Page 1

ISSN: 1871-417X

GEDEELD ERFGOED EUROPEAN CULTURAL HERITAGE REVIEW SPECIAL FALL 2012

ERFGOEDSCHATTEN VAN WERELDKLASSE DE VERGETEN AMBASSADEUR SCHIP VAN VERLEIDING DE TURKSE KROONPRINS EN ZIJN NEDERLANDSE BRUID

Vase Tulipa 1 & 2 Design: Lotte van Laatum Foto: Benders & Stevens

VLIEGTUIGPIONIERS, BANKGEHEIMEN EN ANGORAGEITEN

In partnerschap met de Europese erfgoedorganisatieEuropa Nostra The Voice of Cultural Heritage in Europe


Gedeeld Erfgoed is een eenmalig tijdschrift in het kader van 400 jaar diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en Turkije. Een uitgave van TVCulture in partnerschap met Europa Nostra, The Voice of Cultural Heritage in Europe Voor Europa Nostra: President Plácido Domingo Executive President Denis de Kergorlay Secretary-General Sneška Quaedvlieg-Mihailović

Voor TVCulture: Eindredactie Wolter Braamhorst Research Eray Ergeç Vertaling Faruk Erel Editor Turkse Versie Metin Under Proofreader Alex Donks Concept TVCulture

Design MYRA Turkey

Foto Plácido Domingo Getty Images, Frazer Harrison

Designers/ Page lay-out Rauf Kösemen, Tülay Demircan Gülderen Rençber Erbaş

Speciale dank Sneška Quaedvlieg-Mihailović Z.E. Uğur Doğan Z.E. Jan-Paul Dirkse Cem Utkan Muammer Hakan Cengiz Necla Günay Enis Tataroğlu Ahmet Sahin Joost Peters Kayhan Acardağ Necil Nedimoğlu Daniël Stork Filiz Güneş Bülent Çaplı

Productie Management Damla Özlüer Druk Eddy Hoofteer DeckerSnoeck N.V.-S.A. Antwerpen, België Tekst & foto’s TVCulture (tenzij anders vermeld) Cover Vase Tulipa 1 & 2, ontworpen door Lotte van Laatum, gefotografeerd door Benders&Stevens

Dit magazine werd mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse ambassade van de Republiek Turkije in Den Haag, het Turkse Verkeersbureau in Den Haag, Turkish Airlines, DHB Bank en het Honorair Consulaat van de Republiek Turkije te Leiden Websites europanostra.org myra.com.tr tvculture.nl nltr400.nl EUROPA NOSTRA INTERNATIONAL SECRETARIAT Lange Voorhout 35 NL - 2514 EC The Hague TVCULTURE Oude Kerkhof 7 NL - 3111 NT Schiedam info@europanostra.org info@tvculture.nl

All rights reserved. No part of either publication may be reproduced in any material form, including electronic means, without the prior written permission of the copyright owners. The views expressed are those of the authors and not necessarily those of the government of the Netherlands or Turkey, Europa Nostra or TVCulture Every effort has been made to trace the copyright holders of old material. Where these efforts have not been successful, copyright owners are invited to contact the editor.


PITALISM 2.0

REVENUE RECOGNITION • GLOBAL TILT

ANAGEMENT • HTML 5 • ON/OFF BALANCE SHEET

ASING SCRUTINY

© 2012 KPMG Staffing & Facility Services B.V. All rights reserved.

EXITY ACCELERATING IZATION • CONVERGENCE OF STANDARDS

Dit magazine wordt mede EMUNERATION • HIGHSPEED RAIL • EMPLOYMENT LEGISL mogelijk gemaakt door

UPPLY • AUSTERITY BUDGETS • CULTURAL

LIC v PRIVATE • INTELLECTUAL

NCIAL REFORM

ORE • TAX RATES IN MOTION • DOUBLE DIP

P • INFRASTRUCTURE • FRONTIER

INA•INVESGYRE

LDER ACTIVISM • IFRS LLAR/YUAN • OIL PRICE • CREDIT RATING DOWNG

NSTABILITY • EUROZONE

HNOLOGY NABLE ENERGY

ERANG • INFLATION • ECONOMICS

GING MARKETS

• US

RECOVERY CY VOLATILITY

RESEARCH AND DEVELOPMENT

IA CSR •

TRANSPARENCY OGRAPHICS • BRIC ECONOMIES

ON INTENSIFYING

SOURCE

T • CONSUMER SPENDING

RPARTY RISK

MARKET PLACE

THCARE

ERNANCE • G20 • RE

OF SUPPLY

LATIONE

• COMMODITIES

CHANGE

OLIFERATING


02

Welkom van de Turkse en Nederlandse ambassadeur

Z.E. UÄ&#x;ur DoÄ&#x;an, ambassadeur van de

Z.E. Jan-Paul Dirkse, ambassadeur van het Koninkrijk

Republiek Turkije

der Nederlanden


We vinden het buitengewoon plezierig om gezamenlijk een voorwoord te schrijven voor dit magazine over Turks-Nederlands cultureel erfgoed. Deze speciale uitgave om het 400-jarig jubileum van onze diplomatieke relaties te vieren, laat het blijvende belang van onze gedeelde geschiedenis zien. Bovendien herbergen zowel Turkije als Nederland een schat aan werelderfgoed, waaraan dit magazine ook terecht aandacht besteedt. We danken onze partner Europa Nostra, de gewaardeerde Europese erfgoedorganisatie en hun president, Maestro Plácido Domingo, voor de mogelijkheid om hier aandacht aan te besteden in deze speciale publicatie in samenwerking met hun blad Heritage in Motion. Als ambassadeurs staan we in een lange traditie van diplomaten, die in beide landen dienden, beginnend bij onze voorgangers Cornelis Haga, die in 1612 de eerste Ahitname (officieel verdrag) met de Ottomaanse Sultan Ahmed I afsloot en Omer Agha, de eerste gezant van het Ottomaanse Rijk. 400 jaar is een lange tijd in de internationale diplomatie. De relaties tussen Nederland en Turkije zijn altijd gebaseerd geweest op vriendschap en wederzijds respect en niet op politiek opportunisme. Mede daarom kunnen we in dit bijzondere jaar met trots terugkijken én met optimisme vooruitkijken. Om onze samenwerking in de 21ste eeuw verder vorm te geven, is het van essentieel belang om terug te blikken op onze lange, gemeenschappelijke geschiedenis. Als diplomaat sta je vaak letterlijk tussen verschillende partijen die soms tegenstrijdige belangen hebben. Het is onze rol om alle partijen bij elkaar te brengen, om duidelijk te maken dat onze culturele, wetenschappelijke en economische samenwerking van vitaal belang is voor ons allen. In dit bijzondere magazine vindt u veel, vaak vergeten verhalen van persoonlijke opoffering en diepe betrokkenheid bij de vriendschap tussen onze beide landen. Het zijn soms ontroerende ontmoetingen, zoals het verhaal rond het teruggevonden graf van één van de eerste Turkse ambassadeurs in Nederland, of het verhaal over de inzet de Nederlandse wetenschapper Egbert Kreiken bij de ontwikkeling van de sterrenkunde in Turkije.

Juist in die interactie tussen twee culturen kunnen nieuwe ideeën geboren worden. Door uitdagingen, problemen en kansen te zien door andermans ogen, creëren we de mogelijkheid om innovatieve en verrassende oplossingen te bedenken. Niet alleen omdat twee meer weten dan één, maar omdat in een open en eerlijke samenwerking de ruimte ontstaat om te denken buiten de bestaande kaders, om veranderingen te omarmen en om nieuwe wegen in te slaan. In Nederland wonen veel Turken en Nederlanders van Turkse komaf. In Turkije wonen veel Nederlanders, Turken van Nederlandse afkomst en Turken die vroeger in Nederland hebben gewerkt en gewoond. Het zijn vaak mensen die zich goed thuis voelen in beide culturen, die beide talen spreken en open staan voor nieuwe samenwerkingen. De nieuwe generaties staan via sociale media voortdurend met elkaar in contact. Als toeristen bezoeken we elkaars land, als studenten studeren we aan elkaars universiteiten en als werknemers en werkgevers leveren we een bijdrage aan elkaars economie. De grenzen die vroeger tastbare belemmeringen waren, zijn in toenemende mate aan het verdwijnen. De nieuwe Europeanen omarmen hun multiculturaliteit. Ze zien het als een kans om internationaal samen te werken en om de banden van vriendschap verder aan te trekken. De moderne communicatie-mogelijkheden laten ons over de horizon heen kijken. Afstanden en fysieke grenzen worden minder belangrijk. Dat vraagt om een nieuwe aanpak. Nederland en Turkije zijn samen in een unieke positie om die nieuwe uitdaging aan te gaan. Beide landen zijn handelsnaties, beide zijn strategisch gelegen, beide hebben een lange traditie in diplomatieke bemiddeling en consultatie. Het is vanzelfsprekend dat die positieve en vriendschappelijke relatie een uitstraling ver buiten onze respectievelijke landsgrenzen heeft. Met onze unieke geschiedenis van 400 jaar vriendschap en samenwerking kunnen we als geen ander een route uitstippelen van economische groei en culturele uitwisseling. Het zijn economisch, sociaal en politiek spannende tijden. De internationale uitdagingen zijn groot. Maar samen kunnen we veel aan. Samen kunnen we onze lange historische ervaring benutten door onze jonge mensen bij elkaar te brengen, door kunstenaars en artiesten te stimuleren samen te werken en door zakenlieden te helpen om makkelijker zaken te doen. Wij hopen dat de verrassende verhalen en ontdekkingen die u in dit magazine zult tegenkomen, u zullen enthousiasmeren en inspireren.

03


04

Welkom door Plácido Domingo, President van Europa Nostra

Awards Ceremony Istanbul 2010

Twee jaar geleden waren we te gast in de serene Aya

In 2010 en 2011 maakte Europa Nostra speciale

İrini in Istanbul, Turkije voor de uitreiking van de

edities van ons tijdschrift Heritage in Motion; één

European Union Prize for Cultural Heritage/Europa

over het cultureel erfgoed in Turkije en één over

Nostra Awards. Het was een magische avond in een

het Nederlands cultureel erfgoed. Het is daarom

magische stad. Vorig jaar werden deze belangrijkste

met veel plezier dat we dit jaar partner zijn in

Europese prijzen voor het erfgoed uitgereikt in het

een gecombineerde special die stilstaat bij hun

Concertgebouw in Amsterdam, Nederland; een

gezamenlijke historie. Het blad wordt uitgegeven

geweldige belevenis. Toen we vervolgens dit jaar

in het Nederlands en het Turks. De redactie heeft

werden benaderd om stil te staan bij de historische

haar uiterste best gedaan om bijzondere verhalen

banden tussen Nederland en Turkije konden we

te ontdekken en ik ben blij verrast door de grote

natuurlijk geen nee zeggen. Nederland en Turkije

variatie in thema’s en onderwerpen. Deze special

vieren in 2012 400 jaar diplomatieke betrekkingen

besteedt niet alleen aandacht aan cultureel erfgoed

en er zijn vele prachtige voorbeelden te vinden van

dat beide landen bindt, maar ruimt ook veel pagina’s

erfgoed dat getuigt van deze gemeenschappelijke

in om elkaars cultureel erfgoed beter te leren kennen.

geschiedenis en langdurige vriendschap.

Zowel Nederland als Turkije herbergen erfgoed van wereldklasse. UNESCO – die dit jaar 40 jaar Wereld Erfgoed Conventie viert – erkent maar liefst negen Nederlandse en elf Turkse Werelderfgoederen. U zult vele ervan in deze special tegenkomen. Waarom zet Europa Nostra zich al bijna vijftig jaar in voor het behoud van Europees erfgoed? We zijn er van overtuigd dat ons erfgoed essentieel is voor ons bestaan. Onze Europese geschiedenis is meer dan een dode letter of een vervlogen herinnering. Ons erfgoed is overal om ons heen te vinden; in monumenten en cultuurlandschappen, maar ook in onze tradities, onze muziek en onze keuken. Het heeft ons gevormd, het zit in ons hart en in onze ziel. Of je nu bent geboren en getogen in Europa of nieuw


05

bent aangekomen; Europees erfgoed geeft verdieping aan het leven, het creëert een verbinding met onze voorouders en toont een weg naar de toekomst. We staan er vaak niet bij stil hoe belangrijk onze omgeving is voor ons levensgeluk, voor de kwaliteit van ons bestaan. In deze moeilijke economische tijden biedt de ontwikkeling van ons erfgoed nieuwe kansen op economische groei en beter werk. En als ik een voorspelling mag doen: Het Europese culturele erfgoed zal steeds belangrijker worden voor Europa. Het samenspel van culturen en invloeden heeft Europa tot een continent gemaakt dat uniek is in de wereld. Van Turkije tot Noorwegen, van Rusland tot Portugal: het verhaal van Europa is verankerd in ons cultureel erfgoed. Het is een verhaal dat we moeten doorgeven aan de volgende generaties. Het beschermen van ons erfgoed is één van de pijlers van Europa Nostra. Volgend jaar – als onze jaarlijkse conferentie en de

Wij hopen dat u ons daarbij wil steunen door lid

prijsuitreiking van de Europese erfgoedprijzen zal

te worden van onze beweging. Maar u kunt ook

plaatsvinden in Athene, Griekenland, aan de voet

bijvoorbeeld vrijwilliger worden bij een monument

van de Acropolis – zullen we samen met onze leden

bij u in de buurt of campagne voeren om erfgoed in

een vernieuwd programma presenteren om bedreigd

uw eigen omgeving te beschermen. Samen kunnen we

Europees erfgoed hoog op de Europese agenda te

veel bereiken.

zetten.

Ik hoop dat u met veel plezier kennis zult nemen van

Erfgoed is belangrijk. Het is een sleutel tot de eenheid

deze special over het cultureel erfgoed van Nederland

in verscheidenheid die Europa maakt tot wat het is.

en Turkije. Het toont aan hoe zeer onze Europese

Soms hebben we in Europa de neiging om te kijken

culturen verbonden zijn.

naar wat ons scheidt in plaats van naar wat ons bindt. Europa ziet er voor Europeanen misschien wel uit als een een gebied met grote culturele, economische en sociale verschillen, maar als we van verder weg kijken krijgt het mozaïek van Europa steeds meer eenheid en cohesie. De rest van de wereld ziet Europa als één continent. Het wordt tijd dat wij dat zelf ook doen. Ons erfgoed heeft daarin een cruciale rol te vervullen.

Plácido Domingo President van Europa Nostra

Awards Ceremony Amsterdam 2011 Persconferentie 2012 met Eurocommissaris Vassilou, Europa Nostra President Domingo en Secr. Gen. QuaedvliegMihailović


Duik in het Diepe 16 Een Een unieke samenwerking tussen

Nederlandse en Turkse ingenieurs

20 Wandelen in een Tijdmachine

Volg het spoor van de mysterieuze Hettieten te voet

Erfgoed Bedreigd In de Balkan 24 Ottomaans Het Nederlands Instituut Turkije in actie

Vergeten Ambassadeur 26 De De zoektocht naar de laatste rustplaats van Murad Effendi

culturele hoogtepunten

– Schip Van 36 Karadeniz Verleiding Een Nederlands schip werd omgebouwd tot een varende tentoonstelling

OPINIE VERLOREN ERFGOED

WERELD KLASSE

Werelderfgoed Turkije 30 UNESCO Een ontdekkingstocht langs

FEATURE

van de Nederlands-Turkse Betrekkingen

LEVEND ERFGOED

Man in Istanbul 12 Onze Cornelis Haga en het begin

ERFGOED SCHATTEN

in een bijzonder historisch pand in Rotterdam

VERLOREN ERFGOED

Monumentaal Kantoor 08 Een Het kantoor van de DHB Bank is gevestigd

ERFGOED SCHATTEN

inhoud


terecht kwam

LEVEND ERFGOED

dat Groeit en Bloeit 40 Erfgoed Hoe de Witte Paardenkastanje van Turkije in Nederland

Egbert Adriaan Kreiken Pionier van de Turkse sterrenkunde

Gouden Handel Nederlandse ondernemers als Turkse Consuls

PARTNER

54

De Eerste Vlucht Turkish Airlines’ legendarische vlucht naar Amsterdam

Dudok in Turkije / 56

Nederlandse Tegels in Istanbul / 74

UNESCO Werelderfgoed Nederland Monumenten in een wereld van water / 60

Dr. Gerard Vissering, president van De

De Oudste Kerk ter Wereld In

Nederlandsche Bank / 76

het voetspoor van de apostelen en de

Een Oase van Rust Het ‘Palais de Hollande’ in Istanbul / 66

Een Legendarische KLM Vlucht in 1924 /80

kruisvaarders / 96

Panorama Ankara / 70

Het Nederlandse Rode Kruis in Istanbul / 84

Activiteiten Agenda 400 jaar Nederland-Turkije / 110

Van Angorageiten tot Sigmund Freud Het monument In den vergulden Turk in Leiden / 72

Bankgeheim De Turkse missie van

John Th.Botter Tailleur de Sa Majesté Impériale le Sultan / 88

LEVEND ERFGOED

50

LEVEND ERFGOED

46

VERLOREN ERFGOED

42 Constantinopel-Scheveningen: Samen voor het Goede Doel

Een Huwelijk Vol Tegenstrijdigheden/ 92

Europa Nostra / 99


ERFGOED SCHATTEN

08


09

Een Monumentaal Kantoor Op 14 mei 1940 – in het jaar dat Rotterdam zijn 600-jarig bestaan zou vieren – werd de historische binnenstad aan de vooravond van de Duitse bezetting volledig verwoest. Ongeveer 800 mensen verloren hun leven en 24.000 woningen, 32 kerken en 2 synagogen werden verwoest. Gerard Martens was erbij en schreef het volgende: “Ik deed de buitendeur open en we hoorden de Stuka’s (beruchte Duitse duikbommenwerpers ) gieren en gillen, terwijl het geluid van ontploffende bommen niet van de lucht was. Doe de deur dicht en kom binnen, gilde mijn moeder. Er ontplofte vlakbij een bom en het

werd wat donkerder in de gang. Toen kwam de tweede Stuka en weer hetzelfde angstaanjagende geluid, gevolgd door een heel harde klap. Die is vlakbij, schreeuwde ik en rukte de deur open. (...) Buiten was het donker. Een grote grijze stofwolk dreef door de straat. Het werd opeens onwezenlijk stil.


ERFGOED SCHATTEN

10

Het Elevatorhuis in Delfts Blauw, gemaakt voor het 20-jarig bestaan van DHB Bank

Geen vliegtuig meer te horen. Alleen gegil (...).” De historische binnenstad was door het bombardement vrijwel volledig in de as gelegd. Maar één gebied had de aanslag als door een wonder zonder veel schade overleefd; het Scheepvaartkwartier. Dit planmatig aangelegde gebied is tegenwoordig de historische trots van Rotterdam. Van alle prachtige panden valt één gebouw bijzonder op; het Elevatorhuis. Dit schitterende monument uit 1909 dat de oorlog zonder schade overleefde, is nu in de zorgzame handen van DHB Bank die er haar Nederlandse hoofdkwartier heeft gevestigd. Directeur Kayhan Acardağ van de bank vertelt hoe belangrijk deze locatie voor hem is. “We zijn er trots om de beheerder te zijn van dit belangrijke monument. Het is inspirerend om te werken in een gebouw met een lange geschiedenis en er ook deel van uit

zou later internationaal beroemd worden met belangrijke ontwerpen in de stijl van Het Nieuwe Bouwen. Hij stond aan de basis van het ontwerp van de beroemde Van Nelle fabriek in Rotterdam die op de tentatieve lijst van het UNESCO Werelderfgoed staat.

te maken. Wij vieren dit jaar ons twintigjarige jubileum als bank. Wij combineren vakmanschap met passie en gedrevenheid. Dit bijzondere kantoor is voor mij daar een symbool van. Dat is de reden dat we een schaalmodel van het pand in Delfts Blauw hebben laten maken om aan onze relaties – ook in ons Duitse en Belgische filiaal cadeau te doen.” Het kantoorpand werd in 1909 gebouwd voor de Graan Elevator Maatschappij – een overslagbedrijf voor graan - door architect Michiel Brinkman (1873-1925). Brinkman

Op vele terreinen was zijn ontwerp van het Elevatorhuis zeer modern. Het had centrale verwarming en een lift. Kosten noch moeite werden gespaard voor de detaillering van het gebouw. Direct bij binnenkomst valt het indrukwekkende trappenhuis op als een monumentale centrale as van het gebouw. De Commissarissenkamer en Directiekamer zijn rijk versierd met palissander en eiken. Glasin-loodramen, ontworpen door onder anderen de beroemde glaskunstenaar Jan Schouten, tonen de activiteiten van de Graan Elevator Maatschappij. Het kantoorpand is klassiek van opzet en vrijwel symmetrisch.


11

gevel, Commissarissenkamer

Het souterrain is van natuursteen en de rest van het pand is opgetrokken uit baksteen met een kroonlijst van zandsteen. Op de gevel werd een reliëf gemaakt van een zeilschip dat tussen graanelevatoren vaart, ontworpen door de befaamde kunstenaar Bernard Richters (1888-1966). De gevelversieringen werden gemaakt door ‘De Porceleyne Fles’, één van de meest vooraanstaande Nederlandse aardewerkfabrieken. Directeur Kayhan Acardağ:“Als je ziet met hoeveel liefde en aandacht het gebouw is gemaakt, kun je begrijpen dat het een voorrecht is om er dagelijks in te mogen werken. Wij zijn niet de eerste bewoners van het pand en zullen ook zeker niet de laatsten zijn, maar we zien het als onze plicht om dit historische monument waar Rotterdam er maar zo weinig van heeft – te onderhouden en te koesteren.” hal


OPINIE

12

Onze Man in Istanbul Cornelis Haga en het begin van de Nederlands-Turkse Betrekkingen


13

Het levensverhaal van Cornelis Haga (1578-1654), de diplomaat die als ambassadeur de grondlegger is van de Nederlands-Turkse betrekkingen, leest als een spannende roman. Zijn durf en brutaliteit lijkt symbool te staan voor de toen nog jonge Republiek der Zeven Verenigde Provinciën (de voorganger van het hedendaagse Nederland ed.). De Ottomaanse groot-admiraal en minister van Marine Halil Pasja verzocht de Nederlandse overheid in 1610 om toenadering te zoeken tot het Ottomaanse Rijk (de voorganger van het hedendaagse Turkije ed.). Alleen Engeland, Frankrijk en Venetië hadden officiële diplomatieke posten in Istanbul. Het was duidelijk dat ze niet zaten te wachten op concurrentie uit het opstandige en naar hun zeggen instabiele landje aan de Noordzee. De missie die zou volgen werd dan ook in het grootst mogelijke geheim voorbereid. Uiteindelijk werd de jonge diplomaat Cornelis Haga, die al eerder een lastig klusje had opgeknapt in Zweden en als jongeman Istanbul ooit al had bezocht, uitgekozen om de missie te leiden. De reis van Den Haag naar Istanbul duurde maar liefst een half jaar. Tot Wenen ging alles nog voorspoedig, maar daarna begon de ellende. De plaatselijke machthebbers begonnen lont te ruiken. Haga pretendeerde naar

Istanbul te reizen om christelijke slaven vrij te kopen. De grote hoeveelheid geschenken die hij bij zich had waren alleen maar bedoeld om de Ottomanen gunstig te stemmen. Maar de autoriteiten vertrouwden het niet en probeerden Haga zoveel mogelijk te vertragen. De route over land was afgesloten door onrust in Transsylvanië en uiteindelijk werd voor de langere zeeroute gekozen. De Kroatische piraten die op de loer lagen, werden slim om de tuin geleid. Uiteindelijk bereikte Cornelis Haga en zijn gezelschap op 14 maart 1612 Istanbul. Hij wist dat hij midden in een wespennest zou stappen en zijn vermoedens bleken terecht. Toch lukte het hem met behulp van Halil Pasja om snel vaste voet aan de grond te krijgen, terwijl de andere gezanten knarsetandend en machteloos moesten toekijken. De vriendschap tussen Halil Pasja en Cornelis Haga was het begin van de warme relatie

tussen de twee landen die nog altijd voortduurt. Op 6 juli 1612 kreeg Haga de zogenaamde capitulatie, de ahitname, waarin alle afspraken tussen beide landen waren vastgelegd. De officiële diplomatieke relatie tussen Nederland en Turkije was begonnen. Haga moest de intriges aan het Ottomaanse hof zien te overleven. Hij wist met zijn charme en vriendschappelijke houding snel goede contacten te maken in de hoogste kringen, een verstandige overlevingsstrategie. Sultan Ahmed I, met wie Haga de capitulatie had geregeld, overleed al in 1617 aan tyfus op 27-jarige leeftijd. De opvolgers waarmee Haga moest onderhandelen waren niet altijd even betrouwbaar; van de neurotische Mustafa die veertien jaar opgesloten had gezeten tot de wrede en ijzersterke Murad die op zijn 11de aan de macht kwam. Ook

Handtekening Haga


OPINIE

14

Aletta Brasser Gedenksteen Haga in de Grote Kerk, Schiedam

de slim opererende weduwe van Ahmed I moest te vriend worden gehouden. Haga had ook veel te stellen met de veranderende politieke situatie in zijn thuisland en de vaak minachtende interesse van de Nederlandse overheid. Daarnaast werd zijn diplomatieke werk bemoeilijkt door de ondermijnende activiteiten van zijn Engelse, Franse en Venetiaanse concurrenten in Istanbul. Maar Haga liet zich niet makkelijk van zijn stuk brengen en wist consulaire posten in te richten in de belangrijkste havens en handelscentra binnen het Ottomaanse Rijk als Athene, Gallipoli, Aleppo,Tunis en Algiers. Hoewel hij in zijn brieven regelmatig zijn ongenoegen uit over zijn post en het gebrek aan steun en geld en zelfs smeekt om terug te mogen komen, is het duidelijk dat Haga het ook naar zijn zin had in Istanbul. Hij woonde in een schitterende residentie in Pera. Hij was een levensgenieter en womanizer en zijn vijanden spraken schande over zijn losbandigheid. Haga

realiseerde zich dat het goed voor zijn status als diplomaat was als hij keurig zou trouwen. Via via vroeg hij om de hand van de rijke 43-jarige Aletta Brasser. Zij arriveerde in 1623 in Istanbul en werd door Haga als een prinses ontvangen. Haga was niet van plan om zijn oude leventje helemaal op te geven. Als welkomstgeschenk gaf hij zijn kersverse echtgenote twee 16-jarige slavinnetjes, die zijn maîtresses waren. Het leidt geen twijfel dat de ijdele man met de zorgvuldig gekamde lange baard en de vastberaden uitstraling die we zien in de twee portretten die zijn overgeleverd, trefzeker is neergezet. Maar ondanks zijn fouten en tekortkomingen, stond Haga’s diplomatieke talent aan de basis van het economische succes van de Republiek in de 17e eeuw.

