Issuu on Google+

TULPAR Kazak Kültür Derneği’nin Ücretsiz Yayın Organıdır

Yıl Жыл

1

Sayı Саны

1

Bahar Көктем

2013

Kazakistan’da Demokratikleşme ve Modernizasyon Yolunda Gerçekleştirilen Reformlar 4000 Yıllık Türk Zeka Oyunu Dokuz Kumalak

NEVRUZ

НАУРЫЗ


TULPAR Kazak Kültür Derneği’nin Ücretsiz Yayın Organıdır Yıl Жыл

1

Sayı Саны

1

Bahar Көктем

İçindekiler

2013

Kazak Kültür Derneği Adına Sahibi ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü: Çağlar ERBEK

02 Haberler

Genel Yayın Koordinatörü: Saltanat KABDENOVA Yayın Kurulu: Prof. Dr. Abdulvahap KARA Yrd. Doç. Dr. Dinara DUİSEBAYEVA Dr. AlmaguL İSİNA Çağlar ERBEK Saltanat KABDENOVA Tazagoul ERBEK Aygerim TOULETOVA

06 Kazakistan’da Nevruz Bayramı 10 Nevruz’un Türk Dünyasındaki Yeri ve Önemi

Temsilcilerimiz / Өкілдіктер: Kazakistan Temsilcisi (Astana) : Op. Dr. Aygerim Touletova kazakkultur.kz@gmail.com  Aktobe (Batı Kazakistan) Temsilcisi :  Gulmira Zhardemova kazakkultur.akt@gmail.com İsviçre Temsilcisi : Saule Tanasheva  kazakkultur.ch@gmail.com İstanbul Temsilcisi : Dinara Duisebayeva  kazakkultur.ist@gmail.com Antalya Temsilcisi :  Lazzat Yedgenova  kazakkultur.ant@gmail.com Kocaeli Temsilcisi Saltanat Kaynar  kazakkultur.izmit@gmail.com Genel Merkez (İzmir/Türkiye):, Орталық Адресі: Anadolu Cad. Ali Öztürk İş Hanı No:897 K:4 D.14 Çiğli - İZMİR /TÜRKİYE Tel:  +90 232 386 40 94      www.kazakkultur.org kazakkultur@gmail.com Hesap Bilgilerimiz: Halkbank Çiğli Şube Şube Kodu IBAN TL 0718 TR630001200971800012000006 USD 0718 TR060001200971800058000081 EUR 0718 TR760001200971800058000082

14 Kazakistan’da Demokratikleşme ve Modernizasyon Yolunda Gerçekleştirilen Reformlar 16 4000 Yıllık Türk Zeka Oyunu Dokuz Kumalak 20 Sana’lı Gençler Kulübü 22 Sonradan Anlarsın... (Öykü) 26 Kadın ve zaman (Makale) 29 Konak Ası


Değerli Okuyucular, 21 Mart 2012 tarihinde Salihli’de katılmış olduğumuz Nevruz kutlamaları ardından kafamızda şekillenen dernek kurma fikrini arkadaşlarımızla birlikte kısa sürede olgunlaştırdık ve bir ay gibi çok kısa zamanda hayata geçirerek 4 Mayıs 2012 tarihinde merkezi İzmir’de olan “Kazak Kültür Derneği”ni kurduk. Kurucularımızın birikimleri, deneyimleri, vizyonu, arkadaşlarımızın bitmek tükenmek bilmeyen enerjileri, heyecanları ve özverili çalışmalar ve dostlarımızın destekleri sayesinde kısa sürede çok önemli faaliyetlere ve başarılara imza attık. Eylül ayında hizmete açtığımız dernek merkezimiz “Kazak Kültür Merkezi” kısa sürede bir çekim merkezi olmayı başardı. Henüz bir yaşını bile doldurmamış olan derneğimiz, gerek yurt içinde gerekse yurt dışında geniş kitleler tarafından tanındı, çalışmaları ilgi ve beğeni ile takip edilmeye başlandı. Derneğimizin süreli bir yayın organı çıkarması fikri ilk günden beri bizim için çok önemli bir hedefti. Uzun ve özverili bir çalışma sonucunda ilk sayımızla sizlerin karşınıza çıkıyor olmak bizlere büyük bir heyecan ve mutluluk vermektedir. Elinizdeki bu ilk sayı “2013 Bahar” sayısı olup, yılda dört sayı olarak çıkarılması planlanmıştır. Derneğimizin bültenine bir isim koymanın gerekliliğine karar vermemizin ardından, Kazak ve Türk kültürünün yansıtan ortak kültürel değerleri gözden geçirdik. Birçok farklı öneri arasından “TULPAR” ismini uygun bulduk. Tulpar; Türk mitolojisinde önemli bir yeri olan kanatlı bir attır. Manas Destanı’nda kanatları ile rüzgardan bile hızlı uçan atlardan bahsedilir. Kazakistan’da Esik Kurganı’nda bulunan “Altın Elbiseli Adam”ın başlığında tulpar figürü vardır. Kazakistan Cumhuriyeti’nin devlet armasının iki yanında da iki tulpar figürüne yer vermiştir. Bu yönüyle Türk kültürünün ortak bir değeri olan tulpar, Yunan mitolojisindeki “Pegasus”a benzerliği ile de evrenselliği ifade etmektedir. Haber, kültür, sanat ve araştırma içerikli olarak yayınlanacak olan “Tulpar”ın, derneğimize, Kazak ve Türk Halklarına ve tüm Türk Dünyasına hayırlı uğurlu olmasını diliyoruz. Her sayıda yeni bir heyecanla birlikte olmak ümidiyle… Çağlar Erbek Kazak Kültür Derneği Yönetim Kurulu Başkanı


Қазақстан Республикасы Тəуелсіздігінің 21 жылдығы Измир қаласында тойланды. Түркияның Измир қаласы Чигли басқармасының қолдауымен жəне Қазақ Мəдениеті Қауымдастығының ұйымдастыруымен Қазақстан тəуелсіздік күніне байланысты шарасы сəтті өтті, жергілікті тұрғындардың ықылас-назары көп болды. Шара Мимар Синан Универститеттің профессоры Абдулвахап Караның баяндамасымен басталды. Қазақстаннан жəне Орталық Азия аймағындағы мемлекеттерден келіп Измир қаласында оқып жатқан шəкірттер мерекелік концерт ұсынды. Қазақстан Тəуелсіздік Күніне орай марапаттау рəсімі өткізілді, кеш соңы коктейльмен жалғасты. Чигли əкімі Метин Солак айтқан сөзінде: «Осындай маңызды Қауымдастық Орталығының Чигли аймағында ашылғанына өте разымыз. Біз мұндай халықаралық басқосу шараларына айрықша үлкен маңыз береміз. Түркия мен Қазақстан

арасындағы достық əрі бауырластық байланыстарды тағы да нығайтуымыз керек деп ойлаймын. Осыған байланысты позитив кемсітушілік көрсетеміз, Қазақ Мəдениеті Қауымдастығының іс шараларын əрдайым қолдаймыз, көмек береміз» - деді. Қазақ Мəдениеті Қауымдастығы Төрағасы жəне негізін қалаушы Чаглар Ербек: «Мүшелерімізі шын көңілден құттықтаймын, Қазақстан Республикасы Тəуелсіздік Күні құтты болсын»деді.

2


HABERLER

Kazakistan'ın Bağımsızlığının 21. Yıl Dönüm İzmir'de Coşkuyla Kutlandı ve Prof.Dr. Abdulvahap Kara'ya plaket takdim edildi. Ödül töreninin ardından Bağımsızlık Günü Kokteyli verildi.

Çiğli Belediyesi'nin katkıları ile Merkezi Çiğli'de Bulunan Kazak Kültür Derneği tarafından düzenlenen etkinliğe ilgi büyük oldu. Çiğli Belediyesi Konferans Salonu'nda yapılan etkinlik Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Abdulvahap Kara'nın Konferansı ile başladı. Ardından Kazak ve Orta Asya müziklerinin ve danslarının yer aldığı konser programı ve çeşitli skeçler sergilendi. Kazakistan ile ilgili yapılan ödüllü bilgi yarışması büyük ilgi topladı ve sorulara doğru cevaplayan konuklara kitap, kımız, eşarp vb. çeşitli hediyeler verildi. Kazak Kültür Derneği Yönetim Kurulu tarafından Çiğli Belediye Başkanı Metin Solak

Geceye Çiğli Belediye Başkanı Metin Solak, Başkan Yardımcısı Tülin Koç, KYK İzmir Bölge Müdürü Yakup Karaca, çeşitli siyasi parti ve sivil toplum kuruluşlarının yöneticileri, bilim adamları, İzmir'de öğrenim gören yabancı öğrenciler ve kalabalık bir davetli topluluğu katıldı. Kazak ve Orta Asya kültürünün tüm renklerinin yer aldığı gösterilerle izleyenlere muhteşem bir gece yaşatıldı. Gecede etkinliğe ve Kazak Kültür Derneği'ne yaptıkları katkılardan dolayı Çiğli Belediye Başkanı Metin Solak'a ve Prof. Dr. Abdulvahap Karaya'ya plaket takdim edildi.

Çiğli Belediye Başkanı Metin Solak yaptığı konuşmada "Böylesine önemli bir derneğin mer-

kezinin Çiğli'de açılmış olmasından memnunluk duyuyoruz. Bu tür etkinliklere önem veriyoruz. Kazakistan ve Türkiye arasındaki kardeşlik ve dostluk bağlarının daha fazla geliştirilmesi gerektiğine inanıyoruz. Bu nedenle de pozitif ayrımcılık yapacağız ve Kazak Kültür Derneği'ne elimizden gelen her türlü desteği vereceğiz. Yönetim Kurulu Başkanı Çağlar Erbek'i ve dernek yönetici ve üyelerini tebrik ediyor, Kazakistan'ın 21. Bağımsızlık Yıl Dönümünü kutluyorum" dedi. Kazak Kültür Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Çağlar Erbek te yaptığı konuşmada katkılarından dolayı Çiğli Belediye Başkanı Metin Solak'a, Başkan Yardımcısı Tülin Koç'a, Prof. Dr. Abdulvahap Kara'ya, dernek yönetici ve üyelerine, İzmir'de öğrenim gören Kazakistan ve diğer Türk Dünyası öğrencilerine teşekkür etti. Kazakistan ve Türkiye'nin dostluk ve kardeşlik bağlarının gelişmesine katkıda bulunmaktan gurur duyduklarını, bu türden çabaların iki ülkenin geleceği için önemli katkılar sağlayacağına inandıklarını belirtti. Öğrencilerden ülkelerine döndüklerinde Türk halkının onları ne kadar sevdiğini, bağrına bastığını anlatmalarını ve halklar arasındaki dostluk ve kardeşliğe hizmet etmeye devam etmelerini istedi.

