görüyordu düşünde. Ve bu çirkin büyüden her uyanışında, yatak odasının aynasına bakıp yüzünü yaşlanmış ve çirkinleşmiş bulduğu her seferinde, utanç ve tiksinti üzerine her çullandığında kaçmayı sürdürüyor, kaçıp yeni talih oyunlarına, şehvetin ve şarabın uyuşturucu etkisine sığınıyor, oradan dönüp servet edinme, para biriktirme dürtüsünün eline bırakıyordu kendini. Bu kısır döngüde dönüp durdukta yorgun düşüyor, yaşlanıp kocuyor, hastalanıyordu. Derken gördüğü bir düş uyardı onu. Akşamı Kamala’nın yanında, onun güzelim koruluğunda geçirmişti. Ağaçların altında oturup sohbet etmişler, Kamala düşündürücü sözler söylemişti, arka planda bir hüznü ve yorgunluğu gizleyen sözler. Kamala, Gotama’dan söz etmesini istemişti Siddhartha’dan, Gotama’nın gözlerinin ne kadar berrak, ağzının ne kadar sessiz ve güzel, gülümsemesinin ne sevecen, yürüyüşünün ne dingin olduğunu dinlemeye bir türlü doyamamıştı. Ulu Buddha’dan uzun uzun söz etmişti Siddhartha. Sonunda Kamala iç geçirerek şöyle demişti: “Günün birinde, belki pek yakında ben de Buddha’nın peşine takılacağım. Keyifli bahçemi ona armağan edip öğretisine sunacağım onun.” Ama bu sözlerin ardından Siddhartha’yı tahrik ederek bir sevi oyunu başlatmış, onu acılı bir coşkuyla kendine bent etmişti; ısırmalar ve gözyaşları arasında, sanki bu boş, bu geçici hazdan en son tatlı damlayı sıkıp almak ister gibiydi. Şehvetin ölüme bu kadar yakın olduğunu hiç daha böylesine tuhaf şekilde anlamamıştı Siddhartha. Sevi oyunundan sonra Kamala’nın yanı başına uzanıp yatmıştı, Kamala’nın yüzü o kadar yakındaydı ki, gözlerinin altında ve

230


ağız köşelerinin bitiminde şimdiye kadar görülmedik bir açık seçiklikle ürkütücü bir yazı okumuştu, ince hatlarla yazılmış bir yazıydı, hafif kırışıklardan oluşuyor, güz mevsimini ve yaşlanmayı akla getiriyordu, zaten kendi siyah saçlarının arasında yer yer ağırmış saç telleri de gözünden kaçmamıştı henüz kırkına varmamış Siddhartha’nın. Kamala’nın güzel yüzünde yorgunluk okunuyordu, mutlu bir hedefe ulaşmayan uzun bir yol yürümenin verdiği yorgunluktu bu. Yorgunluk okunuyordu yüzde, yeni başlayan hazan mevsimi okunuyor, gizli tutulmuş, henüz söze dökülmemiş, belki bilincine bile varılmamış bir korku okunuyordu; yaşlanmaktan korku, hazan mevsiminden korku, ölecek olmaktan korku. Siddhartha, göğüs geçirerek veda edip Kamala’dan ayrılmıştı, ruhu sıkıntıyla dolu, saklanıp açığa vurulmamış korkuyla dolu. Eve gelen Siddhartha geceyi dansözlerle oturup şarap içerek geçirmiş, meslektaşları arasında onlardan üstün biri gibi davranmıştı, oysa böyle biri sayılmazdı artık. Hayli şarap yuvarlamış, gece yarısından epey sonra kalkıp yatmaya gitmişti, yorgun ve telaş içinde, ağladı ağlayacak, umarsızlığın eşiğinde. Uyumaya çalışmışsa da uzun süre uyuyamamıştı, yüreği dayanılamayacak kadar perişanlıkla dolu, tiksintiyle doluydu. Tiksinti tıpkı şarabın ılık ve iğrenç kokusu gibi, aşırı derecede tatlı ve aşırı derece kof müzik gibi, dansözlerin aşırı derecede yumuşak gülümsemeleri, saçları ve göğüslerinin aşırı derecede bayıltıcı kokusu gibi iliklerine kadar işlemişti. Ama bütün bunlardan çok kendinden tiksinmekteydi Siddhartha, kendi güzel kokulu saçlarından, kendi ağzının şarap kokusundan, cildindeki peltemsi yorgunluktan ve keyifsizlikten. Fazla yiyip içmiş biri

231


nasıl sancılar içinde kıvranarak midesindekileri yine kusup çıkarır, kusmanın sağladığı hafiflemeyle rahatlık hissederse, bir türlü uyku tutmayan Siddhartha da olağanüstü bir tiksinti dalgasının etkisiyle bütün bu hazlardan, bu alışkanlıklardan, bütün bu anlamsız yaşamdan ve kendi kendisinden sıyrılma isteği duydu. Ancak şafak sökerken ve evinin önündeki sokakta günlük yaşamın ilk sesleri işitilirken daldı uykuya, kısa süre hafif bir uyuşukluk içinde uyur gibi oldu. İşte bu sırada da bir düş gördü: Kamala, altın bir kafeste eşine seyrek rastlanır bir kuş beslemekteydi. Siddhartha bu kuşu gördü düşünde. Normal olarak sabah saatlerinde hep şakıyıp duran kuşun o sabah sesi duyulmamıştı. Siddhartha’nın dikkatini çekmişti bu, kafesin önüne gelip içeri bir göz atmış, kuşun öldüğünü ve yerde uzanmış kaskatı yattığını görmüştü. Kuşu kafesten çıkarıp bir an elinde tartmış, sonra kaldırıp sokağa atmıştı; ardından dehşetle irkilmiş, sanki ölü kuşla varlığındaki bütün değerli, bütün iyi şeyleri de kaldırıp atmış gibi yüreğinde bir sızı duymuştu. Gördüğü düşten ansızın uyanıp fırlayan Siddhartha, kendini derin bir hüznün ortasında bulmuştu. İçinde öyle bir his vardı ki, yaşamını değersizlik ve anlamsızlıkla geçirmişti; elinde canlı bir şey, şöyle hoşa gidecek ya da alıkonulmaya değer bir şey kalmamıştı. Nehir kıyısında, deniz kazası geçirmiş biri gibi yalnızlık içinde, eli boş durup duruyordu. Siddhartha suratını asıp kendine ait bir bahçeye girdi, kapıyı kapadı arkasından, bir mango ağacının altına gidip oturdu, yüreğinde ölümü, göğsünde yılgınlığı hissetti, oturdu ağacın altında ve bir şeylerin öldüğünü, sararıp solduğunu ve bitip tükendiğini hissetti. Yavaş yavaş düşüncelerini toparladı, anım-

232


sayabildiği ilk günlerden başlayarak bu ana kadar izleği yaşam yolunu yeniden geçirdi gözlerinin önünden. Ne zaman mutluluk denen şeyi yaşamış, ne zaman gerçek bir haz duymuştu içinde? Oh evet, pek çok kez yaşamıştı bu mutluluğu. Brahmanların övgüsünü kazandığı, kendi yaşıtlarını hayli geride bıraktığı, kutsal dizeleri ezbere söyler, bilginlerle tartışır, sungu törenlerine yardım ederken sivrilip dikkati çektiği zamanlar bu mutluluğu tatmıştı. Her seferinde de içinde bir his şöyle demişti ona: “İşte önünde bir yol duruyor, sana düşen bu yolu izlemektir, tanrılar seni bekliyor.” Ve yine bir delikanlı olduğu, tüm düşünmelerin giderek yükseklere kayan amacı, onu aynı amaca ulaşmaya çalışanlar arasından çekip alarak daha yüksek bir aşamaya çıkardığı zamanlarda, acılara katlanarak Brahman’ın anlamını kavramaya çalıştığı, elde ettiği tüm bilgiler yüreğinde yeni susuzluk ateşini tutuşturmaktan başka işe yaramadığı zamanlarda, susuzluğunun ortasında, acıların ortasında aynı sesi duymuştu: “İlerle! İlerle! Sana özel bir görev verildi!” Yurdundan ayrılıp Samana olarak yaşarken duymuştu bu sesi, Samanalardan ayrılıp o ulu kişiye yöneldiğinde ve ondan da ayrılıp bir belirsizlikten içeri yol aldığında yine işitmişti aynı sesi. Kaç zamandır duyduğu yoktu artık, kaç zamandır yücelerde dolaşamamış, izlediği yol düz ve ıssız yerlerden geçmişti hep; kaç yıl var ki yüce bir amaç olmaksızın, susuzluk çekmeden, manevi bir yükselişten yoksun, küçük zevklere yüzü gülerek, öyleyken sürekli bir yetinmezlik duygusu içinde yaşamıştı. Bütün bu yıllarda kendisi farkına varmaksızın o insanlardan, o çocuk insanlardan biri olmaya uğraşmış, bunun özlemini çekmişti. Yine de yaşamı bu insanlarınkinden çok daha sefilleşip yoksullaşmıştı;

233


çünkü onların amaçları kendi amaçları değildi, dertleri tasaları da öyle. Kamaswami -insanlarının bütün dünyası onun için bir oyun olmaktan, izlenen bir dans, bir komedi olmaktan öteye geçmemişti. Yalnızca Kamala’dan hoşlanmış, yalnızca Kamala onun için bir değer taşımıştı. Peki ama, hâlâ böyle biri miydi Kamala? Kamala’ya ihtiyacı var mıydı hâlâ ya da Kamala’nın ona? İkisi de bitimsiz bir oyun oynayıp durmuyorlar mıydı? Bunun uğruna yaşamak gerekli miydi? Hayır, değildi! Adı Sansara’ydı bu oyunun, çocukların oynayacağı bir oyundu, belki güzel güzel oynanabilen bir oyun, bir kez, iki kez, on kez güzel - ama durmadan oynamak, durmadan? Birden anladı Siddhartha, oyun bitmişti, oyunu oynaması olanaksızlaşmıştı artık. Bir ürperti yayıldı vücuduna, içinde bir şeylerin öldüğünü duyumsadı. O gün sabahtan akşama kadar mango ağacının altında oturdu babasını anımsayarak, Govinda’yı anımsayarak, Gotama’yı anımsayarak. Bir Kamaswami olmak için mi bunlardan ayrılmıştı? Gece olduğunda hâlâ oturuyordu ağacın altında. Başını kaldırıp da yıldızları görünce şöyle düşündü: “Mango ağacının altında oturuyorum burada, benim bahçemde.” Gülümsedi biraz - gerekli miydi sanki, doğru muydu, sersemce bir şey değil miydi bir mango ağacının, bir bahçesinin olması? Derken bunu da kapattı, bu da ölüp gitti içinde. Doğrulup kalktı, mango ağacına veda etti, bahçesine veda etti.. Bütün gün ağzına bir şey koymamıştı, şiddetli bir açlık duyuyordu, kentteki evini düşündü, odasını, yatağını, yemeklerle donatılmış sofrayı düşündü. Gülümsedi yorgunlukla, silkinip bunlara da veda etti.

234


Yine aynı akşam bahçesini terk etti Siddhartha, kenti terk etti ve bir daha da dönüp gelmedi. Siddhartha’nın haydutların eline düştüğünü sanan Kamaswami, adam gönderip uzun süre arattı onu. Ama Kamala böyle bir şey yapmadı, Siddhartha’nın ortadan kaybolduğunu duyunca şaşmadı hiç. Siddhartha’dan her zaman beklememiş miydi bunu zaten? Bir Samana değil miydi Siddhartha, yersiz yurtsuz biri, bir göçebe? Ve bunu en çok son kez birlikte olduklarında hissetmişti; bir yandan uğradığı kayba üzülürken, onu son defasında öylesine candan bağrına bastırdığını, bir kez daha bütün varlığıyla onun olduğunu ve kendisini onunla dolmuş hissettiğini düşünerek sevindi. Siddhartha’nın ortadan kayboluşunu duyduğunda, pencereye, eşine seyrek rastlanır bir kuşu beslediği altın kafese doğru ilerledi. Kapısını açıp kuşu çıkardı kafesten ve azat etti. Uzun süre arkasından baktı uçan kuşun. O günden sonra da ziyaretçi kabul etmedi artık, evinin kapısını kapalı tuttu. Ne var ki bir süre sonra, Siddhartha ile son kez birlikte olduğu zaman gebe kaldığını anladı.

235


Irmakta Siddhartha ormanda yürüyordu, hayli uzaklaşmıştı kentten, bildiği tek şey varsa o da artık geri dönemeyeceğiydi, pek çok yıldan beri sürdüğü yaşam geçmişte kalmış, tiksinti verecek kadar tadı çıkarılıp sömürülmüştü. Düşünde gördüğü şakıyan kuş ölmüştü artık. Gönlündeki kuş ölmüştü. Sansara’nın iyice gömülmüştü içine, tiksinti ve ölümü dört bir yandan soğurup içine almıştı, bir süngerin ağzına kadar suyu soğurup alması gibi tıpkı. Bıkkınlıkla, perişanlıkla ve ölümle dolup taşıyordu, onu cezbedecek, onu sevindirip avutacak hiçbir şey dünyada yoktu artık. Bundan böyle kendi kendisiyle hiçbir alıp vereceği olmamasını, huzura kavuşmayı, ölüp gitmeyi yürekten arzuluyordu. Ah, keşke bir yıldırım çarpıp onu cansız yere serseydi! Kaplanın biri çıkıp gelse de onu yiyip yutsaydı keşke! Bir şarap, bir zehir olsaydı da, onu hiçbir şey duyup hissetmez duruma soksaydı, her şeyi unuttursaydı ona, uyusa ve bir daha uyanmasaydı! Başka bir pislik kalmış mıydı kendini pisletmediği, bir günah kalmış mıydı işlemediği, bir budalalık kalmış mıydı başvurmadığı, ruhunu ıssız çöle çeviren bir adım kalmış mıydı atmadığı? Böyle bir durumda yaşayabilir miydi artık? Böyle bir durumda nefes almak, nefes vermek, hâlâ bu işi sürekli tekrarlamak, açlık hissetmek, yemek yemek, uyumak, eskisi gibi kadınlarla yatmak mümkün müydü? Bu kısır döngü onun için son bulmuş, onun için kapanmamış mıydı? Siddhartha ormanın içindeki büyük ırmağa varmıştı, bir zamanlar, henüz gençken ve Gotama’nın

236


kentinden geliyorken bir kayıkçının kendisini kayığıyla karşıya geçirdiği ırmaktı bu. Irmağın başında durdu, kıyıda kararsızlıkla kalakaldı. Yorgunluk ve açlıktan bitkin düşmüştü. Hem niçin daha ileriye gidecekti sanki? Nereye gidecek, hangi amaca ulaşmaya çalışacaktı? Hayır, amaç falan kalmamıştı artık, acıyla karışık derin bir özlem vardı sadece: Silkinip bütün bu berbat düşü üzerinden atmak, bu tatsız şarabı tükürüp atmak içinden, bu içler acısı, bu yüz karası hayata bir son vermek. Kıyıda ırmağın üzerine sarkmış bir ağaç duruyordu, bir hindistancevizi ağacı, ağacın gövdesine yasladı omuzunu, aşağıda kayıp duran yeşil suya dikti gözlerini, baktı, baktı, kendini koyverip suya gömülmek isteği tümüyle içini sardı ansızın. Tüyler ürpertici bir boşluğun sudan kendisine baktığını gördü, ruhundaki boşluğun bir yansısıydı bu. Evet, artık sonuna gelmişti. Kendi kendini yok etmekten, yaşamının başarısız örgüsünü parçalayarak kendisiyle alay eden tanrıların ayaklarının önüne fırlatıp atmaktan başka yapacağı şey kalmamıştı. Bu onun özlediği büyük kusmaydı, ölümdü, nefret ettiği bu kalıbı kırıp dökmekti. Balıklar kendilerine yem yapsınlar onu, bu Siddhartha köpeğini, aklından zoru olan bu adamı, bu çürüyüp kokuşmuş vücudu, bu güçten düşüp gevşemiş ve kötüye kullanılmış ruhu! Balıklar ve timsahlar yem yapsınlardı kendilerine, didik didik etsinlerdi! Yüzünü ekşitip gözlerini dikmiş, suya bakıyordu Siddhartha. Suda yansıyan yüzüne bir tükürük fırlattı. Üzerinde bir bitkinlik, kolunu ağacın gövdesinden çekip aldı, biraz arkasını döndü ırmağa, kendini dikine bırakacak, hele şükür sonunda sulara gömülüp gidecekti. Gözleri kapalı, ölüme doğru koşacaktı.