Pas na 27 jaar dienst, in 1639, mocht hij met zijn vrouw terug naar huis. Na enkele jaren lukte het hem om President van de Hoge Raad te worden. Hij en zijn vrouw liggen begraven in de Grote Kerk van Schiedam, de plaats waar hij ooit werd geboren. Cornelis Haga heeft een essentiële rol gespeeld in de dit jaar 400 jaar oude vriendschappelijke band tussen Nederland en Turkije.

*De informatie uit dit artikel en het portret van Aleida Brasser zijn afkomstig uit de nieuwe biografie: Cornelis Haga (1578-1654), Pionier & Diplomaat in Constantinopel door Ingrid van der Vlis en Hans van der Sloot, Uitgeverij Boom (2012) , met dank aan Erik Visscher, Gemeentearchief Schiedam


We’ve re-organized the organizers for Istanbul! Where to picnic? Where to fish? Where’s the nearest kindergarden? Where to ride a bike? Which parks are best for sports? Past, present and future tense Istanbul... www.zamansizajanda.com

www.

.com.tr

“The agency which does more than loving Istanbul…”


FEATURE

16

Een Duik in het Diepe In de weelderig groene tuin van de Turkse Marine basis Gölcük ligt een oud wapen met een bijzondere geschiedenis. De ontmantelde onderzeeboot-torpedo is het laatste originele onderdeel dat over is van de eerste twee duikboten uit de Turkse maritieme geschiedenis. De torpedo was ooit aan boord van de Birinci İnönü uit 1925, ontworpen en gebouwd in Nederland.


17 Turkse Delegatie in Rotterdam

Onder leiding van Kemal Atatürk wil de nieuwe Republiek Turkije een westerse samenleving worden. De voormalige militair wil ook het leger op moderne leest schoeien en daar horen de nieuwste onderzeeboten bij. Engeland en Frankrijk beconcurreren elkaar voor de opdracht, maar de Turken zijn niet zo gecharmeerd van de voormalige

tegenstanders. De herinneringen aan de slag om Gallipoli zijn na tien jaar nog vers. Engeland zou in de Eerste Wereldoorlog schepen leveren. Ondanks dat er door de Turkse overheid wel was betaald, hadden de Engelsen nooit geleverd. De Fransen weten bijna zeker dat zij de opdracht gaan krijgen. Maar het is een derde partij, de Nederlanders, die de boten mag gaan bouwen.

De Birinci İnönü en de İkinci İnönü waren vernoemd naar een dorpje bij Eskisehir, waar in 1921 de Turken twee veldslagen tegen de Grieken hadden gevoerd. De troepen stonden onder leiding van İsmet Pasha die later zelfs İnönü als nieuwe achternaam aannam. İsmet İnönü werd beroemd als de tweede president van Turkije.


FEATURE

18

schrift gebruikt, spellen de Nederlandse schilders de woorden fonetisch in Birindji In-uni en Ikindji In-uni.

Ata Nutku Aankomst in Istanbul

De handelsbetrekkingen tussen Nederland en Turkije zijn uitstekend en de onderhandelingen verlopen in goede harmonie, ook op het persoonlijke vlak. En de Nederlanders hebben ingangen om via via de techniek van de Duitse onderzeeboten te kunnen bemachtigen. De Duitsers zelf mogen namelijk geen militair materieel verkopen sinds de Eerste Wereldoorlog. De Fransen en de Engelsen hebben het nakijken en zijn woedend. In 1925 trekt de Turkse ingenieur Ata Nutku en zijn team naar de

Maatschappij voor Scheeps- en Werktuigbouw Fijenoord (later Feijenoord) in Rotterdam, opgericht door de Nederlandse stoommachinepionier Gerhard Röntgen. De sfeer is goed en de Nederlandse en Turkse ingenieurs bouwen drie jaar lang aan de eerste buitenlandse marineschepen die op een Nederlandse werf zijn gemaakt; de Birinci Inönü en Ikinci Inönü (de eerste en de tweede Inönü). Omdat Turkije op dat moment nog het Arabische

In september 1927 arriveren 74 Turkse officieren om de boten te testen. Er wordt zelfs een korte film gemaakt tijdens een proefvaart, die is herontdekt in het Gemeentelijk Archief van Rotterdam. De mariniers worden hartelijk ontvangen en worden bij aankomst getrakteerd op echt Hollandse wijze met een ritje met de tram en een bezoek aan dierentuin Blijdorp. Op 25 mei vertrekken ze met de onderzeeboten uit Rotterdam om na 18 dagen en 3500 zeemijlen in Istanbul aan te komen. De Turkse President Kemal Atatürk verwelkomt de twee nieuwe vlooteenheden vanaf zijn balkon in het Dolmabahçe paleis. Een nieuwe hoogtepunt – en tegelijkertijd dieptepunt – voor de jonge republiek.


TOMORROW’S WORLD On land, at sea and in the air, the demands of global commercial transportation will continue to challenge both business and society. You can be sure one company with a long-term commitment to quality, safety and environmental care has the vision to deliver – Volvo Group. Find out more on www.volvogroup.com


LEVEND ERFGOED

20

Wandelen in een Tijdmachine Met 1000 evenementen per jaar en meer dan 600 verenigingen is de wandelsport in Nederland één van de meeste populaire sporten. De Nederlanders wandelen wat af. Over de hele wereld trekken ze de paden op en de lanen in, vooruit met flinke pas.

Çorum, foto door Şemsi Gülner


21

Dat Turkije een wandelland bij uitstek is, is niet bij veel Nederlandse wandelaars bekend. Tijd om de wandelschoenen aan te trekken en één van de meest bijzondere culturele erfgoed wandelingen in Europa te gaan maken. Deze wandelingen zijn heuse tijdmachines. Waar anders dan in Turkije kun je in de voetstappen van de apostel Paulus treden of het spoor van Abraham volgen, die volgens legendes geboren zou zijn in Şanlı Urfa in het zuidoosten van Turkije? Eén van de meest mysterieuze wandeltochten is pas geopend in 2010 en voert ons naar Boğazkale, 200 km ten oosten van Ankara. Er zijn 17 paden uitgezet van een kleine 400 kilometer. Het

natuurpark van meer dan 2500 hectaren is aangelegd rond de ruïnes van Hattuşaş, de antieke hoofdstad van het Hettitische Rijk. Hun rijk hield stand gedurende een groot deel van het tweede millennium voor Christus en strekte zich vanuit Anatolië tot de grens met Egypte. De imposante ruïnes zijn sinds

1986 onderdeel van de UNESCO Werelderfgoedlijst. Al sinds het begin van de vorige eeuw worden er in deze streek belangrijke archeologische ontdekkingen gedaan. In 1905 vond de archeoloog Hugo Winckler een koninklijk archief met 10.000 tabletten in spijkerschrift. Hij bewees dat de ruïnes de resten waren van een belangrijke beschaving. De Hettieten bleken een ware supermacht te zijn geweest. Zo werden hier de eerste geschreven grondwet en de eerste strafrechtelijke documenten uit de wereldgeschiedenis gevonden. Ook werd het eerste officiële vredesverdrag ontdekt, een document uit 1283 v.Chr. tussen de Hettieten en Ramses II, de bekende Egyptische farao.

Hattuşaş poort, foto door Zonneschijf


22

Bergmeer

LEVEND ERFGOED

Tombe Hattuşaş heuvel, foto door Rita

Hattuşaş bovenstad, foto door Rita


23

Al lopend door de Alaca vallei en de omringende heuvels, moeten we soms een flinke klim maken. Maar het uitzicht is de moeite waard. De meren van Evci, Çatak en Soğucak zijn welkome pleisterplaatsen met schitterende vergezichten. De stilte is adembenemend, de ruimte onvoorstelbaar. Het is alsof we ieder moment de Hettieten op hun lichtgewicht rijtuigen langs de heuvels zouden kunnen zien rijden. Yazılıkaya (Turks voor gegraveerde steen) is de imposante ruïne van één van de belangrijkste tempels van Hattuşaş met uitgehakte reliëfs van goden. Hier komen de Hettieten heel dichtbij. Rond 1240 v.Chr. werd bij Alacahöyük, één van de archeologische hoogtepunten die we tijdens onze wandeling tegenkomen, een dam gebouwd van wel 15.000 kubieke meter water. Het reservoir wordt nog altijd gebruikt voor irrigatie. Dat is een voorbeeld van een duurzame investering in de toekomst.

Wandelen langs het Hettitische pad geeft ons het gevoel door de geboorteplaats van Europa te lopen. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond hoezeer de Hettieten aan de basis stonden van veel uitgangspunten die we nog altijd belangrijk vinden zoals recht en rechtvaardigheid. Maar hoezeer we ons ook kunnen verliezen in het landschap en het culturele erfgoed en kunnen wegdromen in een tijdreis van millennia, de moderne wereld heeft ook hier zijn intrede gedaan. De paden zijn gelukkig overal met GPS signalen gemarkeerd. In totaal heeft Turkije nu zo’n 5.000 kilometer wandelpaden door hun 10.000 jaar oude geschiedenis. En alle wandelingen zijn het resultaat van persoonlijke initiatieven; Turkse wandelaars die hun mooiste paden en hun passie voor cultureel erfgoed willen delen met de wereld. Voor de Nederlandse wandelaar valt er nog heel wat te ontdekken. http://www.corum.gov.tr

Yazilikaya door Klaus-Peter Simon


24 ERFGOED SCHATTEN

Prins Bernhard, de avontuurlijke echtgenoot van Koningin Juliana, vliegt in 1958 eigenhandig in zijn eigen Dakota* naar Turkije. Onder het oog van de camera’s van Visnews opent de ministerpresident van Turkije Adnan samen met de goed geklede prins – zijn tenue wordt in de kranten uitgebreid beschreven – het Nederlands Instituut Turkije in Istanbul. De prins wijst op de lange vriendschappelijke banden die als sinds de eerste ambassadeur Cornelis Haga in 1612 bestaan en het belang van wetenschappelijke uitwisseling. Het nieuwe instituut moet een spin in het web worden van Nederlands wetenschappelijk historisch onderzoek in Turkije. Sinds de oprichting doet het instituut, nu gevestigd in een ruim gebouw in Beyoglu in Istanbul, veel archeologisch veldwerk en nog altijd maken studenten en researchers gebruik van de faciliteiten van de instelling. Eén van de meest opvallende projecten is het geesteskind van één van de voormalig directeuren van het NIT, Prof.dr. Machiel Kiel. Al sinds de vroege jaren 60 heeft Kiel zich gericht op de studie van Ottomaanse monumenten in de Balkanlanden. Hij schreef er meer dan 190 artikelen en 11 boeken over.

Ottomaans Erfgoed Bedreigd In de Balkan Het Nederlands Instituut Turkije in actie

Turkse huurlingen, die in de 14e eeuw verscheidene strijdende partijen in de Balkan hadden ondersteund, besluiten in 1371 om zelf een greep naar de macht te doen. Ze ontpoppen zich als verwoede bouwers en ontwikkelen al snel een geheel eigen architectonische stijl. In 1912, tegen het einde van hun heerschappij over de Balkan, staan er meer dan 20.000 gebouwen: moskeeën, scholen, badhuizen, gaarkeukens, kloosters,


25

monumentale bruggen en indrukwekkende mausolea voor de militaire of geestelijke leiders. De Ottomanen worden opgevolgd door christelijke republieken en naar schatting 98% van het Ottomaanse erfgoed wordt vernietigd. In de rest van Europa wordt deze grootschalige vernielzucht nauwelijks opgemerkt. Ook tegenwoordig wordt er weinig onderzoek gedaan en de islamistische kunst of architectuur wordt in de Balkan relatief weinig onderwezen. Veertig jaar veldwerk, gecombineerd met onderzoek in bibliotheken in heel Europa en de Verenigde Staten, en vooral lange jaren van intensief speurwerk in de Ottomaanse archieven hebben geleid tot een enorme schat aan kennis en documentatie. De inventaris van de nog bestaande Ottomaanse monumenten in de Balkan is nu grotendeels voltooid. In september 2011 is het NIT gestart met de digitalisering en

publicatie van Kiels fotografische archief.* Het is ontstaan in de periode tussen 1960 en 1990, maar bevat ook foto’s en tekeningen van veel monumenten die inmiddels zijn verdwenen. Kiels werk is blijvend pleidooi voor tolerantie en gedeelde geschiedenis.

De Douglas DC-3, beter bekend als Dakota, met nummer PHPBA werd jarenlang door Prins Bernhard gebruikt. Voor de opening van het NIT vloog hij naar Istanbul en later door naar Ankara. Op de weg terug nam hij de minister van Buitenlandse Zaken Zorlu mee terug naar Istanbul. Het toestel vliegt nog altijd en is nu in beheer van de Dutch Dakota Association. De naam van het toestel werd kort geleden omgedoopt tot Prinses Amalia, Prins Bernhards achterkleinkind.

*Archief foto’s gemaakt door Machiel Kiel: nit-istanbul.org/kielarchive

Turks krantenbericht met Prins Bernhard en Ministerpresident Menderes Prins Bernhards Dakota, nu de Prinses Amalia gedoopt


VERLOREN ERFGOED

26

De Vergeten Ambassadeur De zoektocht naar de laatste rustplaats van Murad Effendi


27

Foto Murad Effendi

Murad Effendi is misschien wel de meest geroemde Turkse ambassadeur uit de 19e eeuw. Hij was niet alleen diplomaat, maar ook een gevierd schrijver en dramaturg, geliefd in Den Haag en bij zijn collega’s in Europa. Op 45-jarige leeftijd wordt hij door zijn bediende levenloos achter zijn bureau aangetroffen kort nadat hij te horen had gekregen dat hij was overgeplaatst naar Berlijn, een post waar hij lang van had gedroomd. Was de emotie hem teveel geworden? We zullen het nooit weten. Den Haag loopt uit om hem de laatste eer te bewijzen. Een Engelse toerist maakt zelfs een tekening van de begrafenisstoet. Vertegenwoordigers van het Koninklijk huis en de minister van Buitenlandse Zaken geven acte de presénce en onder geweersalvo’s en een eresaluut daalt het stoffelijk overschot in het graf. 130 jaar later stuit researcher Eray Ergeç tijdens onderzoek voor dit magazine bij toeval op het literaire werk van Murad Effendi. Wie

Tekening van Maurad Effendi’s begrafenisstoet Krantenbericht

gaat werken als secretaris van de Grootvizier Edhem Pasha, het begin van zijn diplomatieke carrière. In 1869 publiceert hij zijn eerste dichtbundel en zijn eerste toneelstuk volgt twee jaar later.

was deze ambassadeur/schrijver die, vanaf 1877 tot zijn dood in 1881, zoveel indruk maakte in Nederland? Ergeç is benieuwd wat hij nog meer kan vinden en begint dieper te graven in Turkse en Nederlandse krantenarchieven. Murad Effendi wordt in 1836 als Werner von Franz in Wenen geboren. Hij krijgt een goede opleiding en besluit vervolgens soldaat te worden. In 1851 sluit zich aan bij het Ottomaanse leger met de rang van luitenant en neemt de naam Murad Effendi aan. Hij onderscheidt zich in de Krimoorlog en later in Montenegro en

In 1877 wordt hij Turks ambassadeur voor Nederland, Noorwegen en Zweden met standplaats Den Haag. De Nederlandse letterkundige, Prof. W.J.A. Jonckbloet, roemt Murads werken en publiceert ze in het Nederlands. De twee worden goede vrienden. Murad wordt bekend in Nederland als gastspreker op literaire avondjes. Fragmenten uit zijn werk ‘Turksche Schetsen’ – een onpartijdig verslag over de Ottomaanse maatschappij, de politiek en de cultuur – verschijnen zelfs wekelijks in de Nederlandse kranten. Zijn aanleg voor vreemde talen is zeer groot.


VERLOREN ERFGOED

28

Z.E. Uğur Doğan bij de locatie van het graf Z.E. Uğur Doğan met de heer Van der Vlist.

Zo vertaalt hij Turkse poëzie naar het Duits. In juni 1881 krijgt hij van de Nederlandse Koning en Koningin een gouden medaille voor zijn literaire werk. Ook andere Europese vorstenhuizen laten zich niet onbetaamd.

Grafschrift Murad Effendi

Ergeç is nieuwsgierig waar Murad Effendi is begraven, maar er is geen informatie te vinden. In één krantenbericht wordt gesproken over een Roomskatholieke begraafplaats in Den Haag. Er is op geen van de Haagse begraafplaatsen een Murad Effendi of Werner von Franz terug te vinden. Maar bij de afdeling bevolkingsregister van de gemeente Den Haag staat dat

hij begraven ligt op Sint Petrus Banden aan de Kerkhoflaan met grafnummer 186. Directeur Van der Vlist van de begraafplaats ontdekt dat het grafnummer is veranderd in 2/333a. Murad Effendi ligt onder een hedendaagsgraf, maar gelukkig blijken zijn stoffelijke resten nooit te zijn geruimd. Er wordt zelfs een factuur voor het graf gevonden van 100 gulden, betaald door zijn zoon Gaston Murad. De vergeten ambassadeur is teruggevonden. Tijd voor Eray Ergeç om de huidige ambassadeur, Uğur Doğan, op de hoogte te stellen van de nieuwste bevindingen. De ambassadeur

heeft de ontwikkelingen vanaf het eerste begin op de voet gevolgd en is direct geïnteresseerd om zijn voorganger de laatste eer te bewijzen. En dus, meer dan 130 jaar later, staat ambassadeur Uğur Doğan bij het herontdekte graf van Murad Effendi. “Het is voor mij een moment van bezinning en ontroering. Murad Effendi was een succesvol en gerespecteerd diplomaat, die veel heeft betekend in de Nederlands-Turkse relaties. Het geeft ook aan dat wij ons als mensen bescheiden moeten tonen in het aanzicht van de eeuwigheid. Ik ben blij dat hij aan de vergetelheid is ontrukt en dat ik nu in staat ben om mijn voorganger respect te tonen.” Binnenkort zal een gedenksteen worden geplaatst op de plek waar Murad Effendi – vader, dichter, dramaturg en diplomaat – zijn laatste rustplaats vond.


WWW.ExPONATEC.COM

ExHIBITION

HERITAGE

MUSEUM

INTERNATIONAL TRADE FAIR FOR MUSEUMS, CONSERVATION AND HERITAGE

Koelnmesse GmbH, Messeplatz 1, 50679 Köln, Germany Tel. +49 221 821-2210, exponatec@koelnmesse.de

20 – 22 NOVEMBER 2013

CONSERVATION


WERELDKLASSE

30

UNESCO Werelderfgoed Turkije Een ontdekkingstocht langs culturele hoogtepunten


Turkije heeft al elf locaties op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Er staan bovendien nog tientallen plaatsen op de voorlopige lijst. Het cultureel erfgoed van Turkije is voor een groot deel nog onontdekt door buitenlandse toeristen, die nog altijd meer de voorkeur lijken te geven aan de Turkse stranden boven de culturele bestemmingen die het land te bieden heeft. Stranden zijn overal te vinden, van Australië tot Nederland, van Brazilië tot Thailand, maar vrijwel geen land ter wereld draagt zoveel wereldgeschiedenis met zich mee als Turkije. Van het antieke Rome tot het Ottomaanse Rijk, van de prehistorische mens tot de kruisvaarders, in Turkije zijn de sporen terug te vinden. Tijd dus om een aantal van de meest in het oog springende plaatsen voor te stellen. Al het Turkse werelderfgoed is terug te vinden op de UNESCO website. Het is bijna 180 kilometer rijden van de historische stad Sivas – een mooie provinciestad met een aantal indrukwekkende monumenten – dwars door het

weidse Anatolische landschap. De persreis naar Divriği in het kader van 40 jaar UNESCO Werelderfgoed is een circus van fotografen, journalisten en hoogwaardigheidsbekleders. Het stadje is fraai gelegen tussen imposante bergen aan de ene kant en vriendelijk glooiende heuvels aan de andere. De ruïne van een oud fort bewaakt de vallei en verspreid door de stad vinden we de klassieke houten huizen zo kenmerkend voor deze streek terug, sommige al gerestaureerd, andere nog wachtend op een nieuwe toekomst. Maar de reden waarom het internationale gezelschap van Aziaten, Europeanen en Amerikanen vanuit de hele wereld hier naartoe is gereisd, ligt halverwege de heuvel als een reusachtige middeleeuwse sculptuur. De bouw van de moskee en het ziekenhuis van Divriği begon in 1228. Het gebouw, sinds 1985 werelderfgoed, is versierd met bijzondere ornamenten van steen. Het is een fascinerende plek, die op het eerste gezicht het werk lijkt van een geobsedeerde en op hol geslagen beeldhouwer. De moskee werd gemaakt in opdracht van Ahmet Shah van de Mengücek dynastie en het ziekenhuis voor zijn vrouw Turan Melek, maar de man die het allemaal bedacht staat bekend onder de naam Hürremshah. Dit is zijn enig bekende werk

Cappadocië

31

Divriği

en we weten alleen maar dat hij oorspronkelijk uit Ahlat tegen de grens van Iran kwam, een stad die nog altijd bekend staat om zijn steenhouwers. De enorme rijkdom van de gebouwen en de hoge kwaliteit van het steensnijwerk is ongekend en maken het werelderfgoed van Divriği een plaats die op ieders ‘to do’ lijstje moet staan. Cappadocië ligt in het midden van Turkije, tussen de rivier Kızılırmak en de Eufraat. Het is een wonder van de natuur, dat door mensen nog mooier is gemaakt. Het gebied dat is ontstaan door vulkaanuitbarstingen, is een mengsel van tufsteenkegels, bevreemdende feeënschoorstenen, spectaculaire vergezichten en koele grotwoningen, die tot in de jaren 50 werden bewoond. Stil zwevend in een luchtballon over dit onwerkelijke landschap is een bijna religieuze ervaring. Niet voor niets is het gebied vol oude heiligdommen, tempels en kerken.