3


Kazak Kültür Derneği’inde "Aksakallar Kurulu" kuruldu

Қазақ Мəдениеті Қауымдастығында "Ақсақалдар Кеңесі" құрылды

Kazak Kültür Derneği ve Kazak Kültür Merkezi'nin bundan sonra yapacağı çalışmalarda yeni kurulan "Aksakallar Kurulu"na danışacak...

Қазақ Мəдениеті Қауымдастығы жəне Қазақ Мəдениеті Орталығы ендігі жасайтын іс шараларында Ақсақалдардан кеңес алады.

Kısa sürede çok önemli faaliyetlere imza atan derneğimiz hedeflerini her geçen gün biraz daha büyütüyor. Büyüyen hedefler ve artan beklentileri karşılamak üzere derneğimiz üyesi olan çok değerli bilim adamlarından bir "Aksakallar Kurulu" oluşturuldu. Sekretarya görevini Dernek Başkanı Çağlar Erbek'in yürüteceği kurul, bilgi birikimlerini, tecrübelerini yapılan toplantılar ve alınan tavsiye kararları ile dernek üyeleri ve yöneticileri ile paylaşacak, kısa, orta ve uzun vadeli hedeflerin belirlenmesinde ve gerçekleştirilmesinde yol gösterici olacaktır. "Aksakallar Kurulu"nun derneğimize, kültür merkezimize ve Türk Dünyasına hayırlı uğurlu olmasını diliyoruz.

Қысқа уақытта өте маңызды іс шаралар жасаған Қауымдастық мақсаттарын күн сайын кеңейтуде. Үлкейген мақсат жəне талаптары қанағаттандыру үшін Қауымдастығымыздың қымбатты мүшелері ғалымдарынан «Ақсақалдар Кеңесі» құрдық. Қауымдастық Төрағасы Чағлар Эрбектің хатшысы болып жүргізетін кеңес білгі жинақтарын, тəжірбиелерін, жалпы жиналыс шешімдерін Қауымдастық басшылары жəне мүшелерімен кеңеседі, қысқа, орта, ұзақ мерзімді мақсаттарды тайындау жəне іске асыру үшін жол көрсетеді. «Ақсақалдар Кеңесі» Қауымдастығымызға, орталығымызға жəне Түркі Əлеміне жағымды болсын!

Kurul Üyeleri:

Ақсақалдар Кеңесі:

Prof. Dr. Fikret Türkmen Ege Ü. Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Kurucusu

Проф.Доктор Фикрет Түркмен Эге Университеті Түрк Дүниясы Зерттеу Институты қалаушысы

Prof. Dr. Zeki Kaymaz Ege Ü. Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Müdürü

Проф.Доктор Зеки Каймаз Эге Универститеті Түрк Дүниясы Зерттеу Институты Басқарушысы

Prof. Dr. Abdulvahap Kara Mimar Sinan Güzel Sanatlar Ü. Öğretim Üyesi

Проф.Доктор Абдулвахап Қара Мимар Синан Университеті оқытушысы

Doç. Dr. Metin Arıkan Ege Ü. Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Öğretim Üyesi

Доцент Доктор Метин Арыкан Эге Университеті Түрк Дүниясы Зерттеу Институтының оқытушысы

Çağlar Erbek Kazak Kültür Derneği Kurucu Başkanı

Чағлар Эрбек Қазақ Мəдениеті Қалаушы Төрағасы

бас

Қауымдастығы

“Kаzak Hayatı” yayınlandı Kazak Kültür Derneği'nin yürüttüğü Kazak ve Türk Kültürünü araştırma ve tanıtma çalışmaları kapsamında Tazagoul (Jılkıbayeva) Erbek ve Çağlar Erbek'in kaleme aldığı "Kazak Hayatı - Kazakistan'da Ekonomik, Sosyal, Kültürel ve Siyasal Yaşam" adlı araştırma-inceleme kitabı, İzmir - Çiğli Belediyesi'nin değerli katkıları ile Kazak

4


HABERLER Сыйқырлы Саусақтар Қолөнер Курстық жұмыстар басталды Қолөнер курстарында Қазақ Мəдениетін бейнелеген қолөнерлік заттар жасалады. Ұлттық мəдениеті таныту, бірлік жəне ынтымақтастықты күшейту, білік жəне дағдыны кеңейту, əрі Қауымдастықтың іс шараларына үлес қосу үшін қол ұстасып еңбек етеміз. Жасалған қолөнер заттары назар тартуға бастады. Ерікті Қазақ мұғалімдердің сабақ берген курстарға жиырма шақты адам қатысады. Сонымен қатар Түркияда оқып жатқан əр түрлі мемлекеттен келген Универститетте оқып жатқан шəкірттерге Қазақ ұлттық тағамдары дайындалып ұсынылды.

Қазақ Мəдениеті Орталығында Тоғыз Құмалақ Тобы құрылады Түріктердің 4000 жыл ойнаған Тоғыз Құмалақ ойыныны таныту жəне өрістету мақсатында Қазақ Мəдениеті Орталығында топ құрылады. Топтың жұмысы Тоғыз Құмалақ сабақтарын жүргізу жəне сыйлық берілетін жарыстар ұйымдастыру. Тобымызға жəне іс шараларға қатысу ақысыз болып, қатысқысы келетін азаматтарға əрдайым есігіміз ашық.

Қазақша Тіл Курстары басталды Қазақ Мəдениеті Орталығында үлкендерге жəне балаларға арналаған ақысыз тіл курстары басталды. Қауымдастық мүшелерінің балаларының ақысыз пайдаланатын курстар əсіресе Түркияда өмір сүріп жатқан ана тілін ұмытқан немесе білмейтін Қазақ диаспорасы жастарына ана тілін оқытуды көздейді. Сондай-ақ Қазақ тілін үйренгісі келетін Түркия азаматтары да құштарлық көрсетеді. Балалар Мəдениет Орталығында олар үшін əдейі дайындалған «Құдайберген Жұбанов» атындағы бөлмеде əрі ойындар ойнайды, əрі қазақша үйренеді.

Sihirli Parmaklar El Sanatları Kursu Başladı El sanatları kursunda Kazak kültürünü yansıtan eserler üretiyoruz. Hem Milli kültürü tanıtmak, hem birlik ve beraberliği, dayanışmayı güçlendirmek, hem bilgi ve beceriyi artırmak, hem de dernek faaliyetlerine katkıda bulunmak amacıyla el ele veriyoruz. Ürettiğimiz el sanatları eserleri oldukça ilgi görmektedir. Gönüllü Kazak öğretmenlerin verdiği kurslara yaklaşık 20 kişi katılmaktadır. Aynı zamanda Türkiye’de okuyan çeşitli ülkelerden üniversite öğrencileri ve yerli halka Kazak Milli yemekleri hazırlanıp ikram edilmektedir.

Kazak Kültür Merkezi'nde "Dokuz Kumalak" (Mangala) Topluluğu Kuruluyor Türklerin 4000 yıldır oynadığı "Dokuz Kumalak" (Mangala) oyununu tanıtmak ve yaygınlaştırmak amacı ile Kazak Kültür Merkezi'nde bir topluluk kuruluyor. Kurulan bu topluluk "Dokuz Kumalak" dersleri verecek ve ödüllü turnuvalar organize edecek. Topluluğumuza ve etkinliklerimize katılım ücretsiz olup ilgi duyan herkese açıktır.

Kazakça Dil Kursları Başladı Kazak Kültür Merkezi’nde yetişkinlere ve çocuklara yönelik ücretsiz Kazakça dil kursları verilmeye başladı. Dernek üyelerinin ve çocuklarının ücretsiz yararlandıkları bu kurs ile özellikle Türkiye’de yaşayıp ana dilini unutan ya da bilmeyen Kazak diasporası hedeflenmektedir. Bunun yanı sıra Kazakça öğrenmek isteyen Türk vatandaşlar da kursa ilgi göstermektedirler. Çocuklar, kültür merkezinde kendileri için hazırlanmış olan “Kudaybergen Jubanov Bölmesi”nde hem oyun oynayıp eğleniyorlar hem de kazakça öğreniyorlar.

Kültür Derneği tarafından yayınlandı. Kazak Kültür Derneği'nin ilk yayını olan "Kazak Hayatı", okuyuculara Kazakistan'ın dünü ve bugünü ile, Kazaklar'ın sosyal, kültürel, ekonomik hayatı ve ülkenin demokratikleşme yolunda gerçekleştirdiği atılımları anlatmayı amaçlamaktadır.

5


KAZAKİSTAN’DA NEVRUZ BAYRAMI YRD. DOÇ. DR. DİNARA DUİSEBAYEVA İSTANBUL AYDIN ÜNİVERSİTESİ ÖĞRETİM GÖREVLİSİ Nevruz, insanların bir sofranın etrafında toplandığı ve yedi çeşit tahıldan (su ve tuzla dokuz çeşit) hazırladıkları “Navrızköce”yi birbirine sundukları “birlik bayramı”dır. Nevruz, insanların bütün bir yıl boyunca yaşanmış küskünlük ve dargınlıkları kayıtsız şartsız affettiği ve gönlünü kırdıklarından af dilediği, şarkılarla türkülerle eğlenip eğlendirdiği “gönül bayramı”dır.