237


Derken ruhunun sapa ve uzak yörelerinden, yorgun düşmüş yaşamının geçmiş dönemlerinden yükselen bir ses geldi kulağına. Bir sözcüktü bu, peltek bir sesle hiç düşünmeden, kendi kendine yinelemişti bu heceyi, tüm Brahman dualarının açılış ve kapanış sözcüğüydü, “kusursuz” ya da “mükemmel” anlamına gelen kutsal “Om”du. ve “Om” sözcüğü Siddhartha’nın kulağına ulaşır ulaşmaz, uykuya dalmış ruhu uyandı birden ve yapmayı tasarladığı şeyin saçmalığını anladı. Siddhartha dehşetle irkildi, bu durumlara düşebilmişti demek, bu kadar mahvolabilmiş, bu kadar sapa yollara sürüklenip bütün bilgilerden uzaklaşmış, sonunda da ölümü arar hale gelmiş, vücudunu ortadan kaldırarak huzura kavuşma isteği, bu çocuksu istek yeşerip büyüyebilmişti ruhunda. Son zamanlarda çekilen tüm sıkıntıların, tüm ayılıp kendine gelmelerin, tüm karamsarlıkların başaramadığı şeyi bu anda bilincinden içeri sızan Om yapabilmiş, nasıl bir perişanlık ve yanılgı içinde bulunduğunu birden görüp anlamasını sağlamıştı. “Om!” dedi kendi kendine. “Om!” Ve bildi yine Brahman’ı, bildi yaşamın yok edilmezliğini, aklından çıkıp giden tüm tanrısallığı bildi. Ama yalnızca bir an sürdü bu, bir şimşek gibi çakıp söndü. Hindistancevizi ağacının dibine çöktü Siddhartha, ağacın köklerinin üzerine başını koyup derin bir uykuya daldı. Derindi uykusu, düşler de yoktu, uzun zamandır böyle bir uykuya hasret kalmıştı. Birkaç saat sonra uyandığında on yıl geçmişti sanki, usulcacık akıp duran suyun sesine kulak kabarttı. Neredeydi, kim getirmişti onu buraya bilmiyordu. Gözlerini açtı, tepesinde ağaçları ve gökyüzünü görünce hayrete ka-

238


pıldı; nerede olduğunu, buraya nasıl geldiğini anımsadı derken. Ama bunu başarması hayli zaman aldı, geçmişin üzeri bir tülle örtülmüş gibiydi ve alabildiğine uzakta, âdeta sonsuz denecek kadar uzaktaydı, sonsuz denecek kadar önemsiz. Bildiği tek şey geçmiş yaşamına (kendine geldiği ilk anda geçmiş yaşamı şimdiki Ben’inin çok gerilerde kalmış ete kemiğe bürünüşü gibi, daha önceki yeniden doğuşlardan biri gibi göründü gözüne) sırt çevirmiş, hatta kaldırıp atmak istemiş bu yaşamı, ama bir ırmak kıyısında bir hindistancevizi ağacının altında, dudaklarında kutsal Om sözcüğü, kendine gelmiş, ardından da uyukalmıştı; şimdi ise yeni bir insan olarak uyanmış, çevresine bakınıyordu. Uykuya dalarken söylediği Om sözcüğünü usulcacık kendi kendine tekrarlamaya koyuldu: ona öyle geliyordu ki, uzun süren uykusu bir huşu içinde uzun bir Omçekmekten, Om -düşünmekten, Om içine, isimsiz varlığın, bu kusursuz varlığın içine dalıp onunla kaynaşmaktan başka şey değildi. Ne harikulade bir uyku uyumuştu! Şimdiye kadar hiçbir uyku onu böyle zindeleştirmemiş, böyle yenileyip gençleştirmemişti! Belki de gerçekten ölmüş ve yeni biçim kazanıp yeniden dünyaya açmıştı gözlerini? Ama hayır, kendini tanıyordu, elini ve ayaklarını tanıyor, yattığı yeri biliyor, kendi içinde bu Ben’i, bu Siddhartha’yı, bu kendine özgü, bu acayip kişiyi biliyordu. Ne var ki, bu Siddhartha değişip yenilenmiş, dikkati çekecek kadar uykusunu almıştı, dikkati çekecek kadar uyanık ve neşeli, merak doluydu. Siddhartha doğrulup kalktı, ansızın karşısında birinin oturduğunu gördü, yabancı bir adam, üzerinde sarı giysisiyle başı kazınmış, saçsız, sakalsız, medi-

239


tasyon halinde bir keşiş. Siddhartha inceledi adamı, uzun zaman incelemeye kalmadan da Govinda olduğunu anladı hemen; Govinda, sonradan ulu Buddha’ya sığınmış gençlik yıllarındaki dostu Govinda’ydı bu. Govinda yaşlanmıştı, ama yüzü eski çizgilerini koruyor, yüzünde bir şevk, sadakat, arayış ve ürkeklik ifadesi okunuyordu. Bakışları üzerinde hisseden Govinda gözlerini açtı, onun kendisini tanımadığını anladı Siddhartha. Govinda onu karşısında uyanık bulunca sevindi, anlaşılan eski dostunu tanımamasına karşın uzun süre başında oturmuş, onun uyanmasını beklemişti. “Uyumuşum,” dedi Siddhartha. “Buraya nereden geldin sen?” “Uyumuşsun,” diye cevapladı Govinda. “Böyle yerlerde uyumak iyi değildir, sık sık yılanlar olur buralarda, ormandaki hayvanlar da sık sık buralarda dolaşır. Ben ulu Gotama’nın, Buddha’nın, Sakyamuni’nin öğrencisiyim, bizimkilerden birkaçıyla buradan geçiyorduk, senin böyle tehlikeli bir yerde uyuduğunu gördüm, uyandırmaya çalıştımsa da uykun çok derindi, uyandıramadım. Arkadaşlar gitti, ben kaldım burada, yanı başında oturup bekledim. Ama anlaşılan senin uykuna göz kulak olacakken ben kendim uyukalmışım. Görevimi doğru dürüst yapamadım, yorgunluğa yenik düştüm. Ama madem artık uyandın, gideyim de arkadaşlara yetişeyim.” “Teşekkür ederim, Samana, uykuma göz kulak olduğun için,” dedi Siddhartha. “Siz ulu Gotama’nın öğrencileri iyi insanlarsınız. Artık gidebilirsin yoluna.” “Gideyim, evet. Sağlıcakla kal.”

240


Govinda, eliyle selam verip, “Hoşça kal!” dedi. “Hoşça kal, Govinda,” diye karşılık verdi Siddhartha. Govinda olduğu yerde durdu. “Bağışlayın efendim ama benim adımı nereden biliyorsun?” Siddhartha gülümsedi. “Seni, dostum Govinda, babanın kulübesinden tanıyorum, Brahmanların okulundan ayrıca, tanrılara sungular sunduğumuz günlerden. Seninle gidip Samanaların arasına karıştık, sonra sen Jetavana koruluğunda ulu Gotama’ya sığındın.” Bunun üzerine, “Sen Siddhartha!” diye haykırdı Govinda. “Şimdi tanıdım seni, daha ilk anda nasıl tanıyamadım hayret! Selam, Siddhartha, seni tekrar gördüğüme ne kadar sevindim bilsen.” “Seni yeniden görmek beni de sevindirdi. Uykumu bekledin, bir bekçiye ihtiyacım yoktu ama gene de teşekkür ederim. Nereye yolculuk böyle, dostum?” “Belli bir yere gittiğimiz yok. Biz keşişler yağmur mevsimi dışında yollardayızdır hep, ordan oraya dolaşır, keşişliğin kurallarına göre yaşarız; Buddha öğretisini müjdeler, sadaka toplar, tekrar yollara düşeriz. Hep böyle geçer günlerimiz. Peki, sen Siddhartha, sen nereye gidiyorsun?” “Ben de senin gibiyim, dostum. Belli bir yere gittiğim yok. Yollardayım hep. Göçebeliklerde.” Bunun üzerine şöyle söyledi Govinda: “Göçebeliklerdeyim diyorsun, sana inanıyorum. Ama bağışla, Siddhartha, hiç de göçebe birine benzemiyorsun. Varlıklı insanlar gibi giyinmişsin, ayaklarında soylu kimselerin ayakkabıları var; güzel güzel kokular sü-

241


rülmüş saçların göçebe birinin, bir Samananın saçları değil.” “Evet, dostum, iyi anladın, keskin bakışlı gözlerinden hiçbir şeyin kaçtığı yok. Ancak, bir Samana olduğumu söylemedim sana. Göçebeyim dedim. Ve öyleyim gerçekten: Göçebe gibi ordan oraya dolaşıp duruyorum.” “Göçebe gibi dolaşıp duruyorsun,” dedi Govinda. “Ama böyle bir giysiyle bu işi yapan fazla kimse çıkmaz, böyle ayakkabılar, böyle saçlarla. Pek çok yıldan beri dolaşıp duruyorum, senin gibi bir göçebeye hiç rastlamadım doğrusu.” “Sana inanıyorum, dostum Govinda. Ama işte rastladın bugün böyle birine, ayaklarında böyle ayakkabılar, sırtında böyle bir giysilerle. Unutma ki, sevgili dostum, ölümlüdür görüntüler dünyası, ölümlü, son derece ölümlüdür giysilerimiz, saçlarımız, vücudumuzun kendisi ayrıca. Üzerimde varlıklı birinin giysileri var, yanlış görmedin. Sırtımda böyle giysilerle dolaşıyorum, çünkü varlıklı biriydim; kendilerini dünyaya adamış insanların, zevk ve sefa peşinde koşan kimselerin saçları var başımda, çünkü ben de böyle biriydim.” “Ya şimdi, Siddhartha, şimdi nasıl birisin peki?” “Bilmiyorum. Ben de senin gibi bilmiyorum bunu. Yollara düştüm. Varlıklı biriydim, ama artık değilim; yarın nasıl biri olurum, bilemeyeceğim.” “Servetini yitirdin mi?” “Yitirdim ya da o yitirdi beni. Elimden çıkıp gitti servetim. Görüntülerin çarkı hızla dönüp duruyor, Govinda. O Brahman Siddhartha nereye gitti? O Samana Siddhartha’ya ne oldu? O zengin Siddhartha nerede şimdi? Ölümlü nesneler hızlı bir değişim içindedir, Govinda, biliyorsun bunu.”

242


Govinda, gözlerinde kuşkulu bir ifade, uzun uzun gençlik dostuna baktı. Ardından soylu kişileri selamlar gibi Siddhartha’yı selamlayıp yürüdü. Yüzünde bir gülümseme, dostu Govinda’nın arkasından baktı Siddhartha; onu hâlâ seviyordu, bu vefalı dostu, bu ürkek insanı. Zaten bu anda, harikulâde bir uykuyu izleyen bu görkemli saatte, içi dışı Om’la doluyken nasıl olur da bir kimseyi, nasıl olur da bir şeyi sevmezdi! Uykuyla ve Om’la ruhunda gerçekleşen büyü bu değil miydi, her şeyi sevmesi, gözünün gördüğü her şeye güler yüzlü bir sevgiyle yaklaşması değil miydi? Öte yandan öyle geliyordu ki, hiçbir şeyi ve hiç kimseyi sevemeyişiydi onu daha önce hasta yapan. Yüzünde bir gülümseme, yola koyulmuş giden keşiş dostunun arkasından baktı Siddhartha. Uyku canına can katmıştı, ama açlıktan ölüyordu, iki gündür ağzına bir şey koymamıştı. Açlığı umursamadığı günlerse çok gerilerde kalmıştı. Üzülerek, öte yandan da gülerek o günleri düşündü. Anımsadığına göre bir zaman Kamala karşısında üç şeyle övünmüştü, yenilgiye uğratılamayacak üç soylu beceriydi bu: Oruç - beklemek - düşünmek. Bu onun servetiydi o zamanlar, onun gücü ve kudreti, onun sağlam asasıydı; gençliğinin hamaratlık dolu zahmetli yıllarında bütün öğrendiği bu üç maharetti. Oysa şimdi üçü de yüzüstü bırakıp gitmişti onu, hiçbiri kendisinin değildi artık, ne oruç, ne bekleme ne de düşünme. Rezil bir amaç uğruna elden çıkarmıştı bunları, en ölümlü şey uğruna, duygusal hazlar uğruna, rahat yaşamalar, zenginlikler uğruna! Başından geçenler tuhaftı gerçekten. Şimdi ise, öyle görülüyordu ki, gerçekten o çocuk insanlardan birine dönüşmüştü.

243


Siddhartha, durumu üzerinde düşünmeye çalıştı. Düşünmekte zorluk çekiyor, aslında hiç istek duymuyordu buna, ama kendini zorladı. İşte yine, diye geçirdi içinden, bütün bu ölümlü şeyler elimden uçup gittiğine göre, işte yine küçük bir çocukken olduğu gibi güneşin altında duruyorum, hiçbir şey benim değil, herhangi bir beceriden, maharetten yoksunum, henüz öğrendiğim hiçbir şey yok. Ne şaşılacak şey! Artık genç sayılmayacağım, saçlarımın artık yarısı ağarmış durumda olduğu, yavaş yavaş elden ayaktan düştüğüm şu sıra yine başa dönüyor, çocukluktan başlıyorum! Bir kez daha gülümsemeden duramadı. Evet, tuhaf bir yazgısı vardı! Tepetaklak gidiyordu ve şu an yine eli boş, çırılçıplak ve aptal aptal dikiliyordu dünyada. Ama bundan dolayı bir üzüntü duymuyordu, hayır, içinden işte öylesine gülmek geliyordu, kendi kendine gülmek, bu acayip, bu sersem dünyaya gülmek. “Tepetaklak gidiyorsun!” diye söylendi kendi kendine ve güldü. Bunu söyler söylemez ırmağa ilişti gözü, ırmağın da tepetaklak yuvarlanıp gittiğini gördü, boyuna tepe üstü akıp gittiğini ve bu arada şarkılar söylediğini, neşesini elden bırakmadığını. Bu hoşuna gitti, dostça gülümsedi ırmağa. Sularında boğulmak isteği ırmak değil miydi bu, bir zamanlar, yüzyıl önce? Yoksa düşünde mi görmüştü bunu? Gerçekten tuhaf bir yaşam sürdüm, diye düşündü Siddhartha. Dolambaçlı tuhaf yollardan geçtim. Çocukken tanrılar ve onlara sunulan sungularla uğraştım yalnızca. Delikanlılık çağımda yalnız riyazetle, düşünme ve meditasyonla ilgilendim, Brahman’ı arayıp durdum, Atman’da ölümsüzlüğe taptım. Gençliğimde çilekeş keşişlerin peşine takıldım, ormanlarda yaşadım, soğuğa sıcağa katlandım, aç

244


kalmayı, nefsimi öldürmeyi öğrendim. Derken yüce Buddha’nın öğretisi bir mucize gibi açtı gözlerimi, dünyanın birlik ve bütünlüğüne ilişkin bilginin kendi kanım gibi damarlarımda dolaştığını duydum. Ama Buddha’dan da, o büyük bilgiden de yine kendimi koparıp yola düştüm. Kamala’dan sevme sanatını öğrendim, Kamaswami’den de ticaret sanatını; paralar biriktirdim, paralar harcadım, midemi sevmeyi, nefsime keyif vermeyi öğrendim. Yıllar yılı zekâmı yitirmeye, düşünme sanatı denen şeyi, birlik ve bütünlük denen şeyi unutmaya çalıştım. Yavaş yavaş, dolambaçlı yollar izleyerek bir büyük adamdan bir çocuğa, düşünen biriyken bir çocuk insana dönüşmüş değil miyim? Ama yine de bu yolu izlemem çok iyi oldu, yine de yüreğimde şakıyan kuş ölmedi, yaşıyor. Ama yol da yoldu doğrusu! Yine bir çocuk olup yeniden başlayabilmek için pek çok budalalıkta buldum, pek çok kötü huy edindim, pek çok hata işledim, pek çok iğrençlik, düş kırıklığı ve umarsızlık yaşadım. Ama iyi oldu böylesi, yüreğim yaptıklarımı onaylıyor, gözlerim gülümseyerek onaylıyor. Esenliğe kavuşabilmek, Om’un sesini yeniden işitebilmek, yine doğru dürüst uyuyup doğru dürüst uyanabilmek için umutsuzluğa kapılmam, düşüncelerin en aptalcasına, intihar düşüncesine kafamda yer verecek kadar alçalmam gerekiyordu. Atman’ı benliğimde yeniden bulabilmek için budala birine dönüşmem, yeniden yaşayabilmem için günah işlemem gerekiyordu. Yolum daha nereye götürecek beni? Acayip bir yol, dönemeçler çizerek ilerliyor, belki de bir çember çiziyor. Nasıl ilerlerse ilerlesin, izleyeceğim bu yolu. Yüreğinin sevinçle kaynayıp coştuğunu hissetti Siddhartha, olağanüstü bir duyguydu.