WERELDKLASSE

32

De thermale bronnen van Pamukkale hebben een temperatuur van 35 graden. De eeuwenoude kalkafzettingen hebben het landschap omgetoverd tot een trap van witte watten tegen een helblauwe hemel. Het lijkt alsof de natuur is versmolten tot een oneindig ijskasteel.


Zelfs voor de sportieve reiziger is het een stevige klim naar Nemrut Dağı in Oost-Anatolië. Op een hoogte van 2150 meter staat een piramide-achtige grafheuvel met een hoogte van zo’n vijftig meter, omringd door gigantische sculpturen, stenen hoofden, leeuwen, adelaars en de goden Zeus en Mithras. Het is een mysterieuze plek waar de tijd lijkt stil te staan.

33


WERELDKLASSE

34

Het oude historische centrum van Istanbul staat ook op de werelderfgoedlijst. Het is het gebied waar Oost en West elkaar ontmoeten. Het is een verzamelplaats van duizenden jaren geschiedenis. Wandelend langs de Hagia Sophia en het Hippodroom van keizer

Constantijn naar de Süleymaniye moskee, val je van de ene verbazing in de andere. De laatste aanwinst op de werelderfgoedlijst is Çatalhöyük, misschien we de oudste stad ter wereld, gebouwd op twee heuvels. De hogere oostelijke

heuvel bevat achttien woonlagen op verschillende niveaus die dateren van de periode tussen 7400 en 6200 voor Christus. Het is een bijzondere ervaring om op de eerste plek te staan waar de mens ooit besloot om samen in een stedelijke omgeving te gaan wonen.


35

Safranbolu is een romantische bestemming. De constructie en het ontwerp van de houten huizen zijn uniek. Lopend langs de historische geveltjes waan je je terug in de 17e eeuw. Troje is misschien wel de meest beroemde stad uit de wereldgeschiedenis, bezongen door Homerus in de Odyssee en de Ilias en door Vergilius in zijn Aeneis. Niemand had gedacht dat de mythische stad uit de oudheid echt had bestaan, maar Troje (het huidige Hisarl覺k) is nu door iedereen te bezoeken. Zelfs het legendarische paard is er te zien, een reconstructie gemaakt voor de Hollywoodfilm Troy met Brad Pitt.


VERLOREN ERFGOED

36

Karadeniz – Schip Van Verleiding

Schilderij Karadeniz

Het is 1926. Na een lange en turbulente periode is de nieuwe republiek Turkije klaar om haar banden met Europa aan te trekken. Niet langer wil zij meer bekend staan als de ‘zieke man van Europa’. De nieuwe en

seculiere staat Turkije moet de herinneringen aan het Ottomaanse Rijk, dat zoveel eeuwen aan de macht was geweest, doen vergeten. Onder het leiderschap van Kemal Atatürk maakt Turkije

een ongekende verandering door. Er wordt een scheiding aangebracht tussen kerk en staat, vrouwen krijgen meer rechten en mogelijkheden, het schrift wordt veranderd en het dragen van de fez wordt ontmoedigd.


37

Binnen in het tentoonstellingsschip Oude kaart van de route van de Karadeniz

Turkije is stellig van plan de deuren en ramen open te zetten naar Europa, niet alleen in cultureel opzicht maar ook op het gebied van de handel en de industrie. Het nieuwe Turkije bruist van de energie en blaakt

van zelfvertrouwen, maar moet het nieuwe imago nog wel zien te verkopen aan de Europese partners. Met dat doel koopt de Turkse overheid in 1924 de Wilis, een

stevig Nederlands passagiersschip dat in 1905 bij ‘De Schelde’ in Vlissingen was gebouwd voor de Rotterdamsche Lloyd. Tientallen jaren had het schip over de wereldzeeën gezworven, onder andere naar het voormalig


VERLOREN ERFGOED

38

orkest wordt aan de bemanning toegevoegd. De delegatie zelf wordt ook zorgvuldig uitgekozen - een modern gezelschap van mannen en vrouwen, westers georiënteerd en hoog opgeleid – een soort culturele ambassadeurs van de nieuwe republiek. De filmbeelden die van de reis bestaan, geven een prachtig beeld van de dagelijkse sfeer aan boord. En het schip zelf werd ondanks de naam, helemaal wit geverfd.

Reclame poster

Nederlands-Indië (nu Indonesië). Er zijn bovendien prachtige foto’s teruggevonden waarin we de Wilis door het dan nog splinternieuwe Panamakanaal kunnen zien varen. De naam Wilis wordt veranderd in ‘Kara Deniz - De Zwarte Zee´ en het passagiersschip wordt

grondig verbouwd tot een varend tentoonstellingsschip en een verleidelijke verkoopruimte. Al het beste en mooiste dat Turkije te bieden heeft wordt aan boord gebracht; angorawol, exotische kruiden en tabak, schilderijen, ingelegd hout en tapijten. Zelfs het beroemde presidentiële symfonie-

De Karadeniz vaart van haven naar haven: Barcelona, London, Amsterdam en zelfs Leningrad staan op de lijst. En het succes is groot. Lange rijen bezoekers wachten tot ze aan boord mogen. Maar konden de oude vooroordelen ten aanzien van Turkije doorbroken worden? In Amsterdam bijvoorbeeld speelde het symfonie-orkest in het Vondelpark een medley van


39

Westerse klassieke muziek. De Nederlandse kranten beweerden de volgende dag dat de musici een fez droegen. Op de foto’s is duidelijk te zien dat dat niet het geval was. De oude vooroordelen lieten de Nederlandse journalisten dingen zien die er niet waren.

Het is onduidelijk of de reis van de Karadeniz een blijvend economisch gevolg heeft gehad. Ook is het onduidelijk of het schip de Europese beeldvorming rond Turkije op grote schaal heeft kunnen beĂŻnvloeden. Maar het verhaal van de Karadeniz is niet alleen een blijvende herinnering

aan een bijzondere promotiecampagne, maar al het foto- en filmmateriaal biedt ons ook de gelegenheid om, zo’n 80 jaar later, te delen in het enthousiasme van de opvarenden en de bezoekers.

Turkse Delegatie Binnenkant tentoonstellingsschip Concert Vondelpark Amsterdam


LEVEND ERFGOED

40

Erfgoed dat Groeit en Bloeit


Ogier van Busbeke Oude illustratie Sultan Suleyman de Grote Bloeiende Witte Paardenkastanje

Istanbul is in 1561 in de greep van de builenpest. Angst en dood heersen in de hoofdstad van het Ottomaanse Rijk. Mensen van alle rangen en standen proberen de stad te ontvluchten en verspreiden de dodelijke ziekte zo ver buiten de muren van de metropool. De Vlaamse arts Willem Quackelbeen, die is opgeklommen tot lijfarts van Sultan Suleyman de Grote, blijft op zijn post en werkt dag en nacht zonder onderscheid des persoons om de slachtoffers te verzorgen. Maar ondanks al zijn kennis van planten en kruiden staat de 34-jarige arts machteloos. Hij raakt zelf al snel besmet en zou zijn vaderland nooit meer terugzien. In de 16e eeuw worden WestEuropese onderzoekers over de hele wereld uitgezonden om nieuwe kennis te vergaren. Willem Quackelbeen werkt samen met de Vlaamse wetenschapper Ogier van Busbeke die in opdracht van koning Ferdinand I van Oostenrijk naar het Ottomaanse Rijk is gekomen. Samen verzamelen ze in Istanbul een schat aan wetenschappelijke teksten en handschriften. Ook doen ze onderzoek naar onbekende planten en bomen. Ze laten er gedetailleerde tekeningen van maken en sturen zaden en vruchtdragende takken naar West-

Zo’n 450 jaar na Quackelbeens dood staat we in de Hortus Botanicus in Leiden in de schaduw van een enorme boom. Deze witte paardenkastanje (aesculus hippocastanum) kunnen we tegenwoordig overal in Europa en de Verenigde Staten terugvinden. Alle witte paardenkastanjes in Europa en de Verenigde Staten zijn nakomelingen van deze boom uit de tuinen van de Sultan in Istanbul. Deze smalle genetische basis verklaart waarom ze vrij vatbaar zijn voor ziekten. Ook de boom in Leiden is ziek.

Europa waaronder de hyacint, de gladiool, de sering, de kalmoes en de plataan. Quackelbeen stuurt zo de in Praag wonende arts Pietro Mattiolo een tak van de witte paardenkastanje, die daarmee in West-Europa werd geĂŻntroduceerd. Na de dood van zijn vriend en collega zorgt Van Busbeke ervoor dat Quackelbeens werk in Europa wordt gepubliceerd. Van Busbeke stuurt ook tulpenzaden naar Carolus Clusius, de baas van de Hortus Botanicus in Leiden. Een nationaal symbool is zo van Turkije in Nederland terechtgekomen. Dat ook de paardenkastanje op die manier in Nederland terecht is gekomen, weten niet veel mensen.

De Leidse paardenkastanje werd geplant in 1608 en de huidige bomen in de Hortus zijn directe nakomelingen. Het is geen veeleisende boom. Hij kan leven op een magere bodem met weinig licht en warmte. In Istanbul werden de kastanjes gevoerd aan paarden die last hadden van kortademigheid of wormen, vandaar de naam. Ondanks zijn korte leven heeft de Vlaamse arts en onderzoeker Quackelbeen een blijvende invloed gehad op de kennis en de verspreiding van planten en bomen uit Turkije in Nederland en in de rest van de wereld: blijvend erfgoed dat bloeit en groeit als nooit tevoren.

41


VERLOREN ERFGOED

42


Pagina met gedicht van Prinses Karadja

Constantinopel-Scheveningen:

Samen voor het Goede Doel In 1894 raasde er een vernietigende storm over de Noordzee die een groot deel van de Scheveningse vissersvloot op het strand verwoestte. De stad Istanbul (toen Constantinopel) was in datzelfde jaar getroffen door een verwoestende aardbeving waarbij 280 mensen het leven verloren. In 1895 gingen beide gemeenschappen nog altijd gebukt onder de gevolgen van deze rampen. Een aantal kunstenaars, schrijvers en componisten sloegen de handen onder leiding van uitgever H.J.W. Becht ineen en publiceerden een boek om geld in te zamelen. Het boek wordt gesierd door het

wapen van Sultan Abdül Hamid II in goud en de handtekeningen van de Nederlandse ambassadeur in Istanbul jhr. mr. O. D. van der Staal van Piershil en Said-Pacha, Turkse minister van Buitenlandse Zaken. Het bijzondere boek is een soort ‘Who’s Who’ van de Nederlandse en deels Turkse kunstenaarsgemeenschap met werk van Pierre Loti, Albert Verwey, prinses Karadja, Herman Heyermans Jr. en Lodewijk van Deyssel met illustraties van onder anderen Marius Bauer, Jozef Israëls, Mesdag, Jan Toorop, Breitner, Jacob Maris en zelfs kattenschilderes Henriëtte Ronner-Knip.

Kunstenaar Marius Bauer stond in dit jubileumjaar centraal in een speciale tentoonstelling van maart tot juli in de Grote Kerk in Schiedam.

43


CAPITALISM 2.0

AIR VALUE • REVENUE RECOGNITION • GLOBAL TILT

TAKEHOLDER MANAGEMENT • HTML 5 • ON/OFF BALANCE SHEET

INCREASING SCRUTINY

ECURITY OF SUPPLY • AUSTERITY BUDGETS • CULTURAL

OCIAL NETWORKS • REMUNERATION • HIGHSPEED RAIL • EMPLOYMENT LEGISL

FCPA • PUBLIC v PRIVATE • INTELLECTUAL

FINANCIAL REFORM

FFSHORE / ONSHORE • TAX RATES IN MOTION • DOUBLE DIP

ENSION GAP • INFRASTRUCTURE • FRONTIER

G•CHINA•INVESGYRE

SHAREHOLDER ACTIVISM • IFRS EBT OVERHANG • DOLLAR/YUAN • OIL PRICE • CREDIT RATING DOWNG

POLITICAL INSTABILITY • EUROZONE

TECHNOLOGY SUSTAINABLE ENERGY

HE COST BOOMERANG • INFLATION • ECONOMICS

EMERGING MARKETS

• US RECOVERY SARBOX ELEVERAGING • RESEARCH AND DEVELOPMENT CURRENCY VOLATILITY

INDIA CSR •

RADICAL TRANSPARENCY NNOVATION • DEMOGRAPHICS • BRIC ECONOMIES

OMPETITION INTENSIFYING

OUTSOURCE

OVERNMENT DEBT • CONSUMER SPENDING

COUNTERPARTY RISK

HE GLOBAL MARKET PLACE

HEALTHCARE

ORPORATE GOVERNANCE • G20 • RE

SECURITY OF SUPPLY

© 2012 KPMG Staffing & Facility Services B.V. All rights reserved.

COMPLEXITY ACCELERATING DECENTRALIZATION • CONVERGENCE OF STANDARDS


LEVEND ERFGOED

46

Kreiken met vrouw, studenten en waakhond Karabas

Egbert Adriaan Kreiken Pionier van de Turkse sterrenkunde*

*Dit artikel is gebaseerd op de research en het uitgebreide artikel voor het blad Zenit, geschreven door Juus Kreiken over zijn oom. juuskreiken@ gmail.com

Het is misschien niet het meest interessante plekje op de Maan, maar de Kreiken krater in de buurt van de evenaar is niettemin een blijvende getuige van het avontuurlijke leven van de Nederlandse professor Egbert Adriaan Kreiken (1896-1964).


Telescoop genoemd naar Kreiken

dat op zijn begrafenis een Turkse vlag over de kist werd gedrapeerd en het Turkse volkslied werd gespeeld? Kreiken stond aan de wieg van de Turkse sterrenkunde. Hij was van 1954 tot aan zijn dood in 1964 directeur van het Sterrenkundig Instituut van de Universiteit van Ankara. In 2013 bestaat de door hem opgerichte sterrenwacht 50 jaar. Vorig jaar al verscheen van de hand van zijn oud-leerling C. Gűner Omay een biografie. Hoe kwam een Nederlandse professor terecht aan de Universiteit van Ankara? En waarom is de waardering voor hem zo groot

Voordat Kreiken in Turkije belandt, heeft hij al een leven als een jongensroman achter de rug. Hij studeert sterrenkunde aan de Universiteit van Groningen, werkt bij verschillende instituten en als leraar. Op zijn 32ste krijgt hij de kans om te gaan pionieren in Nederlands-Indië (nu Indonesië) aan de nieuwe Bosscha Sterrenwacht. Maar de Tweede Wereldoorlog gooit al snel roet in het eten.

Kreiken belandt in een concentratiekamp van de Japanners. Zijn vrouw wordt weggevoerd en hij zou haar nooit meer levend terugzien. Via een vijftal kampen komt hij na drie en een half jaar terecht in een ziekenhuis in Batavia. Daar is hij “getuige van één der ergste dooden marschen”. Zeer velen sterven. Uiteindelijk wordt hij in Batavia (nu Jakarta) bevrijd. Zijn gewicht is dan gezakt van 82 naar 38 kilo. Hoewel deze verschrikkelijke ervaringen hem voor het leven tekenen, is hij er van overtuigd dat hij het beste in zichzelf moet bovenhalen, de wereld moet verbeteren, “zoveel goed doen

47


LEVEND ERFGOED

48

De sterrenwacht werd gebouwd in een lege vlakte Kreiken krater op de Maan

als mogelijk is.” Na de oorlog blijft hij in Indonesië, ook na de onafhankelijkheid in 1949. Dankzij de inzet van Kreiken besluit UNESCO in 1948 de optische onderdelen voor de nieuwe 71-centimeter Schmidt telescoop voor de Bosscha Sterrenwacht te bekostigen. De internationale wereld van de sterrenkundigen is klein en Kreiken heeft met legendarische sterrenkundigen als Minnaert, Pannekoek en Oort (die het eerste bewijs leverde van ‘dark matter’ en de Oort-wolk van kometen ontdekte) goed contact. Hun waardering voor Kreiken was groot. Oort eindigt zijn brief van 11 augustus 1947 met: “Ik wil niet nalaten je te zeggen dat ik respect heb voor je energie om nog zoveel astronomisch werk te verrichten. Ik begrijp nauwelijks hoe je dit gekund hebt. Heb je er in het kamp al aan gewerkt of pas na de bevrijding?” Als Kreiken eindelijk terugkomt in Nederland – hij is inmiddels hertrouwd in de Verenigde Staten – heeft de UNESCO een nieuwe taak voor hem in gedachten; hoogleraar Natuurkunde aan de Universiteit van Liberia in

Monrovia. Met een Pontiac Torpedo trekt de inmiddels 55-jarige met zijn vrouw Frances Pape dwars door de Sahara als “astronomisch nomaden”, zoals zij zichzelf noemen. Twee jaar later draagt UNESCO hem voor bij de University of Ankara als hoogleraar-directeur van het Astronomisch Instituut. De President van Turkije, Celal Bayar en het voltallige kabinet, ondertekenen de toestemming dat Kreiken met ingang van 5 december 1953 zijn werkzaamheden mag starten. Kreiken heeft zich altijd al volledig aan de sterrenkunde willen wijden en dit is zijn kans. Turkije is net lid geworden van de NATO en samen met fondsen uit het Marshall Plan zijn er ruime

middelen beschikbaar voor het ontwikkelen van wetenschappelijk onderzoek. Kreiken droomt van een grote sterrenwacht. Hij weet de financiële armslag optimaal te benutten en met de steun van de Universiteit vindt Kreiken een uitstekende plek. Op slechts 18 kilometer van Ankara, in het Ahlatlibel gebied, ligt een hoogvlakte op 1250 meter met 300 heldere nachten per jaar, vrijwel zonder lichtvervuiling. De grond wordt gekocht en de bouw voorbereid en in 1959 is het zover. Kreiken, altijd meer de leraar dan de onderzoeker, ziet in dat het belangrijkste doel van de sterrenwacht is om studenten het astronomische handwerk te leren, zodat ze later ook in het buitenland op grote sterrenwachten kunnen werken. Als Kreiken het Turkse leger voorstelt om jonge militairen op te leiden tot wetenschappers, overtuigen de generaals de NATO om ook financieel een handje te helpen bij de bouw van de sterrenwacht. De eerste instrumenten worden gebouwd uit allerlei reserve onderdelen uit Nederland, maar Kreiken gebruikt zijn contacten om de beste apparatuur in Ankara te krijgen. Het grote


49

hoofdgebouw van de sterrenwacht wordt neergezet door de Faculteit Natuurwetenschappen van de Universiteit van Ankara in samenwerking met de Middle East Technical University uit diezelfde stad. Hiermee wordt de sterrenwacht in feite een samenwerkingsverband en dat is altijd zo gebleven. De koepels hebben ook een Nederlands tintje, want ze worden mede gemaakt door de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij voor Havenwerken in Mersin. De officiële opening vindt plaats op 26 augustus 1963. Ter gelegenheid hiervan heeft Kreiken in Ankara een internationale zomerschool georganiseerd met top-docenten uit de gehele wereld. Zo zorgt Kreiken ervoor dat de

sterrenwacht van Ankara op de kaart wordt gezet en contacten krijgt met veel buitenlandse sterrenwachten en instituten, essentieel voor de verdere ontwikkeling van de sterrenkunde in Turkije. Zijn plan is om buitenlandse sterrenkundigen voor kortere of langere tijd uit te nodigen om les te geven in Ankara, zodat de opleiding van de studenten op een hoog internationaal peil kan komen. Hij wil in Ankara een centrum creëren waar jonge wetenschappers niet alleen in de sterrenkunde worden opgeleid maar ook in nauw verwante wetenschappen als ruimtewetenschappen, toegepaste wiskunde en theoretische natuurkunde. Het Departement of Astronomy and Space Sciences van de Universiteit van Ankara is uit dit initiatief voortgekomen. In 1964 zijn zijn vrouw en hij kort in Nederland. Hij wordt ernstig ziek en overlijdt korte tijd later, 67 jaar oud. Bij zijn crematie is zijn kist bedekt met de Turkse vlag en wordt het Turkse Volkslied gespeeld. De Internationale Astronomische Unie eert Kreiken met een eigen maankrater en de Universiteit van Ankara verbindt zijn naam aan de 40-centimeter

spiegeltelescoop van de sterrenwacht. Kreiken wordt in Turkije geëerd als pionier van het wetenschappelijk onderwijs. In Nederland is hij misschien nauwelijks bekend, maar in Turkije heeft hij een blijvende erfenis achtergelaten.

Sterrenwacht in 2012 Radiotelescoop in 2012’ Kreiken museum Kreiken en zijn vrouw Frances Pape


De Eerste Vlucht

LEVEND ERFGOED

50

Turkish Airlines staat hoog, op de 7de plaats, in de ranking van de beste luchtvaartmaatschappijen ter wereld en voert vluchten uit op bijna 200 verschillende bestemmingen in de wereld met zo’n 18.000 werknemers. Kortom, één van de heel grote spelers in de luchtvaart. Maar als we de klok een paar decennia terugdraaien, zouden niet velen dat hebben kunnen voorspellen.

De Fokker 27 boven Istanbul

Turkish Airlines begon weliswaar al in 1933 – in een periode waarin veel nationale luchtvaartmaatschappijen ontstonden – maar het zou tot in de jaren 50 duren voordat de maatschappij serieus zijn vleugels zou uitslaan naar de rest van de

wereld. Vanaf 1951 werden de eerste hadj-reizen aangeboden naar Mekka voor Turkse pelgrims en de oude luchthaven van Istanbul werd omgebouwd tot een vliegveld dat voldeed aan de internationale standaard met een moderne terminal en een

radiotoren. Vanaf de jaren 60 wordt de blik gericht op WestEuropa, maar transatlantische vluchten stonden nog niet op het programma. Aan het begin van de zestiger jaren ontstond er in Nederland


Tussenlanding Fokker 27 op Schiphol in 1961, foto van Firuz Altingöz

Poster 1946, 1960, 1961

en in de rest van West-Europa een groeiende behoefte aan arbeidskrachten. De meesten arriveerden per trein of per bus. Turkish Airlines voerde vanaf 1964 een aantal speciale vluchten uit naar Schiphol om Turkse werkers, die in Nederland een tijdelijke betrekking zochten, te vervoeren. Deze vluchten maakten op de vaak op het platteland geronselde arbeidskrachten een grote indruk. Tijdens een gesprek

in een Turkish Airlines vlucht vorig jaar, vertelde voormalige gastarbeider Osman Kaya over zijn ervaringen. “Niemand had ooit eerder in een vliegtuig gezeten en we waren allemaal zenuwachtig. Er werd veel gelachen, maar dat was om niet te laten zien dat we onzeker waren. We gingen met zijn allen naar een land waar we vrijwel niets van wisten om te werken. We wilden geld verdienen en een goede toekomst opbouwen, maar

geen van ons had het gevoel dat we lange tijd zouden blijven. Nu, bijna 50 jaar later, woon ik nog altijd in Nederland. Ik voel me er thuis, maar het is niet mijn moederland natuurlijk. Maar ook Turkije is niet het land dat ik ooit verliet. Ik grap weleens tegen mijn vrouw dat ik alleen hier, vliegend tussen Turkije en Nederland, helemaal mezelf ben. Altijd als ik in een Turkish Airlines toestel stap, heb ik gevoel van thuiskomen.”