Nevruz Bayramı “Novruz, Navrız, Nooruz, Yeni Gün, Ulu Kün, Sultan Nevruz, Mart Dokuzu, Çıl Pazı, Çanı Kün, Şagaa, Isıah ve Yengi Kün” adlarıyla bilinen Nevruz Bayramı, tarihî İpek Yolu üzerinde bulunan ülkelerde, Çin’den Balkanlara kadar uzanan geniş coğrafyada benzer biçimlerde kutlanmaktadır. Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarının ilânından sonra Nevruz’u resmî bayram olarak kabul etmiştir. Rusya Federasyonu’ndaki Tataristan ve Başkurdistan’da da Nevruz coşkuyla kutlanmaktadır. Kazakistan’da Nevruz Bayramı, diğer Türk Cumhuriyet ve topluluklarında olduğu gibi özel bir

6

yere sahiptir. Sovyetler döneminde, 1922 yılında kaldırılan Nevruz Bayramı, tanınmış Kazak şairi Muhtar Şahanov’un girişimiyle 1988 yılından itibaren bir halk bayramı olarak yeniden kutlanmaya başlamıştır. 15 Mart 1991 tarihine ait “Halkın Bahar B a y r a m ı Nevruz”la ilgili resmî kararla N e v r u z Bayramı’nın tarihi 22 Mart olarak ilan edildi. 2009 yılından itibaren Nevruz Bayramı 21-22-23 Mart’ta, resmî olarak üç gün kutlanmaktadır.

Kazakistan’da Nevruz Gönlünüzle birlikte bir renk cümbüşü ile karşılaşan gözlerinizin de bayram ettiği Nevruz Bayramı’na Kazak Türkleri “Ulıstın Ulı Küni” (Ulusun Ulu Günü) derler.


KÜLTÜR KÜLTÜR Bu bayramda insanlar birbirine: “Ulus iyi olsun, ak (süt ürünleri) bol olsun!” diyerek iyilik ve bereket dilerler. Nevruz Bayramı’nın Anlamı • Nevruz, yılbaşıdır. • Nevruz, ulusun ulu günüdür. • Nevruz, kün (gündüz) ile tünün (gecenin), sıcak ile soğuğun, kış ile yazın, karanlık ile aydınlığın eşitlendiği; toprağın canlandığı ve tabiatın yenilendiği bir bayramdır. Nevruz, bir tabiat bayramıdır. • Nevruz, insan ve hayvanın toprakla kucaklaştığı bir bayramdır. • Nevruz, insanların kışın zor şartları ile kıtlıktan sağ salim kurtulduğu, hayvanları yavrulayıp “ak”a (süt ürünlerine) kavuştuğu bir bayramdır. • Nevruz, çobanlar için sürüde hayvanların arttığı; çiftçi için tarlasında tohumların yeşerdiği bir bayramdır. • Nevruz, çobanlarla çiftçilerin bayramıdır. • Nevruz, her evin, her ailenin “Kızır Tün”ünü (Hz.Hızır’ın ziyaret edeceği geceyi) beklediği; iyilik, kut ve bereket dilediği; yarına büyük ümitle baktığı bir bayramdır. • Nevruz, “inanma ve ümit etme bayramı”dır.

Ulusun Ulu Günü Kazakistan’da Nevruz kutlamaları, 21 Mart’ta Millet Meclisi’nin resmî töreniyle başlar. Bunu stadyum veya meydanlarda coşkuyla kutlanan etkinlikler izler.

Ülkenin tanınmış sanatkârları ile konuk sanatkârların sahne aldıkları konserler, atışma, bayge (at yarışı), güreşle birlikte “kız kuvuv”, “tenge aluv”, “cambı atuv” gibi millî oyunlarla yarışlar da düzenlenir.

lar. • Kızlar, babaları, ağabeyleri ve inileri (küçük erkek kardeşleri) için takke dikerler, mendillere nakış işlerler. • Erkekler de tahta kaşık, kepçe vb. mutfak gereçleri hazırlayıp evin eksiğini gidermeye çalışırlar.

Aileler Nevruz’u Nasıl Kutlarlar?

Nevruz, el emeği göz nuru ürünlerin sergilendiği bir bayramdır.

• Nevruz Bayramı’na hazırlık, bayramdan birkaç gün önce başlar. • Ninelerimiz daha erken başlarlar hazırlığa. Kışın son

günleri yaklaştıkça ninelerimiz; et, kurut, tahıl ve kuru yemişlerden Nevruz yemeğine katacağını söyleyerek bir parça ayırmaya çalışır. • Kadınlar, Nevruz’da sereceğini söyleyerek renk renk kumaşlardan kırkyama minderler, yatak örtüleri dikerler. Sumak veya kilim dokur-

• Nevruz yaklaştığında önce evin avlusu ve sokaklar temizlenir. Daha sonra evin

içindeki halı kilimler silkelenir. Her taraf süpürülür ve silinir. • Aile bireylerinden erkekler tıraş olurlar, kadınlar çocuklarını yıkayıp ak pak ederler, tırnaklarını saçlarını keserler, onlara varsa yeni yoksa temiz giysiler giydirirler.

7


• Kadınların kendileri de bayram için hazırladıkları temiz kıyafetlerini giyerler. 21 Mart’tan 22 Mart’a geçildiği gece, gündüzle gecenin eşitlendiği gecedir. Halk arasında yaygın olan inanışa göre bu gece Kıdır Ata (Hz.Hızır) dolaşır ve temiz evleri ziyaret eder, kendisi için bırakılan su, tahıl, süt ürünleri gibi “ırıs”lara (rızklara) okuyup üfler. Kıdır Ata’nı uğradığı ev için bütün bir yıl bereketli geçer. Bu yüzden de gönülden başlayarak her şeyin temiz olmasına d i k k a t e d i l i r . Ç ü n k ü Nevruz’u temiz niyet ve temiz kıyafetle karşılayanın bütün bir yıl hep iyilik göreceğine, hastalıktan uzak olacağına inanılır.

“Az Navruz” “Әз келмей мәз болмас, Наурыз болмай жаз болмас” “Äz” gelmeden “mutluluk” da gelmez*. Nevruz gelmeden yaz gelmez Әз (Äz): Cemre. Buradaki cümle “Cemre düşmeden bahar, baharla birlikte bayram gelmez” şeklinde aktarılabilir. • Bayram için her ev, sırayla veya birlikte “navrızköce” adı verilen Nevruz yemeği hazırlar. Bu

8

yemeğe su ile tuzun dışında yedi çeşit tahıl eklenir. Kazak Türkleri için diğer Türk boylarında olduğu gibi “yedi” ile “dokuz” sayısı kutsal sayılmaktadır. • Adı geçen yemek için şu veya bu tahıl eklenecek şeklinde bir sınırlandırma yoktur. Kıştan elinizde kalan ne varsa hepsini ekleyebilirsiniz. Yalnız tahıl çeşidinin yedi olmasına önem verilir. Yedi çeşit tahılın dışında kıştan kalma et (kara), süt, yoğurt, süzme veya kurut da (ak) eklenir. • “Navrızköce”, ailenin rızk ve bereketini temsil eden “kara kazanı”nda pişirilir. Kalabalık için hazırlanan “navrızköce” ise bayram için seçilmiş yerde kurulan büyük kazanlarda pişirilir. Bu yemek 21 Mart’a hazır edilir. • Bayram günü, yeni veya temiz kıyafetlerini giymiş köyün veya mahallenin “aksakalları” (ihtiyarları), ev ev dolaşıp bayramlaşırlar. Genellikle kadınlarla çocuklar yanlarında bir tas, bir yemek kabı taşırlar. Çünkü bayram ziyaretine çıkamayıp evde kalan akrabasının payını onlara verirler. Böylece evlerden toplayıp getirdiği “navrızköceleri” evindeki “kara kazan”a katarlar. • Bu, aşımızın tuzumuzun karıştığı gibi biz de daima bir arada olalım, ilişkimiz “navrızköce” gibi lezzetli, tatlı olsun, birimi-


KÜLTÜR

zin rızkı diğeri için de rızk olsun demektir. “Navrızköce” dağıtılırken her tabağın ağzına kadar doldurulmasına dikkat edilir. Bu, “Yeni gelen yıldan payına düşecek nasibin azalmasın.” demektir.

Baharı Müjdeleyenler.. Nevruz’dan Haber Getirenler.. “Navrızşeşek” veya

Nevruz Bayramı’nı birlikte kutlamak için genellikle kırlara inilir veya yaylaya çıkılır.

“bayşeşek” Kardelen

Nevruz, el emeği göz nuru ürünlerin sergilendiği bir bayramdır.

Bayram Yerinde… • Büyükler, akrabalar ziyaret edildikten sonra bayram yerine inilir. • Bayram yerinde bir ozan veya “aksakal” (köyün ihtiyarı) töreni açar. Açış töreni için bir türkü okunur veya “aksakal” toplanan kalabalık adına dua eder. • Bundan sonra türküler maniler okunur. Dans edilir. Yarışmalar yapılır. • Bayram yerinden başta “navrızköce” (nevruz yemeği) olmak üzere daha önceden hazırlanmış yemekler sofralara dizilir. Yaşlı genç, kadın erkek hep birlikte yemek yenir. • Bayram yerinde gençler büyükleri ağırlarlar. Büyüklere hizmette kusur etmezler. Çünkü Nevruz Bayramı’nda büyüklerden “bata” (hayır dua) almak çok önemlidir. Nevruz, paylaşmaktır. Nevruz, dans etmektir. Nevruz, gençleşmektir.

“Navrızkök” Akkuyruksallayan

“Наурыз келіп, қар кетті, Ақ қар, көк мұз жұтатқан, Шаруа елінен зар кетті. Наурыз келіп, жаз кірді, Жаз хабаршы «Әз» кірді. Күнге тосып арқасын, Жан біткенге наз кірді.”