245


Nereden, diye sordu yüreğine, nereden alıyorsun bu sevinci, neşeyi? Beni işte öylesine rahatlatan o uzun, o güzel uykudan mı? Ağzımdan çıkan Om sözcüğünden mi yoksa? Kaçmamdan, kaçışımın tamamlanmasından, sonunda yine özgürlüğe kavuşmamdan ve gök kubbesinin altında bir çocuk gibi duruyor olmamdan mı? Oh, kaçıp kurtulmak, özgürlüğe kavuşmuş olmak ne hoş! Ne kadar temiz, ne kadar güzel buradaki hava! Ne rahat solunabiliyor! Kaçıp geldiğim yerde her şey merhem kokuyordu, baharat, şarap kokuyor, bolluk, fazlalık kokuyor, miskinlik kokuyordu. Zenginlerin, boğazına, zevkine düşkün insanların, kumarbazların bu dünyasından ne kadar nefret etmiştim! Bu korkunç dünyada o kadar uzun zaman kaldığım için kendime ne kadar kin beslemiştim! Nasıl kendimden nefret etmiş, kendimi yağmalamış, zehirlemiş, kendime işkence etmiş, kendimi yaşlı ve kötü yürekli biri haline getirmiştim! Hayır, bir zamanki gibi Siddhartha’nın bilge biri olduğu kuruntusuna asla kapılmayacağım artık! Ama kendi kendime duyduğum nefret ve hınca son vermekle, o saçma ve kof yaşama sırt çevirmekle iyi ettim, beğendim bu yaptığımı, gurur duymalıyım bundan! Bravo sana. Siddhartha, budalalıkla geçirdiğin bunca yıldan sonra yine parlak bir düşünce geldi aklına, iyi bir iş başardın, yüreğindeki kuşun şakıdığını işitip peşinden gittin! Böylece övgüler döşendi kendine Siddhartha. kendi kendinden memnunluk duydu, açlıktan guruldayan karnına merakla kulak kabarttı. İçinde öyle bir his vardı ki, bu son zamanlar ve günlerde bir hayli çileyi, bir hayli sefaleti bir güzel tatmış, sonra yine kusup çıkarmış içinden, umutsuzluk ve ölümün sınırına gelip dayamncaya kadar bu çile ve sefaleti ka-

246


şıklamıştı. Ve iyi de olmuştu böylesi. Çünkü daha uzun zaman Kamaswaki’nin yanında kalabilir, paralar kazanır, paraları saçıp savurur, midesini şişirir, ruhunu suya hasret bırakır, yumuşacık ve rahat minderlerle döşenmiş bu cehennemde daha uzun süre kalabilirdi bu an çıkıp gelmeseydi: Katıksız umutsuzlukla ve karamsarlıkla dolu bu an, altında akıp giden suda kendini yok etmeye hazır hissettiği an. Bu umutsuzluğu, bu alabildiğine derin tiksintiyi hissedip ona yenik düşmediği, o kuş neşeyle çağıldayan o pınar gönlünde hâlâ canlılığını koruduğu içindir ki, şimdi bu sevinci yaşıyor, gülüyor, ağarmış saçlarının altındaki yüzü ışıl ışıl parıldıyordu. “Bilinmesi gereken şeyleri insanın kendisinin tatması iyidir,” diye geçirdi içinden. “Dünya zevklerinin ve dünya malının insana hayır getirmeyeceğini daha çocukken öğrendim. Hanidir biliyordum bunu, ama ancak şimdi yaşadım. Ve şimdi biliyorum, belleğimle değil, gözlerimle, yüreğimle, midemle biliyordum böyle olduğunu. Ne mutlu bana ki, biliyorum artık!” Siddhartha geçirdiği değişiklik üzerinde uzun uzun düşündü, içinde sevincinden şakıyıp duran kuşun sesine kulak kabarttı. Oysa bu kuş ölmüş değil miydi? Öldüğünü hissetmemiş miydi daha önce? Hayır, bir başka şeydi ölen, ölmeyi hanidir özleyip durmuş bir şeydi. Bir zamanlar o yakıp kavurucu çilecilik yıllarında öldürmek istediği şey değil miydi bu? Kendi Ben’i değil miydi, küçük, ürkek ve mağrur Ben’i, bunca yıl savaşıp durduğu, onu dönüp dolaşıp yenilgiye uğratan, her öldürülüşünden sonra dirilip kalkan, sevinci yasaklayan, korkulara kapılan Ben’i? Hele şükür bugün ölümü boylayan, buradaki bu orman içinde, bu şirin ırmak kıyısında can veren

247


bu değil miydi? Ben’in bu ölümü değil miydi onu âdeta bir çocuğa, içi böyle güvenle, böyle neşeyle dolup taşan, böylesine korkusuz bir çocuğa dönüştüren? Neden bir Brahman olarak, neden bir çileci olarak Ben’le savaşından sonuç alamadığını şimdi seziyordu Siddhartha. Pek çok bilgi, pek çok kutsal dize, pek çok sungu kuralı, pek çok oruç, pek çok eylem ve çaba başarıya ulaşmasını önlemişti. Kibirden hiçbir şey görmemişti gözü, her zaman herkesten akıllı, herkesten gayretli biri, her zaman herkesten bir adım ilerde, her zaman bilen, her zaman ruhani biri, her zaman bir rahip ya da bir bilge olmuştu. Ben’i işte bu rahipliğin, bu kibrin, bu ruhaniliğin içine girip sinmiş, burada bir güzel yuvalanmış, burada palazlanıp büyümüş, oysa kendisi oruç tutarak, çile çekerek bu Ben’i öldürdüğünü sanmıştı. Şimdi bunu görüyor, hiçbir öğretmenin kendisini esenliğe kavuşturamayacağını söyleyen gizli sesin haklı olduğunu görüyordu. İçindeki rahibin, içindeki Samananın ölmesi için dünyaya açılması gerekmişti, zevk ve güç, kadın ve para peşinde koşarak kendini yitirmesi, bir tacir, bir kumarbaz, bir ayyaş ve açgözlü biri olması gerekmişti. Derken bu zevkperest Siddhartha’nın, bu açgözlü Siddhartha’nın da ölebilmesi için daha sonra bu berbat yılları göğüslemesi, bu iğrençliğe, kof ve yitik bir yaşamın bu boşluk ve anlamsızlığına sonuna kadar, acı bir umarsızlığa gelip dayanmcaya kadar katlanması gerekmişti. Ve zevkperest, açgözlü Siddhartha ölmüş, uykudan yeni bir Siddhartha uyanıp gözlerini açmıştı. Bu Siddhartha da günün birinde yaşlanacak, o da günün birinde ölüp gidecekti, ölümlüydü Siddhartha, tüm nesneler

248


ölümlüydü. Ama bugün gençti henüz, bir çocuktu bu yeni Siddhartha ve yüreği sevinçle dolup taşıyordu. İşte bunları düşündü Siddhartha, midesinden gelen seslere gülümseyerek kulak verdi, içinde bir şükran duygusuyla bir arının vızıldamasını dinledi. Gözlerinin içi gülerek, önünde akıp duran ırmağa baktı; şimdiye dek hiçbir su bunun kadar hoşuna gitmemişti, akıp giden bir suyun sesini ve sudaki yansıyı hiç bu kadar güçlü ve böylesine güzle bir şekilde algılamamıştı. Sanki ırmağın ona söyleyeceği önemli bir şey vardı, onun henüz bilmediği bir şey, onun ilerde karşılaşacağı bir şey. Siddhartha boğulmak istemişti bu suda, ama bugün suda boğulan, yorgun düşmüş ve umarsız eski Siddhartha olmuştu. Yeni Siddhartha bu akarsuya karşı derin bir sevgi duyuyordu içinde. Karar verdi, bu sudan bir daha kolay kolay ayrılmayacaktı.

249


Kayıkçı Bu ırmağın yanında kalacağım, diye geçirdi içinden Siddhartha, bir zamanlar çocuk insanlara giderken geçtiğim ırmak bu; dost bir kayıkçı beni karşıya geçirmişti, bu kayıkçıya gideceğim, o zaman yolum beni onun kulübesinden almış, yeni bir yaşamın içine götürüp bırakmıştı; bu yaşam artık ihtiyarlayıp öldü. Benim şimdiki yolumun, benim şimdiki yeni yaşamımın başında da isterim yine o kayıkçının kulübesi bulunsun! Siddhartha sevecen bakışlarla akan suya baktı, berrak yeşiline baktı suyun, gizemli deseninin billursu çizgilerine baktı. Derinlerden ışıl ışıl inci tanelerinin suyun yüzüne çıktığını, sessiz hava kabarcıklarının suyun aynasında yüzdüğünü gördü; göğün maviliğinin yansısı vurmuştu suya. Binlerce gözden kendisine bakıyordu ırmak, yeşil, beyaz, billursu, gök mavisi gözlerden. Ne çok seviyordu bu suyu, su nasıl da büyülüyordu onu, nasıl da içi şükran duygusuyla dolup taşıyordu bu suya karşı! Yüreğindeki sesin konuştuğunu işitti, yeni uyanmış sesin. Ve ses şöyle diyordu: Bu suyu sev, ayrılma yanından, onu öğretmen yap kendine! Oh, evet, onu öğretmen yapacaktı kendine, onun söylediklerine kulak verecekti. Öyle sanıyordu ki, bu suyu ve onun gizlerini anlayan biri daha başka pek çok şeyi de anlayacaktı, pek çok gizi, tüm gizleri. Ama bugün Siddhartha ırmağın simgelerinden bir tanesini gördü ancak, bu da ruhunda bir çalkantıya yol açtı. Gördü ki bu su akıyordu hep, sürekli akıyor, ama hep yerinde duruyordu, aynı suydu hep, ama yine de her an yeniydi! Oh, kim kavrayabilir, kim

250


anlayabilirdi bunu! O anlayamıyor, kavrayamıyordu, yalnızca bir sezginin kımıldadığını duyumsuyordu içinde, uzak bir anımsamanın, tanrısal seslerin varlığını duyumsuyordu. Siddhartha doğrulup kalktı, açlığı dayanılmaz ölçüye varmıştı. Bitkin bir halde yürümeye koyudu, ırmağı karşısına aldı, kıyıdaki patikadan yukarı tırmandı, suyun sesine, karnındaki gurultuya kulak verdi. Kayığın yanına geldi derken, kayık hazır bekliyordu ve genç Samanayı bir zamanlar ırmaktan karşıya geçirmiş aynı kayıkçı kayığın içinde durmaktaydı. Siddhartha adamı tanıdı, adam da hayli yaşlanmıştı. “Beni karşıya geçirir misin?” diye sordu Siddhartha. Siddhartha gibi soylu bir kişinin tek başına ve yaya olarak yürüyüp geldiğini gören kayıkçı şaşırmıştı, Siddhartha’yı kayığa aldı ve yola koyuldu. “Kendine güzel bir yaşam seçmişsin,” dedi Siddhartha. “Her gün bu ırmak kenarında yaşamak ve suyun üzerinde bir kıyıdan öbürüne gidip gelmek hoş bir şey.” Kayıkçı, vücuduyla öne arkaya sallanarak gülümsedi: “Güzel, beyim, senin söylediğin gibi. Ama her yaşam, her iş güzel değil midir?” “Olabilir. Ama ben seninkine imreniyorum.” “Ah ah, çok sürmez, bu işten bıkarsınız. Şık giyimli beylere göre değildir benim iş.” Siddhartha güldü. “Üzerimdeki bu giysiler daha önce de bir başkasının dikkatini çekmişti. Peki, beni rahatsız eden bu giysileri sana versem, alır mısın? Çünkü söylemedi deme, yanımda para yok, senin ücretini ödeyemeyeceğim.”

251


“Bey şaka ediyor,” dedi kayıkçı gülerek. “Şaka etmiyorum, dostum. Dinle: Daha önce de bir kez beni kayığınla bu sudan geçirmiş, karşılığında para almamıştın. Bugün de öyle yap, ücret yerine şu giysilerimi kabul et.” “Peki, bey üzerinde giysi olmadan mı yoluna devam edecek?” “Ah, yola devam etmesem çok daha iyi olacak. En güzeli eski bir önlük ver sen bana, yanında kalıp sana yardım edeyim, daha doğrusu beni yanına çırak al, çünkü kayığı nasıl kullanacağımı öğrenmeden yardım edemem.” Kayıkçı, araştıran gözlerle uzun uzun yabancı adama baktı. “Şimdi tanıdım seni,” dedi sonunda. “Eskiden bir gün benim kulübede gecelemiştin, çok oldu, sanırım yirmi yıldan fazla. Sonra seni kayığıma alıp karşıya geçirmiştim, dostça veda edip ayrılmıştık birbirimizden. Bir Samana değil miydin sen? Adın neydi, çıktı aklımdan.” “Siddhartha. Evet, bir Samanaydım beni son gördüğünde.” “Hoş geldin, Siddhartha. Benim adım da Vasudeva. Umarım, bugün yine konuğum olursun, kulübemde yatar, nereden geldiğini, güzel giysilerinin seni niye rahatsız ettiğini bana anlatırsın.” Irmağın ortasına varmışlardı; Vasudeva, akıntıyla sürüklenmemek için küreklere daha sıkı asıldı. Gözleri kayığın burnunda, güçlü kollarıyla sakin sakin çekiyordu kürekleri. Siddhartha kayıkta oturmuş adama bakıyordu; nasıl o zamanlar Samanalığının o son gününde bu adama karşı yüreğinde bir sevgi uyandığını anımsadı. Vasudeva’nın davetini teşekkürle kabul etti. Kıyıya yanaştıklarında, kayığı kı-

252


zaklara bağlamaya yardım etti. Ardından kayıkçı Vasudeva kulübeye onu davet etti, ekmek ve su verdi ona. Siddhartha iştahla yedi bunları, Vasudeva’nın ikram ettiği mango meyvelerini de yedi iştahla. Yemekten sonra birlikte bir ağaç kökünün üzerine oturdular, güneş batmak üzereydi. Siddhartha kayıkçıya soyundan sopundan bahsetti; bugün, yaşadığı o umutsuzluk dolu saatte gözlerinin önünde canlandığı şekliyle hayatını anlattı. Gece geç vakitlere kadar sürdü anlatısı. Vasudeva, can kulağıyla Siddhartha’yı dinledi. Onun bütün anlattıklarını, soyu sopuna, çocukluğuna, öğrenmelerine, arayışlarına, sevinçlerine ve sıkıntılarına ilişkin bütün sözlerini kendi içine aktardı. Bu, kayıkçının en büyük erdemlerinden biriydi: Dinlenmesini onun kadar iyi bilen az kişi çıkardı. Hiçbir şey söylemese bile, konuşan kişi, ağzından çıkan sözlere Vasudeva’nın nasıl suskun, açıkyürekli, bekleyerek ruhunun kapılarını açtığını, konuşulan sözlerden nasıl hiçbirini kaçırmadığını, hiç sabırsızlık göstermediğini, ne övgü, ne yergiye başvurduğunu, yalnızca dinlediğini hissederdi hemen. Siddhartha böyle bir dinleyiciye açılmanın, böyle bir dinleyicinin yüreğine kendi yaşamını, kendi arayışlarını ve çilelerini gömmenin nasıl bir mutluluk olduğunu seziyordu. Ne var ki, Siddhartha anlatının sonuna doğru ırmak kıyısındaki ağaçtan, ahlakındaki o büyük çöküşten, kutsal Om’dan, uyuduğu uykudan ve uyandıktan sonra ırmağa karşı duyduğu sevgiden söz açar açmaz, kayıkçının dikkati bir kat daha arttı, gözlerini yumdu, tamamen kendini vererek dinlemeye başladı. Derken Siddhartha sustu, uzun bir sessizliğin ardından şöyle dedi Vasudeva: “Benim kafamdan ge-

253


çirdiğim gibi tıpkı. Irmak seninle konuşmuş. Anlaşılan seni de dost görüyor kendine, seninle de konuşuyor. Bu dâ iyi, çok iyi bir şey. Yanımda kal, Siddhartha, dostum. Bir zamanlar bir karım vardı, yatağı yanı başımdaydı, ama öleli çok oluyor, hanidir yalnız yaşıyorum. Artık sen benimle kal, yaşa burada; kulübede ikimiz için de yer var, ikimize de yetecek kadar yiyecek.” “Teşekkür ederim,” diye yanıtladı Siddhartha, “teşekkür ederim, davetini geri çevirmeyeceğim. Beni can kulağıyla dinlediğin için de teşekkür ederim! Dinlemesini bilen insanlar o kadar az ki! Senin gibi iyi dinleyen birine şimdiye kadar rastlamadım hiç. Bu bakımdan da senden öğreneceğim çok şey var.” “Öğreneceksin,” dedi Vasudeva, “ama benden değil. Dinlemeyi ırmak öğretti bana, sen de ondan öğreneceksin. Her şeyi bilir ırmak, ondan her şeyi öğrenebilirsin. Dinle, aşağılara yönelmenin, aşağılara inmenin, derinlikleri aramanın iyi olduğunu da yine ırmaktan öğrendin. Zengin ve soylu Siddhartha kayıkta kürek çeken biri olacak, bilgin Brahman Siddhartha bir kayıkçı olacak: Bunu da sana söyleyen ırmaktır. Öbür şeyi de yine ırmaktan öğreneceksin.” Uzun bir sessizlikten sonra sordu Siddhartha: “Nedir bu öbür şey, Vasudeva?” Vasudeva doğrulup kalktı. “Geç oldu,” dedi, “gidip yatalım artık. Öbür şeyin ne olduğunu sana söyleyemem, sevgili dostum. Sen öğreneceksin bunu, ama belki de biliyorsun. Bak, ben bilgin biri değilim, nasıl konuşulacağını bilmem, nasıl düşünüleceğini de. Yalnızca dinlemesini beceririm, bir de hak yolundan ayrılmamayı, bütün bildiklerim bu kadardır.

254


Öbür şeyin ne olduğunu sana söyleyebilsem, bunu öğretebilsem sana, belki bir bilgin olurdum, ama bu halimle bir kayıkçıyım sadece, işim arzu edenleri ırmaktan karşıya geçirmektir. Pek çok kişiyi bir kıyıdan öbür kıyıya geçirdim, binlerce kişiyi; hepsi için de ırmak, yolculuk sırasında karşılaşılan bir engelden başka şey değildi. Para pul, iş güç peşine düşmüşlerdi, düğün derneklere seğirtiyor, hac yerlerini ziyarete gidiyorlardı ve ırmak bir engeldi yollarının üzerinde, kayıkçı da onları bir an önce bu engelin üzerinden aşırmak için vardı. Binlerce kişinin arasında pek azı, topu topu dört ya da beşi için ırmak bir engel olmaktan çıktı, bu insanlar ırmağın sesini işittiler, ırmağın sesine kulak verdiler ve ırmak benim için nasıl kutsalsa, onların gözünde de kutsallık kazandı. Haydi gidip yatalım artık. Siddhartha!” Siddhartha kayıkçının yanında kaldı, kayığı kullanmasını öğrendi. Kayıkta yapılacak iş olmadığı zaman Vasudeva’yla pirinç tarlasında çalıştı, çalı çırpı topladı, piseng ağaçlarından 1 meyveleri topladı. Bir küreğin nasıl yontulacağım öğrendi, kayığın nasıl onarılacağını, nasıl sepet örüleceğim ayrıca. Öğrendiği her şey onu sevindiriyor, günler ve aylar göz açıp kapayıncaya kadar geçiyordu. Ama Vasudeva’dan çok ırmak öğretmenlik yapıyordu Siddhartha’ya. Irmaktan sürekli bir şeyler öğreniyordu. Dinlemeyi öğreniyordu en başta, sessiz bir yürekle, bekleyen, dışa açık bir ruhla, içinde tutkulara, isteklere kulak vermeyi öğreniyordu, yargılara, görüş ve düşüncelere yer vermeden. Vasudeva’nın yanında bir dostluk havası içinde yaşıyordu Siddhartha, bazen birkaç kelime konuş1

Malezya dilinde piseng, muz demektir. (çev.)