51


LEVEND ERFGOED

52

Ministerpresident Inönü en president Atatürk vlak voor vertrek, 1936

Op 4 juli 1965 landde Turkish Airlines voor het eerst officieel in Nederland toen de reguliere lijndiensten begonnen, zo vertelt de geschiedenis. Maar wat de geschiedenis niet vertelt, is dat al een paar jaar eerder – in 1961 – Turkish Airlines niet alleen op Schiphol landde, maar ook zijn eerste transatlantische vlucht ooit uitvoerde, nota bene in een Nederlands vliegtuig. Het is een vergeten voorbeeld van gedeelde Nederlands-Turkse geschiedenis. Kapitein Nurettin Gürün en kapitein Zihni Barın reisden naar de Verenigde Staten om twee toestellen op te halen. Het ging om de Fokker Friendship F27, een toestel voor ongeveer 40 passagiers, dat onder licentie in de Verenigde Staten

werd gemaakt. Het was een populair vliegtuig omdat het ook goed kon landen op kleine landingsbanen die niet waren verhard. Uiteindelijk zouden er 786 exemplaren gebouwd worden en daarmee is het nog altijd het meest succesvolle West-Europese turboprop passagiersvliegtuig uit de geschiedenis. De Turkse gezagvoerders

kwamen aan bij de kleine luchthaven in Hagerstown in Maryland, waar ze hun training zouden beginnen. De nieuwe vliegtuigen zagen er schitterend uit en waren al geschilderd in de Turkish Airlines kleuren. Na enkele maanden oefenen was het zover: de eerste transatlantische vlucht van Turkish Airlines in een eigen toestel. De piloten, zo vertelden ze later, waren niet


53

Turkish Airlines vlucht in 1964 in Amsterdam

alleen heel enthousiast, maar ook zenuwachtig. Ze hadden een vlucht van meer dan 30 uur voor de boeg en zo ver en zo lang had geen enkele Turkse piloot ooit gevlogen. De eerste stop was Montreal in Canada om te tanken en toen via de noordelijke route naar Europa, nog twee stops in het hoge noorden van het Amerikaanse continent en vervolgens via Groenland en IJsland naar Engeland. Het was een spannende reis onder soms moeilijke omstandigheden, maar de vlucht verliep zeer voorspoedig en zonder problemen. Toen was het de beurt aan Schiphol, een bijzonder moment omdat de piloten het gevoel hadden dat ze terug op het Europese vasteland waren en omdat de Fokkers landden in het

Stewardess jaren 60 Nieuwe luchthaven Istanbul 1953

thuisland van hun ontwerpers. De vlucht ging verder naar Rome en dezelfde dag nog bereikten ze de luchthaven in Yeşilköy bij Istanbul. Pas bij aankomst realiseerden de piloten zich dat ze geschiedenis hadden geschreven. “We waren zo gelukkig. Ik kan

je niet omschrijven hoeveel blijdschap we voelden op dat moment,” vertelde kapitein Zihni Barın later in een kranteninterview over zijn reis.


PARTNER

54

Haring party met Joost Peters en Togan Oral

Gouden Handel Nederlandse ondernemers als Turkse Consuls 150 jaar geleden werd de eerste Turkse consul in Nederland benoemd door de Ottomaanse sultan en 75 jaar geleden werd de eerste honorair consul benoemd door president Kemal Atat端rk. Een mooi moment om stil te staan bij de zakelijke relatie tussen Nederland en Turkije.

De Nederlandse tabakshandelaar John Edward Knight was voorzitter van de Levantsche Vereeniging die zich richtte op de handel met Turkije. In 1862 wordt hij consul. Op de foto valt te zien hoezeer zijn bemiddelende rol door beide landen werd gewaardeerd. De naden in de jas hebben het zwaar te verduren door de collectie medailles. Het consulaat ging over van vader op zoon en in 1892 wordt John Knight jr consul van Turkije. Na de val van het Ottomaanse Rijk zijn er geen consuls, maar in 1937 wordt L. V. van Rossem benoemd. De rijke tabakshandelaar vestigt


J.E. Knight M.L.V. Van Rossem

zich in een representatief pand op de Eendrachtweg 71 in Rotterdam. Hij is van goede naam en status, en houdt zich niet alleen met handel bezig, maar ook met de Burgerlijke Armenraad en de Koninklijke Orkest Vereniging Symphonia. Zijn zoon volgt hem in 1946 op. In 1968 wordt het honorair consulaat in Rotterdam opgeheven. Voortaan wordt het consulaat niet bestuurd door Nederlandse zakenlieden, maar door Turkse diplomaten, vooral omdat er veel gastarbeiders naar Nederland komen. Er komt zelfs een consulaat bij in Deventer. Togan Oral is sinds 2011 de nieuwe consul-generaal in Rotterdam en Deventer staat onder leiding van consul-generaal Nihat Erşen. Maar er bleef behoefte aan de bemiddelende rol van honorair consuls, Nederlandse ondernemers die deuren kunnen openen en advies kunnen geven aan hun collega’s. In Amsterdam werkt Hans Risch, voormalig

manager van de Demir Halk Bank, en in Leiden stelt Joost Peters, directielid bij Achmea, zakenlieden op de hoogte van de laatste ontwikkelingen. Peters neemt zijn rol als bemiddelaar serieus: “Natuurlijk organiseren we leuke dingen, zoals de haringparty die elk jaar een succes is. Het helpt al eeuwen om in een informele omgeving elkaar te leren kennen. Maar we doen veel meer. We adviseren ondernemers op allerlei gebieden als ze zaken willen doen met Turkije. We regelen ook stages in Turkije en

we houden tentoonstellingen in ons historische pand in Leiden. Culturele uitwisselingen zijn heel belangrijk voor ons. Alleen voor een visum of een paspoort verwijzen we je door naar Rotterdam of Deventer,” lacht hij. Turkije en Nederland staan dit jaar stil bij 400 jaar diplomatieke relaties, maar aan de basis van die eeuwenoude vriendschap ligt een lucratieve handelsgeest waar beide landen elkaar goed in kunnen vinden.

Oorpronkelijke locatie consulaat aan de Eendrachtweg 71 Benoeming consul Van Rossem door Kemal Atatürk

55


DROOMPLEK

56

Dudok in Turkije

Tentoonstellingsgebouw in Ankara op een historische foto W.M.Dudok

De moderne architectuur bereikt Turkije in 1933. Architect Şevki Balmumcu bouwt een indrukwekkend tentoonstellingsgebouw in de hoofdstad Ankara. Het is een geweldig rank gebouw met hoge ramen en de pers is enthousiast en bejubelt het ontwerp als het begin van de moderniteit in Turkije. Het gebouw wordt al snel een symbool van de ‘can do’ mentaliteit van de jonge republiek. Voortaan zouden Turkse architecten hun inspiratie niet uit de traditie en het verleden halen, maar hun blik op de toekomst richten.


57

Tentoonstellingsgebouw, nu het Operagebouw, in Ankara Snelliusschool in Hilversum

Voor Nederlanders is de stijl van het gebouw zeer herkenbaar en dat heeft een simpele verklaring. Balmumcu was een groot bewonderaar van de Nederlandse architect Willem Marinus Dudok (1884-1974). Dudok had een totaal eigen stijl ontwikkeld en was vooral bekend geworden door zijn revolutionaire ontwerp van het stadhuis van Hilversum. Ook maakte hij het stedenbouwkundige plan voor de nieuwe groeistad

met meer dan 75 ontwerpen voor gebouwen, een unicum in de Nederlandse architectuur. Dudok was een workaholic en zijn werk was alles voor hem. “Kijk maar naar mijn werk, dan weet je wie ik ben,” zo omschreef hij zijn persoonlijkheid ooit. Dudok, die werkte in wat we nu als “De Stijl” kennen, kreeg wereldwijde erkenning voor zijn ontwerpen, maar het was in Turkije dat hij een heel nieuwe generatie architecten

zou beïnvloeden. Als we naar zijn ontwerp voor de Snelliusschool uit 1931 kijken, ontdekken we veel overeenkomsten met het tentoonstellingsgebouw van Balmumcu uit 1933. Dudok vertrekt in 1938 voor het eerst zelf naar Turkije als jurylid voor het ontwerp van een nieuw parlementsgebouw, samen met de Zweed Ivar Tengbom en de Engelsman Howard Robertson.


DROOMPLEK

58

Tekening voor Izmir

De Turkse media noemen hen de drie beste architecten ter wereld. In de jaren 40 wordt hij gevraagd om les te komen geven aan de Universiteit van Ankara, maar Dudok kan vanwege de oorlog Nederland niet verlaten. In 1949 is hij weer terug, wederom als jury lid. Zijn grote kans om zelf als architect aan de slag te kunnen in Turkije komt in 1953 als Rauf Onursal, de burgermeester van Izmir, Dudok vraagt om onder andere een stadhuis, een operagebouw, een schouwburg en een bioscoop te bouwen.

Dudok is werkzaam voor de gemeente Hilversum, maar wil de opdracht graag aannemen. Dit zou, net als Hilversum, een totaalproject kunnen worden, de droom van elke stedenbouwkundige. Hij vraagt de burgermeester en wethouders om toestemming om naar Izmir af te reizen, zoals valt op te maken uit notities en brieven in het archief van het NAI, het Nederlands Architectuur Instituut, in Rotterdam. Ook de gouverneur van Izmir, Muzaffer GĂśksenin, is enthousiast over het project. Dudok krijgt toestemming en trekt naar Izmir om tekeningen en ontwerpen te maken.

Hij is al bijna 70, maar wordt zeer geĂŻnspireerd door de kansen en mogelijkheden in Izmir. Uit zijn schetsen, die bewaard zijn gebleven in het NAI, krijg je een indruk van hoe anders Izmir er zou hebben kunnen uitzien als Dudok carte blanche had gekregen. Maar zover zou het niet komen. Op 2 mei 1954 worden er parlementsverkiezingen gehouden in Turkije. Burgermeester Rauf Onursal is kandidaat, wint en vertrekt naar Ankara. De nieuwe burgemeester heeft geen zin om het prestige-project van zijn voorganger te realiseren. Hij vindt het bovendien te ambitieus en te duur en als blijkt dat Ankara geen


59

Tekening voor Izmir Dudoks beroemde stadhuis van Hilversum

De oorspronkelijke tekeningen van Dudok bij het NAI in Rotterdam

extra geld ter beschikking stelt, blaast hij het hele project af. Dudok is zeer teleurgesteld. Gouverneur Muzaffer Göksenin, die een persoonlijke vriend geworden was, wordt benoemd tot ambassadeur in Bagdad. Ook hij kan niets meer doen. Nu is het enige dat rest van Dudoks ambitieuze plannen de tekeningen, ontwerpschetsen en brieven in het NAI. Geen enkel gebouw uit het project werd gerealiseerd. Eén van Göksenins brieven eindigt met “Ik kus je op de ogen”, misschien een wat al te letterlijke vertaling van Gözlerinden öperim, maar het

maakt duidelijk hoe sterk de vriendschapsband was die Dudok met Turkije had. En het tentoonstellingsgebouw van Şevki Balmumcu in Ankara, waarmee het allemaal begonnen was? Het werd in 1948 door de Duitse architect Paul Bonatz

omgebouwd tot het operagebouw dat we tegenwoordig zien. De typische Dudok-achtige toren en raampartijen zijn verdwenen. Toen Balmumcu zag hoe zijn geliefde gebouw zonder zijn medeweten of toestemming was toegetakeld, stortte hij in. Hij zou de schok nooit meer te boven komen.


WERELDKLASSE

60

UNESCO Werelderfgoed Nederland Monumenten in een wereld van water Nederland heeft maar liefst negen plaatsen die op de UNESCO Werelderfgoedlijst staan. Bij de Turkse bevolking zijn deze erfgoedschatten nauwelijks bekend omdat Nederland relatief weinig toeristen uit Turkije verwelkomt, zo’n 58.500 in 2011. De ingewikkelde visumprocedure voor Europese landen zorgt ervoor dat de meeste Turken nog altijd in eigen land vakantie vieren. Hoog tijd om het Nederlandse erfgoed vóór te stellen.


61

De molens bij Kinderdijk, foto door Lucas Hirschegger Rietveldstoel

Soms gaat het om een unieke schepping, zoals in het geval van het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht. Architect en ontwerper Rietveld (1888-1964) bouwde dit woonhuis in 1924 volgens de strenge principes van De Stijl. Hij ontwierp het samen met zijn opdrachtgeefster Truus Schröder-Schräder (1889-1985) die er haar hele leven in zou blijven wonen. Ook het interieur en de meubelstukken werden volgens een voorgeschreven lijnen- en kleurenspel ontworpen met rood, geel en blauw, afgezet met zwarte lijnen en grijze en witte kleurvlakken.

Vooral de Rietveldstoel werd wereldberoemd. Het meeste Nederlandse UNESCO Werelderfgoed heeft echter te maken met de strijd tegen het water, van het molencomplex Kinderdijk-Elshout met zijn 19 monumentale molens tot het Ir. D.F. Woudagemaal uit 1920, het grootste nog in bedrijf zijnde stoomgemaal ter wereld. Ook de verhalen van Schokland, de Beemster en zelfs de Amsterdamse grachtengordel zijn nauw verbonden met het water.


WERELDKLASSE

62

Amsterdam heeft, net zoals New York en Parijs, een zeer herkenbaar stratenpatroon. De grachtengordel in Amsterdam - toegevoegd aan de UNESCO Werelderfgoedlijst in 2010 - is een historisch wonder van grachten en 16e en 17e-eeuwse huizen. Het was een geplande stadsuitbreiding die wetlands en moerassen veranderde in een havenstad die een mondiale speler zou worden. Het is een bouwkundig en artistiek meesterwerk, uniek in de wereld.


63


WERELDKLASSE

64

Amsterdamse grachten

De vissersgemeenschap was versterkt met een houten zeewering, maar de verwoestende kracht van de wind was te groot. Huizen en mensen werden weggevaagd. In 1854 was het opnieuw raak. Er brak een brand uit en er was een zeer koude winter. Kinderen stierven. De overheid moest iets doen. Het besluit werd genomen om het eiland permanent te evacueren. In 1859 werden de laatste Schokkers vrijwillig verplaatst naar het vasteland.

Amsterdams terras vanuit de lucht gezien

Luchtfoto’s van Amsterdam tonen op prachtige wijze de innerlijke structuur van de Nederlandse hoofdstad. Ze worden gereproduceerd met toestemming van www.aerophoto-schiphol.nl

Van al het werelderfgoed in Nederland is Schokland misschien wel het meest bijzonder. In 1825 raasde een enorme storm over het kleine eiland in wat toen de Zuiderzee heette.

Schokland is een nu een rustige en licht melancholische plaats. Naast de ruĂŻnes van een 13e-eeuwse kerk en de oude vuurtoren klinkt het gekwetter van vogels. Een lichte bries waait over wat ooit middeleeuwse dijken waren.


65

De verraderlijke Zuiderzee, waardoor Schokland werd omringd, werd in 1932 door de Afsluitdijk getemd en in 1942 werd Schokland een eiland op het droge in het zuidelijke deel van de nieuw ingepolderde Noord-Oostpolder. Het is een prachtige plek, die niet meer dan een paar meter hoger ligt dan de omliggende landbouwgrond. Minder dan 70 jaar geleden was hier alleen maar zee. Het is niet moeilijk je voor te stellen hoe dichtbij en dreigend het water moet zijn geweest en hoe kwetsbaar deze hechte en afgelegen gemeenschap zich moet hebben gevoeld. In 1995 sloegen de overheid, de lokale autoriteiten, de erfgenamen van de oude Schokker families, de boeren en de natuurliefhebbers de handen ineen om Schokland een UNESCO Werelderfgoed status te bezorgen. Een deel van de gebouwen is gerestaureerd, er is een museum ingericht en de oorspronkelijke haven aan de noordkant van het eiland is hersteld. Het eiland op het droge is nu een levend symbool van de Nederlandse strijd tegen het water.

Middelbuurt Grafsteen Schokker vrouw Ru誰ne van de oude kerk Standbeeld Schokker vissersfamilie


ERFGOED SCHATTEN

66

Een Oase van Rust Het ‘Palais de Hollande’ in Istanbul

*Dit artikel is een bewerking van de inleiding van het boek ‘Palais de Hollande te Instanboel’ van Marlies Hoenkamp-Mazgon, uitgegeven 2009, Consulaat-generaal der Nederlanden.


67

Wie op een zonnige middag op de Istiklâl Caddesi – de drukke winkelstraat in de wijk Beyoğlu in Istanbul – langs het hoge hek van nr. 197 naar binnen wandelt, betreedt een andere wereld. De drukte van de wereldstad verdwijnt en men bevindt zich in een groene oase van rust, gecentreerd rond een 19e-eeuwse buitenplaats: het Palais de Hollande. Deze plek is al 400 jaar een symbool voor de Nederlands-Turkse diplomatieke betrekkingen. In 1612 stond hier het huis dat Cornelis Haga, de eerste Nederlandse ambassadeur, had gehuurd. De wijk Pera (nu Beyoğlu) was een gebied waar zich ten tijde van het Ottomaanse Rijk veel buitenlanders hadden gevestigd. In de directe omgeving van de Nederlandse ambassade (sinds 1947 Consulaat-generaal,

waarschijnlijk alleen delen van de fundamenten terug te vinden. Het huidige Nederlandse stadspaleisje werd gebouwd in 1858.

de ambassade is in Ankara ed.) vinden we dan ook de buitenhuizen van bijvoorbeeld de Zweden, de Russen en de Italianen. Pera was grotendeels opgetrokken uit hout en regelmatig brandden grote delen van de wijk af. Van het houten huis dat hier ooit stond zijn

Het gebouw heeft tot op de dag van vandaag haar monumentale aanzicht behouden. Het statige woonhuis – met de privévertrekken van de consul op de eerste verdieping – heeft in de loop der tijd een aantal ingrijpende restauraties ondergaan, maar de buitenkant vertoont nog veel overeenkomst met het oorspronkelijke bouwplan. Het lijkt nog het meest op een Italiaanse villa, een bouwstijl die in deze wijk veel voorkomt. En dat is geen wonder, want Pera werd grotendeels ontworpen door Italiaanse architecten. Het Palais de Hollande werd gebouwd door de Italiaanse architect Giovanni

Achterkant consulaat Tafeltje met portret koningin Beatrix


ERFGOED SCHATTEN

68

Battista Barborini, die ook het in de buurt gelegen Odeon theater bouwde.

Kamelengang vanuit de tuin gezien De kapel

Vanwege het sterk hellende terrein bestaat het woonhuis aan de voorzijde uit twee, aan de achterzijde uit drie verdiepingen. Het pand heeft een mooie entree met vier zuilen, daarachter bevinden zich diverse ontvangstruimtes en een loggia met – vooral ‘s avonds – een aantrekkelijk uitzicht over de Bosporus. Aan de achterzijde van het gebouw valt een breed terras op, dat rust op de zogenaamde ‘Kamelengang’, een boogvormige keldergalerij. Dit is één van de oudste delen van het huis. De aansluitende intieme en kleurrijke tuin is nu vaak het toneel voor optredens en uitvoeringen.

Tot 2005 hingen in het paleisje een aantal schilderijen van de achttiende-eeuwse Vlaamse schilder Jean Baptiste Vanmour. Hij schilderde destijds in opdracht van verschillende diplomaten in Istanbul, waaronder Cornelis Calkoen, die ambassadeur was van 1726 tot 1744. Nu zijn ze te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam. Ook een andere herinnering aan Calkoen leeft – misschien wel letterlijk - nog steeds voort in het monumentale gebouw. In een muur in de tuin is een kleine sculptuur ingemetseld van een ongelukkig uitziende, liggende vrouw. Het stelt Calkoens Turkse maîtresse Beyaz Gül, Witte Roos, voor. Zij werd door hem in lstanbul achtergelaten toen hij vertrok naar een volgende ambassadeurspost.


69

Zij heeft volgens de overlevering het gebouw nimmer verlaten. Diverse bewoners hebben haar schim door het gebouw zien ronddolen en haar aanwezigheid bespeurd. Vanaf de ‘Kamelengang’ is een modern kantoorgebouw zichtbaar, de nieuwe kanselarij. Het consulaire publiek kan de kanselarij nu bereiken via een aparte ingang aan de zijstraat van de Istiklâl Caddesi. Ook hier is een verwijzing naar 400 jaar diplomatieke relaties te vinden in een aantal nieuwe muurschilderingen. Bij de officiële entree aan de voorzijde wordt het

paleis geflankeerd door enkele kleine portierswoningen en een koetshuis. In de tuin vinden we ook een uit l7l1 daterend vierkant stenen kerkje. Het charmante gebouwtje staat in Istanbul bekend als de Dutch Chapel. Het is de voormalige

ambassadekapel, waar sinds 1857 de Engelstalige Union Church of Istanbul haar diensten houdt. Elke wekelijkse bijeenkomst van de kerkgemeente wordt nog altijd afgesloten met een gebed voor het Nederlandse staatshoofd.

Interieur


PANORAMA

70

Schilderij Ankara panorama

Panorama Ankara De Kamer van de Levantse Handel – de handelskamer van zakenlui die handel dreven met het Turkse Rijk – was gevestigd in het statige stadhuis van Amsterdam (nu het Paleis op de Dam). De werk- en ontvangstkamers waren rijk versierd en hingen vol met schitterende schilderijen. Eén van die schilderijen toonde een stadsgezicht en een uitvoerige uitleg van het productieproces van één van de belangrijkste handelswaar, angorawol. De stad Angora (het huidige Ankara) was

het centrum van de handel van mohair, de gewilde wol van de angorageit. De opdrachtgever voor het schilderij zou Justinus Johannes Leidstar kunnen zijn geweest, die na een faillissement in Istanbul een nieuw agentschap opricht in Ankara. Nederland was eeuwenlang een belangrijke handelaar in angorawol. Het schilderij is gemaakt in het midden van de 18e eeuw en is bijzonder gedetailleerd en tegelijkertijd

primitief van opzet. Het valt in drie delen uiteen. Op de voorgrond zien we het productieproces te midden van een marktscêne, in het middendeel zien we een karavaan met balen wol voorbij trekken en op de achtergrond zien we een panorama van de stad Ankara. Lange tijd werd gedacht dat het om de stad Aleppo ging, maar inmiddels staat vast dat het een zeldzaam panoramisch zicht op Ankara is. Eén van de belangrijkste bezienswaardigheden van de stad is noch altijd de zuil van de Romeinse


Armeense kerk Amsterdam, foto van J.v.Hertum

keizer Julianus, die in 362 Ankara bezocht. Aan de linkerzijde van het stadsgezicht is de zuil goed te herkennen. Ook de achterliggende L-vormige moskee Hacı Bayram en de naastgelegen tempel van Augustus zijn goed zichtbaar. Op de rechterzijde van de voorgrond zien we geitenhoeders die de dieren aan het scheren zijn. De wol wordt vervolgens geweven, gewassen, geverfd en gewogen. Het marktplein staat vol mannen en vrouwen, waarvan velen in het bezit zijn van een pakje wol. In de verte zien we een karavaan wol vervoeren, waarschijnlijk naar de havenstad Smyrna (nu Izmir) voor

verdere verscheping naar Europa. Het bijzondere schilderij is in het bezit van het Rijksmuseum – die alle schilderijen bij de opheffing van de Kamer van de Levantse Handel in handen kreeg - maar wordt nu tijdelijk getoond in de tentoonstelling in het Amsterdam Museum ter gelegenheid van 400 jaar Nederlands-Turkse betrekkingen. Er waren in Amsterdam ook Ottomaanse wolhandelaren,

Armeniërs die zich rond 1627 in de stad hadden gevestigd. De priester Johannes di Minas van Amasia liet zelfs een eigen kerk bouwen, die tot 1806 in gebruik was. Aan het begin van de 19e eeuw stortte de wolhandel in en gingen veel Armeniërs terug naar huis. In de jaren 80 van de 20ste eeuw werd de kerk teruggekocht door de Armeense gemeenschap en is nog altijd in gebruik.