“Nevruz geldi, kar gitti, Ak kar ve gök buzla gelen kıtlığın kırıp geçtiği, Çiftçi ile çoban obasından göz yaşı gitti. Nevruz geldi, bahar girdi, Baharın habercisi “Az” girdi. Güneşe verip sırtını, Bütün canlılar sevindi.” 9


NEVRUZ'UN TÜRK DÜNYASINDAKİ YERİ VE ÖNEMİ Prof. Dr. Abdulvahap KARA Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Nevruz, Türklerin büyük tarihe geçmişe ve uygarlığa sahip olduğunun en açık göstergelerinden birisidir. Yüzyıllar öncesinden süzülerek günümüze kadar ulaşan Nevruz geleneği bilgi çağı olarak adlandırılan XXI. yüzyılda da önemini koruyacağına şüphe yoktur. Çünkü iletişim imkânlarının artmasıyla sınırların ortadan kalktığı günümüzde milletler ancak sağlam kültürel özellikleriyle varlığını devam ettirebilecektir. İşte bu açıdan ele alındığında Türk kültürünün temel taşlarından birisi sayılan Nevruz Türk milletinin birlik ve beraberliğinin kuvvetlenmesine, kardeşlik ve dostluk ilişkilerinin pekişmesine hizmet etmektedir. “Nevruz” kelimesinin Farsça yeni manasına gelen “nev” ve gün manasına gelen “ruz” kelimelerinden oluşarak, yeni gün manasına gelmesine aldanarak, nevruz kutlamalarının İran kökenli olduğu yanılgısına düşmemek gerekir. Çünkü bir şeye ad olan kelimenin etimolojisi, her zaman o şeyin

106

kökenini de göstermez. Mesela, İslam dininin direği, ibadetin özünün namaz olduğunu ve onu Arablardan aldığımızı hepimiz biliyoruz. Oysa bu ibadeti tanımlayan Arapça “salat” kelimesi yerine biz Farsça “namaz” kelimesini tercih etmiş ve onu yaygın bir biçimde kullanmaktayız. Kelimenin kökeni Farsça diye, namazın da İran kökenli olduğunu söyleyemeyiz. Ayrıca nevruz kelimesinin Türkçede başka isimlerinin de olduğunu biliyoruz. Mesela, çeşitli Türk lehçelerinde nevruz için “ulusun ulu günü”, “Ergenekon”, “bozkurt”, “çağan”, “yeni gün” gibi kelimeler de kullanılmaktadır. Nevruz nedir? sorusuna cevap aramaya çalışırsak, nevruzun doğu milletlerinin hayatında üç açıdan önem taşıdığını görürüz. - Yeni yıl kutlaması, - Bahar Bayramı, - Önemli tarihsel olayların yıldönümü. Kısacası nevruz doğu milletleri, bilhassa Türk halklarının ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarından kaynaklanmaktadır.


KÜLTÜR

Nevruz yılbaşı kutlamasıdır. Çünkü eski Türk takvimi olan 12 hayvanlı Türk takviminde yeni yıl 21 Martta başlar. Zaten, nevruz geleneğinin ortaya çıkışı da Türklerin eski takvimi ile alakalı olması büyük ihtimal dâhilindedir. Bu takvim ne zaman yapılarak,

bilinen en eski cetlerinden olan Hunlar devrinden beri kutlamakta olduğunu biliyoruz. M.Ö. II. asırda yaşamış olan ünlü Çin tarihçisi Simaçen “Tarihi Hatıralar” isimli eserinde, Hun liderlerinin yılbaşında, yani nevruzda kutlama yaptıklarını anlatmaktadır.

miyet vermişlerdir. Sultan Melikşah döneminde yapılan yeni takvimde nevruz yılbaşı olarak kabul edilmiştir. Bu devrin ünlü devlet adamı Nizamülmülk “Siyasetname” adlı eserinde beyan ettiğine göre, Selçuklu hükümdarları nevruz günü, sarayın kapılarını halka açarlardı ve onların dilek ve şikayetlerini dinleyerek, isteklerini yerine getirmeye çalışırlardı. Buna benzer gelenekleri Osmanlı devletinde de görmekteyiz. Nevruzda astronomi âlimleri yeni yılın takvimini hazırlayarak padişaha takdim ederlerdi. Padişah da bunun karşılığında onlara hediyeler verirdi. Osmanlı sarayının baş hekimbaşısı da, türlü şifalı ot ve bitkilerden hazırladığı “nevruz macunu” olarak adlandırdıkları yiyeceği, yeni yılda sağlık ve mutluluklar dileyerek, padişaha sunarlardı. İşte bu hususlar nevruzun yılbaşı kutlamaları olduğunu açıkça göstermektedir. Böyle kutlamaları biz modern devirde miladi takvime göre, 1 Ocak günü ifa ederek, birbirimize yeni yılda sağlık, başarı ve mutluluklar diliyoruz.

kullanılmaya başlanmışsa, o zamandan beri nevruz kutlamalarının da olması kuvvetle muhtemeldir. Türklerin

nevruzu

tarihte

Türk devlet büyükleri arasında bu gelenek son zamanlara kadar yaşamıştır. Mesela, Selçuklu hükümdarlarının nevruza özel bir ehem-

Nevruz’un önemli tarihsel olayların yıldönümü olduğunu yukarıda belirttik. Nevruz inançlarına göre tarihte birçok önemli ve kutlu hadise bu günde meydana gelmiştir. Bunların içinde en önemli ve yaygın rivayetlerden birisi Ergenekon hadisesidir. Buna göre, Gök-Türk Hakanlığının kağanı İl Han savaşta yenilir ve

11


düşman onu çoluk-çocuğuyla beraber öldürür. Hakanlık ailesinden sadece küçük oğlu Kayan ile Kağan’ın yeğeni Tukuz sağ kalır. Bunlar ailelerini yanlarına alarak, düşmandan saklanmak üzere dağlarla çevrili bir ovaya yerleşirler. Burayı Ergenekon diye isimlendirirler. Zamanla burada iki ailenin nesilleri çoğalarak, Ergenekon’a sığmazlar. Ancak Ergenekon’u çevreleyen dağlardan dışarı çıkacak bir yol da bulunamaz. Sonunda bir demirci ustasının tavsiyesi üzerine, dağın demir madeninden oluşan bir kısmı yakılan büyük bir ateşle eritilerek dışarıya çıkılır. İşte Türklerin yeniden dirilişi sayılabilecek hadise, nevruzda hatırlanarak yad edilmiştir. Bugün Nevruz kutlamalarında devlet adamlarımızın çekiç ile örs dövmesi bu hadisesinin anısınadır. Kazak Türklerinde nevruz için söylenen “ulusun ulu günü” sözünün bu olayın hatırası olarak hala yaşamakta olması ihtimal dahilindedir. Ergenekon’dan çıkış, gerçekten 21 Mart günü mü meydana geldi bilinmez. Ancak, Türkler önemli hadiseleri bu günde kutlamayı gelenek haline getirmiştir. Bu gelenek, İslami dönemde de devam ettirilmiştir. Bazı önemli dini olayların nevruz günü meydana geldiğine inanılmıştır. Bunlara örnek vermek gerekirse, Adem peygamber bu günde yaratılmıştır. Süleyman peygamber kaybettiği tılsımlı yüzüğünü bu günde bulmuştur. Yunus peygamber bu günde balığın karnında dışarı çıkmış, yine bu günde Nuh’un gemisi karaya oturmuştur. Çünkü Türk inancına göre, Nevruz günü iyilik ve hayırlar

12

vuku bulur. Bu gün kutlu bir gündür. Bu günün kutluluğunu, Hızır ile ilgili inançlar daha da pekiştirmektedir. Kazak Türklerindeki yaygın inanca göre, 22 Mart gecesi saat 3’te Hızır evleri

dolaşır. Böylece yeryüzünde rızık çoğalır. Evleri Hızır dolaşacağından kadınlar o gece evi temiz ve düzenli tutarlar. Bu yüzden bu geceye Hızır gecesi de denir. Buna benzer gelenek Anadolu’da da vardır. Anadolu kadınları nevruzda temizlik yaparlar. “Nevruz içeri, pire dışarı” deyimi bu temizlik geleneğinden kalmıştır. Demek ki, Nevruz sıradan bir gün değildir. Nevruz mübarek ve kutlu bir gündür. Bu günün faziletini Türkistanlı meşhur şair Ali Şir Nevai şu sözlerle veciz bir şekilde ifade etmişlerdir: “Her gecen kadir olsun, her günün de nevruz”. Malum olduğu üzere, ramazan ayının sonuna doğru aranması söylenen kadir gecesi dini inançlarımızda bin aydan


KÜLTÜR daha hayırlı olarak telakki edilmektedir. Nevruz dini bir gün olmadığından, elbette kadir gecesiyle kıyaslanamaz. Ancak şairin burada nevruz gününün milli örf ve gelenek-

ler açısından önemini vurgulamak istediği muhakkaktır. Şimdi böylesine kutlu bir günü nasıl değerlendirmek gerektiği hususuna temas edecek olursak, tarihini M.Ö. devirlerden takip edebildiğimiz Hunlardan itibaren, Türklerde bu gün ile ilgili kutlamalar gelenekselleşmiştir. Nevruz bayramını Türkler o devirlerden asrımızın ilk çeyreğine kadar fasılasız kutlayarak gelmiştir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de kutlandığı bilinen Nevruz, Cumhuriyet’in ilk yıllarında resmi bayram olarak büyük törenlerle kutlanmıştır. 1925 senesinde Ankara’da Nevruz münasebetiyle Mustafa Kemal Paşa’nın huzurunda

yapılan resmi geçitte askeri kıtalar sancaklarla yürümüştür. Ancak 1926 yılında miladi takvimin kabulüyle nevruz yılbaşı olmaktan çıkmış, fakat mart ayı son senelere kadar Türkiye Cumhuriyeti devletinde mali yılbaşı olarak varlığını korumuştur.

bayramı olduğunun idrakine varılmalıdır. Çünkü tabiat hepimize ortaktır. Bütün insanlık için aynı öneme haizdir. Bu yüzden bahar bayramını bütün insanlık olarak kutlamak gerekir. Bu günde bütün dünya olarak tabiat ve çevre sorunları tartışılabilir.