255


tukları oluyordu, üzerinde uzun uzun düşünülmüş birkaç söz. Vasudeva fazla laf etmekten hoşlanan biri değildi, onu konuşturmayı nadiren başarıyordu Siddhartha. “O gizi de,” diye sordu bir defasında dostu Vasudeva’ya, “sen de ırmaktan öğrendin mi o gizi, zaman diye bir şey olmadığını?” Vasudeva’nın yüzünü ışıl ışıl bir gülümseme kapladı. “Evet, Siddhartha,” diye cevapladı Vasudeva. “Senin demek isteğin şu olacak sanırım: Irmak aynı zamanda her yerdedir, kaynadığı yerde, döküldüğü yerde, çağlayanda, kayıkta, akıntı yerinde, denizde, dağda, aynı zamanda her yerde ve onun için yalnızca şu an vardır, geçmişin gölgesi diye bir şey bilmez ırmak, geleceğin gölgesi diye de bir şey bilmez.” “Evet, benim de kastettiğim bu,” dedi Siddhartha. “Ve bunu öğrenir öğrenmez, hayatımı şöyle bir gözden geçirdim, o da bir ırmaktı, çocuk Siddhartha’yı genç Siddhartha’dan ve yaşlı Siddhartha’dan ayıran bir gölgeydi yalnızca, gerçek bir şey değildi. Ayrıca, Siddhartha’nın dünyaya daha önceki gelişlerinde de bir geçmiş söz konusu değildi, ölümünde ve Brahma’ya dönüşünde de bir gelecek söz konusu olmayacak. Geçmişte olan, gelecekte olan hiçbir şey yoktur; her şey vardır sadece, şu an içinde varlık sahibidir.” Siddhartha coşmuştu, içinde doğan esin, mutluluğa boğmuştu onu. Oh, tüm çile ve kahırlar zaman değil miydi, tüm uğraşıp didinmeler, tüm korkular zaman değil miydi? Zaman aşılır aşılmaz, zaman düşüncesi kafadan çıkarılır çıkarılmaz dünyadaki bütün güçlükler, bütün düşmanlıklar silinip gitmiyor mu, yenilgiye uğratılmıyor muydu? Coşkuyla konuşmuş-

256


tu Siddhartha. Vasudeva ise gülümseyerek, gözlerinin içi ışıl ışıl parıldayarak ona bakıp durmuş, başını sallayarak söylediklerini onaylamış, hiç konuşmadan başını sallamış, eliyle Siddhartha’nın omuzunu sıvazlayıp işinin başına dönmüştü. Yine bir başka sefer, yağmur mevsimi çıkagelip ırmak kabardığında ve gümbürdeyip uğuldadığında, şöyle demişti Siddhartha: “Doğru değil mi, dostum, birden çok sesi var ırmağın, pek çok sesle konuşuyor? Bir kralın sesiyle örneğin, bir savaşçının sesiyle, bir boğanın, bir gece kuşunun sesiyle, doğuran bir kadının, iç geçiren bir insanın sesiyle ve daha binlerce değişik sesle?” “Öyledir,” diyerek başını salladı Vasudeva, “tüm varlıkların sesi onun sesinde saklıdır.” “Peki,” diye sürdürdü konuşmasını Siddhartha, “onun binlerce sesini aynı anda işitebiliyorsun madem ki, bu seslerle hangi sözcüğü söylediğini de biliyor musun?” Vasudeva’nın yüzüne mutlu bir gülümseme yayıldı, Siddhartha’ya doğru eğilip kulağına kutsal Om sözcüğünü fısıldadı. Siddhartha’nın da işittiği, bu sözcükten başkası değildi. Ve Siddhartha’nın gülümsemesi her defasında kayıkçının gülümsemesine biraz daha benzedi, neredeyse onun gülümsemesi gibi aydınlık, neredeyse onun gülümsemesi gibi mutluluktan ışıl ışıl, onunkisi gibi binlerce küçük kırışıklıkla parıldayarak, onunkisi gibi çocuksu, onunkisi gibi yaşlı bir görünüm kazandı. Her iki kayıkçıyı gören yolculardan pek çoğu onlara kardeş gözüyle bakıyordu. Akşamları çokluk ırmak kıyısındaki kütüğün üzerine oturuyor, susup suyun sesini dinliyorlardı; onlar için suyun değil, yaşamın sesiydi bu, var olanın sesi, dünya

257


kuruldu kurulalı oluşum içinde olanın sesi. Bazen ırmağın sesini işittiklerinde her ikisi de aynı şeyleri kafalarından geçiriyor, önceki gün yapılan bir söyleşiye gidiyor akılları, yolculardan yüzü ve yazgısı zihinlerini kurcalayan birini anımsıyorlar, ölümü düşünüyor, çocukluklarını düşünüyorlar, ırmak kendilerini iyi bir şeyler söyledi mi birbirlerine bakıyorlardı aynı şeyi düşünerek, aynı soruya aynı yanıtı almaktan mutlu. Kayıktan ve iki kayıkçıdan çevreye yayılan bir şey vardı, yolculardan kimisi seziyordu bunu. Kimi zaman öyle oluyordu ki, her iki kayıkçıdan birinin yüzüne bakan bir yolcu hemen yaşamını anlatmaya koyuluyor, derdini açıyor, yaptığı kötülükleri itiraf ediyor, onlardan bir teselli bekleyip bir akıl rica ediyordu. Bazen de ırmağın sesini dinlemek isteyen bir yolcu, yanlarında bir gece kalmak için izin istiyordu. Bazen de öyle oluyordu ki, söz konusu yerde iki bilge, iki büyücü ya da ermişin yaşadığını işitmiş meraklı kimseler çıkıp geliyordu. Meraklılar bir sürü soru yöneltiyor, ama hiçbirine cevap alamıyorlardı; karşılarında ne bilge, ne büyücü buluyor, yalnızca iki yaşlı dost adamcağız görüyorlardı, dilsize benzeyen, biraz acayip, biraz bunamış görünen iki adamcağız. Ve gelen meraklı kişiler gülüyor, şu insanların böyle nasıl da aptalca ve safça inanarak boş dedikoduları etrafa yaydıkları üzerinde konuşup duruyorlardı. Yıllar geçiyor, ama bunları sayan olmuyordu. Günlerden bir gün Gotama’ya, yüce Buddha’ya bağlı keşişler çıkıp gelerek ırmaktan karşıya geçmek istedi. İki kayıkçının öğrendiğine göre, keşişler apar topar yolu tutmuş, büyük öğretmenlerine gidiyorlardı, ortalığa bir haber yayılmıştı çünkü, ulu Buddha

258


ölümcül hastaydı, çok geçmeden insan ölümüyle ölerek esenliğe kavuşacaktı. Bundan kısa süre sonra yeni bir grup keşiş daha çıkageldi, derken başka gruplar izledi bunu, gerek keşişlerin, gerek öbür yolculardan pek çoğunun konuştuğu tek şey, Gotama ve onun yakında ölecek oluşuydu. Ve nasıl bir savaşa ya da bir kralın taç giyme törenine dört bir yandan akın eden insanlar karıncalar -gibi biraraya toplanarak yığınlar oluşturursa, keşişlerle yolcular da sanki bir büyünün cazibesine kapılmış gibi ulu Buddha’nın ölümünü beklediği, bu olağanüstü olayın gerçekleşip bir çağın kusursuz kişisinin sonsuzluğa göçeceği yere doğru akın ediyordu. Siddhartha bu dönemde çok düşündü ölüm döşeğinde yatan bilgeyi, sesi uluslara doğru yolu gösteren ve yüz binlerce kişiyi uykudan uyandıran sesini bir zamanlar kendisinin de işittiği, yüzüne bir zamanlar kendisinin de saygıyla baktığı bu yüce öğretmeni. İçtenlikle düşündü onu, izlediği mükemmellik yolunu gözlerinin önünde canlandırdı, delikanlılık döneminde ona, bu ulu kişiye söylediği sözleri anımsadı. Ona öyle geliyordu ki, hepsi de mağrur ve çok bilmişlik taşan sözlerdi bunların, gülümseyerek anımsadı hepsini. Hanidir kendisi Gotama’dan ayrı bilmiyordu artık, oysa bir zaman öğretisini benimseyememişti. Hayır, gerçekten arayan biri, gerçekten bulmak isteyen biri hiçbir öğretiyi benimseyemezdi. Ama aradığını bulan da hangi öğreti olursa olsun, hangi yol, hangi amaç olursa olsun hiçbirinden onayını esirgeyemezdi. Artık onu sonsuzlukta yaşayan, Tanrısal’ı soluyan binlerce başka kişiden ayıran hiçbir şey yoktu. Pek çok kişinin yollara düşüp, ölüm döşeğindeki Buddha’ya gittiği bugünlerin birinde Kamala da, bir

259


zamanın bu en güzel yosması da çıkageldi. Önceki yaşamından elini eteğini çekeli hayli zaman olmuştu; koruluğunu Gotama’nın keşişlerine bağışlamış, Gotama’nın öğretisine sığınmış, hacıların dostları arasına, onları kollayıp gözetenlerin arasına karışmıştı. Gotama’nın yakında öleceği haberini alır almaz, oğlu Siddhartha’yı yanına alıp üzerinde sade bir giysi, yaya olarak yola koyulmuştu. Irmağa doğru yürümüşlerdi sürekli; ama çok geçmeden yorulan oğlan ikide bir eve dönelim, yemek yiyelim diye tutturmuş, bir türlü laf dinlememiş, mızmızlanıp durmuş, Kamala da çaresiz yolda sık sık mola vermişti. Annesine her dediğini yaptırmaya alışmıştı oğlan; annesi ona yemek yedirmiş, onu avutmuş, bazen de paylayıp azarlamıştı. Neden annesiyle bu zahmetli ve sıkıntılı yolculuğa çıktıklarını, bilinmeyen bir yere, ölüm döşeğindeki kutsal, yabancı bir adamı görmeye gittiklerini oğlanın kafası bir türlü almamıştı. Adam ölürse ölsündü, bundan ona neydi? Oğlanla annesi Vasudeva’nın kayığından pek uzak sayılmayacak bir yere gelmişlerdi ki, küçük Siddhartha yeniden mola vermek zorunda bıraktı annesini. Ama annesi de, Kamala’nın kendisi de yorgun düşmüştü; oğlan muz yerken, annesi yere oturup gözlerini yumdu, dinlenmek istedi biraz. Ama ansızın acı bir çığlık attı, korkuyla annesine baktı oğlan, benzinin sapsarı kesildiğini gördü; küçük kara bir yılan sokmuştu annesini, yılan sonra giysisinin altından çıkıp uzaklaştı. Belki ilerde birilerine rastlarız düşüncesiyle anneyle oğlu hemen kalkıp yola koyuldu, koşar adım yürümeye başladılar. Tam kayığın yakınına gelmişlerdi ki, Kamala olduğu yere yığıldı kaldı, daha fazla ileriye gidemedi. Oğlan acı acı bağırdı, arada boy-

260


nuna sarılıp öptü annesini, öte yandan annesi de oğlan gibi sesi çıktığı kadar bağırıp yardım istedi. Derken kayığın yanı başında duran Vasudeva sesi işiterek koştu, kadını kucaklayıp kayığa taşıdı, oğlan da yanlarından geldi. Çok geçmeden kulübeye vardı, o anda Siddhartha ocağın başında durmuş, ateş yakıyordu. Başını kaldırınca ilkin oğlanın yüzüne ilişti gözü; ne tuhafsa oğlanın yüzü kendisine bir şey anımsatıyor, unutulmuş bir şeyi aklına getiriyor gibiydi. Daha sonra Kamala’ya kaydı Siddhartha’nın gözü; Kamala, kayıkçının kollarında baygın yatıyordu, öyleyken Siddhartha hemen tanıdı Kamala’yı. Yüzü kendisine bir şeyleri anımsatır gibi olan çocuğun kendi oğlu olduğunu anladı, hızlı hızlı çarpmaya başladı kalbi. Kamala’nın yarası yıkanıp temizlendi, ama yılanın soktuğu yer şimdiden siyahlaşmış, Kamala’nın vücudu şişmişti. Bir ilaçtan kaşık kaşık içirilince, kendine geldi. Kulübede Siddhartha’nın yatağında yatıyor, bir zamanlar kendisini çok seven Siddhartha onun üzerine eğilmiş başucunda dikiliyordu. Kamala, âdeta bir düş görür gibiydi, gülümseyerek sevgilisinin yüzüne bakıyordu, ancak yavaş yavaş kavradı durumu, daha önce bir yılan tarafından sokulduğunu anımsadı, telaşla oğluna seslendi. “Oğlun yanında, merak etme,” dedi Siddhartha. Kamala, gözlerinin içine baktı Siddhartha’nın. Yılanın zehrinden dili diline dolaşarak, “İhtiyarlamışsın, sevgilim,” dedi. “Saçın sakalın ağarmış. Ama o genç Samanaya benziyorsun yine, bir zaman âdeta çırılçıplak, ayakları toz toprak içinde benim koruluğuma gelen Samanaya. Beni ve Kamaswami’yi terk edip gittiğin zamankinden daha çok benziyorsun ona. Gözlerin sanki onun gözleri, Siddhart-

261


ha. Ah, ben de yaşlandım, kocadım ben de, bunca zaman sonra beni tanıyabildin mi?” Siddhartha gülümsedi: “Görür görmez tanıdım seni, Kamala, sevgilim.” Kamala oğlunu göstererek; “Onu da tanıdın mı peki?” dedi. “Senin oğlun!” Birden bakışları tuhaflaşıp gözleri kapandı. Siddhartha, ağlamaya başlayan oğlanı kaldırıp dizlerine oturttu, ses çıkarmadı ağlamasına, saçlarını okşadı. Çocuk yüzüne bakınca, vaktiyle de el kadar bir çocukken öğrendiği bir Brahman duası geldi aklına. Yavaş yavaş, bir şarkı okur gibi duayı söylemeye başladı, geçmişten ve çocukluktan kopup gelen sözler belleğine üşüşüyordu. Şarkılı duanın etkisiyle sakinleşti oğlan, arada bir hıçkırıktan sonra uyuyakaldı. Siddhartha, onu götürüp Vasudeva’nın yatağına yatırdı. Vasudeva ocağın başında dikiliyor, pirinç pişiriyordu. Siddhartha şöyle bir baktı Vasudeva’ya, o da gülümseyerek karşılık verdi. Usulcacık; “Kamala ölecek,” dedi Siddhartha. Vasudeva evet anlamında başını salladı, dost yüzünde ocakta yanan ateşin parıltısı gezindi. Kamala bir kez daha uyanıp kendisine geldi, acıyla büzüldü yüzü. Siddhartha’nın gözleri Kamala’nın ağzında, solmuş yanaklarında okudu acıyı, sessizce okudu, dikkatle, bekleyerek, bütün yüreğinde duyarak. Kamala sezdi bunu, gözleri Siddhartha’nın gözlerini aradı. Siddhartha’ya bakarak şöyle dedi: “Görüyorum ki, gözlerin de değişmiş. Eski gözlerine hiç benzemiyor. Senin Siddhartha olduğunu bana anlatacak ne kalmış geride? Hem Siddhartha’sın, hem değilsin.” Siddhartha konuşmuyor, gözleri sessizce Kamala’nın gözlerinin içine bakıyordu.

262


“Ulaştın mı varmak istediğin amaca?” diye sordu Kamala. “Huzura kavuştun mu?” Siddhartha gülümsedi ve elini Kamala’nın elinin üzerine koydu. “Görüyorum, huzura kavuşmuşsun,” dedi Kamala. “Görüyorum. Ben de kavuşacağım huzura.” “Sen buldun huzuru,” dedi Siddhartha fısıldayarak. Kamala, Siddhartha’nın gözlerinin içine bakmaktan bir türlü kendini alamıyordu. Gotama’ya gitmek, kusursuz bir kişinin yüzünü görmek, ondan çevreye yayılan huzuru solumak istemiş, Gotama yerine Siddhartha’yı bulmuştu ve iyi de olmuştu böylesi, o kusursuz kişiyi görmüş kadar iyi olmuştu. Kamala, aklından geçenleri Siddhartha’ya söylemek istiyor, ama dili dönmüyordu bir türlü. Konuşmadan Siddhartha’ya bakıyor, Siddhartha ise Kamala’nın gözlerindeki yaşam kıvılcımının yavaş yavaş söndüğünü görüyordu. Son bir acı dalgası Kamala’nın gözlerinin içine dolup onları ışıksız bıraktıktan, son bir ürperti Kamala’nın elleri ve kolları üzerinde gezindikten sonra, Siddhartha’nın parmakları Kamala’nın gözkapaklarını kapadı. Uzun süre Kamala’nın yanında oturdu Siddhartha, onun uykuya dalmış yüzüne baktı. Uzun süre Kamala’nın ağzından ayırmadı gözlerini, incelmiş dudaklarıyla yaşlı, yorgun ağzından. Ve bir zaman, yaşamının baharında bu ağzı yeni patlamış bir incire benzettiğini anımsadı. Uzun süre oturdu, solgun yüzdeki, yorgun kırışıklardaki ifadeyi okudu, yüzün manzarasıyla doldurdu içini, kendi yüzünü aynı şekilde orada yatarken gördü, aynı şekilde beyaz, aynı şekilde canı çekilmiş, kendi yüzünü ve Kamala’nın yüzünü aynı zamanda kırmızı dudaklar ve ateşli göz-

263


lerle gencecik gördü, şimdiki zaman ve eşzamanlılık duygusu, sonsuzluk duygusu iliklerine kadar işledi. Derinden duydu, her yaşamdaki yok edilmezliği, her andaki sonsuzluğu her zamankinden daha derin şekilde hissetti. Siddhartha doğrulup kalktığında, Vasudeva pirinç yemeğini hazırlamıştı. Ama Siddhartha bir şey yemek istemedi. Keçilerinin bulunduğu ahırda iki ihtiyar, samanlardan bir yatak yaptılar kendilerine. Vasudeva uzanıp yattı, Siddhartha ise dışarı çıktı, bütün gece kulubenin önünde oturdu, ırmağın sesine kulak verdi geçmişe dalarak, yaşamının bütün dönemleri hep birden belleğine üşüştü, kuşattı çevresini. Arada bir doğrulup kalkıyor, kulübenin kapısına giderek içerisini dinliyor, oğlanın uyuyup uyumadığına bakıyordu. Seher vakti henüz şafak sökmeden ahırdan çıkan Vasudeva, dostunun yanına geldi. “Gece uyumadın mı?” diye sordu. “Hayır, Vasudeva. Oturdum burada, ırmağı dinledim. Irmak pek çok şey söyledi bana, o esenliğe kavuşturucu düşünceyle, o birlik ve bütünlük düşüncesiyle doldurdu içimi.” “Üzücü bir olay yaşadın, Siddhartha. Ama görüyorum ki, yüreğin kararmadı.” “Hayır, dostum, nasıl kararabilirdi yüreğim? Zengin ve mutluydum daha önce, şimdi zenginliğim ve mutluluğum daha da arttı. Oğluma kavuştum.” “Ben de çok sevindim oğlunun geldiğine. Ama artık çalışmaya başlasan, Siddhartha; yapılacak bir sürü iş var. Bir zaman benim karımın öldüğü yatakta Kamala hayata yumdu gözlerini. Bir zaman odunları yığıp karımı yaktığım tepede Kamala için de bir odun yığını hazırlayalım.”