Detail met moskee Hacı Bayram en Zuil van Julianus Zuil van Julianus in 2012

71


ERFGOED SCHATTEN

72

Van Angorageiten tot Sigmund Freud Het monument In den vergulden Turk in Leiden


73

1910. De befaamde componist Gustav Mahler is ten einde raad. Hij bevindt zich in een diepe depressie. Hij is bang dat zijn vrouw hem zal verlaten en twijfelt aan alles. Hulp is dringend nodig. Hij heeft zijn hoop gevestigd op Sigmund Freud. Tot drie keer toe heeft Mahler de afspraak weten uit te stellen, maar in de zomer van 1910 vindt er een ontmoeting plaats in de historische stad Leiden. Freud viert met de familie vakantie aan de Nederlandse kust en is bereid om Mahler tijdens een stadswandeling te behandelen. De afspraak begint in een restaurant, gevestigd in het pand In den vergulden Turk. Dit is niet de eerste keer dat dit pand uit 1673 geschiedenis maakte. De gevel van het gebouw in de Hollands classicistische stijl is rijk versierd met ornamenten; de zeegod Neptunus, een Ottomaanse hoogwaardigheidsbekleder en de God Mercurius; de god van de handel met zijn slangenstaf en geldbuidel. Achter hem gaat een angorageit schuil. Het gebouw werd gebouwd voor de kooplieden Le Pla, een verdeftiging van de naam Leplae. De Le Pla’s deden goede zaken in Smyrna (het huidige

Izmir) en men vermoedt dat zij, dankbaar voor het handelssucces, het pand lieten verbouwen. De bekende Vlaamse beeldhouwer Jan Baptist Xavery werd gevraagd de gevel te ontwerpen. De Le Pla’s waren rijk geworden met de handel in mohair, de wol van de angorageit. Het harige geitenras leverde een schat aan hoge kwaliteit wol op. De tussenhandel was voor de Nederlandse handelaars in Smyrna uiterst lucratief. Al sinds de tijd van de eerste Nederlandse ambassadeur Cornelis Haga was er een Nederlandse consul gevestigd in Smyrna. De handel was gestaag gegroeid. Nederland exporteerde jaarlijks 5000 Leidse lakens naar Turkije en importeerde scheepsladingen vol mohair. In 1650 waren er 15 Nederlandse handelshuizen in Smyrna, in 1688 waren dat er al 25. Het succes van de Nederlanders in Turkije was een doorn in het oog van de andere Europese grootmachten. Zij probeerden op allerlei manieren de Nederlanders tegen te werken en langzaam begon het tij te keren. In 1719 waren er nog maar 7 Nederlandse

handelshuizen in Smyrna. De zogenaamde Nederlandse Gouden Eeuw was voorbij. Het pand In den vergulden Turk uit 1673 is een unieke getuige van de korte periode dat de Nederlanders heer en meester waren in de wol- en lakenhandel met Turkije. En Gustav Mahler? Hij heeft niet veel baat gehad bij het gesprek met Freud in In den vergulden Turk. Hoewel beiden het gesprek als zeer positief ervoeren, reisde Mahler direct terug naar Wenen. Negen maanden later was hij dood.

Gevel in 2012


74 ERFGOED SCHATTEN

Surp Krikor Lusavorich kerk

Nederlandse Tegels in Istanbul

Kievietseitjes op de Aalmis tegels in de Armeense kerk

De Kerk van Gregorius de Verlichter (Surp Krikor Lusavorich) is de oudste Armeense kerk van Istanbul, oorspronkelijk gebouwd in 1431. Sinds januari van dit jaar is de kerk weer open na een zes maanden lange intensieve restauratie. Gregorius de Verlichter (239-325) is de belangrijkste Armeense heilige. Hij zorgde ervoor dat ArmeniĂŤ als eerste land ter wereld het christendom tot staatsgodsdienst maakte.


75

De kerk heeft een lange geschiedenis van verbouwingen en restauraties. Toen in 1731 de Istanbulse wijk Galata in vlammen opging, brandde ook deze kerk volledig uit. Met toestemming van Sultan Mahmut I werd de kerk gerestaureerd en weer overgedragen aan de Armeense gemeenschap. Tijdens één van de latere restauraties werden in de crypte Nederlandse tegelplateaus toegevoegd; een prachtig voorbeeld van de soms onopvallende contacten tussen Nederland en Turkije. Uit onderzoek blijkt dat de tegels zijn gebakken tussen 1800 en 1865 in de tegelfabriek “De Bloempot”, eigendom van de familie Aalmis uit Rotterdam. Het logo van het bedrijf is op de achterkant van enkele niet gebruikte tegels te zien. In de crypte zien we twee verschillende motieven terug; Vleugelblad en Kievitseitjes. Het Kievitseitjes-motief was erg populair in het Ottomaanse Rijk omdat er een anjer en een tulp op afgebeeld lijken te zijn. In werkelijkheid is het een afbeelding van de Kievitseitjesbloem, die enigszins op de tulp lijkt. De Turken noemen dit bloemetje, dat op de lijst van beschermde plantensoorten staat,

de ‘ondersteboven tulp’, omdat de bloemblaadjes naar beneden buigen. In het archief van de kerk zijn nog zes andere soorten Nederlandse tegels terug te vinden met thema’s als “Boeket” of “Cartouche”, die niet in de plateaus gebruikt zijn. Veel van deze tegels zijn gebroken of er is maar één exemplaar van. De fabriek van Aalmis bestaat niet meer en de tegels in de crypte van de kerk zijn een uniek stukje Nederlandse aardewerk-geschiedenis. De kerk is nog altijd een belangrijk centrum voor de Armeense gemeenschap in Istanbul en er worden wekelijks diensten gehouden.

Ook op andere plekken in de stad zijn Rotterdamse tegels terug te vinden. Eén van de meest in het oog springende voorbeelden zijn misschien wel de tegelplateaus in de zogenaamde Imperial Hall van het Topkapı paleis in Istanbul, oorspronkelijk gebouwd in 1583. Deze schitterende ontvangstruimte werd in het midden van de 18e eeuw gerestaureerd in opdracht van Sultan Osman III en men vermoedt dat de Rotterdamse tegels uit die tijd stammen. De meeste hebben vloeiende, stylistische bloemmotieven en zijn een hoogtepunt in een zaal die op zichzelf ook al een hoogtepunt is.

Aalmistegels in Topkapı Palace Kievietseitjes bloemetjes Vleugelblad in de Armeense kerk in Istanbul


LEVEND ERFGOED

76

Bankgeheim De Turkse missie van Dr. Gerard Vissering, president van De Nederlandsche Bank door Ufuk Ă–zay Analist Divisie Toezicht Banken, De Nederlandsche Bank


Atatürk na bespreking bij de İşbank met Vissering

Een onopvallende Nederlander op leeftijd, kalend met een rond brilletje en een grijze snor, zit in 1928 in de Oriënt Express op weg naar Istanbul. Hij heeft op typisch Nederlandse wijze een goede reisverzekering afgesloten, want je weet maar nooit. Ook is hij voor vertrek nog even langs de dokter geweest om advies te vragen, ‘geen water uit de kraan en geen rood vlees’ Voor 7 gulden en 20 cent, zo weten we uit zijn declaratie, heeft hij het boekje aangeschaft om onderweg te lezen. Aangekomen op het Sirkeci Station in Istanbul neem hij een taxi naar de overkant van de Gouden Hoorn, waar hij een kamer heeft geboekt in het legendarische Pera Palace. In het befaamde hotel (recentelijk geheel gerestaureerd en teruggebracht in oude stijl ) kon je Alfred Hitchcock met Greta Garbo aan de bar zien zitten of Agatha Christie en Mata Hari in de lobby tegenkomen. Maar bankier Gerard Vissering (1865-1937) is niet gekomen voor een vakantie. Hoewel hij zeker onder de indruk is van de mysterieuze metropool en de energieke, nieuwe Turkse Republiek, is hij een man met een missie. Een geheime missie. Turkije heeft financiële moeilijkheden en het blijkt lastig

Vissering

77


LEVEND ERFGOED

78

Minister President Ismet Inönü Hjalmar Schacht Celal Bayar

om aan de broodnodige kredieten te komen op de internationale kapitaalmarkt. Turkije heeft geen eigen banksysteem en is afhankelijk van de Ottomaanse Bank, die nagenoeg volledig in handen is van Engeland en Frankrijk; landen waarmee Turkije in staat van oorlog had verkeerd. De economische realiteit had Turkije in 1924 tot een akkoord gedwongen. Tot 1935 zou de Ottomaanse Bank als centrale bank blijven fungeren, tenzij Turkije een eigen nationale staatsbank zou oprichten. Maar wie kon hen helpen met onafhankelijk advies? De Turken benaderen de president van De Nederlandsche Bank, Dr. Gerard Vissering, om te onderzoeken hoe het Turkse Pond gestabiliseerd kan worden en wat er nodig is om een solide staatsbank op te richten. Vissering is een uitstekend econoom met internationale ervaring en bovendien is het bankwezen hem van jongs af aan bijgebracht; zijn vader was minister van Financiën geweest. De belangen zijn groot. De Turkse republiek heeft de wereld veel te bieden; olierechten (in Mosoel, Noord-Irak) en houtvoorraden en vooral tabak.

De missie van Vissering is al twee maanden voor vertrek bij de Amerikaanse geheime dienst bekend. De Duitsers, de Fransen en de Engelsen volgen de situatie met argusogen en proberen te achterhalen wat Visserings ideeën zijn. Zijn advies kan vergaande financiële gevolgen hebben en het bevalt de internationale bankwereld allerminst dat ze geen controle heeft over de situatie. Vissering wordt met een officieel diner verwelkomd door president Mustafa Kemal Atatürk en zijn ministersteam onder leiding van Ismet Inönü in het chique restaurant Tokatlian. De sfeer is goed en Vissering krijgt carte blanche om de situatie in kaart te brengen. Drie weken lang voert Vissering besprekingen en controleert hij de boeken van de Turkse staatshuishouding. Er was voor meer dan 160 miljoen Turkse ponden aan biljetten in Turkije in omloop, maar de gouddekking was bij lange na niet hoog genoeg. Het Turkse Pond is in 1928 ten opzichte van het Engelse Pond Sterling bijna negen keer minder waard dan voor de Eerste Wereldoorlog. Het is onduidelijk hoe Turkije de begrotingen sluitend maakt

en dat heeft grote invloed op het vertrouwen van internationale investeerders. Er moet goud gevonden worden, want, zo stelt Vissering, zelfs met inbegrip van de soms eeuwenoude Ottomaanse kroonjuwelen, is er te weinig. Er kan wel goud gevonden worden op de internationale markt, maar dat zou Turkije kwetsbaar maken. De Amerikanen willen bijvoorbeeld wel goud lenen in ruil voor oliegaranties en tabaksrechten. Vissering heeft tachtig pagina’s nodig om de financiële situatie samen te vatten. Hoewel hij de mogelijkheden voor de stabilisatie van het Turkse Pond gunstig beoordeelt, stelt Vissering dat noodgrepen en tijdelijke oplossingen geen soelaas bieden op de langere termijn. Eén van de adviezen is de oprichting van de Centrale Emissie- en Verkeersbank. Hiermee zou ook de circulatie van het geld beter geregeld kunnen worden. Hij berekent dat het een goed idee is om de İşBank – de zakenbank die wel in handen is van de Turken – om te bouwen naar een centrale bank. Er is ervaren personeel en voldoende kennis en middelen. De regering in Ankara is zeer lovend over het rapport. Het is een advies dat de Turkse overheid een


İşbank gebouw waar Vissering zijn onderzoek deed, nu een museum, foto door Ayhan Cakar

stappenplan biedt op weg naar een onafhankelijk en stabiel monetair systeem zonder bemoeienis van de Engelsen en de Fransen. Turkije vraagt Vissering om het rapport geheim te houden, want ministerpresident Ismet Inönü wil niet dat de internationale gemeenschap hem in de kaarten kan kijken. Dat weerhoudt vertegenwoordigers van banken en overheidsfunctionarissen uit Amerika, Engeland, Frankrijk en Duitsland er niet van om te proberen Visserings rapport in handen te krijgen. De landen willen zeggenschap verwerven bij de oprichting van de centrale bank en inzicht krijgen in wat de Turken van plan zijn, maar Vissering geeft geen krimp. Ook het Nederlandse bedrijfsleven probeert een stok tussen de deur te krijgen, maar zonder succes. Steevast luidt het officiële antwoord: “Dr. Vissering acht zich tot zijn leedwezen niet gerechtigd bedoeld stuk aan derden ter inzage te geven.”

Op 9 maart 1929 gaat de telefoon. Karl Müller, de tweede man van de Duitse Reichsbank en de latere nationaal-socialist, wil Vissering dringend spreken. Al twee dagen later voeren zij een langdurig gesprek. Müller is ook gevraagd om advies te geven aan de Turkse overheid en wil weten wat Vissering vindt. Maar Vissering stelt het rapport niet ter beschikking. Müllers baas, Hjalmar Schacht- met de veelzeggende bijnaam de ‘Geld Goochelaar’ – ontmoet Vissering ook, maar ook hij vangt bot. Schacht zou Hitlers minister van Financiën worden, maar nam later afstand van het regime. Turkije heeft het Visserings rapport meer dan een halve eeuw geheim gehouden. De Nederlandsche Bank heeft het rapport nog altijd niet vrijgegeven. Pas aan het eind van 2012 zullen de papieren officieel worden overhandigd aan het Nationaal Archief in Den Haag.

Gerard Vissering bleef altijd vriendschappelijke banden onderhouden met Turkije, ook nadat hij was afgetreden als president van De Nederlandsche Bank. Vooral de latere president Ismet Inönü blijft hem tot 1934 om advies vragen. Celal Bayar, de directeur van de İşBank die later ook president van Turkije zou worden, stuurt elk jaar rond de jaarwisseling 2000 sigaretten naar Vissering. In 1931 richtte Turkije haar eigen centrale bank op.

De documenten bij De Nederlndsche Bank

79


KORT VERHAAL

80

Een Legendarische Vlucht

Van der Hoop, Van den Broeke en Van Weerden Poelman


81

nieuwe Rolls-Royce motor naar Bulgarije te vervoeren. Met een maand vertraging arriveerde het toestel op 2 november in Constantinopel.

Een foto uit 1924 waarop een gezelschap te zien is naast een KLM toestel, een Fokker VII (H-NACC). Hoogwaardigheidsbekleders praten met de piloten en de werktuigbouwkundige die zojuist zijn geland in Constantinopel (nu Istanbul). Het was een reis met hindernissen geweest. De eerste vlucht van Nederland naar voormalig NederlandsIndië was goed verlopen tot Belgrado, maar onderweg naar Constantinopel kreeg kapitein Van der Hoop motorpech. Hij moest een noodlanding maken op een grasveldje in Bulgarije. Een wiel brak af en de motor was onherstelbaar beschadigd. Een snelle actie in Nederland onder de lezers van het blad Het Leven haalde genoeg geld op om een

Links op de foto kijkt een jongetje in de camera en een meisje staat met de rug naar ons toe. Zij zijn de kinderen van één van de Nederlandse pioniers die naar Turkije waren getrokken om een nieuwe toekomst op te bouwen. Frans van ‘t Hooft en zijn oudere zusje Ida zouden deze bijzondere dag van de eerste vlucht tussen Nederland en Turkije altijd blijven herinneren. Het maakte zoveel indruk op hen dat het hun leven beïnvloedde. Ida werd één van de eerste stewardessen van de KLM, zoals te zien is op een foto uit 1948. Frans was de oprichter van TURHOL, het eerste reisbureau dat zich specialiseerde op reizen tussen beide landen. Frans van ‘t Hooft (1918-1990) vertrouwde zijn herinnering aan die dag aan het papier toe:

“Ik was nog maar een kind, maar ik herinner me die dag in 1924 nog goed. Ik geloof dat het een zondag was en het hele huis was in rep en roer. De reden voor dit alles was dat de hele Nederlandse gemeenschap in Istanbul had besloten om naar ons huis te komen om de landing van het eerste KLM toestel van dichtbij mee te maken. Wij woonden namelijk in Yeşilköy, een dorp vlakbij de luchthaven. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat een luchtvaartmaatschappij het risico had durven nemen om de afstand van meer dan 9.500 mijlen van Amsterdam naar Jakarta af te leggen. De experimentele vlucht was onderweg naar ons toe en natuurlijk waren alle Nederlanders in Istanbul gespannen in afwachting van de gebeurtenissen.

Aankomst van het KLM toestel met links Frans en Ida van ‘t Hooft


KORT VERHAAL

82

Fokker F VII Frans van ‘t Hooft als volwassen man Herdenkingspostzegel

Hoewel het vliegtuig pas in de middag werd verwacht, had een deel van de gezinnen besloten om ‘s ochtends vroeg te komen, dus dat betekende een onverwachte lunchpartij en veel extra werk voor mijn familie. Toen het tijd was, verlieten we het huis in kleine groepjes. Mijn moeder hield mijn hand vast en mijn zusjes liepen met grote bossen bloemen voorop. De Fokker VII (H-NACC) onder het bevel van kapitein Van Der Hoof, co-piloot Van Weerden Poelman en werktuigkundige Van den Broeke zou vroeg in de middag aankomen uit Sofia. Vanwege motorpech, was het vliegtuig gedwongen geweest om ergens in Bulgarije te landen. Het is onmogelijk om te zeggen hoeveel uur we moesten wachten, maar wachten was gewoon in die tijd zonder telefoon of communicatiemiddelen. Wachten was de enige oplossing.

Plotseling riep iemand dat het vliegtuig eraan kwam ... en de groep zwol aan terwijl journalisten, ambtenaren, fotografen, omstanders en nieuwsgierige mensen de hemel begonnen te scannen. Overal werd er geroepen: “Hij is het! Ja! Nu! Kijk naar die donkere punt daar! In de wolken! Hij vliegt zeer hoog. Ik zie het niet! Misschien wel 3.000 meter hoog! Heren, het is een zeemeeuw.” Enzovoort. De meningen waren verdeeld. Maar wat de mensen dachten dat ze zagen, of wat ze niet konden zien, verscheen en verdween opnieuw tussen de

wolken en een lange, lange tijd later, met een oorverdovend motorlawaai en onder kreten van vreugde, kwam het vliegtuig in zicht. Iedereen zwaaide met hun handen of hoeden. Een officier rende naar een aantal planken, goot er benzine overheen en stak ze in brand. De reden? Heel eenvoudig! Zodat de piloot wist waar hij moest landen. Ik wil er aan toevoegen dat in de vroege dagen van de 20e eeuw de luchthaven van Istanbul een grasveld was – met een kazerne en een hangar - en nauwelijks te onderscheiden van de hemel. De grote vogel landde en stopte voor ons. De menigte juichte en iedereen haastte zich om de bemanning te feliciteren. Er werden bloemen gegeven. Ik zag de blijdschap in de ogen van de bemanning, maar ook hun grote vermoeidheid. De volgende stop op de route was bereikt, maar het grootste deel van wat de langste luchtverbinding ter wereld was,


83

Ida van ’t Hooft links in beeld in 1924 Ida van ‘t Hooft als KLM stewardess

moest nog worden gevlogen. Niemand in die tijd wist iets van wat we nu ‘handling’ noemen. Het bijtanken van de vliegtuigen was zeer eenvoudig en er was behoorlijk wat mankracht nodig. De brandstof werd geleverd door de militaire autoriteiten. De vaten werden uit de loods gerold en met de voeten verder geduwd. Bij het toestel aangekomen werd de brandstof in emmers overgegoten, die vervolgens op de vleugels werden getild en in de tanks werden geleegd. Dit was in 1924. Ik was zes jaar oud. Later werden nog andere proefvluchten gemaakt. Mijn vader werd KLM-agent in Istanbul. Vanaf 1929 werden er reguliere tweewekelijkse vluchten tussen Amsterdam en Jakarta gemaakt. De nieuwe Fokker vliegtuigen konden Jakarta bereiken in slechts twee weken. De dienstregeling was enkele maanden van kracht toen op een dag één van de vliegtuigen al snel na het opstijgen motorpech

kreeg. Het toestel crashte in een bosrijke omgeving in een militaire zone, ongeveer 60 km. buiten Istanbul. Gelukkig was alleen het vliegtuig beschadigd en de bemanning werd gered. De dienstregeling werd opgeschort toen de Turkse regering besloot om de vergunningen te annuleren. De vluchten moesten ten koste van alles doorgaan, met als gevolg dat

KLM besloot om te re-routen via Athene, Cairo en Bagdad waardoor het aantal kilometers behoorlijk toenam.. Ik was teleurgesteld dat ik de gele vleugels van het Amsterdam - Jakarta vliegtuig niet meer kon zien vliegen door de blauwe luchten van Turkije. Ik zou al die pioniers van de intercontinentale vluchten van de KLM voortaan niet meer kunnen ontmoeten.”


FEATURE

84 Hr.Ms.Gelderland

Het Nederlandse Rode Kruis in * Istanbul Herdenkingsboekje van de missie uitgedeeld bij thuiskomst

Zelfs de Sultan is zeer tevreden over de Nederlandse professionaliteit en inzet. In de vijf maanden in 1912 wanneer het Nederlandse Rode Kruis een stads-ambulancedienst in Constantinopel (nu Istanbul) runt - nu precies 100 jaar geleden - sterven er maar vier mensen.


Foto van het Nederlandse team uit een Turkse krant

De Nederlanders konden - zowel letterlijk als figuurlijk - vrijwel zonder hulp van buitenaf opereren en zijn zo succesvol in hun werk dat alle mederwerkers als dank een oorkonde en medaille van de Sultan krijgen. Maar hoe en waarom waren er Nederlandse hulpverleners nodig in het Ottomaanse Rijk? De Eerste Balkanoorlog, waarbij de Balkanlanden zich losscheuren van het Ottomaanse

Rijk, zorgt voor een stroom aan vluchtelingen, zieken en gewonden. De massaliteit van de benodigde hulpverlening is overweldigend. Er is assistentie nodig van buitenaf. Overal in Europa worden inzamelingsacties georganiseerd en ook in Nederland wordt door het Rode Kruis 250.000 gulden opgehaald voor een missie in Griekenland. Kort voordat de hulpverleners vertrekken, vraagt ook de Turkse

overheid Nederland om steun. De Turkse Rode Maan en de Turkse regering kunnen de hoeveelheid gewonden in de ziekenhuizen niet aan. De Turkse ambassadeur Aristarchi Bey staat eerst voor een dichte deur, want de Nederlanders voelen eigenlijk weinig voor een missie in een islamistisch land, dat in staat van oorlog is met christelijke tegenstanders. Pas als de diplomaat fijntjes wijst op het feit dat het Koninkrijk Nederland het grootste islamitische land ter wereld is (Ned-IndiĂŤ is dan nog een onderdeel van het koninkrijk), stemt het hoofdbestuur van het Rode Kruis snel toe. Ze stelt direct

Krantenfoto met onder anderen Dr. Lingbeek Kuyper en Colijn bij het vertrek van het team vanaf station Hollands Spoor

85


FEATURE

86

noodhulp ter beschikking en een nieuwe oproep levert ook nog veel geld op van het Rode Kruis in Nederlands-Indië. Het team dat klaar staat voor vertrek is eigenlijk uitgerust om aan het front te kunnen werken, maar de Turkse overheid vraagt de Nederlanders om de noodsituatie die in Constantinopel is ontstaan te verlichten. De hulpverleners worden eerst ontvangen door Koningin Wilhelmina en Prins Hendrik, voorzitter van het Rode Kruis en later uitgezwaaid door onder anderen de bekende politici Abraham Kuyper en Hendrik Colijn.