Orta Asya’da ise Çarlık Rusya’sının yıkılmasından sonra kurulan Sovyet yönetimi Nevruz gibi milli geleneklerin yaşatılmasına müsaade etmedi. Kazakistan’da en son Nevruz kutlamasının 1926’da yapıldığını biliyoruz. Bundan sonra kesintiye uğrayan nevruzun Türk dünyasında 1988 yılından itibaren tekrar kutlanmaya başladığını görüyoruz. Şimdi, Azerbaycan, Kazakistan, Kıbrıs, Kırgızistan, Özbekistan, Tataristan, Türkiye gibi bütün Türk devletlerinde ayrı ayrı, büyük törenlerle kutlanmaktadır. Nevruz kutlamalarının esasını eski Türk takvimine göre yılbaşı teşkil etmesine rağmen, biz günümüzde o takvimi kullanmıyoruz. Bu yüzden yılbaşı kutlamaları 1 Ocak günü yapılmaktadır. Bu sebeple nevruzun bahar bayramı özelliğini ön plana çıkarmakta fayda vardır. Böylece bilhassa gençler, bir sene içinde iki yılbaşı kutlamasının niçin yapılmakta olduğu mantıksızlığından kurtulmuş olacaktır. Elbette nevruzu bahar bayramı olarak kutlamakla birlikte, onun eski Türklerde yılbaşı olduğu da gençlere hatırlatılacaktır. Mesele yalnızca bahar bayramının özellikle vurgulanmasındadır. Hatta bunu yaparken, onu yalnızca Türk halklarının değil, bütün dünya halklarının bahar

Türk dünyasının meşhur yazarı Cengiz Aytmatov, hayatının son yıllarında Türk dünyasının Nobel ödülünü düzenlemenin zamanı geldiği konusundaki fikrini devamlı tekrarlamaktaydı. İşte bu fikir gerçekleştirilecek olursa, ödüllerin dağıtılacağı en uygun gün nevruzdur. Ödüller Türkiye’de her sene gerçekleştirilen dünya Türkleri nevruz kutlamalarında veya bu kutlamaları her sene bir Türk ülkesinde düzenleyerek, orada verilebilir. Ödüle de “Nevruz Ödülü” adı konabilir. Ödüller, sadece Türk dünyasında müzik, ilim, edebiyat, sinema, sanat, tıp vb gibi çeşitli alanların başarılı isimlerini teşvik etmekle kalmayacak, aynı zamanda ödül sahiplerini belirleme aşamasında yapılacak elemeler esnasında, Türk dünyasında ne gibi eserler ve ilmi buluşlar yapıldığı konusunda bilgilenmiş de olacağız. Böylece kardeş ülkeler arasında ilmi ve kültürel sahadaki münasebetler ile işbirliği güçlenecektir. İşte böylece geçmiş tarihi ile geleceğine ilişkin görüşlerimizi ifade ettiğimiz Nevruz geleneğine sahip çıkmalıyız. Çünkü nevruz gibi kültürel özelliklerimiz bizim bilgi çağında kültürel değerlerimizi devam ettirmemize yardımcı olacaktır.

13


KAZAKİSTAN'DA DEMOKRATİKLEŞME VE MODERNİZASYON YOLUNDA GERÇEKLEŞTİRİLEN REFORMLAR Çağlar Erbek SSCB sonrası kurulan ülkelerin tamamında başlıca üç gelişim aşamasının ortaya çıktığı görülür:   1)Yeni anayasanın kabul edilmesi; 2)  Anayasaya uygun yasaların çıkarılması; 3) Ulusal bir lider olarak Cumhurbaşkanına özel statü verilmesi. Bu rejimlerin asıl hareket gücü ülkenin modernizasyonunu anayasal görevlerine uygun olarak yönlendiren Devlet Başkanı ve ona bağlı olan hükümetin özel statüsüdür. Kazakistan’daki anayasal gelişmeler bu demokratikleşme ve modernizasyon çabalarının karakterini net olarak ortaya koyar. İlk aşama, Sovyet dönemi sonrası yeni Anayasanın kabul edilmesi ve siyasal sistemin dönüşümü olup, 13 Aralık 1993’te Cumhurbaşkanı tarafından Yüce Konsey’in dağıtılması ve yeni bir devlet yönetiminin kurulmasını içerir.

14

İkinci aşama ise rejimin sağlamlaştırılması olarak tanımlanabilir. 1995 yılında yapılan referandum ile Cumhurbaşkanının yetkilerinin genişletilmesine de bu çerçevede bakmak gerekir. 1995 ve 1996 yılında gerçekleştirilen anayasa referandumlarıyla (13. ve 19. maddeler) güçler ayrılığında yapısal değişiklikler gerçekleştirilmiş, Anayasa Mahkemesinin yerini Anayasa Konseyi almış, Cumhurbaşkanının yetkileri genişletilmiş ve görev süresi yedi yıla çıkarılmıştır. Siyasi sistemin dönüşümü sürecinde kolaylık sağlaması amacıyla kanun hükmünde kararname çıkarılabilmesi kabul edilmiştir. Kazakistan Hükümeti 11 Kasım 2009 yılında ‘Seçim’, ‘Siyasi Partiler’ ve ‘Medya’ ile ilgili kanunlarda değişiklik yapılmasına yönelik hazırlanan paketleri onayladı.


ARAŞTIRMA Üçüncü aşama, yasal düzenlemelerle rejimin modernizasyonu olarak kabul edilebilir. Siyasal sistemin demokratikleşmesi sorunu 2000 yılından bu yana hükümet ile muhalefet arasında anayasa değişikliği ve bu değişikliklerin düzeltilmesi açısından tartışma konusu olmuştur. 2007 yılında yapılan reformlar ve yasa değişiklikleri parlamentonun imtiyazlarının genişlemesinin ipuçlarını veriyordu.  Parlamentonun görev süresi 2009 yılında bitmesi gerekirken 2007 yılında kendisini feshetmesini temel kanun hükümlerinin değiştirilmesi takip etti. Kazakistan Cumhuriyeti  Anayasasında 2007 yılında yapılan değişiklikler ve eklemeler ile güç dağılımında parlamento lehine ağırlığın artması, siyasi partilerin rollerinin güçlenmesi, yerel yönetimin ve yargı sisteminin geliştirilmesi, halklar arasındaki uyumun pekiştirilmesi, Kazakistan Halk Asamblesi’nin güçlendirilmesi, STK’ların gelişmesi ve vatandaşların temel hak ve hürriyetlerinin korunmasının sağlanması demokratikleşme ve

modernizasyon yolunda atılan önemli adımlar olarak kabul

edilir. 20

Temmuz

2000

tarihinde

kabul edilen“İlk  Kazakistan Cumhuriyeti  Cumhurbaşkanı Hakkında Kanun”ile ilk cumhurbaşkanının dokunulmazlığı özel imtiyazlarla ve siyasi statü ile sağlandı.

otoriter yönlerine karşın demokratikleşme ve modernizasyon başarıyla gerçekleştirildi. İstikrarın sağlanması da dikkate alındığında, mevcut rejimin gelecekte demokratikleşme yönünde daha da gelişeceğini söylemek mümkündür. Dünya ile bütünleşme yoluna giren Kazakistan Cumhuriyeti’nin üye olduğu uluslararası kuruluşlardan bazılar şunlardır: AGİT, EKİT, İKÖ, ŞİÖ, BDT, DTÖ ve Türk Keneşi. Türkiye, Kazakistan, Azerbaycan ve Kırgızistan tarafından kurulan, henüz üye olmasalar da Türkme-

2002 yılında çıkarılan "Siyasi Partiler Hakkında Kanun" ile ülke yönetiminde Kazak asıllı vatandaşların daha fazla söz sahibi olmalarını sağladı. Bunu 2010 yılında yapılan yasal düzenleme ile mevcut cumhurbaşkanın “Milli Lider”, “Elbası”unvanını alması takip etti. Siyasal sistemde yaşanan bu dönüşümler Kazakistan Cumhuriyeti  Anayasasına uygun biçimde gerçekleştirilmiş ve Anayasa Konseyi tarafından kabul edilmiştir. Kazakistan Meclisi tarafından Cumhurbaşkanının görev süresinin 2020 yılına kadar uzatılması fikri ortaya atılmıştır. Renkli devrimlerin yaşandığı ülkelerin aksine Kazakistan’da siyasi rejimin pekiştirilmesi aşama aşama hayata geçirildi ve

nistan ve Özbekistan’ın doğal üye kabul edildiği Türk Keneşi’nin kurulmasında ve yürütülmesinde Kazakistan Cumhuriyeti’nin ve Nursultan Nazarbayev’in belirleyici bir rolü vardır. Konseyin Türk Cumhuriyetlerinde ortak bir alfabe arayışına girmesini müteakip Nursultan Nazarbayev’in Kazakistan’ın 2025 yılına kadar Kril alfabesinden Latin alfabesine geçilmesi yönünde talimat verdiğini açıklaması onun bu konuda ne kadar kararlı olduğunu ortaya koymaktadır.

15


Dört Bin Yıllık Türk Zeka ve Strateji Oyunu: Dokuz Kumalak (Dokuz Taş) Prof. Dr. Abdulvahap KARA Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Türk milletinin dünyanın en eski ve önemli kültürlerinden birinin sahibi olduğu bilinen bir gerçektir. Bunu dil ve kültürel varlıklarımız ile tarihimizin derinliği açıkça ortaya koymaktadır. Yeni araştırmalar, Türklerin strateji ve zeka oyunlarında da söz sahibi olduğunu gün ışığına çıkarmaktadır. Bunun en somut örneği günümüzde pek az Türk ülkesinde yaşatılmakta olan "dokuz kumalak" veya "dokuz taş" oyunudur. Bu oyun milletimizin hem en eski ve hem de yüksek bir kültürün mirasçısı olduğunu açıkça göstermektedir. Fakat, ne yazık ki, pek çok değerimiz gibi, dört bin yıllık bir geçmişe sahip ve Kazak Türkleri arasında "togız kumalak" yani dokuz kumalak adıyla yaşatılan bir zeka ve strateji oyunumuzun da varlığından pek çoğumuz habersiz bulunmaktayız. Tarihi araştırmalarda bu oyunun Sakalar, Hunlar ve Göktürkler döneminde oynandığı belirtilmek-