264


Oğlan henüz uyurken, Kamala’nın cesedini yakacakları odun yığınını hazırladılar.

265


Oğul Oğlan, ürkmüş ve ağlayarak, annesinin yakılmasında hazır bulundu, kendisine oğlum diyerek kucak açan ve Vasudeva’nın kulübesinde ona hoş geldin diyerek bağrına basan Siddhartha’nın sözlerini somurtarak, ürkek ürkek dinledi. Annesinin yakıldığı tepenin eteğinde günlerce oturdu, ağzına yemek koymadı, hiçbir şey görmek istemedi, dış dünyaya kapadı gönül kapısını, kafa tuttu, benimsemeye yanaşmadı yazgıyı. Siddhartha dokunmadı, kendi haline bıraktı onu, üzüntüsüne saygı gösterdi. Oğlunun kendisini tanımayışını, bir baba gibi onu sevemeyişini anlayışla karşılıyordu. Şunu da görüyordu ki, on bir yaşındaki oğlu şımarıktı, ana kuzusu çocuklardan biriydi, varlıklı kişilerin alışkanlıklarıyla büyümüştü, lezzetli yemeklere, yumuşak yataklara alışmış, uşak ve hizmetçilere emretmeye alışmıştı. Siddhartha, annesinin yasını tutan şımarık oğlunun yabancı bir yerde ve sefalet içinde yaşamaya böyle bir anda, hiç mırın kırın etmeden rıza gösteremeyişini anlıyordu. Onu zorlamak istemiyor, oğlunun yapacağı bazı işleri onun yerine kendisi yapıyor, her zaman yiyeceklerin en iyisini oğluna ayırıyordu. Sabır gösterip tatlı dille onun gönlünü yavaş yavaş kazanmayı umuyordu. Oğluna kavuşmayı kendisi için bir zenginlik ve mutluluk bilmişti Siddhartha. Ne var ki, zaman geçip oğlandaki yabancılığın ve asık suratlılığın sürmesi, yüreğindeki gurur ve inatçılığın kaybolmaması, hiçbir işe el sürmek istememesi, yaşlılara saygıda kusur etmesi, Vasudeva’nın meyve ağaçlarını yağmalaması üzerine, oğlunun kendisine mutluluk ve huzur de-

266


ğil, tasa ve üzüntü getirdiğini anlamaya başladı. Ama seviyordu onu, oğlunun yanında bulunup üzüntü çekmesini, oğlu yanında olmadan duyacağı mutluluk ve sevince yeğliyordu. Küçük Siddhartha’nın kulübeye gelmesinden sonra iki yaşlı dost yapılacak işleri aralarında bölüşmüştü. Vasudeva yine tek başına kayıkta çalışmaya başlamıştı, oğlunun yanından ayrılmak istemeyen Siddhartha da kulübeyle tarladaki işlere bakıyordu. Günlerce, aylarca bekledi Siddhartha, oğlunun kendisini anlayacağını, gösterdiği sevgiyi kabullenip belki de buna karşılık vereceğini bekleyip durdu. Aylarca bekledi Vasudeva durumu izleyerek, bekledi ve sustu. Günlerden bir gün küçük Siddhartha’ nın dikbaşlılığı ve kaprisleriyle yine babasını üzüp üstelik iki pirinç kasesini kırdığını görünce, akşamleyin dostunu bir kenara çekti ve ona şöyle dedi: “Bağışla söyleyeceklerimi, ama bir dost gibi yürekten konuşuyorum seninle. Bakıyorum, kendini yiyip duruyorsun, bakıyorum üzülüp tasalanıyorsun. Oğlun, sevgili dostum, tasalandırıyor seni, beni de öyle. Yavru kuş başka türlü yaşamaya, başka bir yuvaya alışık. Senin gibi tiksinti ve bezginlik duyarak zenginlikten ve kent yaşamından kaçmadı o, kendisi istemeden bütün bunlardan ayrılmak zorunda kaldı. Irmağa sordum, ah dostum, pek çok kez sordum ırmağa. Ama ırmak güldü her seferinde, benimle eğlendi, benimle ve seninle eğlendi, bizim aptallığımıza kahkahayla güldü. Her şey dengi dengine; senin oğlunun gelişip serpilebileceği bir yer değil burası. İstersen sen de bir sor ırmağa, sen de kulak ver söyleyeceklerine.” Siddhartha, neşenin hiçbir zaman eksik olmadığı, pek çok kırışıklıkla dolu içtenlikli yüze tasayla baktı.

267


“İyi ama, nasıl ayrılabilirim ondan?” diye sordu usulcacık ve mahcup. “Bana biraz daha zaman tanı, sevgili dostum! Dinle, onun uğrunda savaşıp duruyorum, kalbini kazanmak istiyorum onun, sevgiyle ve samimi bir sabırla gönlünü fethetmek istiyorum. Bir gün onunla da konuşacak ırmak, o da seçilmiş kişilerden biri olacak ilerde.” Bunun üzerine daha da sıcak gülümsedi Vasudeva. “Kuşkusuz, o da seçilmişlerden biri, o da sonsuzluk içinde yaşayacak biri. Peki ama biliyor muyuz, sen de ben de biliyor muyuz onun ne için seçildiğini, hangi yolları izlemek, hangi işleri yapmak, hangi acıları çekmek için seçildiğini? Katlanacağı acılar az buz olmayacak, yüreğinde bir gurur ve soğukluk var, pek çok acı çekmekten yakayı kurtaramaz böyleleri, pek çok yanılır, pek çok uygunsuz iş yapar, pek çok günahın yükünü yüklenir. Söyler misin bana, sevgili dostum, oğlunu terbiye ediyor musun? Zorla bir şey yaptırıyor musun ona? Onu dövüyor, onu cezalandırıyor musun?” “Hayır, Vasudeva, hiçbirini yaptığım yok bunların.” “Farkındayım, yapmıyorsun. Onu zorlamıyor, onu dövmüyor, ona emirle bir şey yaptırmıyorsun. Biliyorsun çünkü, yumuşak sertten güçlüdür, su kayadan güçlü, sevgi zorbalıktan güçlüdür. Çok iyi bir insan, övgüye layık birisin. Peki, onu zorlayıp cezalandırmadığını sanmakla yanılmıyor musun acaba? Sevgi bağınla onu bağlamıyor musun? Onu her gün utandırmıyor, iyi yürekli ve sabırla davranarak onun işini daha da güçleştirmiyor musun? Onu, bu kendini beğenmiş ve şımarık çocuğu, bir kulübede muzla karınlarını doyuran, pirinç bile kendileri için lüks bir yiyecek sayılan, düşünceleri onunkine hiç benzeme-

268


yen, kocayıp sessizliğe gömülmüş yürekleri onunkinde başka türlü çarpan iki ihtiyarın yanında yaşamaya zorlamıyor musun? Bütün bunlarla oğlan zorlanmış ve cezalandırılmış olmuyor mu?” Siddhartha, ne diyeceğini bilemeyerek gözlerini yere indirdi. Usulcacık sordu: Peki, ne yapmalıyım sence?” Vasudeva şöyle dedi: “Kente al götür onu, annesinin evine götür, uşaklar, hizmetçiler evdedir henüz, onlara götür. Baktın ki evde kimseleri bulamadın, bir öğretmene götür onu, bir şeyler öğrenmesi için değil, başka oğlanların, kızların arasına karışması, kendi dünyasının içinde yaşaması için. Hiç düşünmedin mi bunu yapmayı?” “Benim içimi okuyorsun,” dedi Siddhartha üzgün. “Sık sık düşündüm. Ama söyle, zaten katı kalpli böyle bir çocuğu nasıl bu dünyanın içine salabilirim? Şehvet düşkünü biri olup çıkmayacak mı bu dünyada? Haz ve güç uğrunda kendini harcamayacak mı? Babasının tüm hatalarını kendisi de tekrarlamayacak, belki büsbütün Sansara’ya dalıp mahvolmayacak mı?” Kayıkçı Vasudeva’nın gülümsemesi ışıl ışıl parıldadı; Siddhartha’nın kolunu hafifçe tutarak şöyle dedi: “Irmağa sor bunu, dostum! Onun nasıl buna güldüğünü dinle! Vaktiyle işlediğin budalalıkları, oğlunu bunlardan sakınmak için mi işlediğine inanıyorsun? Hem, oğlunu Sansara’ya karşı koruyabilir misin? Nasıl yapabilirsin bunu? Öğreterek mi, duayla, tapınmayla mı, uyararak mı? Sevgili dostum, o öyküyü tümüyle unuttun mu, Brahman oğlu Siddhartha’nın öğretici öyküsünü? Bir zaman burada bana anlattığın yaşamöyküsünü? Kim Samana Siddhartha’yı Sansara’dan korudu, günahtan,

269


açgözlülükten, budalalıktan korudu onu? Babasının dindarlığı, öğretmenlerin uyarıları, kendi bilgisi, kendi arayışları koruyabildi mi? Hangi baba, hangi öğretmen yaşamını yaşamaktan, yaşamla kendini pisletmekten, bizzat günahlara girmekten, bizzat o acı içkiyi içmekten, kendi yolunu kendisi bulmaktan alıkoyabildi Siddhartha’yı? Sanıyor musun ki, sevgili dostum, bu yolu yürümekten belki esirgenen biri olabilir? Sevgili oğlun bundan esirgenir sanıyorsun belki, çünkü onu seviyorsun, acı ve üzüntüden, düş kırıklıklarından esirgemek istiyorsun onu. Ne var ki, onun için tekrar tekrar ölüp dirilsen bile, yine de yazgısının en küçük bir paçasını koparıp alamazsın ondan.” Vasudeva’nın o güne dek bu kadar söz çıkmamıştı ağzından. Siddhartha yürekten teşekkür etti ona, üzgün üzgün yürüyüp kulübeden içeri girdi, uzun süre uyuyamadı. Vasudeva, kendisinin önceden düşünmediği, bilmediği hiçbir şey söylememişti. Ama bildiği şeyler yapabileceği şeyler değildi, oğluna sevgisi daha güçlüydü bilgisinden, ona karşı şefkati de daha güçlü, onu kaybetme korkusu daha güçlüydü. Şimdiye kadar böylesine gönül verdiği bir başka şey olmuş muydu? Böylesine derinden sevmiş miydi bir başkasını, böylesine kör bir sevgiyle, böylesine acı çekerek, boşu boşuna sevmiş, ama yine de mutlu hissetmiş miydi kendini? Siddhartha dostunun öğüdünü tutamadı, gönderemedi oğlunu. Oğlunun hükmetmesine izin verdi, hor görmesini sineye çekti. Sustu ve bekledi, tatlı dil ve güler yüzlülüğün suskun savaşma, sessiz sabır mücadelesine her gün yeniden koyuldu. Vasudeva da susuyor ve bekliyordu dostlukla, bilerek, katlanarak. Sabır konusunda ikisinin de üzerine yoktu.

270


Bir gün oğlunun yüzünde annesi Kamala’yı çok anımsatan bir ifadeyle karşılaşan Siddhartha’nın aklına bir söz geldi. Kamala’nın çok zaman önce, gençlik günlerinde bir ara kendisine söylediği bir söz. “Sen sevemezsin,” demişti Kamala ve Siddhartha da ona hak vermişti; kendini bir yıldıza, çocuk insanları ise düşen yapraklara benzetmiş, ama yine de Kamala’nın o sözünde bir suçlama sezmişti. Gerçekten de bir başka insana gönlünü tümüyle kaptıramamış, kendini o insana tümüyle verememiş, kendini unutamamış, bir başkası için duyacağı sevgiden çılgınca davranışlara kalkışmamıştı. Asla üstesinden gelememişti bunun; bu da, bir zamanki görüşüne göre kendisiyle çocuk insanlar arasındaki büyük ayrımdı. Ama şimdi, oğlu yanında bulunduğundan beri Siddhartha’nın kendisi düpedüz çocuk insanlardan biri olup çıkmıştı, bir insan için acı çeken, bir insanı seven, bir sevgiden kendisini yitiren, sevgi yüzünden aptalın biri kesilen bir çocuk insan. Kendisi de şimdi, hayli geç olarak ve hayatında ilk kez, bu alabildiğine güçlü ve garip tutkuyu hissediyor, bu tutkudan dolayı acı çekiyor, fena halde acı çekiyordu; ama yine de mutluydu, yeni bir şey gelip katılmıştı yaşamına, yeni bir şeyle yaşamı zenginleşmişti. Bu sevginin, oğluna karşı körü körüne duyduğu bu sevginin bir tutku, hayli insanca bir şey sayılacağını, Sansara olduğunu, bulanık bir pınar, karanlık bir su olduğunu seziyordu kuşkusuz. Ama yinede öyle hissediyordu ki, değersiz denemezdi bunun için, zorunlu bir şeydi. Bu hazzın da kefaretinin ödenmesi, bu acıların da yaşanması, bu deliliklerin de yapılması gerekiyordu. Öte yandan oğlu babasının kendisi uğruna delice davranmasına engel olmuyor, sevgisini kazanmak

271


için babasının uğraşıp didinmesine göz yumuyor, kaprisleri karşısında babasının küçülmesine aldırmıyordu. Bu babada hayranlığını uyandıran ya da onu korkutan hiçbir şey yoktu. İyi bir insandı bu baba, bulunmaz bir insan, iyi yürekli ve yumuşak kalpli bir kişi. Belki çok dindar bir adamdı, belki de bir ermiş - bütün bunlar oğlanın gönlünü kazanmaya yetmeyen özelliklerdi. Sıkıcı bir babaydı bu, sefil kulübesine hapsetmişti onu, bırakmıyordu. Sıkıcı bir babaydı bu; bütün huysuzluklarını gülümsemeyle, bütün aşağılamalarını güler yüzle, bütün kötülüklerini iyilikle karşılaması, bu kocamış sinsi herifin iğrenç mi iğrenç bir hilesiydi. Babası bağırıp çağırsa, kötü davransa, daha çok hoşuna gidecekti. Derken bir gün geldi, küçük Siddhartha babasının yüzüne karşı söyledi düşündüklerini, açıktan açığa ona cephe aldı. Babası ona bir iş buyurmuş, çalı çırpı toplamasını istemişti. Ama oğlan kulübeden dışarı adımını atmamış, inat edip ateş püskürerek olduğu yerde kalmış, ayaklarıyla yeri dövmüş, yumruklarını sıkmış, kin ve nefretini olanca gücüyle babasının yüzüne haykırmıştı. Ağzından köpükler saçarak, “Kendin git topla çalı çırpını!” diye bağırmıştı. “Ben senin uşağın değilim. Biliyorum, beni dövmüyorsun, göze alamıyorsun çünkü; biliyorum, dindarlığınla ve hoşgörünle beni sürekli cezalandırmak, beni aşağılamak istiyorsun. Ben de senin gibi olayım istiyorsun, senin gibi dindar, senin gibi yumuşak kalpli, ayrıca senin kadar bilge! Ama işte söylüyorum, senin gibi olmaktansa bir soyguncu, bir katil olup cehenneme giderim daha iyi, yeter ki acı çektireyim sana. Senden nefret ediyorum, sen benim babam değilsin, istersen yüz bin defa annemin âşığı ol!”

272


Öfke ve hırs taşıyordu oğlandan; kaba ve ağza alınmayacak yüzlerce sözle babasına veriştirdi. Sonra koşup gitti kulübeden, ancak akşama doğru dönüp geldi. Ertesi sabah da ortalardan kayboldu. Ayrıca, iki renkli kamıştan örülmüş, müşterilerin verdiği bakır ve gümüş paraların saklandığı küçük bir sepet de kayıplara karışmıştı. Kayık da yerinde yoktu, Siddhartha onu ırmağın karşı kıyısında gördü. Oğlan kaçıp gitmişti. Oğlandan dünkü aşağılayıcı sözleri işitmesinden bu yana perişan durumda titreyip duran Siddhartha, “Peşinden gitmem gerekiyor,” dedi. “Yalnız başına ormandan geçemez. Ölür kalır yolda. Bir sal yapmalıyız, Vasudeva, sal yapıp ırmaktan karşıya geçmeliyiz.” “Bir sal yapacağız,” dedi Vasudeva, “oğlanın karşıya götürdüğü sandalı alıp yerine getireceğiz buraya. Ama oğlanı koyver gitsin en iyisi, çocuk sayılmaz artık; başının çaresine bakabilir, kentin yolunu arayıp bulur. Sonra, haklı oğlan, unutma bunu! Senin yapman gerekip de yapmadığını yapıyor. Kendi işini kendi görüyor, kendi yoluna gidiyor. Ah, Siddhartha, acı çektiğini biliyorum senin, ama insanın gülmeden duramayacağı, senin de çok geçmeden gülüp geçeceğin acılar bunlar.” Siddhartha cevap vermedi. Baltayı çoktan almıştı eline, bambu kamışlarından bir sal çatmaya koyuldu; Vasudeva da yardım etti ona, ottan iplerle kamışları birbirine tutturdu. Sonra sala atlayıp yola koyuldular, akıntı bir hayli uzaklara sürükledi salı, karşı sahile varınca ırmaktan salı çektiler dışarı. “Ne diye baltayı aldın yanına?” diye sordu Siddhartha.