Het.marineschip Hr.Ms. Gelderland ligt al in de haven van Istanbul. Ze verlenen assistentie aan Nederlandse diplomaten en ingezetenen die mogelijk in de problemen zijn geraakt door de oorlogssituatie. Het leven is de stad is moelijk. De straten zijn verstopt door een eindeloze hoeveelheid karren en ossenwagens van de vluchtelingen. De moskeeën en

kerken zijn vol gewonden en er moeten alternatieve locaties worden gevonden. De medische officier van de Gelderland, L.J. Büller, die in het kinderhospitaal in Şisli gewonden verpleegt en dus goed de weg kan vinden in Constantinopel, stelt zich ter beschikking van het team. De militaire academie in de wijk Harbiye van Istanbul – waar de latere oprichter van de Turkse Republiek Mustafa Kemal Atatürk zijn opleiding had genoten - is haastig ingericht om als noodhospitaal dienst te kunnen doen. De leider van de missie, Dr. Lingbeek, maakt de afspraak met de Turkse Rode


Halve Maan dat de Nederlanders de verantwoordelijkheid nemen voor een honderdtal gewonden. Het team werkte onder moelijke omstandigheden en de continue dreiging van cholera en andere besmettelijke ziektes. Gelukkig heeft een aantal artsen en verpleegkundigen ervaring opgedaan met operaties onder primitieve omstandigheden. De Nederlanders houden zich vooral bezig met infecties, ontstekingen, botbreuken en amputaties. En met succes. Dit is in de eerste plaats te danken aan de nauwgezette verpleging,

Militair museum, foto van Naci Yavuz

87

Medaille van de Sultan

maar volgens Dr. Lingbeek in de tweede plaats aan het “sterke, gezonde, taaie gestel van de Turkse soldaat uit Azië en zijn geduld en volgzaamheid in zijn lijden.” Over het roken is hij minder te spreken: “Tot even voor hun dood, somwijlen onder de hevigste smarten, roken ze nog; en, niettegenstaande het voortdurende luchten, hangt er daardoor in de zalen van onze ambulance altijd een merkbare tabakswalm.” De Rode Kruis missie kwam op 18 april 1913 terug in Nederland en werd feestelijk onthaald op station Hollands Spoor in Den Haag. Het noodhospitaal en voormalige academie in de wijk Harbiye, waar de Nederlanders vijf maanden lang werkten, is nu een monument en een belangrijk militair museum met één van de grootste collecties ter wereld. *Enkele feiten uit dit artikel komen uit de scriptie van Bas Plaatsman getiteld “Nederlandse Rode Kruis Ambulance in het Osmaanse Rijk ten tijde van de Eerste Balkanoorlog (tussen 1912 en 13)”, RUU, 2007


FEATURE

88

John Th.Botter

Tailleur de Sa MajestĂŠ ImpĂŠriale le Sultan Een Nederlandse kleermaker in Istanbul

door Teddi Dols, kunsthistorica


Botterhuis voor de restauratie Botterhuis ingepakt voor restauratie Sultan Abdulhamid II

en de firma waren inmiddels in vergetelheid geraakt, maar zijn voormalige woon- en werkplaats aan de Istiklal Caddesı op nr. 475-477: Botter Apartmanı, het Botter Huis, stond in de Turkse architectuur-geschiedenis nog altijd bekend als het eerste Art Nouveau gebouw van Istanbul in stedelijke context.* Enkele jaren geleden ontmoette ik in Boedapest per toeval de bekende kunsthistorica Dr. Hülya Tezcan, voormalig curator van de Sultans Costumes and Textiles Section van het Topkapı Paleis Museum. Toen zij hoorde dat ik uit Nederland kwam, vertelde zij enthousiast over een zekere Jean T. Botter, die hoofd-kleermaker van Sultan Abdulhamid II was geweest (regeerperiode 1876 – 1909) en ooit heel beroemd in Istanbul en ver daarbuiten. De goede man

Botter werd in 1845 geboren als Johannes Gerards in de kleine garnizoensstad Harderwijk, de onwettige zoon van een naaister. Johannes’ stiefvader Abram Botter was korporaal geweest in het Nederlandse Koloniale Leger, maar zijn ooms Evert en Peter werkten naar alle waarschijnlijkheid als kleermakers voor hetzelfde leger. Het kleding maken werd hem als ware met de paplepel ingegoten.

Op 22 jarige leeftijd verruilt Botter Harderwijk voor Brussel, Parijs en uiteindelijk Londen, de toenmalige hoofdstad van de financiële wereld en het Mekka van de Europese kledingindustrie. Hij vindt er emplooi als jassenmaker voor de elite kleermakers in de Londense West-End. In 1878 besluit Johannes Botter met zijn vrouw Marie, een Belgische couturière, en hun vijf kinderen naar Constantinopel te verhuizen. Engels getrainde

*Foto’s van James Hughes of auteur. Foto Botterhuis met houten bedekking door TVCulture

89


FEATURE

90

Oorspronkelijke lift, één van de oudste van Istanbul Balkon Botterhuis

Kasboek van Botter in twee talen

kleermakers en coupeurs waren sinds de europeanisering van het modebeeld in het Osmaanse Rijk vanaf 1826 een gekoesterde zeldzaamheid in Constantinopel. Het merendeel van de Londense kleermakers spreekt geen Frans, de voertaal van de Europese gemeenschap in Istanbul. De talentvolle Botter beheerst het Frans door zijn verblijf in Brussel en Parijs echter uitstekend. Hij gaat aan de slag als coupeur bij de Franse couturier Mir et Cottereau, de beste en meest prestigieuze van de stad.

Rond 1885 opent Botter aan het einde van de Grande Rue de Pera (de huidige Istiklal Caddesı) zijn eigen bedrijf, te midden van andere kleermakers in het hogere segment van de markt. In navolging van de bekendste Engelse kleermakers in London, specialiseert Botter zich in herenkleding, accessoires en toilet- en reisartikelen. In de lokale almanak, en op zijn atelierlabels en briefpapier noemt hij zichzelf “John Th.Botter” om het Engelse karakter van zijn stijl te benadrukken. Al snel verruilt de lokale fine fleur Mir et Cottereau voor Johannes Botter. Sultan Abdulhamid II zou al snel volgen. Uit lokale bronnen is bekend dat het vakgebied in Constantinopel een duidelijke hiërarchie heeft en Botter staat aan de absolute top. In een Franse biografie over Abdulhamid II uit 1894 wordt Botter de “Worth de Pera” genoemd, een verwijzing naar Charles Frederick Worth (1825-

1895), de in Parijs gevestigde Engelse leverancier van het hof van Napoleon III en de grondlegger van de Franse haute couture. Een even opvallend als interessant compliment, aangezien Botter enkel voor heren werkte, en Worth, de eerste modeontwerper met een sterrenstatus, enkel een vrouwelijke clientèle bediende. In navolging van de emancipatie van de couturier tot kunstenaar was ook de sociale status van de kleermaker gestegen. Tegelijkertijd werd de kleermaker door zijn smaak en meesterschap steeds meer beschouwd als de aristocraat onder de werklieden. In 1894 wordt Botter benoemd tot terzi başı, hoofd-kleermaker, van Sultan Abdulhamid II met het recht om zijn tuğra (het keizerlijke zegel) en de titel Tailleur de Sa Majesté Impériale le Sultan te gebruiken in zijn handelsactiviteiten. In de Annuaire Oriëntale du Commerce


91

licht doorlieten. Een dubbele trap leidde tot een ellipsvormige tussenverdieping die in latere tijden gebruikt zou zijn voor defilés. Een miniatuurpaleis, waarmee Botter tegemoet kwam aan de toenemende behoefte van de mannelijke consument aan de luxe van het warenhuis, verwijderd van het strenge en sobere interieur van de kleermakers van voorheen.

van het jaar daarop treffen wij de enige advertentie aan die Botter ooit lijkt te hebben geplaatst, een terughoudendheid die geheel in overeenstemming was met de Engelse West-End traditie. In 1900 geeft Sultan Abdulhamid II zijn hofarchitect de opdracht om voor zijn hoofd-kleermaker aan de Grande Rue de Pera een nieuwe showroom te ontwerpen, met een atelier op de eerste verdieping, een viertal appartementen en een serre voor hem en zijn familie op de verdiepingen daarboven. Hoewel het interieur van de showroom op de begane grond in 1960 bij een ingrijpende verbouwing tot bankfiliaal bijna volledig werd verwoest en er spijtig genoeg geen foto’s bewaard zijn gebleven, is bekend dat de showroom schitterend gedecoreerd was met zware draperieën, elegante spiegels, lampen, vitrages en glasin-loodramen die, op advies van de vakbladen uit die tijd, gefilterd

De firma Botter zal de paleisrevolutie van 1908 overleven. Als Sultan Abdulhamid II wordt afgezet, verliest Botter weliswaar zijn status als officiële hoofd-kleermaker van de sultan, maar uit de balans die na de dood van Botter in 1917 wordt opgemaakt (thans in het nationaal archief in Den Haag), blijkt dat hij na de revolutie de favoriete kleermaker werd van de leden van de nieuwe machthebbers Talaat, Enver en Cemal Pasha. Uit deze tijd stamt ook een zwart wollen gilet, dat Botter in 1913 voor Atatürk maakte en dat zich thans in het Atatürk Museum in Şişli bevindt. De opvolger van Sultan Abdulhamid II, Sultan Mehmet Reshat V (regeerperiode 1909 – 1919), moet genoegen nemen met de Kroatische kleermaker Vidoevich; een uitstekende, maar minder beroemde kleermaker, die slechts een bescheiden winkel huurt in de monumentale neogotische ingang van het Zweedse consulaat. Na Botters overlijden in 1917 in de Rosemont Clinique in Lausanne, Zwitserland, wordt de firma op nadrukkelijke wens van de oprichter voortgezet. Omdat Botters beoogde opvolger Pierre in 1902 na een kort ziekbed in

Parijs aan tuberculose overlijdt, neemt de weduwe Botter, met hulp van Botters trouwe rechterhand Robert Hunter, tot haar dood in 1932 het management van de zaak over. Maurice Joffredy, de zoon van Botters dochter Louise, zal als laatste in de firma werkzaam zijn en de deuren omstreeks 1938 voorgoed sluiten.

Tekening van het Botterhuis


FEATURE

92

Een Huwelijk Vol Tegenstrijdigheden Het leek zo eenvoudig; een verhaal schrijven over de romantische liefde tussen een Nederlandse vrouw uit Bergen op Zoom en de zoon van de Sultan van Turkije in het begin van de 20e eeuw.

Oost en West verenigd in een symbolisch verhaal in het kader van 400 jaar diplomatieke betrekkingen, want nooit eerder was iemands uit de Ottomaanse dynastie getrouwd met een Nederlandse vrouw. Maar het verhaal van Lady Sholto Douglas Mosselmans en

Prins Burhan Eddin trekt ons diep de geschiedenis van de Roaring Twenties in. Het was een nieuwe wereld, waarin de oude machtsverhoudingen snel veranderden. Adellijke families raakten aan de bedelstaf en nieuwe rijken, die hun geld hadden verdiend in de wereldhandel,


93

eisten hun plaats op. De Duitse keizer was afgezet en de Russische Tsaar vermoord. Ook de Ottomaanse Sultans waren zonder veel geld of bezittingen op de trein naar Europa gezet. Steden als Monte Carlo, Londen en Parijs werden overspoeld met verarmde aristocraten uit de verdreven vorstenhuizen. De meesten van hen hadden weinig kaas gegeten van geld verdienen. De vrouwen overleefden met kantklossen en schoonmaken of door hun juwelen te verkopen, maar voor de meeste mannen was de aanpassing aan een nieuw leven moeilijk. Opgegroeid in een wereld waar het hen aan niets ontbrak, moesten ze nu voor het eerst hun handen vuil maken. Ook Prins Burhan Eddin, de favoriete zoon van de beroemde Sultan Abdul Hamid II, kon zijn draai niet vinden. Maar op een dag in 1924, toen hij in Monte Carlo zware verliezen leed aan de roulettetafel, leek het spreekwoord ‘ongelukkig in het spel, gelukkig in de liefde’ waar te worden. Een jonge miljonaire, de Nederlandse erfgename van een vermogen van meer dan 40 miljoen Dollar, schiet hem te hulp. Georgina Mosselmans, die bekend was onder de naam van haar tweede echtgenoot Lady Sholto Douglas was vooral gelukkig als

ze de kranten kon halen. Zij is misschien het beste te vergelijken met, bij gebrek aan beter, een soort vroege versie van Paris Hilton. Ze had een ongelukkige tijd achter de rug. Echtgenoot Lord Douglas nam het niet erg nauw met de huwelijkse trouw en zette overal op haar kosten de bloemetjes buiten. Toen hij haar de rekening stuurde van de suite in een 5-sterrenhotel waar hij een week met een blondine had doorgebracht, was de maat vol. Lord Douglas ging terug naar de bedelstaf en Lady Sholto Douglas was vrij. Een knappe Turkse prins die claimde terug op de troon te kunnen komen en bovendien zei rechten te hebben op de oliewinning in wat nu Irak is, was precies waar ze naar op zoek was om in de belangstelling te kunnen blijven staan van de opkomende roddelpers.

“Ik heb mijn sjeik niet ontmoet in de woestijn zoals je misschien zou verwachten, maar het is échte liefde dit keer,” verklaarde de jetsetter – waarvan beweerd werd dat ze de kleinste voetjes van Europa had – aan de wereldpers, terwijl zij zijn hoofd zacht streelde. “Ondanks al het geroddel over de onverenigbaarheid van Oost en West, weet ik zeker dat we gelukkig zullen zijn. Er is net dat beetje pit en gevaar dat het leven spannend maakt: de glamour van een grote romance die noodzakelijk is om onze liefde perfect te maken. Wat het lot ook voor ons in petto heeft, we zullen het zonder met onze ogen te knipperen tegemoet treden.” Als haar gevraagd wordt of ze problemen verwacht als ze als Westerse vrouw vorstin zou worden van een islamitisch land, lacht ze: “Zulke ideeën bestaan niet in het moderne Turkije. De positie van de vrouw in de moslimwereld is niet minder dan in het Westen, soms zelfs beter, dus daar ben ik niet bang voor.” En de prins doet zelf ook een duit in het zakje: “Als ik moet kiezen tussen de troon en de liefde, kies ik de liefde.” Het koppel trekt naar het romantische Mariënbad (nu in Tjechië ed.) waar het huwelijk wordt voltrokken door een

Spotprent van Carlos M. Sanchez waarin Lady Sholto Douglas haar miljoenen beschermd tegen verschillende echtgenotes


FEATURE

94

Mariënbad anno 2012, foto door Harke

scheiden’ zegt. Lady Sholto wordt de toegang tot hun huis in Wenen, dat zij heeft betaald, ontzegd en ze moet in een hotel slapen. Ook weigert de prins een lening terug te betalen. Zij is woedend en klaagt hem aan wegens bedrog. De zaak wordt uiteindelijk onderling geschikt, het meeste geld wordt terugbetaald en een Oostenrijkse rechtbank geeft de officiële scheidingspapieren af. islamitische geestelijke in het bijzijn van onder anderen Prins Johann van Liechtenstein en Graaf Karl Romer. Helaas wordt het sprookjeshuwelijk nog geen zes maanden later ontbonden, wederom op islamitische wijze doordat de Prins driemaal in het bijzijn van getuigen ‘ik wil

Burhan Eddin trekt in 1933 naar de Verenigde Staten om daar een nieuw leven op te bouwen. Lady Sholto heeft nog geen genoeg van de romantische liefde. Kort daarop trouwt ze met een Franse graaf. Het huwelijk duurt één nacht en hij claimt, zonder succes overigens, de helft van haar

fortuin. Daarna trouwt ze met een Amerikaan en trekt ze naar Hollywood om een ster te worden. De relatie tussen de Nederlandse Georgina Mosselmans en de Turkse prins Burhan Eddin is misschien niet goed afgelopen, maar door hun kortstondige romance wordt ons een kijkje gegund in de maatschappelijke en politieke veranderingen tussen de beide Wereldoorlogen. Twee avontuurlijke mensen die met al hun menselijke tekortkomingen niet bang zijn om risico te lopen. Hun levensverhaal leest als een spannende Amerikaanse film en het is misschien geen toeval dat beiden uiteindelijk komen te overlijden in New York, hij in 1949 en zij in 1969.


96 ERFGOED SCHATTEN

De Oudste Kerk ter Wereld In het voetspoor van de apostelen en de kruisvaarders

St. Petrus grot in Antiochië, foto door Ulrich Waack St. Petrus

Hoewel er andere kerken zijn die aanspraak maken op de titel ‘oudste kerk ter wereld’ heeft de rotskapel in de buurt van Antiochië uitstekende papieren. In deze kerk zou de apostel Petrus de eerste christelijke gemeenschap in Antiochië hebben toegesproken.

Dit was de plek waar ze zich voor het eerst Christenen noemden. Later kwam ook de apostel Paulus hier naar toe. De rotskapel bevindt zich in het midden van het antieke stad en werd door de eeuwen heen steeds belangrijker als ijkpunt voor het Rooms-


97

dat sijpelt langs de rotsen werd ooit gebruikt voor drinkwater, maar moderne pelgrims geloven dat het water geneeskrachtig is. Deze symbolische plek, die op de tentatieve lijst staat van het Wereld Erfgoed van UNESCO, verbindt Turkije ook met Nederland. Een vergeten verhaal over moederliefde en devotie. De Hollandse Gravin Sophia van Salm Rheineck (± 1110-1176) was op een pelgrimstocht naar het heilige Jeruzalem getrokken tijdens de Tweede Kruistocht. Het was waarschijnlijk al haar tweede

katholieke geloof. Door de mist van bijna twee millennia legendes en mythes heeft de kerk nog altijd een magische uitstraling. Dit is misschien niet waar het allemaal ooit begon, maar het is wel de plek waar een kleine club gelovigen een echte beweging werden. En apostel

Petrus werd later de eerste Paus in de geschiedenis. De oudste delen van het huidige kerkgebouw dateren waarschijnlijk uit de 4e eeuw. Er zijn sporen te zien van mozaïeken en fresco’s. Het water

bezoek aan het Heilige Land. Meer dan dertig jaar daarvoor had de weduwe de stad al eens met haar man bezocht. Maar dit keer werd het haar fataal. Op 66-jarige leeftijd komt ze in Jeruzalem te overlijden. Ze wordt ter plekke begraven.

Floris III


ERFGOED SCHATTEN

98

Voorportaal St.Petruskerk, foto door Volkanh Altaar van de St.Petruskerk, foto door Memorino Dood van Graaf Floris III in Antiochie 1882

Haar zoon Floris III, Graaf van Holland heeft geen afscheid van haar kunnen nemen en besluit om samen met zijn twee zonen haar laatste rustplaats te gaan bezoeken. Onder leiding van Keizer Frederik Barbarossa neemt hij mede daarom deel aan de Derde Kruistocht om het Heilige Land te heroveren op de leider van de moslims, Sultan Saladin. Hij onderscheidt zich door zijn dapperheid bij de verovering van Iconium (het huidige Konya). Maar dan slaat het noodlot toe. Keizer Barbarossa, die met zijn machtige leger dwars door Anatolië is getrokken, verdrinkt door een stom ongeluk in de Saleph rivier (nu de Göksu). Volgens de overlevering zou hij – ongeduldig geworden door de langzame voortgang van het leger over een brug over de rivier – geprobeerd hebben de rivier te paard over te steken en door de sterke stroming zijn meegesleurd. Zijn lichaam wordt door zijn soldaten in azijn bewaard in de hoop hem naar Jeruzalem

te kunnen vervoeren, maar de geïmproviseerde techniek faalt. De botten en het hart van Barbarossa worden meegenomen richting Jerusalem, maar de rest wordt begraven in de St.Petruskerk in Antiochië. De antieke stad was al door de kruisvaarders ingenomen en zij hadden de heilige kerk verlengd en verbouwd. De noodlottige keizer is niet de enige die een laatste rustplaats vindt in de oudste kerk. Floris III zou zijn moeders graf

nooit bereiken. De builenpest was uitgebroken en de Graaf van Holland, die door de lange reis en strijd is verzwakt, sterft op 1 augustus 1190. Ook hij wordt begraven in de St.Petruskerk. Veel strijders van de Derde Kruistocht keren teleurgesteld terug naar huis. Jeruzalem wordt niet veroverd, al staat Sultan Saladin wel toe dat ongewapende pelgrims en kooplieden de heilige stad voortaan mogen bezoeken.


99

EUROPA NOSTRA represents a rapidly growing citizens’ movement for the safeguarding of Europe’s cultural and natural heritage. Our pan-European network is composed of 250 member organisations (heritage associations and foundations with a combined membership of more than 5 million people), 150 associated organisations (governmental bodies, local authorities and corporations) and also 1500 individual members who directly support our mission. Together, • we form an important lobby for cultural heritage in Europe; • we celebrate excellence through the European Heritage Awards organised by Europa Nostra in partnership with the European Union; and • we campaign to save Europe’s endangered historic monuments, sites and cultural landscapes.

We are the Voice of Cultural Heritage in Europe.


EUROPA NOSTRA

100

Turkse Winnaars

European Union Prize for Cultural Heritage/Europa Nostra Awards Turkije heeft een groot aantal belangrijke winnaars gehad in verschillende categorieën over de afgelopen jaren. Hun Power of Example was en is een inspiratie voor anderen. De variatie is groot, maar een aantal recente winnaars viel op; een project om kinderen uit Istanbul meer bij cultureel erfgoed te betrekken, de zorgvuldige restauratie van een Ottomaans paviljoen en een activist die een Romeinse badplaats probeerde te redden.

‘Is Dit Van Ons?’ Het ‘Culturele Mieren Project’ maakt kinderen in de armste gebieden van Istanbul bewust van hun stad. “Mieren zijn echt heel bijzondere dieren,” zegt professor Lütfiye Eroglu in het café van het Pera Museum in het centrum van Istanbul. “Ze zijn slim, ze denken na over de toekomst en ze zijn bescheiden. Zij weten dat ze alleen maar dingen kunnen bereiken als ze allemaal samenwerken. We

wilden een dierenlogo gebruiken voor wat we deden en de mier leek het meest geschikt.” Lütfiye Eroglu is een gedreven vrouw. Voor een professor aan de Faculteit Farmacie aan de Yeditepe Universiteit in Istanbul, is ze buitengewoon actief op het gebied van cultureel erfgoed. “Dit hele avontuur begon rond 2002. Ik werd steeds bezorgder over het feit dat veel van mijn studenten niets over cultureel


101

erfgoed of cultuur in het algemeen wisten. Als zelfs deze hoog opgeleide mensen niet zijn geïnteresseerd, wat voor kans heeft ons culturele erfgoed dan in 20 of 30 jaar?” “Samen met anderen zijn we toen begonnen met de Cultural Awareness Foundation in 2003. We concentreerden ons op lagere schoolkinderen in de leeftijd van 11 en 12 in de armere gebieden van Istanbul. Als we daar succes konden boeken, hadden we een kans. Kinderen die de cultuur van hun stad leren kennen, delen deze verhalen met hun ouders en de buurt. Deze kinderen leren over architectuur en techniek, over geschiedenis en design. Ik herinner me een verhaal dat duidelijk maakt waarom dit zo’n emotioneel en belangrijk project voor mij is. Eén van deze

elf jaar oude kinderen keek om zich heen op Sultanahmed in het oude centrum van Istanbul voor de eerste keer. Hij leefde op 15 minuten afstand van dit werelderfgoed, maar hij had het nog nooit gezien. Hij richtte zich tot één van de vrijwilligers en hapte naar adem: ‘Wow, is dit van ons? Is dit écht van ons?’” “Wij denken dat het Culturele Mieren Project ook geschikt is voor andere landen. Het ministerie van Cultuur denkt dat ook. Mede dankzij het Culturele Mieren Project wordt cultureel erfgoed nu toegevoegd aan het curriculum van de basisscholen in Turkije en we zijn zelfs een vrijwillige cursus voor studenten gestart aan de universiteit. Sommigen van onze voormalige culturele mieren studeren nu zelfs aan de universiteit. Is dat niet prachtig?”