16

tedir. Günümüzde pek çok Türk halkında unutulan bu oyun konar göçer bozkır hayatını son yüzyıllara kadar devam ettiren Kazak Kırgız, Türkmen ve Altay gibi bazı Türk halkları arasında muhafaza edilmektedir. Oyuna adını veren "kumalak" Kazak Türkçesinde koyun veya keçinin zeytin gibi siyah ve yuvarlak dışkına verilen addır. Nitekim, dokuz kumalak oyununu, genelde koyun ve keçi güden çobanlar oynamışlardır. Diğer taraftan Kazak Türkçesi'nde bezelye, bilye gibi "kumalağa" benzeyen fal veya oyun taşları da "kumalak" olarak adlandırılmaktadır. Buradan yola çıkarak "dokuz kumalak" oyununu "dokuz taş" oyunu olarak Türkiye Türkçesine aktarabiliriz. Fakat, bunu Anadolu'da yaygın olan ve pek çoğumuzun çocukluğumuzda oynadığımız iç içe üç diktörtgen şekil üzerinde dokuz taşı üçlü bir sıraya getirmeye çalışarak oynadığımız "dokuz taş" oyunu ile karıştırmamalıyız. Çünkü bu iki oyun birbirine hiç


KÜLTÜR benzememektedir. Dokuz kumalak oyunu için bir oyun tahtası ve 162 taş gereklidir. Oyun tahtasında iki sıra halinde dizilmiş 9'dan 18 çukur (göz veya oyuk da diyebiliriz) ve oyuncuların yuttukları taşları koymaları için iki hazine bulunmaktadır. Oyunun başlangıcında her çukurda dokuz kumalak / taş bulunur. İşte, oyunun dokuz kumalak veya dokuz taş ismi buradan gelmektedir. Oyunun kuralları basittir. Kura çekildikten sonra, ilk oynayan kendi tarafındaki herhangi bir oyuktaki dokuz taşı alır ve birini aldığı oyuğa bıraktıktan sonra, saat yönünün ters istikametinde her bir oyuğa birer taş bırakarak ilerler ve elindeki taşları bitirir. Son taş rakibin oyuğundaki taşların sayısını çift yaparsa, o oyuktaki tüm taşları alarak, yani yutarak kendi hazinesine koyar. Oyun böyle devam eder ve kim en fazla taşı alırsa oyunu kazanır. Ancak oyunun birkaç kuralı daha vardır. Makalemizin sınırlarını aşacağı için şimdi burada anlatamayacağımız bu kurallara göre ince hesaplarla hareket eden, stratejik davranan oyunu kazanır. Bu oyunun Sivas'ta oynandığı ve adına "güç oyunu" dendiği tespit edilmiştir. Buradan da anlaşıldığı gibi, bu güçlerin denendiği bir strateji oyunudur. Mantık ve oynayış biçimi

bakmından dokuz kumalağa benzeyen oyunların Afrika, Ortadoğu ve hatta bazı Uzakdoğu halklarında da olduğunu görüyoruz. Bu oyunlar bölgelere göre bazı küçük farklılıklara arz etmekte ve "Abalala'e", "Ayoayo", "Bao", "Bechi", "Deka", "Gabata", "Gamacha", "Giuthi", "Njombwa", "Nsumbi", "Qelat", "Çoban Oyunu", "Wari", "Owari" ve "Wouri" gibi isimler almaktadır. Tüm bu oyunlara genel olarak Arapça "hareket ettirmek" manasına gelen "manka "mankala" oyunları denmek-

tedir. Mankala oyunlarına baktığımızda çoğunluğunun altışar göz veya oyuğu olan ve her bir oyukta 3 veya 4 taş ile oynanan oyunlar olduğunu görürüz. Yani bunlar en fazla 48 taş ile oynanan oyunlardır. Mankala oyunları içinde en çok stratejik hamle yapma ihtimallerine sahip olanının, yani en gelişmişinin Türklere ait olduğunu söylersek abartmış olmayız. Bu sadece taş sayısının birkaç misli fazla olmasından değil, aynı zamanda oyun kurallarının çeşitli ihtimal hesaplarına uygunluğu açısın-

dan da kaynaklanmaktadır. Diğer mankala t ü r l e r i nde çukurlara taş bırakarak ilerlerken kendi hazinenize de bırakarak taş kazanırsınız. Ayrıca son taşınız kendi tarafınızdaki boş bir çukura gelirse, o çukurun tam karşısındaki rakibin çukurundaki tüm taşları yutarsınız. Oysa Türklerde, rakibin taşını almak için rakibin çukuruna gelen son taş, oradaki sayıyı çift yaptığı zaman kazanmaktasınız. Bu durum, hem oyuncu oyuncukaptır nun ve hem de taş kaptırmamak isteyen rakibin ihtimal hesaplarını iyi yapmasını gerektirmekte gerektirmektedir. dokuz Kazakistan'da araştırmalarıy kumalak araştırmalarıyla tanınan Maksat Şota Şotayev, dokuz kumalaktaki taş kazanmak için raki rakibin taşlarını çift yapma kuralını Türk inanç ve devlet sistemi ile mukayesesini yapmaktadır. Şotayev'e göre, dokuz kumalak oyunundaki yutulacak kumalaklar sayısının çift olması Türklerin geleneksel dünya görüşüne uygun düşmektedir. Eski Türkler göğü baba, yeri ana olarak kabul etmiştir veya Nuh Peygamberin gemisine canlı türlerinin çift çift alınması, hayatın devamına başlangıç olmuştur. Araştırmacı Karcavbay Sartkocaoğlu "iki esas" düşüncesi hakkında ilginç bir tespit yapmaktadır. İki esas düşüncesi eski Türklerin dünyayı anlama felsefesi olarak görülür. Eski Türklerin anlayışında dünya ata (baba) ve anadan ortaya çıkmıştır. Atanın gökte-

17


ki yansıması güneş, ananın gökteki yansıması aydır. Ayrıca atanın yerdeki yansıması dağ ve ananın yerdeki yansıması ise sudur. Ayrıca Türkler "iki esas" fikrine göre, ülkelerini de yönetmişlerdir. Buna örnek olarak Türk devlet sistemindeki töleş ve tarduş (sol ve sağ), idarede yabgu ve şad sistemi v.b. gösterebiliriz. Şotayev, bu ikili esasa dokuz kumalaktaki "çift sayısı" meselesinin de eklenebileceğini söylemektedir. Ayrıca oyunda hiçbir mankala türünde olmayan ve Kazakların "tuzdık" dedikleri, Türkiye Türkçesine "kale alma" diye çevirebileceğimiz bir kural vardır. Bu kural, oyunda kazanma ihtimallerini çoğaltma ve kompleksleştirmektedir. Böylece satranca benzer bir şekilde her türlü ihtimalleri hesap etmeyi gerektiren bir oyun türü ortaya çıkmaktadır. Dokuz kumalak oyunun kurallarını inceleyen bazı yabancı mankala uzmanları, bu kale kuralının dahiyane bir buluş olduğunu ifade etmekte ve oyunun stratejik seviyesini yükselttiğine işaret etmektedirler.

18

Dokuz kumalak ile diğer mankala türlerindeki bir diğer önemli fark oyunun muhtevasında yatmaktadır. Dokuz kumalakta Türklerin asker millet olmalarının yansımasını görmek mümkün olmaktadır. Diğer mankala türlerinde taşlar genelde "tohum" adını almakta ve taşları hareket ettirme ise "tohum saçma" olarak ifade edilmektedir. Bu da oların ziraatçi

bir toplum olduklarını göstermektedir. Oysa Türk mankalası olan dokuz kumalakta taşlar "asker" olarak görülmektedir ve bu da oyunun bir çiftçilik oyunu değil savaş oyunu olduğunu ortaya koymaktadır. Dokuz kumalakta en çok askeri toplayan kazanmış olmaktadır. Ayrıca Kazak dokuz kumalak terminolojisi de bunun bir savaş oyunu olduğunu ispatlamaktadır. Mesela, Kazak Türkçesinde oyun tahtasındaki her bir çukur "otav" yani otağ ve yutulan taşların konduğu hazine ise "orda" yani karargah olarak isimlendirilmektedir. Demek ki, çukurlar askeri bölüklerin bulunduğu otağlardır ve yutulan taşların konduğu hazineler de orduların toplandığı karargahlar, yani merkezlerdir. Tarihte dokuz kumalak oyununu genelde Türk çobanları oynamışlardır. Hayvan güderken baş başa veren iki çoban toprağı kazarak oyun tahtası yapmışlar ve oyunun taşlarını da kumalaklardan temin etmişlerdir. Böylece, savaşçı bir millet olan Türklerin çobanları dokuz kumalak oynayarak savaş stratejileri geliştirerek huzur ve barış zamanlarını geçirmişlerdir. Bu durum, barış zamanlarında Türklerin sadece avlanarak silah kullanma becerilerini değil, aynı zamanda dokuz kumalak oynayarak savaş stratejilerini de devamlı geliştirdiklerini göstermektedirler. Bu da onları düşman karşısında her zaman yenilmez yapmıştır. Türk mankalasının bir diğer farkı,


KÜLTÜR

alınan taşların bir tanesinin kendi otağına, yani çukuruna bırakılmasıdır. Diğer mankala oyunlarında ise kendi çukuruna taş bırakma yoktur. Dokuz kumalakta kendi çukuruna bir taş bırakma kuralı, Türk sosyal hayatındaki baba ocağına sahip çıkma geleneğinin yansımasından başka bir şey değildir. Türklerde baba ocağı, yani baba evine özel bir önem verilip evin en küçük oğluna her zaman baba ocağı kalmakta, diğer evlatlar baba ocağından ayrılarak kendi evlerini kurmaktadırlar. Bunu daha da genişletirsek, dokuz kumalakta taşların bir tanesinin diğer çukurlara dağıtılmadan önce kendi çukuruna bırakılmasını vatanı sahipsiz bırakmama, ona sahip çıkma düşüncesinin bir tezahürü olduğunu ifade edebiliriz. Netice olarak Türk mankala oyunu olan dokuz kumalağın, kendi türleri içindeki en gelişmiş oyun olduğunu söyleyebiliriz. Buna rağmen, dünyadaki mankala araştırmalarında dokuz kumalağa yer verilmediğini hayretle görmekteyiz. Mankala oyunları üzerine yazılmış yüzlerce kitap ve hazırlanmış binlerce internet sitesinde dokuz kumalak adı neredeyse hiç geçmemektedir. Oysa, bazı Avrupa ve Amerika'daki oyuncak sanayinde mankala türlerinin çocuk oyunu olarak hazırlanıp satışa sunulduğunu bile görülmektedir. Ayrıca diğer bazı mankala türlerinin bilgisayar oyunu olarak bazı internet sitelerinde

rağbet de görmektedir. Son yıllarda bazı Türk illerinde dokuz kumalak oyununu tanıtma ve yaygınlaştırma faaliyeti hız kazanmış bulunmaktadır. Özellikle Kazakistan'da Sovyet döneminde unutulmaya yüz tutan bu oyun, bağımsızlıktan sonra tekrar canlandırılmaya çalışılmaktadır. Bu oyun hakkında araştırmalar yapılmakta, kitaplar yayınlanmaktadır. Bunun yanısıra turnuvalar ve yarışmalar düzenlenmektedir. Hatta birkaç sene önce Dokuz Kumalak Federasyonu kurularak bu tip yarışma-

lar bir düzene koyulmakta, uluslar arası turnuvalar düzenlenmekte ve tanıtım çalışmaları yapmaktadır. Dokuz kumalak oyunu Moğolistan'da okullara kadar girmiş bulunmakta ve yarışmalar yapılmaktadır. Çin, Karakalpakistan, Altay, Karaçay-Balkar ve Yakutiya'da gençler arasında rağbet görmektedir.