273


Vasudeva şöyle dedi: “Kayığımızın küreği bakarsın kaybolmuştur.” Ama Siddhartha dostunun kafasından geçenleri biliyordu. Oğlan onlardan intikam almak ya da peşine düşmelerini önlemek için küreği kaldırıp atmış ya da kırıp parçalamıştır diye düşünmüştü dostu. Ve gerçekten kayıkta kürek falan göremediler. Vasudeva kayığın tabanını göstererek gülümsedi dostuna, âdeta şöyle der gibiydi: “Oğlun sana ne söylemek istiyor, anlamıyor musun? Peşine düşmemizi istemediğini görmüyor musun?” Ama Vasudeva sözle söylemedi bunları. Hemen yeni bir kürek yapmaya koyuldu. Siddhartha ise dostuna veda etti, kaçıp giden oğlunu aramaya çıktı. Vasudeva alıkoymadı onu. Ormanda uzun süre yol alan Siddhartha aramalarının boşuna olduğunu düşündü derken. Ya oğlan çoktan ormanı geçip kente varmıştır, ya da henüz yoldaysa, kendisinden saklanıp gizleniyordur, diye geçirdi kafasından. Biraz daha düşününce, aslında oğlu için tasalanmadığı sonucuna vardı; içten içe biliyordu ki, ne oğlunun başına bir hal gelmişti ne de ormanda onun için bir tehlike söz konusuydu. Öyleyken durmadan devam ediyor, ama onu kurtarmak için değil, yalnızca onu bir kez daha görmek için yapıyordu bunu. Ve koşa koşa kentin önüne kadar geldi. Kente yakın bir yerde geniş caddeye varınca durdu; bir zaman Kamala’nın olan, bir zaman Kamala’yı tahtırevanda ilk kez gördüğü güzelim koruluğun girişiydi durduğu yer. Bir zamanki yaşantı yeniden canlandı içinde, kendini bir zaman orada dikilirken gördü, genç, sakallı, neredeyse çıplak bir Samana olarak, saçı toz toprağa bulanmış. Uzun za-

274


man koruluğun girişinde durdu, açık kapıdan koruluktan içeri baktı, sarı cüppeli keşişlerin güzelim ağaçlar altında gezinip dolaştığını gördü. Uzun zaman bekledi oracıkta, düşüncelere dalarak, hayalinde canlanan görüntüleri seyrederek, yaşamının öyküsüne kulak vererek. Uzun zaman durdu oracıkta, keşişlere baktı, onların yerinde genç Siddhartha’yı, onların yerinde Kamala’yı ulu ağaçların altında dolaşırken gördü. Kamala’nın nasıl kendisini ağırladığı, onu ilk kez nasıl öptüğü, gözlerini geriye çevirip Brahmanlığına nasıl gururla, aynı zamanda küçümseyerek baktığı, gurur ve özlemle dünyevi yaşamını yaşamaya nasıl koyulduğu açık seçik canlandı gözlerinin önünde. Kamaswami’yi, uşakları, şölen sofralarını, zar atıp kumar oynayanları, çalgıcıları gördü, Kamala’nın kafeste beslediği kuşu gördü ayrıca, bütün bunları bir kez daha yaşadı, bir kez daha kocayıp yorgun düştü, bir kez daha yaşadı aynı tiksintiyi, bir kez daha duydu kendini yok etmek isteğini, bir kez daha kutsal Om sayesinde esenliğe kavuştu. Koruluğun kapısında uzun zaman durduktan sonra kendisini buraya kadar çekip getiren isteğin budalaca bir şey olduğunu, oğluna yardım elini uzatamayacağım, ona bağlanıp kalmasının doğru sayılamayacağını anladı Siddhartha. Kaçıp giden oğluna karşı beslediği sevgiyi derinden derine hissetti yüreğinde, bir yara gibi hissetti, aynı zamanda içinde debelensin diye bu yaranın kendisine bağışlanmadığını, onun çiçek açıp ışıldaması gerektiğini sezdi. Yaranın henüz çiçeklenmeyişi, henüz ışıldamayışı üzdü onu. Kaçıp giden oğlunun ardından çıkıp buralara getiren hedefin yerini boşluk almıştı. Mahzun mahzun yere oturdu, yüreğinde bir şeyin ölüp gitti-

275


ğini duydu, bir boşluk hissetti, önünde bir haz, bir amaç göremez oldu. Düşüncelere dalmış, oturup bekledi. Bunu, bu tek şeyi ırmaktan öğrenmişti: Beklemek, sabretmek, kulak verip dinlemek. Şimdi de oturuyor ve kulak veriyordu, yolun tozu toprağı içinde oturuyor, kendi kalbine kulak veriyor, onun nasıl yorgun ve üzgün çalıştığını duyuyor, bir ses işitmeyi bekliyordu. Pek çok saat kulak vererek oturdu, gözlerinin önündeki görüntüler silinip gitti, bir boşluktan içeri düşmeye başladı, karşı koymadan düştü sürekli, düştü önünde bir yol görmeksizin. İçindeki yaranın sızladığını işittikçe, sessiz sedasız Om çekti, Om’la doldurdu içini. Koruluktaki keşişler onu gördü, Siddhartha’nın saatlerce yerde çömelmiş oturduğunu ve saçlarında tozla toprak biriktiğini görerek çıkıp geldi içlerinden biri, önüne iki tane piseng meyvesi bıraktı. İhtiyar Siddhartha, keşişi fark etmedi. Derken bir el uyandırdı onu, omzuna dokunan bir el. Ve Siddhartha hemen tanıdı eli, elin narin ve mahcup dokunuşunu tanıdı ve kendine geldi. Doğrulup kalktı ayağa, peşinden gelmiş Vasudeva’yı selamladı. Vasudeva’nın dost yüzüne, yüzdeki gülümsemelerden geçilmeyen kırışıklara, neşe dolu gözlerin içine bakar bakmaz, kendisi de gülümsemeden duramadı. Derken önündeki piseng meyvelerini gördü ve eğilip aldı yerden, birini dostu Vasudeva’ya uzattı, ötekisini kendisi yedi. Hiç konuşmaksızın Vasudeva’yla ormana döndü, kulübeye, kayığa döndü. O gün olup bitenlerden hiçbiri söz etmedi, hiçbiri oğlanın adını ağzına almadı, hiçbiri onun kaçıp gidişine değinmedi, hiçbiri yaradan konuşmadı. Siddhartha kulübede yatağına uzandı; bir süre sonra

276


bir çanak hindistancevizi sütüyle yanına yaklaştı Vasudeva, ama dostunu çoktan uyumuş buldu.

277


Om Daha uzun bir süre sızlayıp durdu yara. Siddhartha, yanında bir oğlu ya da bir kızıyla pek çok yolcuyu ırmaktan geçirdi, her birine imrenerek baktı, her seferinde şöyle düşündü: “Bu kadar çok kişi, böyle binlerce insan bu canım mutluluğu tadıyor, ben neden yoksun kalıyorum bundan? Kötü insanların, hırsızların, haydutların da çocukları var ve çocuklarını seviyorlar, çocukları da onları seviyor, yalnız ben bunun dışındaydım.” Artık böylesine basit düşünceler, böylesine mantıksız düşünceler geçiriyordu kafasından, çocuk insanlara işte öylesine benzer biri olup çıkmıştı. Artık insanlara eskisinden değişik bir gözle bakıyordu, eskisinden daha az zeki, daha az mağrur, buna karşılık daha bir sıcaklıkla, daha bir yakınlık ve ilgiyle. Irmaktan geçirdiği sıradan yolcular, çocuk insanlar, işadamları, savaşçılar, kadınlar, eskisi kadar yabancı gelmiyordu ona; onları anlıyordu, onları anlıyor, onların düşünce ve mantıkla değil, içgüdü ve isteklerce yöneltilen yaşamlarını paylaşıyor, kendisini onlardan biri gibi hissediyordu. Kusursuzluk aşamasının eşiğinde bulunmasına, şu an çektiği çile, çilelerin sonuncusu olmasına karşın, bu çocuk insanlara kendi kardeşleriymiş gibi bakıyor, onların kendini beğenmişlikleri, hırs ve tamahları, onların gülünçlükleri kendisi için gülünç olmaktan çıkıyor, anlayışla karşılanabilir ve sevilmeye layık bir niteliğe bürünüyor, hatta baş tacı edilmeye değer görünüyordu. Bir annenin çocuğuna karşı duyduğu kör sevgi, kendini beğenmiş bir babanın biricik oğulcuğuyla körü körüne ve aptalca gururlanışı, burnu havada

278


genç bir kadının ziynet eşyalarına tutkunluğu ve kendisine hayranlıkla bakacak erkek gözlerine körü körüne, çılgınca düşkünlüğü, bütün bu duygular, bütün bu çocukluklar, bütün bu basit, aptalca, ama alabildiğine zorlu, güçlü bir dirimsellik içeren, kolay kolay pes etmeyen duygular ve açgözlü istekler Siddhartha için çocukluk olmaktan çıkmıştı artık; insanların bu duygular ve istekler için yaşadığını, onların uğrunda sonsuz işler başardığını, gezilere çıktığını, savaşlar yaptığını, sonsuz acılar çektiğini, sonsuz çilelere katlandığını görüyordu; bunlar için sevebilirdi onları, tutkularının her birinde, eylemlerinin her birinde yaşamı görüyordu, dirimselliği, yok edilmezliği, Brahma’yı görüyordu. Kör sadakatleri, o kör güçleri ve diretkenlikleri içinde sevilmeye ve hayran kalınmaya layıktı bu insanlar. Hiç eksikleri bulunmuyordu, bilgin ve düşünürlerde bir tek küçük şey vardı ki, ondan yoksundular yalnızca, bu da bilinçti, tüm yaşamın birliği ve bütünlüğüne ilişkin bilinçli düşünceydi. Ve Siddhartha bazı anlar bu bilgiye, bu düşünceye fazla değer vermenin doğruluğundan kuşku duyuyor, belki de bunun düşünce insanlarının, düşünce - çocuk insanlarının bir çocuksuluğu sayılacağını geçiriyordu aklından. Dünyevi yaşam süren insanların başka bakımdan bilgelerden geri kalır yanı yoktu; nasıl ki zorunlu olan şeyi inatla, şaşmadan yapan hayvanlar kimi anlarda insanlardan üstün görünebilirse, onlar da bilgelerden hayli üstündü. Gerçekte bilgeliğin ne olduğu, uzun arayışlarıyla neyi amaçladığı konusunda bir sezgi Siddhartha’nın içinde yavaş yavaş tomurcuklanıyor, yavaş yavaş olgunluk kazanıyordu. Bu, her an, yaşamın ortasında birlik düşüncesini düşünebilme, onu hissedebilme ve

279


nefesle içine çekebilme konusunda ruhta her an varolan eğilimden başka bir şey, bir yetenekten, gizli bir hünerden başka bir şey değildi. Yavaş yavaş bu sezgi Siddhartha’nın içinde tomurcuklanıyor, Vasudeva’nın yaşlı çocuk yüzünde ışıl ışıl yansıyordu: Uyum, dünyanın ezeli ve ebedi mükemmelliğinin bilinci, gülümseme, birlik. Ama yüreğindeki yara hâlâ sızlıyor, özlemle ve acıyla oğlunu düşünüyordu Siddhartha; oğluna karşı yüreğinde sevgi ve şefkat beslemekten geri kalmıyor, oğlunun kaybından duyduğu acının içini oyup kemirmesini sineye çekiyor; sevgi uğruna akla gelmedik çılgınlıklara kalkışıyordu. Alev kendiliğinden sönmüyordu bir türlü. Ve yaranın yine şiddetle sızladığı günlerin birinde, içindeki özleme karşı duramayan Siddhartha ırmaktan geçti, karşıda kayıktan indi, oğlunu aramak üzere kentin yolunu tutacaktı. Irmak yumuşak ve usulcacık akıyordu, havaların kurak gittiği bir mevsimdi, ama ırmağın sesi bir tuhaf yankılanmaktaydı: Gülüyordu bu ses! Açıkça gülüyordu. Irmak gülüyor, tiz ve duru bir sesle gülüyordu yaşlı kayıkçıya. Siddhartha durdu, sesi daha iyi işitebilmek için suyun üzerine eğildi, sessizce akıp giden suda yansıyan yüzünü gördü ve bu yüzde bir şey vardı, unutulmuş bir şeyi anımsatıyordu kendisine, düşündü ve buldu ne olduğunu: Bu yüz, bir zaman tanıdığı, sevdiği ve öte yandan korktuğu bir başka yüze, Brahman babasının yüzüne benziyordu. Ve anımsadı Siddhartha: Uzun zaman önce, henüz bir delikanlıyken çilecilerin arasına karışmasına izin vermeye zorlamıştı babasını, ona veda edip ayrılmış ve bir daha da eve dönmemişti. Şimdi onun kendi oğlu için katlandığı acıya babası da o zaman kendisi için katlan-

280


mamış mıydı? Çoktan ölmemiş miydi babası, tek başına, oğlunu bir daha göremeden? Aynı yazgı kendisini de beklemiyor muydu? Bu yineleniş, uğursuz bir çember içinde bu dönüp durma, bir komedi, tuhaf ve aptalca bir şey değil miydi? Irmak gülüyordu. Evet öyleydi, sonuna kadar çekilmemiş ve çözüme kavuşturulmamış çileler dönüp geliyor, boyuna aynı çileler çekiliyordu. Siddhartha yeniden kayığa binip döndü kulübeye, babasını düşünerek, oğlunu düşünerek, ırmağın alayına konu olmuş, kendi kendisiyle kavgalı, umutsuzluğa kapılmanın eşiğinde, kendisine ve bütün dünyaya ırmakla birlikte gülmeye dünden hazır. Ah, yaranın henüz çiçeklendiği yoktu, kalbi yazgıya karşı direniyordu henüz, çektiği çileden henüz neşe ve zafer parıltısının yüz gösterdiği yoktu. Ama umudunu yitirmemişti; kulübeye döner dönmez Vasudeva’ya açılmak, her şeyi onun gözleri önüne sermek, her şeyi ona, bu dinleme üstadına anlatmak için önüne geçilmez bir istek duydu. Vasudeva kulübede oturmuş, sepet örüyordu. Kayık işinde çalışamıyordu artık, gözleri zayıflamıştı, yalnız gözleri değil, elleri ve kolları da eski gücünü yitirmişti. Değişmeden ve dipdiri kalan tek şey, yüzündeki hoşnutluk ve neşeyle dolup taşan iyilikseverlikti. Siddhartha yaşlı Vasudeva’nın karşısına oturup acele etmeden konuşmaya başladı. O zamana kadar hiç değinmedikleri bir konuda söz açtı; bir zaman kalkıp kente gidişinden, içinde sızlayıp duran yaradan, mutlu babaları gördükçe kapıldığı kıskançlık duygusundan, bu gibi isteklerin saçmalığını bildiğinden, onlara karşı boşuna sürdürdüğü savaştan bahsetti. Her şeyi açıkladı, her şeye, en tatsız konu-

281


lara bile değindi rahatlıkla; dile getiremediği, açığa vuramadığı hiçbir şey olmadı, her şeyi anlattı çekinmeden. İçindeki yarayı Vasudeva’nın gözleri önüne serdi, bugünkü kaçma girişimini da saklamadı, evden kaçan bir çocuk gibi ırmaktan geçip kente gitmek isteğini, ırmağın kendisine güldüğünü söyledi. Konuştu, uzun uzun konuştu Siddhartha, yüzünde bir dinginlikle kendisine kulak veren Vasudeva’nın onu dinleyişindeki ustalığı her zamankinden güçlü şekilde duyumsadı. Dostuna doğru akıp giden acılarının, korkularının, dostuna doğru akıp giden umutlarının nasıl yine ondan kendisine dönüp geldiğini hissetti. Bu dinleyiciye yarasını göstermek, acısı dininceye ve ırmakla tek vücut oluncaya kadar onu sularda yıkamakla aynı şeydi. Hâlâ konuşan, içini döken, itiraflarda bulunan Siddhartha, kendisini dinleyenin artık Vasudeva olmadığını, bir insan olmadığını, kendisine hiç kıpırdamadan kulak veren bu varlığın tıpkı yağmuru emip içine çeken bir ağaç gibi onun itiraflarını çekip içine aldığını, bu kıpırdamadan kendisini dinleyenin ırmağın kendisi, Tanrı’nın kendisi, sonsuzluğun kendisi sayılacağını giderek anladı. Sonunda kendisini ve yarasını artık düşünmez olan Siddhartha’nın bütün dikkati dostundaki değişiklik üzerinde toplandı; ne çok hisseder, ne çok kavrarsa değişiklik o ölçüde daha az şaşırtıcı geldi kendisine, her şeyin düzen içinde doğal akışını izlediğini, Vasudeva’nın hanidir, neredeyse baştan beri böyle olduğunu, bunu yalnızca kendisinin göremediğini, hatta kendisinin de dostundan pek farklı biri sayılmayacağını o kadar daha iyi anladı. İçinde öyle bir his vardı ki, halk tanrıları nasıl görüyorsa, kendisi de Vasudeva’yı öyle görmekteydi ve bu da