De glorieuze terugkeer van het Paviljoen van de Sultan Het Paviljoen van de Sultan is een onderdeel van het Nieuwe Moskee Complex (Yeni Camii) in Istanbul en dateert uit het einde van de 16e eeuw. Het is het grootste van alle koninklijke paviljoens, gebouwd voor het ontvangen van gasten en voor de ontspanning van de Ottomaanse Sultans. Na jaren van verwaarlozing sinds het midden van de 17e eeuw, onderging het paviljoen uiteindelijk een uitgebreide restauratie (2005-2009). Dieven, die vóór de restauratie hadden ingebroken in het gebouw, hadden waardevolle tegels, panelen en inscripties gestolen en vernield. Alle schade zou stap voor stap moeten worden hersteld. De restauratie volgde niet alleen het oorspronkelijke bouwplan, maar


EUROPA NOSTRA

102

volle glorie hersteld en is weer een van de mooiste schatten van het historische schiereiland van Istanbul.

Dr. Ahmet Yaras, winnaar in de Categorie 3 – Dedicated Service

Paviljoen van de Sultan

had ook oog voor het traditionele Ottomaanse handwerk en het vakmanschap in de metaal-, glas- en gipsbewerking. Alle gedemonteerde elementen werden schoongemaakt, gerepareerd en weer terug in hun oorspronkelijke positie geplaatst. Al het werk werd gefilmd met 32 camera’s, om

de restauratie later als voorbeeld voor andere restauraties te kunnen gebruiken. De restauratie van het Paviljoen van de Sultan werd gesponsord door de Kamer van Koophandel van Istanbul, die het gebouw nu voor de komende 20 jaar in bruikleen heeft van de overheid. Het paviljoen is nu in

De langdurige inzet van het Allianoi-dam Initiatief en hun toegewijde leider Dr. Ahmet Yaras tonen het begin aan van een nieuw tijdperk voor maatschappelijke interventie in cultureel erfgoed in Turkije. De Romeinse nederzetting Allianoi was een belangrijke spa in de oudheid en de overblijfselen dreigden door de bouw van de Yortanli Dam onder water te worden gezet. Dr. Ahmet Yaras voerde sinds 2004 met vrijwilligers en minimale financiële ondersteuning campagne door middel van rechtzaken en met diverse publiciteitsacties gericht op zowel de plaatselijke bevolking als het Europees Parlement en de Europese Commissie. Het werk van Dr. Yaras – als burger en een archeoloog, ten koste van zijn professionele carrière – heeft hem veel bewondering opgeleverd, zowel in Turkije als in de rest van Europa. Allianoi werd niet gered, maar het werk van Yaras heeft voorgoed de discussie geopend over het belang van cultureel erfgoed bij andere dam-projecten.


103

European Union Prize for Cultural Heritage/ Europa Nostra Awards Nederlandse Winnaars

Nederland heeft net als Turkije een aantal belangrijke winnaars gehad in verschillende categorieĂŤn. Hoewel het te ver voert om alle winnaars hier te bespreken, willen we er toch een aantal, voor zover ze nog enige introductie behoeven, aan de Nederlandse en Turkse lezer voorstellen. In 2008 won de Van Nelle Ontwerpfabriek in Rotterdam in Categorie 1- Conservering.

Er werd uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de bouwtechnieken en de primaire kleuren die werden gebruikt in de bouw. Dit leidde tot essentiĂŤle kennis over dit vroege en

belangrijkste voorbeeld van het Modernisme in Europa van de late jaren 1920. Deze kennis was de basis voor de restauratie en de herbestemming van het complex. De unieke cultuurhistorische


EUROPA NOSTRA

104

oude muren van de stad waren in slechte conditie, maar nu zijn de voormalige verdedigingswerken slim gerestaureerd en geschikt gemaakt voor hedendaags gebruik met spectaculaire resultaten. Met honderdduizenden bezoekers per jaar zijn de vernieuwde fortificaties één van de kernelementen van de stad geworden. waarde van de gebouwen zijn uitstekend geconserveerd. Het gebouw wordt nu gebruikt als kantoorruimte voor de creatieve en design industrie. Zo is uniek industrieel erfgoed voor de toekomst behouden. In 2010 won de restauratie van de vestingwerken en stadsmuren van ‘s-Hertogenbosch in dezelfde categorie. De jury was vooral zeer onder de indruk van de complexiteit van het project. De

Grand-Prix winnaar in 2010 in de Categorie 2 – Onderzoek, was het spectaculaire Van Gogh brievenproject uit Amsterdam. Het volledige archief van de brieven van schilder Vincent van Gogh (1853-1890) werd gedigitaliseerd en voor het algemene publiek toegankelijk gemaakt via een speciale website. De brieven zijn zowel in de oorspronkelijke taal als in vertaling te lezen. Vincents correspondentie is één van de

meest fascinerende getuigenissen die we hebben van een kunstenaar. Het was een project waarmee door het Van Gogh Museum en het Huygens Instituut in Den Haag al in 1994 werd begonnen. Het bestaat uit drie delen •

een volledig geïllustreerde, gedrukte editie van de correspondentie van Van Gogh in zes volumes en drie talen;


105

•

een digitale editie die wereldwijd toegang tot de brieven geeft;

•

een speciale tentoonstelling in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

In 2012 won de Portugese Synagoge in Amsterdam een prijs in Categorie 1. De jury

was zeer onder de indruk van de bescheiden restauratie van de grote zaal, waarbij geen moderne voorzieningen werden aangebracht. De sfeer is daarom nog als vanouds, kaarslicht en geen verwarming. De Portugese Synagoge in Amsterdam werd geopend in 1675 en is internationaal bekend om zijn zeldzame en authentieke interieur.

De zorgvuldige restauratie maakte de Portugese Synagoge veel gebruiksvriendelijker, maar wel met behoud van de oorspronkelijke details. De bibliotheek is nu voor de eerste keer toegankelijk voor het publiek. De synagoge wordt nog altijd gebruikt door de Joodse gemeenschap van Amsterdam.


106 EUROPA NOSTRA

EUROPA NOSTRA Verbindende stem voor cultureel erfgoed in Europa

Sneška QuaedvliegMihailovic, SecretarisGeneraal van Europa Nostra

“Het Baerwald-bad in Berlijn is een prachtig voorbeeld van de maatschappelijke relevantie van ons cultureel erfgoed,” vertelt Sneška Quaedvlieg-Mihailović, secretaris-generaal van Europa Nostra, de overkoepelende Europese erfgoed organisatie. Haar kantoor op Lange Voorhout 35 in Den Haag staat vol met boeken, memento’s, rapporten en foto’s. Haar agenda is druk,

druk, druk. Maar nu zet ze haar eeuwig rinkelende Blackberry uit, gaat even rustig zitten op de bank en schenkt groene thee in een reuzenmok. “De restauratie van dit karakteristieke badhuis, gebouwd in het begin van de 20ste eeuw in het Kreuzberg kwartier van Berlijn, is gebruikt om jonge mensen uit de buurt, vaak van

niet-Duitse afkomst, een opleiding en een perspectief te geven. Dit kleinschalige, maar betekenisvolle project won in 2010 één van onze zes Grand Prix van de European Union Prize for Cultural Heritage/ Europa Nostra Awards. Deze jonge mensen kwamen het podium op, een beetje verlegen, maar toen begon iedereen luid te applaudisseren en je kon zien hoe trots ze waren met wat ze hadden


geleerd en bereikt. Het bad is nu weer volledig opgeknapt en maakt onderdeel uit van de gemeenschap. De buurtbevolking is sterk veranderd in de afgelopen dertig jaar. Voor hen heeft dit gebouw nu een nieuwe betekenis gekregen.

Europese instellingen in Brussel. De vierde pijler is de rol van Europa Nostra als centrale spil in een Europees netwerk. “Niet alleen organisaties zijn een onderdeel van ons Europese netwerk, we hebben ook meer dan 1500 individuele

Europeaan bewust van het feit dat het behoud van cultureel erfgoed niet vanzelfsprekend is. Je moet ervoor opkomen en het beschermen. Je moet mensen bewust maken van het belang ervan voor ons dagelijks leven, voor

De boodschap van dit project is zo belangrijk voor de multiculturele samenleving en voor het Europa van vandaag: erfgoed moet mensen verbinden, niet uit elkaar drijven. Erfgoed is inderdaad van iedereen en voor iedereen. Dat is de filosofie van Europa Nostra. De Europese erfgoedprijzen, die we elk jaar organiseren in samenwerking met de Europese Unie om de beste Europese projecten te eren, symboliseren die overtuiging. Dit soort projecten geven anderen inspiratie.”

leden die ons werk steunen en natuurlijk ook het bedrijfsleven en overheidsinstellingen die ‘associated member’ zijn.”

onze gemeenschappelijke cultuur en geschiedenis, voor ons welzijn, maar ook voor ons milieu en zelfs voor onze economie.”

Als ik meer wil weten over de tweede pijler van de organisatie, Europees erfgoed in gevaar, wijst ze op een foto van een vriendelijk lachende man.

“Er is in de 20ste eeuw door oorlogen en conflicten een enorme hoeveelheid kostbaar cultureel erfgoed verloren gegaan. Er is al zoveel dat ons uit elkaar dreigt te drijven, sociale en culturele verschillen, religieuze opvattingen, steeds terugkerend nationalisme. Daarom moeten we bruggen slaan, bemiddelen en verzoenen en samen proberen om de beste oplossingen te vinden. We moeten naar onze identiteit en geschiedenis kijken met een multifocale bril, zou je kunnen zeggen. In dat kader zet Europa Nostra zich in voor culturele verzoening in bijvoorbeeld Cyprus en op de Balkan. Europa Nostra is ervan overtuigd dat het op een goede manier kan. Maar dan moeten we wel samenwerken, elkaar willen leren kennen, vooroordelen opzij zetten, de beste oplossingen delen en diverse interpretaties bespreekbaar maken.”

Ze loopt naar een muur waarop een collage van foto’s te zien is uit het rijke verleden van de organisatie die in 2013 50 jaar bestaat. De organisatie heeft vier centrale aandachtspunten. De Europese erfgoedprijzen zetten de beste projecten in het zonnetje en hebben een voorbeeldfunctie. Daarnaast voert Europa Nostra acties voor het behoud van Europees erfgoed in gevaar. Een andere belangrijke activiteit van Europa Nostra is het lobby-werk voor het ontwikkelen van een goed Europees erfgoedbeleid bij de

“Kijk, dit is een dierbare foto van Otto von der Gablentz (de prominente Duitse diplomaat Von der Gablentz (1930-2007) was executive-president van Europa Nostra van 2002 tot 2006, red.). Otto was een grote Europeaan. Ik heb zoveel van hem geleerd en zoveel inspiratie gekregen in de jaren dat we mochten samenwerken. Net als Otto, voel ik me zeer verbonden met de missie van Europa Nostra, juist vanwege de Europese gedachte die eraan ten grondslag ligt. Ik kom oorspronkelijk uit de Balkan, uit Belgrado, en ik ben voor méér Europa, niet minder. Door de recente geschiedenis in mijn geboorteland ben ik me misschien meer dan de gemiddelde

107

Ceremonie Baerwald-bad in Berlijn Tentoonstelling Europa Nostra in Istanbul 2010


EUROPA NOSTRA

108

Ceremonie Europese erfgoedprijzen in Istanbul 2010

Turkse en Cypriotische winnaars van de Europese erfgoedprijs 2011

Quaedvlieg-Mihailović praat snel en vol passie, met een licht accent. Ze gaat zitten, neemt een slok thee en zegt dan:“Dat wil niet zeggen dat erfgoed niet ook bedreigd wordt in vredestijd. Integendeel. Denk aan de serieuze aantasting van het Europese landschap door ongecontroleerde stedelijke vernieuwing of industriële ontwikkeling. We moeten zoeken naar een harmonie tussen economische vooruitgang en duurzaamheid. Samen met onze Turkse leden en collega’s hebben wij ons in Turkije bijvoorbeeld ingezet om de antieke Romeinse badplaats Allianoi – die onder water zou komen te staan door een damproject – te redden. Niet door alleen te zeggen ‘dit mag niet’, maar door te komen met echte en rendabele alternatieven zoals duurzame toeristische ontwikkeling. Het is in dit geval niet gelukt, maar we hebben wel een deur geopend naar samenwerking in de toekomst. Er

zijn lessen geleerd en dat is ook belangrijk, want over heel Europa worden grootschalige projecten vaak ondergeschikt gemaakt aan korte termijn belangen.” En hoe zit het met het werk in Brussel, de derde pijler van de organisatie? “Samenwerking in Europa is essentieel voor een organisatie als de onze. Heel bijzonder en belangrijk is onze werk met de Europese Unie en de Raad van Europa. Zij geven daarmee een politieke boodschap af: de standpunten van de civil society het maatschappelijk middenveld - worden serieus genomen in de Europese beleidsvorming. Europa Nostra is die verbindende stem. Daarom gebruiken we tegenwoordig de slogan The Voice of Cultural Heritage. Ook samen optrekken met andere culturele organisaties in de European Heritage Alliance 3.3. is van groot belang om politiek momentum te realiseren.” “Maar er is meer nodig. Overkoepelende organisaties op nationaal niveau zijn ook zeer nodig. Wij, op onze beurt, vertalen en articuleren de gedachten en signalen die we krijgen uit heel Europa - en bij ons is dat het grote Europa, dus inclusief Turkije, IJsland, Rusland en bijvoorbeeld

Georgië - in een boodschap op Europees niveau. Zo is het ons gelukt om een passage op te nemen in het nieuwe EU-Verdrag, het Verdrag van Lissabon (art.3.3., red.). Daarin staat dat de bescherming van cultureel erfgoed bij de doelstellingen van de Europese Unie hoort. Dat betekent een formele bevestiging van de waarde van cultureel erfgoed voor andere aandachtsgebieden binnen de Europese Unie zoals het milieu, de landbouw, de educatie, het energie-beleid, de economie en zelfs de externe betrekkingen van de EU.” “We kunnen veel bereiken, maar het vergt een sterke Europese samenwerking tussen nationale, regionale en lokale organisaties. En het is aan ons om in ons netwerk deze Europese verbindingen te leggen en te versterken, om de beste oplossingen uit te wisselen en te delen, en om innovatieve initiatieven Europa-breed onder de aandacht te brengen en te stimuleren. We bestaan in 2013 50 jaar en de uitdagingen voor de komende 50 jaar zijn misschien nog wel groter, maar samen met onze partners en leden, en met steun van veel Europeanen, kunnen we Europa mooier, beter en duurzamer maken. Wij zijn er van overtuigd dat Europees cultureel erfgoed de toekomst heeft.”


109

Become a Member of Europa Nostra Make Cultural Heritage a European Priority

GIVE US A CALL, SEND US AN EMAIL OR FILL OUT THE FORM BELOW

EUROPA NOSTRA The Voice of Cultural Heritage in Europe International Secretariat Lange Voorhout 35 NL - 2514 EC The Hague

Europa Nostra is a non-profit organisation, which is financially supported by membership fees and donations, by the European Commission and other public bodies, and by private sponsors. Europa Nostra is a registered charity. Donations may be tax deductible.

T +31 (0) 70 302 40 50 F +31 (0) 70 361 78 65 E info@europanostra.org INDIVIDUAL MEMBERSHIP

INDIVIDUAL BENEFACTOR O

O

Junior Member (under 25 years) Junior Members receive only electronic communication

€40

annual contribution O

€80

annual contribution

Member (couple)

€130

annual contribution

O

Sustaining Member

€250

annual contribution

O

Sustaining Member (couple)

€400

annual contribution

O

Member

O

Friends Circle

O

Life Member

€2500

donation (one-off or in 5 yearly instalments)

O

Life Member (couple)

€4000

Donation (one-off or in 5 yearly instalments)

Ambassadors Circle

O

O

5 x €1,000

Annual donation during 5 years

O

€10,000

One-off donation

O

5 x €2,000

Annual donation during 5 years

I wish to make the payment for my contribution in the following way: O bank transfer to the account of Europa Nostra ING Bank (NL) no. 6318 630 IBAN: NL63INGB0006318630 BIC: INGBNL2A

O via the TGE system (please send me further details)

Signature:

Address:

Please return this form to: Barbara Zander bz@europanostra.org Tel:+31 70 302 40 54 Fax:+31 70 361 78 65

One-off donation

The President’s Circle

Name:

Email:

€5,000

I wish to receive more information on:

CONTACT FORM Date:

O

Phone:


ACTIVITEITEN AGENDA 400 JAAR NEDERLAND-TURKIJE

110

50jaar Turkse Haarlemmers 20 januari – 9 april Haarlem

In 2012 wordt de langdurige band tussen Nederland en Turkije volop gevierd, met tal van festiviteiten in beide landen op het gebied van politiek en handel, maar vooral op het gebied van cultuur. In dit overzicht vindt u de leukste, opvallendste en mooiste evenementen die dit jaar in het kader van vierhonderd jaar diplomatieke betrekkingen plaatsvinden in Nederland en Turkije. Van traditionele muziek en dans tot moderne kunst en design. In beide landen zijn er bijzondere tentoonstellingen, optredens en activiteiten, voor zowel jong als oud. Deze evenementen bieden enerzijds de ideale gelegenheid om kennis te maken met de veelzijdigheid van de Turkse en Nederlands cultuur. Anderzijds geven zij inzicht in de bijzondere band tussen Nederland en Turkije: toen, nu en in de toekomst. De inhoud van deze agenda komt van de officiële website www.nltr400.nl

Het project vormt de start van meerdere exposities en activiteiten naar aanleiding van de manifestatie 50 jaar Turkse Haarlemmers waaronder een manifestatie in de Philharmonie op 24 maart en een expo in DE WAAG. Er is een uitwisseling met kunstenaars vanuit Eskişehir/ Emirdağ in Turkije. De expositie in De Kloostergangen is tot stand gekomen i.s.m. KiM7en KZOD. Er worden persoonlijke statements rond het thema Herkomst en Bestemming getoond.

İstanbul Modern Rotterdam 10 maart - 10 juni 2012 Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Museum Boijmans Van Beuningen toont dit voorjaar een selectie kunstwerken uit de collectie van İstanbul Museum voor Moderne Kunst. De tentoonstelling is onderdeel van een uitwisseling tussen beide musea. www.boijmans.nl

Marius Bauer in Turkije 16 maart - 6 juli 2012, Grote of Sint Janskerk, Schiedam

De Schiedammer Cornelis Haga (15781654) was de eerste ambassadeur van Nederland in Turkije. Het Stedelijk Museum Schiedam presenteert op uitnodiging van de Bauer Documentatie Stichting in de Grote of Sint Janskerk de tentoonstelling Marius Bauer in Turkije. De kunstenaar Marius Bauer maakte meerdere reizen door Turkije en was een groot bewonderaar van de Turkse cultuur. De tentoonstelling bestaat uit schilderijen, tekeningen en brieven die zijn liefde voor Turkije laten zien. www.stedelijkmuseumschiedam.nl

De Prins en de Pasja 22 maart - september 2012, Nationaal Archief Den Haag - De Verdieping van Nederland

In 1612 verkreeg de Nederlandse gezant Cornelis Haga het recht van de Turkse Sultan Ahmed I om onder de Nederlandse vlag handel te drijven in het Ottomaanse Rijk. Dit is vastgelegd in een zogenaamde Ahitname. Dit prachtig versierde document en vele andere documenten over de relatie tussen Nederland en Turkije zijn te zien op de tentoonstelling. www.deverdiepingvannederland.nl

Floriade Expo 2012 5 april - 7 oktober 2012, Venlo

Het Turkse paviljoen op de Floriade combineert moderne materialen met traditionele patronen. Zo ziet het hoofdgebouw van de tuin eruit als een Yalı, een herenhuis zoals die aan de oevers van de Bosporus te vinden zijn. In de pergola in de vorm van een traditionele bazaar worden demonstraties gegeven van Turkse kunstnijverheid en wordt Turkse koffie en Turks fruit geserveerd. Tevens zijn er 34 walnotenbomen geplant om de uitstoot van CO2 tijdens de bouw te compenseren. www.floriade.nl, www. floriade2012turkey.com


Dice Kayek - Istanbul Contrast Tentoonstelling 18 april - 17 juni 2012, Amsterdam Museum

In de speciale expositie Dice Kayek Istanbul Contrast komen architectuur en mode bij elkaar. De expositie bestaat uit 26 verschillende kledingontwerpen, die de historische achtergrond en culturele diversiteit van Istanbul vertegenwoordigen. De bijzondere collectie is volledig handgemaakt. www.amsterdammuseum.nl

De Kamer van de Levantse Handel

5e Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam: Making City Atelier Istanbul 20 april - 12 augustus, IABR, Rotterdam

Het project Making City richt zich op het ontwikkelen van een strategie om de massale verstedelijkingsgolf in banen te leiden. Het Strategisch Visie en Actieplan dat gezamenlijk met de gemeente Arnavutköy wordt ontwikkeld, leidt tot een ontwerp en daadwerkelijke implementatie van projecten. De resultaten hiervan vormen onderdeel van de hoofdtentoonstelling op verschillende locaties met een conferentie, debatten en lezingen, publicaties en tv- en radioproducties, samen met de VPRO. www.iabr.nl

18 april - 26 augustus 2012, Amsterdam Museum

Turkije-Nederland 2012 Kinderboekenproject 27 april 2012

Ter gelegenheid van de 400-jarige relaties tussen Turkije en Nederland worden twee tweetalige boeken gepubliceerd. De reis van de Tulp is voor kinderen vanaf zes jaar oud en gaat over de manier waarop tulpenbollen naar Europa werden verstuurd vanuit het paleis van de Ottomaanse sultan. Tulp in alle kleuren is voor kinderen vanaf negen jaar oud en is een verhaal over het verblijf van een Turks meisje bij een hedendaags Nederlands gezin. Het boek bevat tevens de bladmuziek en tekst van het lied All Children of the World.

De poorten van de Hemel 22 mei - 3 juni 2012 Stadhuis, Den Haag

Andere Indrukken, Veranderende Tradities In de kleine, maar machtige Republiek werd in de 17de eeuw een speciale organisatie in het leven geroepen om de handel met de Levant te stimuleren en schepen te bewapenen. De Levant was het gebied ten oosten van de Middellandse Zee, rondom het huidige Turkije. De zeven directeuren van deze organisatie hadden een kamer in het monumentale stadhuis op de Dam in Amsterdam. Die kamer hing vol met kostbare schilderijen en kaarten van de Levant. Wie hier kwam moest wel onder de indruk raken. De exotische kunstwerken worden in deze tentoonstelling, voor het eerst sinds 200 jaar, weer in hun oorspronkelijke context getoond. www.amsterdammuseum.nl

Kunstcollectie van de Centrale Bank van de Republiek Turkije

19 april - 26 augustus, Bonnefantenmuseum, Maastricht Het museum toont een selectie van moderne en hedendaagse werken uit de collectie van de Centrale Bank van Turkije. De bank verzamelt al vanaf de jaren ‘30 Turkse kunst. Het Bonnefantenmuseum toont hieruit een selectie van circa 80 kunstwerken. www.bonnefanten.nl

Travelogue II 20 mei 2012, Rotterdamse Schouwburg - 21 mei 2012 Muziekgebouw aan ‘t IJ, Amsterdam

Choreografe Beyhan Murphy uit Istanbul maakt een vervolg op haar succesvolle voorstelling Travelogue van tien jaar geleden met muziek van Mercan Dede. In Travelogue reload neemt Murphy het publiek mee op een multidimensionale reis geïnspireerd op de spirituele expedities van de succesvolle Turkse schrijfster Elif Şafak en passages uit het werk van Evliya Chelebi, de bekende reiziger en kroniekschrijver uit Istanbul uit de 17e eeuw. www.Turkeynow.nl, www. rotterdamseschouwburg.nl, www.muziekgebouw.nl

‘De poorten van de Hemel’, is de naam van de fototentoonstelling die de prachtige bouwwerken van Divriği laat zien. De expositie toont close up beelden van de 13eeeuwse meesterbouwwerken ‘De Grote Moskee’ en ‘Het Ziekenhuis’, die beiden deel uitmaken van de prestigieuze UNESCO Werelderfgoedlijst

The Chronicles of Narnia 25 - 26 mei 2012, Lucent Danstheater, Den Haag

The Chronicles of Narnia is een musical voor kinderen van alle leeftijden. De musical is geschreven door Brita Kutchmy, gedramatiseerd door Irita Kutchmy, die ook de muziek componeerde, en vertaald in het Turks door Çağman Pala. De regie is in handen van Işıl Kasapoğlu. De musical gaat over vriendschap, moed en vrijheid en vertelt het verhaal van vier kinderen die in een nieuwe wereld terecht komen.