Sonuç olarak dokuz kumalak veya dokuz taş oyununu sadece bir strateji oyunu değil, aynı zamanda Türklerin dünya görüşünü yansıtan bir etnografik bir oyun olduğunu da söyleyebiliriz. Dünyada milletlerin kendi milli zeka oyunlarının olması, milli alfabelerinin olması gibi önemli bir kültürel özelliktir. Ayrıca dokuz kumalağın mankala adı verilen kendi türleri içinde en gelişmişinin olması, Türklerin yüksek bir kültüre sahip olduklarının bir diğer göstergesi olmaktadır. Kültür hayatımız için bu derece önemli olan bu oyunun,

diğer mankala türleri gibi, Türkiye'de ve dünyada tanıtılması ve yaygınlaştırılması başta Kültür Bakanlığımız ve Spor Akademilerimiz olmak üzere tüm Türk zeka oyunlarını araştırma ve geliştirme ile uğraşan kurumlarımızın olduğu kadar, aydınlarımıza da düşen bir milli görev olmalıdır.

19


“САНА”лы ЖАСТАР КЛУБЫ Қайролла Масадықов, «Сана» интеллектуалды клубының фейсбук парақшасындағы жетекшісі Өткен жылы Түркияда білім алып жатқан қазақ жастары үшін айтырлықтай маңызды оқиғаларға толы болды. Атап айтқанда алдымен Ыстамбулда қазақ жастарының «САНА» интеллекуталды клубы құрылды, ізін ала Измирде «қазақ мəдениет қауымдастығы» ашылды, ал Түркия астанасында «Анкара қазақ жастары бірлестігі» дүниеге келді. Бұның өзі тағдыр талайы басқа болғанымен тамыры бір, түрі өзге болғанымен түбі бір туысқанымыз –түрік елінде білім алып жатқан қазақ жастары мен осындағы қазақтың мəдениетіне жаны ашитын қауымның қажыр-жігерінің артқанын көрсетеді. Біздің сөз етпек болып отырғанымыз осының ішінде «САНА» клубы болмақ. «Сана» интеллектуалды клубы өткен айда тура бір жасқа толды. «Осы қас-қағым уақыттың ішінде не іс атқарды, қандай шараларға мұрындық болды» деген сұрақ туындары сөзсіз. Қысқаша клубтың өткеніне көз жіберіп көрсек... «Сана» былтыр ақпанның 19 күні Ыстамбул қаласында дүниеге келді. Клуб осы шаһарда білім алып жатқан қазақ десе шығарға жаны бөлек жастар бастамасымен жəне Қазақстан Республикасының Ыстамбұлдағы консулдығы қолдауымен құрылған болатын. Осы орайда, жастардың жаңашыл бастамаларына əрқашан қомқор болуға, қол ұшын созуға дайын тұратын консул Əлімжан Сұранқұлов мырзаның есімін ерекше атап өткен абзал.

20

Қазақ халқы «сана» ұғымы мен түсінігіне ежелден ерекше мəн берген. Ұрпағының саналы болуын аса қалаған. Мəселен; «Алла əуелі бала бер, Бала берсең, сана бер,

Сана бермесең ала бер», деген тілек əр қазақтың ойындағы дүние болды десек асырып айтқан болмас. Демек, жас Қазақстанды жасампаздыққа жетеліп, өркениет төріне сүйреу саналы ұрпақтың ғана қолынан келеді. Сондықтан бауырлас түрік елінде білім алып жатқан жастарымыздың ұлттық санасын кемелдендіре түссін деген ізгі ниетпен клубқа «Сана» деп ат қойып, айдарлауды жөн көрдік. Клубтың мақсаты: Түркияда білім алып жатқан қазақ жастарының ұлттық намысын қайрау, ауызбірлігін күшейту, елге, жерге деген патриоттығын арттыру; Қазақстанның болашағы туралы тақырыптарға араластыра отырып, инттелектуалдық деңгейін көтеру; Ұйымшылдыққа, бірлікке үндеп, «Отаныма қайтсем пайдамды тигізе аламын» деген жалынды ойды əрқайсысының көкейінде маздату; Қазақстанға қатысты тарихи, əлеуметтік, экономикалық жəне саяси тақырыптарды терең білетін отандық жəне түркиялық ғалымдарды, саясаткерлер мен қоғам қайраткерлерін клуб отырыстарына қатыстырып, сол арқылы жастардың ой-білігін шыңдау. Ұранымыз қазақ халқының ұйытқысының символына айналған Абылайдай ханымыздың əйгілі сөзі. «Білекке сенген заманда ешкімге есе бермедік, білімге сенер заманда қапы қалып жүрмелік». Арнайы эмблемамыз бар. Шаңырақ айналасында қанат қаққан жеті қарлығаш. Шаңырақ


EĞİTİM Қазақстанның баламасы. Қарлығаш Отаннын оралатын құс. Мағанасы оқуды үздік бітіріп, елге барып талмай қызмет ету. Жалпы, білімді, зиялы адамдармен маңызды кездесулердің жастар үшін пайдасы ұшаң-теңіз болары сөзсіз. Алғашқы отырыс «Қазақстан мен Түркия елдерінің жиырма жылдағы жеткен жетістіктері мен болашағы» тақырыбына арналды. Ыстамбулдағы консул Əлімжан Сұранқұлов мырза қонақ болып келіп, бауырлас елдер арасындағы күшейіп келе жатқан байланыс туралы кеңінен əңгіме қозғады. Онан кейін «Алашорда үкіметі жəне Мұстафа Шоқай» тақырыбындағы конференцияға Мимар Сианан көркем өнер университетінің профессоры, тарихшы Əбдуақап Қара ағамыз студенттерге тағлымды əңгіме айтып берді. Бұдан соң «Сана» клубына Түрік Кеңесі бас хатшысының орынбасыры, тарихшы Дархан Қыдырəлі, профессор, жазушы Тұрсынбек Кəкішев, профессор, шығыстанушы Əшірбек Мүмінов, кезінде Азаттық радиосында қызмет етекен Əлихан Жаңалтай т.б сынды зиялы, жастарға үлгі бола алатын азаматтар қонақ ретінде шақырылып, ақыл кеңестерін айтты. Білім алып жатқан жастардың өздері де қазақ тарихы, қазақ тілі тақырыптарында баяндама жасап, ел ертеңіне қатысты көптеген мəселелерді көтерді. Көптеген шараларды өзге де қазақтың сойлын соғатын ұйымдармен бірге өткізу дəстүрге айналды. Мысалы, Иса Қалқа бастаған «Қожа Ахмет Яссауи» қорымен бірлесе отырып, бірнеше тағылымды шара ұйымдастырдық. «Қазақтүрік» қорының бұрыңғы бастығы Əбдуақап Қылыш ағамыз да өз қамқорлығын танытып, көптеген игі істерді жұмыла атқаруға жəрдемін тигізді. Измирдегі Чалар Ербек мырзаның басқаруындағы «қазақ мəдениеті қаумдастығымен» де тығыз қарым-қатынастамыз. Жуырда «Қазақ» газетінің жүз жылдық мерейтойын «Анқарадағы қазақ жастары бірлестігімен» қосыла кең көлемде ойдағыдай атап өткізуіміз де біздің бірлікті көздегеніміздің бір көрінісі. Клуб мұндай шаралардың сыртында наурыз мейрамы, əйелдердің

халықаралық күні, Қозы Көрпеш-Баян Сұлу күні тəрізді мерекелерді де жоғары деңгейде ұйымдастырды. Жаздың күні студенттердің көкке шығуы мен қыстың күні Бурсаға барып шаңғы тебуі бұлжымас жақсы бір дəстүрге айналды. Бүгінде «Сана» интеллектуалды клубының фейсбук желісіндегі арнайы өз (http://www.facebook.com/groups/emen ksk/) парақшасы бар. Сегіз жүзге жуық адам мүше. Бүкіл ақпараттарымыз осы парақшаға салынып отырады. Сонымен бірге Түркиядағы қазақ студенттерінің жеке сайты бар екенін де айта кеткен абзал.

«Сана» клубы Ыстанбул қаласында ашылғанымен Түркияның барлық қаласында білім алып жатқан жастарды түгел қамтуға қамданып отыр. Мəселен, қазақ жастары көп шоғырланған Измир, Анкара, Кайсери, Самсун жəне Кония сынды қалаларда да өкілдігін ашып, тікелей байланыс орнатып, аталған қалаларда да көшпелі жиындар өткізуді мақсат еткен. Бұның сыртында Түркиядағы жергілікті қазақ жастары сонымен қатар, Қытай, Моңғолия, Ауғанстан сынды елдерден келіп осында оқып жатқан қазақ жастарын да бөле-жармай біріктіру, біте қайнасу да мақсаттарымыздың сүбелісі. Измир қаласында бір мəрте көшпелі жиын өтк��зілді. Бүгінде Қазақстаннан келген қонақтар, тəжірибе алуға келген магистрант, докторанттар да біздің клубқа соғып, өз пікірлерін айтып кетеді.