282


geçici bir durumdu yalnızca. İçinden Vasudeva’ya veda etmeye koyuldu. Bu arada durmadan konuşmaktaydı. Konuşması bitince, Vasudeva eskisi kadar iyi görmeyen gözlerini ona çevirdi, bir şey söylemedi ağzını açıp, bakışları sevgi, neşe, anlayış ve, bilgiyle parıldayarak suskunluk içinde ona baktı. Siddhartha’yı elinden tutup ırmak kıyısına götürdü, onunla birlikte oturdu yere, ırmağa bakıp gülümsedi. “Onun sana güldüğünü işittin,” dedi. “Ama her şeyi işitmedin henüz. Şimdi seninle kulak verelim ırmağa, işittiğinden daha çok şey işiteceksin.” Kulak verip dinlediler. Irmağın çok sesli şarkısı yumuşacık yankılanıyordu. Gözlerini dikmiş suya bakıyordu Siddhartha, akıp giden suda hayaller görüyordu: Babasının hayalini gördü bir ara, tek başınaydı, oğlunun yasını tutuyordu; derken kendi hayali belirdi suda, tek başınaydı, kendisi de özlem bağıyla uzaklardaki oğluna bağlanmıştı; oğlu göründü suda, o da yalnızdı, körpe isteklerinin alev alev yanan yolunda, açgözlülükle ileriye atılıyordu; her biri kendi varmak istediği hedefe yönelikti, her birini kendi hedefi büyülemişti, her biri acılar içindeydi. Irmağın şarkısından çilelerin sesi yankılanıyordu, özlemle dolup taşarak şarkısını söylüyordu ırmak, özlemle hedefine doğru akıp gidiyordu, sesinde bir sızlanıp yakınma vardı. Vasudeva’nın suskun bakışı, “Duyuyor musun?” diye sordu. Siddhartha başını sallayarak doğruladı soruyu. “Daha iyi kulak ver!” diye fısıldadı Vasudeva. Siddhartha daha iyi kulak vermeye çalıştı. Sudaki babasının hayali, kendi hayali, oğlunun hayali birbiriyle kavuşup kaynaştı; bir ara Kamala’nın da hayali

283


belirip silindi suda; daha sonra Govinda’nın hayali ve daha başka hayaller belirdi, iç içe geçti hepsi, hepsi ırmak oldu, hepsi ırmak olarak bir hedefe doğru akıp gitti özlemle, istekle, acıyla; ve ırmağın sesi özlemle dolup taşıyor, yakıp kavurucu bir ıstırapla, dindirilmez bir arzuyla dolup taşıyordu. Hedefine varmaya çalışıyordu ırmak; Siddhartha aceleyle seğirttiğini görüyordu onun, kendisinden, kendi yakınlarından ve o zamana kadar gördüğü insanlardan oluşan ırmağın. Tüm dalgalar ve sular seğirtiyor, acılara göğüs gererek, kendi hedeflerine koşuyordu, pek çok hedefe, çağlayana, göle, akıntının hızlandığı yerlere, denize; ve tüm hedeflere ulaşıyor, her hedefi bir yenisi izliyordu; sudan buhar olup gökyüzüne çıkıyor, yağmur olup gökyüzünden aşağı iniyor, pınar oluyor derken, çay oluyor, ırmak olup yeniden atılıyordu ileriye, yeniden akıp gidiyordu. Ama özlem dolu ses değişmişti. Hâlâ işitiliyordu acılı, arayışlar içinde; ama sese şimdi başka sesler gelip katılmıştı, sevinç ve acıyla dolu sesler, iyi ve kötü sesler, gülen ve yas tutan sesler, yüzlerce, binlerce ses. Siddhartha kulak verip dinledi. Bütünüyle kulak verip dinleyen biri kesilmişti şimdi, kendini tümüyle dinlemeye vermiş, tümüyle boşalmış, tümüyle soğurup içine alan biri olmuştu. Dinleme sanatında öğrenilecek her şeyi öğrendiğini hissediyordu. O zamana kadar bütün bu sesleri sık sık işitmişti, ırmağın çıkardığı bu pek çok sesi; ama sesler bugün bir başka türlü yankılanıyordu. Pek çok sesi birbirinden ayırt edemiyordu artık, neşelileri gözü yaşlılardan, çocuksuları erkeksilerden ayıramıyordu, bir bütün oluşturuyordu hepsi, özlemin yakınması ve bilen kişinin gülüşü, öfkenin haykırışı ve ölen kişilerin iniltisi, hepsi birdi şimdi, hepsi iç içe geçmişti, birbirine

284


bağlanmış, binlerce kez birbirine sarılıp dolanmıştı. Ve tümü, bütün sesler, bütün amaçlar, bütün özlemler, bütün çileler, büzün hazlar, bütün iyi, bütün kötü şeyler, tümü birden dünyayı oluşturmaktaydı. Tümü birden oluşumların ırmağı, tümü birden yaşamın müziğiydi. Ve Siddhartha dikkatle bu ırmağa, bu binlerce sesli şarkıya kulak verdi mi, salt acılara, salt gülmelere kulaklarını tıkayıp ruhuyla tek bir sese bağlanmadı da Ben’iyle bu ses içinde yitip gitmeyerek bütün sesleri işitti mi, bütünü, birliği duymaya çalıştı mı, binlerce sesin bütün şarkısının bir tek sözcükten oluştuğunu görüyordu, bu sözcük de Om’du, mükemmellikti. Vasudeva’nın bakışı, “Duyuyor musun?” diye sordu yeniden. Işıl ışıl parıldıyordu gülümsemesi Vasudeva'nın, yaşlı yüzünün kırışıkları üzerinde parıldayarak süzülüyordu, ırmaktan gelen tüm seslerin üzerinde. Om’un süzülüşü gibi tıpkı. Işıl ışıl parıldıyordu Vasudeva’nın gülümsemesi dostuna bakarken. Derken Siddhartha’nın yüzünde de aynı gülümseme ışıl ışıl parıldadı. Yarası meyveye durmuş, acısı ışımaya başlamış, Ben’i akıp giderek birlik içine karışmıştı. Siddhartha bu andan sonra yazgıyla savaşı bıraktı, çektiği acılar son buldu. Yüzünde bilmenin neşesi çiçeklendi, hiçbir istemin karşı duramadığı, mükemmelliği tanıyan, oluşumların ırmağına, yaşamın seline evet diyen bir bilmenin neşesi. Acıları ve sevinçleri paylaşmaya hazır, kendini tümüyle ırmağın akışına bırakmış, birlik ve bütünlüğün bir parçası olmuştu Siddhartha. Irmak kıyısında oturduğu yerden kalkan, dostunun gözlerinin içine bakan ve bu gözlerden bilmenin neşesini parıldar gören Vasudeva, usulcacık Sidd-

285


hartha’nın omuzuna dokundu eliyle, her zamanki gibi ihtiyatlı ve yumuşak. “Ben de bu ânı beklemiştim, sevgili dostum!” dedi. “Beklediğim an geldi, ben gideyim artık. Hanidir bu ânı bekleyip durdum, hanidir kayıkçı Vasudeva olarak yaşadım burada. Daha fazlasına gerek kalmadı. Hoşça kal kulübe, hoşça kal ırmak, hoşça kal Siddhartha!” Siddhartha, kendisine veda eden dostunun önünde yerlere kadar eğildi. “Biliyordum,” dedi alçak sesle. “Ormanların içinde yaşacaksın.” “Ormanların içinde yaşayacağım,” diye cevapladı Vasudeva, gözlerinin içi parıldayarak. “Birlik ve bütünlüğe katılacağım.” Vasudeva, gözlerinin içi gülerek yürüyüp gitti. Siddhartha arkasından baktı dostunun, derin bir kıvanç, derin bir ciddilikle arkasından baktı, huzur dolu adımlarını izledi dostunun, ışıl ışıl parıldayan başını, aydınlıklar içindeki vücudunu gördü.

286


Govinda Govinda bir mola sırasında başka keşişlerle, yosma Kamala’nın Gotama’nın öğrencilerine bağışladığı korulukta bulunuyordu ki, yaşlı kayıkçıdan söz edildiğini işitti, koruluğa bir günlük uzaklıkta bir ırmak kıyısında yaşayan kayıkçıya pek çok kişi bir bilge gözüyle bakmaktaydı. Daha sonra koruluktan ayrılan Govinda kayıkçının bulunduğu yere doğru yola koyuldu, kayıkçıyı görmeyi çok istiyordu. Çünkü yaşam boyu her ne kadar tarikat kurallarının dışına çıkmamış, ayrıca genç keşişlerden yaşı ve alçakgönüllülüğü dolayısıyla büyük bir saygı görmüşse de, yüreğindeki tedirginlik sürüp gitmiş, arayışları bir türlü sona ermemişti. Irmağa varan Govinda, kendisini karşıya geçirmesini istedi yaşlı kayıkçıdan, karşı kıyıda kayıktan indiklerinde ona şöyle söyledi: “Biz keşiş ve hacılara pek çok iyiliğin dokunuyor, bizlerden pek çoğunu bir kıyıdan öbür kıyıya taşıdın. Yoksa sen de, kayıkçı, doğru yolu arayan biri misin?” Siddhartha, yaşlı gözleriyle gülümseyerek cevap verdi: “Bu yaşında bile ve Gotama keşişlerinin giysisi varken üzerinde, kendine hâlâ arayan biri mi diyorsun, ey saygıdeğer kişi!” “Yaşlı olmaya yaşlıyım,” dedi Govinda, “ama arayışlarım sona ermedi. Hiçbir zaman da sona ermeyecek, anlaşılan benim yazgım bu. Sen de, bana öyle geliyor ki, aramışsın. Bana hiçbir şey söylemeyecek misin, dostum?” “Sana ne söyleyebilirim ki, saygıdeğer kişi?” diye cevap verdi Siddhartha. “Olsa olsa kendini aramaya

287


fazla verdiğini mi? Aramaktan bulma fırsatını bir türlü yakalayamayacağını mı?” “Nasıl yani?” diye sordu Govinda. “Bir kimse arıyorsa, gözü aradığı şeyden başkasını görmez çokluk, bir türlü bulmasını beceremez, dışardan hiçbir şeyi alıp kendi içine aktaramaz, çünkü aklı fikri aradığı şeydedir hep, çünkü bir amacı vardır, çünkü bu amacın büyüsüne kapılmıştır. Aramak, bir amacı olmak demektir. Bulmaksa özgür olmak, dışa açık bulunmak, hiçbir amacı olmamak. Sen, ey saygıdeğer kişi, belki gerçekten arayan birisin, çünkü amacının peşinde koştuğundan hemen gözünün önündeki bazı şeyleri görmüyorsun.” “Hâlâ pek anlamadım söylediğini,” dedi Govinda rica edercesine, “Ne demek istiyorsun bu sözlerle?” Siddhartha şöyle cevap verdi: “Bir zaman, ey saygıdeğer kişi, pek çok yıl önce bir ara yine buraya gelmiş, ırmak kıyısında yatan birini görerek yanı başına oturmuş, uykusuna göz kulak olmuştum. Ama, dostum Govinda, o uyuyan kişiyi görünce tanıyayadın.” Keşiş Govinda, hayretle, âdeta büyülenmiş gibi kayıkçının gözlerinin içine baktı. “Yoksa sen Siddhartha mısın?” diye sordu çekingen bir sesle. “Seni bu kez de tanıyamadım demek! Seni yürekten selamlarım, Siddhartha, seni tekrar karşımda görmek beni ne kadar sevindirdi bilsen! Çok değişmişsin, dostum. - Demek kayıkçılık yapıyorsun şimdi?” Siddhartha içtenlikle güldü. “Kayıkçılık, evet. Bazı kişilerin, Govinda, pek çok değişmesi, çok değişik kılıklara girmesi gerekiyor. Bu kişilerden biri de benim. Hoş geldin, Govinda, artık benim kulübemde geçirirsin geceyi.”

288


Govinda geceyi kulübede geçirdi, bir zaman Vasudeva’nın yattığı yatakta yattı. Gençlik dostuna pek çok sorular yöneltti, Siddhartha da ona kendi yaşamından pek çok şey anlattı. Ertesi sabah yola koyulma vakti geldiğinde, Govinda biraz duraksayarak şöyle dedi: “Senden ayrılmadan, Siddhartha, izin verirsen bir şey daha soracağım. Bir öğretiye bağlı mısın? Peşinden gittiğin, yaşamana ve davranmana kılavuzluk eden bir inancın, bilgin var mıdır?” Siddhartha buna şöyle cevap verdi: “Biliyorsun sevgili dostum, henüz bir delikanlıyken, seninle ormanda çilecilerin yanında yaşarken, öğretilere ve öğretmenlere güvensizlik duymaya, onlara sırt çevirmeye başlamıştım. O zamandan bu yana değişen bir şey yok. Ama yine de o günden sonra pek çok öğretmenim oldu. Güzel bir yosma uzun süre bana öğretmenlik yaptı, zengin bir tüccardan, ayrıca zar atıp kumar oynayan bazı kimselerden ders gördüm. Bir ara Buddha’nın gezgin bir öğrencisi bana öğretmenlik yaptı; ormanda uyuyakaldığım sırada başımda bekledi. Ondan da bazı şeyler öğrendim, ona da çok minnettarım. Ama öğrendiklerimin büyük çoğunluğunu şu gördüğün ırmaktan öğrendim ve benden önce burada kayıkçılık yapan Vasudeva’dan. Pek sade bir insandı Vasudeva, bir düşünür değildi, ama gerekli olanı biliyordu, Gotama gibi tıpkı; kusursuz biriydi, bir ermişti.” “Öyle görülüyor ki, hâlâ alay etmeyi seviyorsun biraz. Sana inanıyorum ve biliyorum ki, hiçbir öğretmenin peşinden gitmedin. Peki ama sen kendin, bir öğreti değilse bile, sana özgü olup yaşamana yardım eden bazı düşünceler geliştiremedin mi kafanda,

289


bazı bilgilere ulaşamadın mı? Bunlardan bana biraz söz açarsan çok sevindirirsin beni.” “Evet,” diye cevapladı Siddhartha, “bazı düşünceler gelişti kafamda, bazı bilgilere ulaştım zaman zaman. Kimi vakit bir saat ya da bir gün gibi bir süre bazı bilgilere ulaştığımı hissettim, insan nasıl yaşamı yüreğinde hissederse, onun gibi tıpkı. Bazı düşünceler belirdi kafamda, ama bunları sana söylemem kolay değil. Bak, dostum Govinda, kafamda beliren düşüncelerden biri şöyleydi: Bilgelik bir başkasına anlatılamaz; bir bilgenin başkalarına anlatmaya çalıştığı bilgelik aptalca bir şey gibi gelir kulağa.” “Şaka mı ediyorsun?” diye sordu Govinda. “Şaka etmiyorum. Keşfettiğim bir şeyi söylüyorum sana. Bilgi bir başkasına aktarılabilir, bilgelikse hayır. Bilgelik keşfedilebilir, bilgelik yaşanabilir, bilgelik el üstünde taşıyabilir insanı, bilgelikle mucizeler yaratılabilir, ama bilgelik anlatılamaz ve öğretilemez. Henüz bir delikanlıyken sezdiğim bir şeydi bu, beni öğretmenlerden uzaklaştıran şeydi. Bir düşünce gelişti kafamda, Govinda, senin yine şaka diye ya da aptalca bir şey gözüyle bakacağın bir düşünce, ama düşüncelerimin en iyisi. Dinle: Hiçbir gerçek yoktur ki, karşıtı da gerçek olmasın! Yani şöyle: Bir gerçek ancak tek taraflıysa, dile getirilip sözcüklere dökülebilir. Düşüncelerle düşünülüp sözcüklerle söylenebilen ne varsa tek taraflıdır, hepsi tek taraflı, hepsi yarım, hepsi bütünlükten, mükemmellikten ve birlikten yoksun. Ulu Gotama öğrencilerine dünyadan söz açarken, çile ve esenlik diye ikiye ayırdı. Başka türlüsü olanaksızdır, öğretmek isteyen birinin izleyeceği başka yol yoktur. Ancak dünyanın kendisi, gerek çevremizdeki, gerek içimizdeki varlık asla tek taraflı değildir. Asla bir insan ya da bir eylem

290


tümüyle Sansara, tümüyle Nirvana değildir, asla bir insan tümüyle kutsal ya da tümüyle günahkâr olamaz. Böyle gibi görünmesi yanılmamızdan, zamana gerçek bir nesne gibi bakmamızdandır. Zaman gerçek değildir, Govinda, ben sık sık yaşadım bunu. Zaman da gerçek değilse, dünya ile sonsuzluk, acı ile mutluluk, kötü ile iyi arasında var gibi görünen çizgi de bir yanılgıdan başka şey değildir.” “Nasıl yani?” diye sordu Govinda telaşla. “Beni iyi dinle, dostum, iyi dinle! Benim gibi, senin gibi bir günahkâr, günahkârdır; ama bir gün yine Brahman olacak, Nirvana’ya ulaşacaktır, bir gün yine Buddha olacaktır. İşte bu ‘bir gün’ yanılgıdır, bir benzetmedir yalnızca! Günahkâr dediğimiz kimse, Buddha yolunda ilerleyen biri değildir: her ne kadar biz düşüncelerimizde nesneleri başka türlü tasarlayamazsak da, günahkâr bir kimse bir gelişim sürecini yaşamaz. Hayır, gelecekteki Buddha günahkâr kişinin içinde şimdiden, bugünden vardır, geleceği içindedir onun, onda, sende, herkeste oluşan, olası, gizli Buddha’ya tapmak gerekir. Dünya, dostum Govinda, mükemmellikten yoksun ya da mükemmellik yolunda ağır ağır ilerliyor değildir; hayır, her an mükemmeldir o, tüm günahlar bağışlanmayı, tüm küçük çocuklar yaşlıyı, tüm bebekler ölümü, tüm ölenler sonsuz yaşamı kendi içinde taşır. Hiç kimse bir başkasının yürüdüğü yolda ne kadar ilerlemiş olduğunu göremez, haydutların ve zar atıp kumar oynayanların içinde bekleyen bir Buddha, Brahmanların içinde bekleyen bir haydut vardır. Yoğun bir meditasyonla zamanı yok etme, var olmuş olan, var olan, var olacak olan tüm yaşamı bir eşzamanlılık içinde görme olanağı ele geçirilir, böyle bir durumda her şey iyidir, her şey mükemmel, her şey Brah-