111


ACTIVITEITEN AGENDA 400 JAAR NEDERLAND-TURKIJE

112

Dunya Festival 2O12: Athena

Between Istanbul and Amsterdam

Kardeş Türküler

27 mei 2012, park bij de Euromast, Rotterdam

23 juni 2012 MC Theater, Westerpark, Amsterdam

Opgericht als onderdeel van de Boğaziçi Performing Arts Ensemble, werkt het Kardes Türküler project om binnen de wereld van muziek de broederschap van volkeren te benadrukken. De groep voert de volksliederen en dansen van Anatolië, Thracië en Mesopotamië in de oorspronkelijke taal uit. www.amsterdamroots.nl

Ook het Rotterdamse Dunya Festival staat in 2012 stil bij 400 jaar betrekkingen tussen Turkije en Nederland. Een van de hoofdacts op het festival is de Turkse band Athena. Athena is een ska punk gezelschap uit Istanbul. In Turkije is de band mateloos populair. De muziek van de band is een mix van oosterse en westerse muziekstijlen. In 2004 kreeg Athena Europese bekendheid door deelname aan het Eurovisie songfestival. De band eindigde op de vierde plaats.

Mevlana - Say, I am You 1 juni 2012, Operadagen Rotterdam

De Rotterdamse Operadagen zijn op 1 juni 2012 gastheer van de wereldpremière van Mevlana - Say, I am You. Dit eigentijdse opera - muzikale toneelstuk van componist Michael Ellison, vertelt het levensverhaal van de van oorsprong Perzische dichter, denker en mysticus Jelaladin Rumi. Rumi is de grondlegger van het soefisme binnen de Islam en stichter van de dansende dervisj-orde. I.s.m. met het Istanbul Music Festival. www.operadagenrotterdam.nl

Paradiso TRNL4OO 9 juni 2012, Paradiso, Amsterdam

Stichting Pera organiseert onder de naam Paradiso TRNL4OO een aantal concerten en dansnachten met bekende en minder bekende namen uit de hedendaagse muziek en dance scene en uit de jongeren- en popcultuur van Istanbul en Amsterdam. Op 9 juni staat Işın Karaca op het podium.

Dit festival brengt een mix van pakkende arabesk en Turkse klassieke muziek en het Amsterdamse levenslied, met als leidmotief Liefde en Verlangen. Het gaat om een niet eerder gehoorde mix van muzikaal erfgoed uit beide landen. Twee dichters uit het Nederlandse taalgebied en twee dichters uit Istanbul verzorgen een optreden. Tijdens het festival wordt ook een boek gepresenteerd. Exchange for a Cosmopolitan Future is een tweetalige, Turks-Nederlandse bundeling van proza, essays en poëzie over de gedeelde kosmopolitische cultuur van de steden Amsterdam, Istanbul en Antwerpen. www.mconline.nl

Julidans 2012 3 - 14 juli, Amsterdam

De eerste twee weken van juli vindt het jaarlijkse Julidans plaats op verschillende locaties in Amsterdam. Hét internationale hedendaagse dansfestival krijgt dit jaar speciaal bezoek van twee Turkse dansgezelschappen: İlyas Odman and Taldans. www.Julidans.nl

North Sea Jazz Festival 6 - 8 juli 2012, Ahoy, Rotterdam

Turks Nationaal Jeugd Filharmonisch Orkest: Concerten in Nederland 14 september 2012, Dr. Anton Philipzaal, Den Haag; 16 september 2012, Conservatorium van Amsterdam

Ter gelegenheid van dit bijzondere jaar, komen de befaamde solist Natalia Gutman en het Turks Nationaal Jeugd Filharmonisch Orkest samen onder leiding van dirigent Cem Mansur, tijdens het concert op 14 september. Honderd jonge musici, wiens indrukwekkende virtuositeit en aanstekelijke energie het publiek in steden als Berlijn, Wenen, Linz en Rome hebben geraakt. Tijdens het concert op 16 september treedt tevens een Nederlandse virtuoos van het Conservatorium van Amsterdam op. Beide concerten combineren het vertrouwde met het minder bekende, jeugd en ervaring op een manier die past bij dit bijzondere jaar. www.sabancivakfi.org

Commons Tense: Nieuwe Media Kunst uit Turkije 15 -30 september, Vrije Academie, Den Haag

Turkish Cosmic Disco ((Afterparty Isin Karaca) 9 juni 2012 - Club Pera – Paradiso

Club Pera in Paradiso presenteert een unieke disco avond met muziek uit de jaren ’70 en ’80 van de Turkse cinema, een ‘east meets west’ sfeer van electronische disco, wereldwijd door kenners van deze muziek uit de jaren ’70 getypeerd als Cosmic Turkish Disco. DJ’s Murat Meric en Baris K draaien samen met de Amsterdamsee DJ’s Lupe en San Proper. www.clubpera.nl

8 juli 2012, Amsterdam Roots Festival

Dit jaar treden op het festival verschillende Turkse muzikanten en bands op. In samenwerking met het Istanbul Jazz Festival İKSV, worden de artiesten geselecteerd. Speciale aandacht gaat uit naar artiesten die traditie en moderniteit combineren.

Commons Tense toont de werken van een aantal nieuwe mediakunstenaars uit Turkije. Commons Tense is een onderdeel van het thema van amberPlatform in 2012 waarin aandacht wordt besteed aan de huidige noodzaak om terug te keren naar ‘the commons’. In samenwerking met TodaysArt Festival - Den Haag www.amberplatform.org


Amterdam Turks Film Festival

Time Tells 10 oktober - 10 november 2012, Witteveen Galery, Amsterdam

20 - 23 september, Tuschinski Theater, Amsterdam

Het Amsterdam Turkish Film Festival is een jaarlijks festival dat het beste aan Turkse kwaliteitscinema presenteert en promoot. De derde editie van het festival staat in het teken van de Turkse diaspora in Europa. Naast films vinden wederom vele Q&A’s, Artist Talks en voorbeelden van hedendaagse beeldende kunst plaats tijdens het festival. www.atff.nl

Nederland ontmoet Turkije Nederlands Filmfestival 27 september - 1 oktober 2012, Utrecht

De Meetings on the Bridge van het Istanbul Film Festival en de Holland Film Meetings van het Nederlands Film Festival hebben de handen ineen geslagen. De focus van het Nederlands Film Festival ligt dit jaar op het land Turkije in het kader van 400 jaar TurksNederlandse betrekkingen. www.filmfestival.nl

Pera Live – Kim Ki O & Beduk 6 oktober 2012 – Paradiso Amsterdam

Turkish Beat - Jonge Turkse Filmmakers 20 - 26 september, EYE film instituut, Amsterdam

Istanbul Modern Cinema organiseert in Amsterdam samen met EYE Film Instituut het Turkish Beat programma. Samen besteden ze aandacht aan de nieuwe generatie Turkse filmmakers in een gezamenlijk festival met speelfilms, documentaires, korte films en videokunst. Verschillende makers zijn hierbij aanwezig. Er vinden tevens talkshows, Q&A sessies en muziekoptredens plaats. www.istanbulmodern.org www.eyefilm.nl

Het Antakya Chorus of Civilizations 25 september 2012 - Domkerk Utrecht

Het Antakya Chorus of Civilizations is een bijzonder koor. Met zijn 120 islamitische, joodse en christelijke zangers weerspiegelt het de culturele diversiteit van Antakya, een Turkse stad aan de grens met Syrië. In dat gebied leven Soennitische Turken, soennitische Arabieren, Alevieten, Arabischsprekende christenen, Armeniërs, Joden en Koerden samen.Het koor draagt met overtuiging uit dat mensen met diverse etnische en religieuze achtergronden in vrede en harmonie samen kunnen leven. Eerder hadden zij optredens in binnen- en buitenland o.a. in New York, Berlijn, Wenen, Parijs, en Brussel.

De ster van de live electronische dance muziek, Beduk, komt naar Paradiso Amsterdam. Beduk maakt live disco-electro, met eigen songs en geweldige covers van o.a. Franz Ferdinand. Kim Ki O bracht in 2010 hun album ‘Dans’ uit bij het Nederlandse label Enfant Terrible. Hun muziek wordt door kenners getypeerd als pop-noir en minimal wave. Wie van analoge syjtesizers houdt zit goed met deze twee dames uit Istanbul.

Turks – Nederlands Kinder Festival 7 oktober 2012 - Zuider Park Den Haag

Een onvergetelijk festival voor de kinderen, waar ze uitbundig hun wensen kunnen vervullen. De professionele dansgroepen Kleurrijke Dans en Paloina zullen volksdansen van beide landen laten zien en we zullen de kans krijgen om allemaal samen te dansen. Ook zijn er tentoonstellingen van traditionele Turkse en Nederlandse kunstwerken.

Time Tells is een tentoonstelling van fotograaf Diana Blok, die internationaal erkend wordt door haar diepe concepten en de excellente kwaliteit van haar werk. Time Tells is het ware verhaal van Bloks ouders die ten tijden van WOII de Holocaust overleven door de hulp van de Turkse ambassadeur Akşin. De ambassadeur leeft al lang niet meer maar zijn kinderen herinneren zich Philip Blok nog levendig en nu maken zij ons getuigen van dit verborgen verhaal middels de zeer treffende en intieme beeldende taal van Diana Blok. www.dianablok.com

A Flower Connecting Two Countries Najaar 2012, Tropentheater, Amsterdam

De videodocumentaire A Flower Connecting Two Countries vertelt hoe de hyacint Turkije en Nederland eeuwenlang heeft verbonden. Als inheemse bloem van Anatolië was de hyacinth al uitgebreid afgebeeld in de Turkse beeldende kunsten, voordat in de 16e eeuw hyacintenbollen vanuit Turkije naar Nederland kwamen. Ter gelegenheid van de viering van 400 jaar diplomatieke betrekkingen, wordt de eerste Istanbul Hyacint officieel aangeboden aan de Turkse President Abdulllah Gül, wanneer hij de Floriade 2012 bezoekt, in gezelschap van Koningin Beatrix.

113


ACTIVITEITEN AGENDA 400 JAAR NEDERLAND-TURKIJE

114

Countdown Perform 2O12 November - december 2012, Rotterdam, Amsterdam, Utrecht

Het Istanbul Performing Arts Platform presenteert een selectie van theater- en dansvoorstellingen die de afgelopen jaren in Istanbul hebben plaatsgevonden. De coproductie in Nederland, in samenwerking met het Productiehuis Rotterdam, brengt jonge artiesten uit Nederland en Turkije bij elkaar. Hun gezamenlijke creatie wordt in oktober en november in Nederlandse steden en in Istanbul gepresenteerd. www.Perform2012.org www.Productiehuisrotterdam.nl

Troje, Stad, Homerus en Turkije 6 december 2012 - 5 mei 2013, Allard Pierson Museum, Amsterdam

De Kamer van de Levantse Handel. Hollandse Kooplui en Ottomaanse Sultans Pera Müzesi 21 januari 2012 opent in het Pera Museum in Istanbul de tentoonstelling ‘Sultanlar, Tüccarlar, Ressamlar’ (Sultans, Kooplieden, Schilders) over de vroegste handelscontacten tussen Nederland en Turkije in de 17de en 18de eeuw.

Salt Exhibition in İstanbul - Salt Beyoğlu - Galata 27 januari - 31 december 2012.

İstanbul EindhovenSALTVanAbbe: presenteert kunstwerken uit het Van Abbemuseum.

Rembrandt en Vermeer voor het eerst te zien in Turkije – Sakıp Sabancı Müzesi

De tentoonstelling geeft aan de hand van de zeer tot de verbeelding sprekende onderwerpen Troje en Homerus een beeld van de Turkse omgang met dit cultureel erfgoed dat aan de basis ligt van de Europese cultuur. Is het Homerische erfgoed gedeeld erfgoed van Turkije en het westen? De bezoeker krijgt inzicht in de perceptie van Homerus in Turkije en wordt ondergedompeld in de Trojaanse wereld aan de hand van topstukken uit de Turkse archeologische collecties uit Troje en de eigen collecties van het Allard Pierson Museum. www.allardpiersonmuseum.nl

Voor het eerst presenteert het Rijksmuseum een tentoonstelling in Turkije over de Nederlandse Gouden Eeuw waaronder vijf schilderijen van Rembrandt en Vermeers Liefdesbrief. Ruim 100 meesterwerken uit het Rijksmuseum zijn van 21 februari t/m 10 juni 2012 te zien in het Sakıp Sabancı Müzesi Museum in Istanbul.

Instant Composers Pool Orchestra op Izmir European Jazz Festival 3 -17 maart 2012

De Instant Composers Pool is een 10-koppig orkest dat muziek speelt die ‘instant’ wordt gecomponeerd, oftewel componeren en spelen vallen samen


Cappella Amsterdam in Ankara 11 april 2012 Hacettepe M Salonu,

Museum Boijmans Van Beuningen en Istanbul Modern In het kader van 400 jaar handelsrelaties tussen Nederland en Turkije, wisselen Museum Boijmans Van Beuningen en İstanbul Museum voor Moderne Kunst dit voorjaar een selectie van hun Collectie uit. Op 10 maart opent in Rotterdam de tentoonstelling ‘İstanbul Modern’, en op 16 februari opende de tentoonstelling ‘La La La Human Steps’ in Istanbul.

Tulpenfestival in Istanbul Elk jaar in april vindt in Istanbul het Tulip Festival plaats. Dit jaar is er veel aandacht voor Nederland, onder meer met patronen van Nederlandse tulpen in de stad en folkloredans door de Nederlandse dansgroep Paloina

Capella Amsterdam, een van Nederlands beste kamerkoren, heeft zich in de afgelopen jaren zowel in oude muziek als in het moderne en hedendaagse repertoire in Nederland en internationaal een prominente positie verworven.

Dansgezelschap De Stilte treedt op in Ankara met Alice 24-29 april 2012 Ankara DEVLET TİYATROLARI

De reis door de droomwereld van Alice met tal van achtervolgingen en onverwachte wendingen zorgt voor een avontuur zonder weerga.

M.C.Escher en tijdgenoten in Ankara CerModern Museum 2 mei – 5 augustus 2012

Amstel Quartet op IKSV Classical Music Festival 6 juni Sint-Antoniuskerk – Istanbul

Oude muziek, nieuwe muziek, wereldmuziek, klassieke kamermuziek, het Amstel Quartet speelt en presenteert het allemaal op een verrassende en vernieuwende wijze

Nederlands Dans Theater 2 treedt op in Istanbul Muhsin Ertuğrul Sahnesi 14-15 juni 2012

Nederlands Dans Theater 2 is de springplank voor jonge dansers, die door middel van audities zorgvuldig worden geselecteerd. Deze dansers dansen choreografieën van de nieuwe generatie dansmakers zoals Alexander Ekman.

Dutch Delight Concerts - Caro Emerald treedt op tijdens Istanbul Jazz Festival 3 – 19 Juli 2012

Nederlands Blazers Ensemble in Ankara 8 april 2012 MEB Şura Salonu

Het Nederlands Blazers Ensemble (NBE) is een ensemble van ruim twintig musici uit de belangrijkste Nederlandse symfonieorkesten. NBE treedt op tijdens het Internationale Muziek Festival in Ankara en geeft een workshop. ZIj spelen repertoire van Mozart en Vivaldi, maar ook van Turkse componisten.

(Nederland) en Nazim Hikmet (Turkije) komen bij elkaar in de nieuw gecomponeerde muziek van Selim Doğru (NL/TR). Met: Hazal Selçuk, Elisa Roep, Fie Schouten, Eva van de Poll, Oğuz Büyükberber, Enric Monfort en Jelte van Andel,

De Nederlandse Ambassade organiseert in samenwerking met het Rijksmuseum Amsterdam en het CerModern de tentoonstelling M.C.Escher en tijdgenoten. De tentoonstelling biedt naast de mathematische kunst van M.C. Escher ook ruimte voor werken van Jesserun de Mesquita en Gerrit Dijsselhof en omvat in totaal 75 stukken.

Bijzondere gedichten in İnsan Manzaraları / Human Landscapes , Ankara Çankaya Çağdaş Sanatlar Salonu 5 juni 2012

Bijzondere gedichten van twee bijzondere dichters Judith Herzberg

Caroline Esmeralda van der Leeuw (Amsterdam, 26 april 1981) is een Nederlandse zangeres, beter bekend onder haar artiestennaam Caro Emerald. Ze kreeg bekendheid met haar debuutsingle Back it up. Zij won ook de Popprijs van 2010

Baki Duyarlar Quartet feat. Eric Vloeimans 7 juli Salon IKSV Istanbul

Een van de internationale jazzmusici van Turkije, pianist en componist Baki Duyarlar ontmoet de Nederlandse trompet virtuoos Eric Vloeimans en zijn trio. Als onderdeel van de Europese Jazz Club concertreeks.

115


ACTIVITEITEN AGENDA 400 JAAR NEDERLAND-TURKIJE

116

Het Nationale Ballet met `Giselle` in Izmir

Nederlandse film in Pera Museum Istanbul

Kültürpark Fuar Alanı 17 juli 2012

12 maart 2012

Het is een van de oudst overgeleverde en tegelijkertijd nog altijd meest gedanste balletten ter wereld: Giselle, ook wel ‘de Hamlet van het ballet’ genoemd. In 2009 bracht Het Nationale Ballet dit hoogtepunt van de balletromantiek in een nieuwe versie uit, met een opgefriste choreografie, die ook bij een 21ste-eeuws publiek een snaar raakt.

In het Pera Museum is het programma Dutch Realities: Recent Documentaries from the Netherlands te zien.

Nederlandse films in het Akbank Art Center Istanbul hele maand juni 2012 Films : Mariken van Nieumegen, The Pointsman, No Trains No Planes, Sonny Boy, Karakter , Zus &Zo, Antonia en Oorlogswinter.

Nederlandse films in Istanbul Modern - hele maand oktober 2012

Ricciotti alla Turca Ricciotti Ensemble gaat op tournee in Turkije met Karsu Dönmez O.a. in Ankara, Kırşehir, Hacıbektaş, Gülşehir, Avanos, Nevşehir, Mustafapaşa, Kaymaklı, Göreme, Niğde, Bor, Antakya, Karsuköyü, Altınözü, en Tarsus,

Deze zomer tussen 11 en 26 augustus geeft het snelste straatsymfonieorkest ter wereld zo’n 60 optredens in Nederland en Turkije. De fabelachtige Nederlands-Turkse zangeres Karsu Dönmez is de soliste.

Nederlandse kinderfilms tijdens het Istanbul Film Festival 31 maart - 15 april 2012

EYE Film Institute Nederland presenteert in samenwerking met het Istanbul Film Festival een aantal Nederlandse kinderfilms. Naast filmvertoningen ondersteunt EYE een seminar voor Turkse filmprofessionals over het produceren van jeugdfilms.

Het museum Istanbul Modern zal de hele maand oktober wijden aan de Nederlandse film, met de (experimentele) muziekfilms van Frank Scheffer, korte films, modefilms en dansfilms (Cinedans On Tour).

Cobra - 1000 Days of Free Art in Istanbul Sakıp Sabancı Museum 26 juni 16 september 2012

Voor het eerst in de geschiedenis worden hoogtepunten uit de oeuvres van kunstenaars van de internationale Cobra kunstbeweging in Turkije getoond. De titel van de tentoonstelling is een knipoog naar wat de Europese kunstbeweging en het land van de 1000 en één nachten zeker gemeen hebben, a sense of the miraculous. Het merendeel van de werken is afkomstig uit de collectie van het Cobra Museum en ABN AMRO Collection.

Writers Unlimited Schrijverstournee Turkije oktober 2012

Begin oktober 2012 reizen vier auteurs uit vier landen naar Turkije, om in drie steden op te treden voor publiek, samen met Turkse auteurs. Writers Unlimited werkt daarvoor samen met het ITEF in Istanbul, en met lokale literaire organisaties in twee steden in Anatolië. De schrijvers treden behalve voor een algemeen publiek ook op voor middelbare scholieren en studenten.

Ben de Insanım – Ik ben ook een mens ; tentoonstelling in Ankara 5 – 31 oktober 2012

Acht Nederlandse en acht Turkse kunstenaars maken een gezamenlijke installatie met foto’s op de gevel van de Sihhiye parkeergarage (Sıhhiye Katlı Otoparkı ) direct tegenover de drukke markt Yenişehir Pazarı in Çankaya, Ankara. De foto’s gaan over het thema ‘menselijke relaties in de openbare ruimte’. Siyah Beyaz Art Gallery en Jerome Symons.


Gedeeld Erfgoed is een eenmalig tijdschrift in het kader van 400 jaar diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en Turkije. Een uitgave van TVCulture in partnerschap met Europa Nostra, The Voice of Cultural Heritage in Europe Voor Europa Nostra: President Plácido Domingo Executive President Denis de Kergorlay Secretary-General Sneška Quaedvlieg-Mihailović Voor TVCulture: Eindredactie Wolter Braamhorst Research Eray Ergeç Vertaling Faruk Erel Editor Turkse Versie Metin Under Proofreader Alex Donks Concept TVCulture

Design MYRA Turkey Design Supervisor Rauf Kösemen Designer Tülay Demircan Page lay-out Gülderen Rençber Erbaş Productie Management Damla Özlüer Druk Eddy Hoofteer DeckerSnoeck N.V.-S.A. Antwerpen, België Tekst & foto’s TVCulture (tenzij anders vermeld) Cover Vase Tulipa 1 & 2, ontworpen door Lotte van Laatum, gefotografeerd door Benders&Stevens Foto Plácido Domingo Getty Images, Frazer Harrison

Websites europanostra.org myra.com.tr tvculture.nl nltr400.nl EUROPA NOSTRA INTERNATIONAL SECRETARIAT Lange Voorhout 35 NL - 2514 EC The Hague TVCULTURE Oude Kerkhof 7 NL - 3111 NT Schiedam info@europanostra.org info@tvculture.nl

All rights reserved. No part of either publication may be reproduced in any material form, including electronic means, without the prior written permission of the copyright owners. The views expressed are those of the authors and not necessarily those of the government of the Netherlands or Turkey, Europa Nostra or TVCulture Every effort has been made to trace the copyright holders of old material. Where these efforts have not been successful, copyright owners are invited to contact the editor.

Speciale dank Sneška Quaedvlieg-Mihailović Z.E. Uğur Doğan Z.E. Jan-Paul Dirkse Cem Utkan Muammer Hakan Cengiz Necla Günay Enis Tataroğlu Ahmet Sahin Joost Peters Kayhan Acardağ Necil Nedimoğlu Daniël Stork Filiz Güneş Bülent Çaplı Dit magazine werd mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse ambassade van de Republiek Turkije in Den Haag, het Turkse Verkeersbureau in Den Haag, Turkish Airlines, DHB Bank en het Honorair Consulaat van de Republiek Turkije te Leiden


ISSN: 1871-417X

GEDEELD ERFGOED EUROPEAN CULTURAL HERITAGE REVIEW SPECIAL FALL 2012

ERFGOEDSCHATTEN VAN WERELDKLASSE DE VERGETEN AMBASSADEUR SCHIP VAN VERLEIDING DE TURKSE KROONPRINS EN ZIJN NEDERLANDSE BRUID

Vase Tulipa 1 & 2 Design: Lotte van Laatum Foto: Benders & Stevens

VLIEGTUIGPIONIERS, BANKGEHEIMEN EN ANGORAGEITEN

In partnerschap met de Europese erfgoedorganisatieEuropa Nostra The Voice of Cultural Heritage in Europe

GEDEELD ERFGOED NETHERLANDS-TURKEY 400 YEARS SPECIAL  

Magazine on the shared history between Turkey and the Netherlands, in cooperation with the European Heritage Organisation Europa Nostra, to...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you