291


man’dır. Bu yüzden, var olan her yel iyi görünüyor bana, ölüm yaşam gibi, günah kutsallık gibi, akıllılık aptallık gibi görünüyor, her şeyin öyle olması gerekir, her şey benim onayımı, benim istekliliğimi, benim sevecen rızamı beklemektedir, benim için iyidir o zaman, bana zararı dokunamaz. Günaha pek çok gereksinim olduğunu kendi bedeninde ve kendi ruhunda yaşadım, diretmekten vazgeçip dünyayı sevmesini öğrenmek, onu kendi arzuladığım, kendi hayalimde yaşattığım bir dünyayla, kendi uydurduğum bir mükemmellikle karşılaştırmayıp nasılsa öyle bırakmak ve onu sevmek gönülden onun içinde yer almak için şehvete, mal ve mülke, kendini beğenmişliğe gereksinim duydum, en rezilce umarsızlıklara kapılmayı gereksindim. - İşte, sevgili Govinda, kafamda beliren düşüncelerden şu an aklıma gelen birkaçı.” Siddhartha eğilip yerden bir taş aldı, ağırlığını tartar gibi yaptı elinde. “Şu gördüğün,” dedi taşla oynayarak, “bir taştır, belli bir zaman sonra toprak olacak belki, topraktan da bitki olarak boy verecek ya da bir havyana, bir insana dönüşecek. Eskiden olsa derdim ki: ‘Bu taş yalnızca bir taştır, değersizdir, Maya dünyasındaki nesnelerden biridir; ama yaşam çevriminde insana ve ruha da dönüşebileceği için bu taşa da önem veriyorum.’ Eskiden olsa böyle düşünürdüm belki. Ama bugün şöyle düşünüyorum: Bu taş taştır, aynı zamanda hayvandır, aynı zamanda tanrıdır, aynı zamanda Buddha’dır, ilerde şu ya da bu nesneye dönüşeceği için ona saygı duyuyor, onu sayıyor değilim, çoktan ve her zaman şu ya da bu nesne olduğu için sevip sayıyorum onu. Özellikle taş olması, bana şimdi ve bugün taş olarak görünmesi, özellikle bu

292


sevdiriyor onu bana, damarlarının ve oyuklarının her birinde bir değer buluyorum, sarı renginde, gri renginde, sertliğinde, üzerine vurduğum zaman çıkardığı seste, yüzeyindeki kurulukta ya da nemlilikte bir değer görüyorum. Taşlar vardır, ele alındıklarında yağ ya da sabun hissini uyandırır; taşlar vardır yaprak, taşlar vardır kum hissini verir, her biri de bir ayrıcalık içerir ve her biri kendince Om çeker, her biri Brahman’dır, ama aynı zamanda ve özellikle Brahman olduğu için taştır, yağlı ya da sabunsudur, işte bu da benim hoşlandığım şeydir, harikulâde bulduğum, tapınmaya değer gördüğüm şeydir. -Ama yeter, daha fazla konuşmayayım. Sözcükler gizli saklı anlamı zedeliyor, dile getirilen her şey o an değişiyor biraz, biraz çirkin, biraz aptalca niteliğe bürünüyor evet, bu da çok iyi bir şey bu da çok hoşuma gidiyor, bir insanın hâzinesini ve bilgeliğini oluşturan şeyin bir başkasının kulağına her zaman aptalca gelmesine de hiç diyeceğim yok.” Govinda, sesini çıkarmadan kulak vermiş dinliyordu. Bir aradan sonra duraksayarak; “Ne diye taşı örnek aldın?” diye sordu. “Belli bir nedeni yoktu, Govinda. Ama belki de taşı, ırmağı, bizim gözlemlediğimiz ve kendilerinden bir şeyler öğrenebildiğimiz tüm nesneleri sevdiğimi göstermek istedim. Bir taşı sevebilirim, Govinda, bir ağacı da, bir kabuk parçasını da sevebilirim. Bunlar çeşitli nesnelerdir, nesneler de sevilebilir. Ne var ki, sözcüklerin renkleri yok, kenarları köşeleri yoktur, bir korkudan, bir tattan yoksunlar. Senin huzura kavuşmanı engelleyen de budur belki, o pek çok sözdür belki. Çünkü kurtuluş ve erdem de, Sansara ve Nirvana da sözcüklerden başka bir şey değildir, Go-

293


vinda. Hiçbir nesne yoktur ki, Nirvana olsun; yalnız sözcük olarak vardır Nirvana.” Govinda: “Nirvana yalnız bir sözcük değildir dostum. Bir düşüncedir,” diye cevap verdi. Siddhartha sürdürdü konuşmasını: “Bir düşünce; öyledir belki. Şunu itiraf edeyim ki, dostum, düşüncelerle sözcükler arasında pek ayrım yapmıyorum. Açıkçası, düşüncelere de pek değer verdiğim yok. Nesneler daha değerlidir benim için. Bu gördüğün kayıkta benden önce çalışan biri vardı, benim öğretmenlerimden biri, kutsal bir adam; yıllar yılı inandığı tek şey ırmak oldu. Irmağın kendisiyle konuştuğunu fark etmişti, ırmağın sesini öğretmen bildi kendine, ses eğitti, hocalık etti ona; ırmağa bir Tanrı gözüyle baktı, pek çok yıl bir rüzgârın, bir bulutun, bir kuşun, bir böceğin de yücelttiği bu ırmak kadar Tanrısal nitelik taşıyacağını, onun kadar çok şey bilip onun kadar iyi hocalık yapacağını fark etmeksizin yaşamıştı. Ama derken ormanların içine çekildi bu ermiş, orada her şeyi öğrendi, senden de, benden de çok şey biliyordu, öğretmensiz, kitapsız edinmişti bütün bildiklerini, yalnızca ırmağa inandığı için edinebilmişti.” Bunun üzerine Govinda: “Ama senin ‘nesneler’ dediğin şey gerçeklik taşıyor mu, bir varlık sahibi mi?” diye sordu. “Acaba yalnızca Maya’nın bir göz boyaması, yalnızca bir hayal, bir görünüş değil mi? Senin taşın, senin ağacın, senin ırmağın - bunlar gerçek şeyler mi peki?” “Bunu da 'çok önemsemiyorum artık,” diye cevapladı Siddhartha. Nesneler bir hayal olsun ya da olmasın fark etmez, ben de nihayet bir hayal sayılırım ve böyle bir durumda ben nasılsam nesneler de öyle demektir. Nesneleri sevimli ve el üstünde tu-

294


tulmaya değer gösteren de işte budur: Onların da benim gibi olmaları. Bu yüzden sevebiliyorum onları. Ve güleceğin bir şey daha söyleyeyim sana: Sevgi, dostum Govinda, her şeyin başı gibi görünüyor bana. Dünyanın içyüzünü görmek, onu açıklamak, onu aşağılamak büyük düşünürlerin işidir belki. Ama benim için tek önemli şey, dünyayı sevebilmektir; onu aşağılamamak, ona ve kendime hınç ve nefret beslememek, ona, kendime ve bütün varlıklara sevgiyle, hayranlıkla ve huşuyla bakabilmektir.” “Anlıyorum,” dedi Govinda. “Ama işte senin bu dediğin şey ulu Gotama’ya göre bir hayaldir. Gotama iyilikseverliği, kollayıp gözetmeyi, acımayı, katlanmayı buyurur, ama sevgiyi dışında tutar bunun; dünyevi nesnelerin sevgisine yüreğimizde yer vermeyi bize yasaklamıştır.” “Biliyorum,” diye cevapladı Siddhartha, altın gibi ışıl ışıl bir gülümsemeyle. “Biliyorum, Govinda. İşte burada değişik görüş ve düşüncelerden oluşan bir cangılın göbeğinde, sözcükler çevresinde sürdürülen bir kavganın orta yerinde buluruz kendimizi. Çünkü benim sevgiye ilişkin sözlerimin, Gotama’nın sözleriyle görünürde çeliştiğini yadsıyamam. Zaten bu yüzden değil mi, sözcüklere pek fazla güven duymayışım; çünkü biliyorum ki, Gotama’yla aramdaki çelişki bir kuruntudur sadece. Gotama’yla aynı görüşü paylaştığımızı biliyorum, nasıl olur da Gotama sevgi denen şeyi benim kadar bilip tanımaz. O Gotama ki insan olmanın her yönünü, kalıcılıktan uzaklığı ve hiçliği içinde görüp tanıdı; ama yine de insanları öylesine büyük bir sevgiyle kucakladı ki, uzun ve zahmetli bir yaşamı yalnızca ve yalnızca onlara yardım etmeye, onlara öğretmenlik yapmaya adadı. Onda da, senin bu büyük öğretmeninde de nesneyi

295


sözcüklere değişmem, öğretmeninin eylemleri ve yaşamı konuşmalarından daha yeğdir benim için, elinin jestleri düşüncelerinden daha üstündür. Ben konuşmalarında değil, düşüncelerinde değil, yalnızca eylemlerinde ve yaşamında görürüm onun büyüklüğünü.” İki yaşlı adam uzun süre sustular. Derken veda için Siddhartha’nın önünde eğilen Govinda konuşmaya başlayarak şöyle dedi: “Teşekkür ederim, Siddhartha, düşüncelerinden bazılarını bana açıkladın. Bir bölümünü tuhaf buldum, hepsini bir anda kavrayamadım. Her neyse, teşekkür ederim sana ve günlerini huzur içinde geçirmeni dilerim.” (Ama içinden şöyle geçirdi Govinda: Bu Siddhartha antikanın biri, acayip düşünceleri var, öğretisi soytarıca geliyor insana. Ulu Gotama’nın saf öğretisinde ise bir başkalık bulunuyor, daha berrak, daha duru, daha anlaşılabilir bir öğreti; bir acayiplik, soytarılık ya da maskaralık içermiyor. Ama Siddartha’nın elleri ve ayakları, gözleri, alnı, nefes alışı, gülümsemesi, selam verişi, duruşu yürüyüşü düşüncelerine benzemiyor gibi. Bizim Gotama’nın Nirvana’ya erişmesinden sonra hiçbir insana rastlamadım ki, ‘İşte sana bir ermiş,’ diye düşündürtsün. Bir tek Siddhartha bu duyguyu uyandırdı bende, yalnızca Siddhartha! Öğretisi istediği kadar tuhaf olsun, sözleri istediği kadar kulağa soytarıca gelsin, bakışından ve elinden, teninden ve saçından, kısaca ondaki her şeyden bir saflık, bir huzur saçılıyor çevreye, bir neşe, bir yumuşaklık ve kutsallık saçılıyor, bizim ulu öğretmenimizin ölümünden sonra hiçbir insanda görmedim bunu.) İçinden böyle geçiren, yüreğinde böyle bir çatışma yaşayan Govinda, Siddhartha’nın önünde bir kez

296


daha eğildi sevgiyle. Sakin sakin oracıkta oturan Siddhartha’nın önünde yerlere kadar eğildi. “Siddhartha,” dedi, “ihtiyarladık artık. Birbirimizi bu kılıkta bir daha zor görürüz. Bakıyorum sen huzura kavuşmuşsun. Ben, itiraf edeyim ki, huzuru bulamadım henüz. Bana, saygıdeğer dostum, bir söz daha söyle, aklımın alacağı, anlayabileceğim bir öğüt ver! Bana yürüdüğüm yolda yardımı dokunacak bir şey bağışla. Çokluk eziyetli, çokluk karanlık bir yol benimkisi, Siddhartha.” Siddhartha sesini çıkarmadı ve hep aynı suskun gülümsemeyle Govinda’ya baktı. Govinda gözlerini Siddhartha’nın yüzüne dikmiş bekliyordu korkuyla, özlemle. Bakışlarında acı okunuyor, sonu gelmeyen bir arayış, sonu gelmeyen bir bulamayış okunuyordu. Siddhartha’nın gözünden kaçmadı bu ve gülümsedi. “Eğil bana doğru!” diye fısıldadı Govinda’nın kulağına. “Eğil bana doğru! Tamam öyle, daha yakına gel şimdi! Çok daha yakma! Alnımdan Öp beni, Govinda!” Govinda afallamıştı, ama yine de büyük bir sevgi ve sezgiyle söylenileni yapıp Siddhartha’ya doğru eğildi, dudaklarını onun alnına dokundurdu, Olağanüstü bir şeyler oldu birdenbire. Bir yandan düşünceleri hâlâ Siddhartha’yı tek bir şey olarak tasarlayabilmek için zaman kavramını kafasından silip atmaya boşuna ve gönülsüz çaba harcar, hatta dostunun sözlerine karşı duyduğu küçümseme ona karşı beslediği alabildiğine büyük sevgi ve saygıyla boğuşurken, bir yandan da aşağıdaki olayı yaşadı: Siddhartha’nın yüzünü göremez oldu birden, onun yerini başka yüzler aldı, pek çok yüz, uzun bir

297


dizi halinde yüzler, bir ırmak olmuş akıp giden yüzler, yüzlerce, binlerce yüz, bir belirip bir kaybolan, ama yine de hepsi aynı zamanda var olur görünen, sürekli değişen ve yenilenen, ama yine de hepsi Siddhartha olan yüzler. Bir balığın yüzünü gördü Govinda, bir sazanın yüzünü gördü bir balığın sonsuz acıyla açılmış ağzıyla, can çekişen bir balığın, gözlerinin feri sönen bir balığın - yeni doğmuş bir çocuğun yüzünü gördü, buruşuklar içeren pembe yüzünü, büzülmüş ağlamaya hazırlanan yüzünü -bir katilin yüzünü gördü Govinda, katilin elindeki bıçağı bir başkasının karnına sapladığını gördü -aynı anda aynı katili zincire vurulmuş yerde diz çökerken ve başı bir celladın kılıç darbesiyle uçurulurken gördü sevişme pozisyonunda vücutlar, çılgınca sevişip boğuşan çıplak erkek ve kadın vücutları gördü - cesetler gördü yerde uzatılmış, sessiz, soğuk, hoş hayvan başları gördü, domuzların, timsahların, fillerin, boğaların, kuşların başlarını - tanrılar gördü, Krişna’yı gördü, Agni’yi gördü - bütün bu varlıkları ve yüzlerini birbirleriyle binlerce değişik ilişki içinde gördü, her biri başkalarına yardım elini uzatıyor, başkalarını seviyor, başkalarından nefret ediyor, başkalarını yok ediyor, onları yeniden doğuruyordu; her biri ölümü istiyordu, her biri geçici olmanın tutkuyla karışık acılı bir itirafıydı, ama yine de hiçbiri ölmüyor, hepsi yalnızca değişiyor, sürekli yeniden doğuruluyor, sürekli yeni bir yüzle donanıyor, ama bir yüzle ötekisi arasında zaman denilen şey yer almıyordu - ve bütün bu varlıklar ve yüzler bir dinginlik içindeydi, sürekli akıyor, birbirlerini üretiyor, yüzüp gidiyor, iç içe giriyordu ve hepsinin üzerinde ince bir şey vardı, varlıktan yoksun, gene de var olan bir şey, ince camdan ya da buzdan bir örtü, saydam bir zar, bir

298


kabuk ya da sudan bir maske ve bu maske gülümsüyordu ve bu maske Siddhartha’nın gülümseyen yüzüydü; onun, Govinda’nın tam o anda dudaklarıyla dokunduğu yüzü. Ve Govinda’nın gördüğüne göre maskenin bu gülümsemesi, birlik ve bütünlüğün binlerce varlık üzerindeki bu gülümsemesi, binlerce doğum ve ölüm üzerinde eşzamanlılığın bu gülümsemesi, Siddhartha’nın bu gülümsemesi tıpatıp Gotama’nın gülümsemesiydi, aynı sessiz, ince, içyüzü kestirilemeyen, belki iyi yürekli, belki alaylı, bilge, bin bir yüzlü gülümsemesiydi, bizzat Govinda’nın yüzlerce kez huşuyla izlediği gülümsemesiydi Gotama’nın, Buddha’nın. Govinda, mükemmelliğe kavuşmuş kimselerin böyle gülümsediğini biliyordu. Zaman var mı yok mu, bu seyir bir saniye mi, yoksa yüz yıl mı sürdü bilemez olan, bir Siddhartha, bir Gotama, bir ben ve bir sen var mı yok mu, bundan böyle bilemeyen Govinda, can evinden âdeta Tanrısal bir okla yaralanmış, tatlı bir okla, can evinden büyülenmiş ve dağılıp çözülmüş bir halde Siddhartha’nın yüzüne, az önce öptüğü, az önce bütün o varlıkların, bütün oluşumların, bütün varoluşun sahnelendiği bu yüze bir süre daha eğilmiş durdu öylece. Binlerce çeşitliliğin üzerinde yansıyıp kaybolduğu yüz değişmemişti, Siddhartha gülümsüyordu sessizce, yavaşçacık ve yumuşacık gülümsüyordu, belki pek iyi yürekli, belki pek alaylı, tıpkı onun gülümsediği, o ulu kişinin gülümsediği gibi. Yerlere kadar eğildi Govinda, kocamış yüzüne yaşlar süzülüyordu farkında olmadan, alabildiğine içten duyduğu bir sevgi, alabildiğine alçakgönüllü bir saygı kor gibi yanıyordu yüreğinde. Govinda, kımıldamadan oracıkta oturan Siddhartha’nın önünde yerlere kadar eğildi, dostunun gülümsemesi her

299


şeyi anımsatıyordu ona, yaşamında o zamana kadar sevdiği, o zamana kadar kutsal gözüyle baktığı her şeyi.

TN 2017

300

Hermann Hesse - Siddhartha (Deutsch-Türkçe)  
Hermann Hesse - Siddhartha (Deutsch-Türkçe)  
Advertisement