Тағы бір айта кетерлігі, кеш соңында қатысушылардың барлығы міндетті түрде бірге естелікке суретке түседі. Одан кейін қазы, бауырсақ жəне кофе-брейк ұсынамыз. Мұндағы мақсат-жиынымызға келген өзге ұлт өкілдерін де қазақтың сүтті шай мен ұлттық асы бауырсағы мен қазысын таныстыру. Бұның бəрі айтқан ауызға жеңіл болғанымен, өзге елде оқып жатқан жастар үшін оңай шаруа емес. Қажыр қайрат пен ауызбірлікті қажет етеді. Бұл ретте, осы шаралардың басы-қасында жүрген: Нұрлан Мүмінов, Енис Ертуш, Ержан Жүніс, Жидебек Батыр, Өркен Уатқан, Айзада Саринова, Ғалия Серікқызы, Айнұр Ержебаева, Мейрамбек Жетпісбайұлы, Мейрамгүл Сайполда, Əсемгүл Сұрағанова, Дамира Досеккева, Арна Қожаназар, Салатант Оңалханова, Сəтжан Тоқтарбайұлы, Аспанай Келерхан, Динара Төлегенова, т.б. жастардың еңбектері ерен. Бүгінде біздің əрбір шарамызды Қазақстандағы бұқаралық ақпарат құралдары да қарап, біз жайлы ақпарат беріп, қолдап отырады. «Сана» клубы туралы baq.kz, abyroi.kz, ult.kz, abai..kz сынды танымал сайттар тұрақты жазып тұрады. «Қазақстан» ұлттық арнасының Анкарадағы тілшісі Бақытжан Омарұлына алғысымыз шексіз. Ол кісінің арқасынад біздің шараларымызды отанамыздағы халқымыз да көріп отыр. Бұның сыртында бізді ақпараттық тұрғыдан қолдап тұратын «Алаш айнасы» газеті, «Айқын» газеті, «Астана Ақшамы» газеті, TRT AVAZ, «Нұрастана» газеті, «Қазақ радиосы» т.б бұқаралық ақпарат құралдарына шексіз алғысымызды білдіреміз. Жыл басынан бастап «Сана» клубының екі арнайы шəкіртақысы беріліп келеді. Əлихан Бөкейхан атындағы шəкіртақыны Анкарада білім алып жатқан Əлина, Мұстафа Шоқай атындағы шəкіртақымызды Ыстамбулдағы студентіміз Жақсылық алып отыр. «Сана» клубы алдағы уақытта да игілікті шараларға мұрындық болуды жоспарлап отыр.

21


СОҢЫНАН ТҮСІНЕСІЗ... (əңгіме)

Еркінбек СЕРІКБАЙ 2012 жылғы Республикалық «Тəуелсіздік толғауы» конкурсында, «Қуыршақ театрына арналған ең үздік драма» номинациясының лауреаты, Дүниежүзі жас түрік жазушылар Одағының мүшесі, Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетін жəне Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетін тəмамдаған. Қазір «Жалын» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.

22

– Кешіріңіздер, нақты аты-жөндеріңізді айпасаңыздар ішке кіргізе алмаймын. Осы сөзді төртінші рет қайталаған тіркеуде отырған қызға шыдамы таусылып Жанар: – Сізге қанша рет қайталауға болады?! Біз шын атымызды айтып тұрмыз! –Барлық орын санаулы, келетін қонақтарды тізім бойынша кіргіз! – деп айтқан... – Сонда сіз бізді кіргізбейсіз бе? – Кіргіземін... Кіргіземін, тек есімдеріңізді дұрыс айтыңыздар болды – деп тіркеуші қыз көзілдірігін туралап қойды. – Дұрыс айтқаны несі, осымен бесінші рет қайталып жатырмыз. Менің есімім Жанар, бұл Есет. – Мұндай да болады екен-ау... Досымыз Айбардың «Соңынан түсінесіз...» деген киносының тұсаукесеріне келіп тұрмыз – деп

Есетте сөзге араласты. – Дұрыс. Бүгін Айбардың «Соңынан түсінесіз...» киносының тұсаукесері болады. Міне, мына қағазда келетін адамдардың тізімі. Жанар Есет осында тіркеліп, ішке кіріп кетті. Бұлар салғаласып тұрғанда басқа бірнеше адам тіркеліп өтіп жатқанына ызаланған Жанар: – Досың құрметтемей ме, бізден кейін келген қаншама адам кіріп кетті. Тұрғанымыз мынау деп қызынан осындай намысқа тиетін сөз естіген Есет: – Біз бұлай тұрасақ, ештеңені шешпейміз, Айбарды шақырыңызшы. Ұялы телефонына соқсам көтермей жатыр. – Онда күте тұрыңыздар! – деп тірекуде отырған қыз ішке қарай кетті. Сəлден соң, борша-боршасы


EDEBİYAT шығып терлеп Айбар жетті де тіркеуде отырған қызға: – Бəрі де дұрыс. Мəн-жайды соңынан түсіндіремін – деп досы Есет пен Жанарды ішкі кіргізді.

киносының тұсаукесеріне барамыз деп уақытынан ерте шақырып алған-ды. Айбар барлық достарына, «жұптарыңмен келіңдер!» – деп достық сөзін айтқан.

*** Түн. Бар жылдамдығымен жүйіткіген поезд терезесінің алдында қол сағатына қарап Есет тұр. Дəлізде. Өзінен басқа көпшілік жұрт ұйқыда. 23:57, 23:58, 23:59. Көптен тынышы қашып, асыға күткен уақыт жетті. Сағат тілі 00:00. Бір күн тарих қойнауына еніп, тағы бір күн басталды. Достары осы күнді асыға күтіп Есетті туған күнімен құттықтап, қоңыраулата бастады. Ең алғаш болып Жанар құттықтады. Сүйген жан мұндай сəтте жүректегі бар ықыласын айтып, өмірдегі жақсылық атаулының бəрін тілеп жатыр. «Менің қызым» деп қолынан ұстап, қыдырған алғашқы махаббаты осы Жанар. Көңіл-күйінің дұрыс болуы Жанардың көңіл-күйінің дұрыс болуында. Ренжітпейді. Поезд зымырап Астанаға қарай жүйіткей берді. Алматыға барып, өзінің кафесіне қажетті керек-жарақ дүниелерді əкетіп барады.

Бір уақытта шығарып салған кезде көтерген қызыл сөмкені көріп Есеттің бойын ерекше сезім билеп, қаншама адамның ішінен жарқырап, айналасынан сəуле шашып, көздері күлімдеп келе жатқан Жанарға жетіп қолындағы затын алды. Олардың бірін-бірі көрмегендеріне үш күн болса да үш жылдық сағынышты арқалап жүргендей болып еді. Енді міне, үстілерінен үлкен жүк түскендей. Ерекше амандасты да қол ұстасып көлікке тартты.

*** Тыңдаңыздар, құрметті күтіп алушы, жолдастар! Шымкенттен келген ұшақ Астана əуежайына сəтті қонды. Күтіп алушы қалың адамдардың арасында өкшесін көтере бойын биіктетіп, мойнын созып, тыпыршып тұрған Есетте бар. Шымкенттегі ағасының тойына кеткен Жанарды бірге оқыған досы Айбардың

*** Таң қылаң бере үлкен қала да тіршілік басталып кетті. Ұялы телефон безектей түскенде, «мынауда тəтті ұйқыны бұзды-ау» дегендей Жанар жастығының айналасын ұяқылы ояу сипалап, телефонын тапты. – Аллой... Арғы жақтан жағымды үнмен: – Қайырлы таң, жаным, Жанар! Жүрекке əсер, көңілге қуат беретін мына дауыстан кейін Жанар көңілді оянды. – Есет, сені көрмегелі айлар мен жылдар өткендей сағынып ұйықтаған едім, түсімде көріп шықтым. – Екі күн. Кездеспедік. Сағыныштан жарылып өлердейміз. Кешке. Өткендегі уақытта... Мен қазір поездан түстім. Кешке дейін қанша уакыт бар, түсте кездессек қалай болады? – Есеттің бұл

сөзіне Жанар: келісемін» деп жауап берді.

– «Мен саңқылдап

*** Білімін одан əрі жетілдіру мақсатында магистратураға түсуге талпынып жүрген Жанар қазір кітаптан басын көтермейтін болған-ды. Бірде өзін қатты қызықтырған мына сөзді Есетке оқып берді. «Сүймесеңдер сүймеңдер – бірақ түсінісіңдер!» Ерте кезде осындай тілек тілейді екен ғашықтарға, сүйгендерге. Мен осы бір сөзге мүлдем қарсымын. Сүймеген адамдар бір-бірін қалай түсініседі? Бірінші ұнатып, сүюі керек қой. – Жанар, бұл сөз сен ойлағандай емес. Сүйген адамдар түсінісе алмаса – бұл бақытсыздық екенін білесің. . – Сүйіп қосылып түсіністіктерін ортайытпаған адамдар бақытты. – Менің айтайын дегенім. Сүйген жердің бəрінде махаббат бола бермейді. Түсіне алған жерде ғана ғашықтар бақытты болады. – Есет, жаным, осы жолы қарсыласпашы! Сүйген адамдарда ғана махаббат болады. Оған түсініктеме берудің қажеті жоқ. – Егер ғашықтар өздерінің махаббаттарының мəңгі болуын қаласа, сүюден бұрын түсінісуды қастерлей білуі керек. – Есет, екеуміз бір-бірімізге ғашықпыз. Жəне сүйген ғашық жандармыз. Бізді бақытсыз деп кім айтады? Бір-біріміз үшін не нəрсеге болса да дайынбыз. Бұдан артық не керек – деп Жанар əдеттегідей ойын іркілмей айтып тастап еді, Есет мардымды жауап

23


қайырмады. *** Түскі тамақтың уақыты. Ғашықтар бір-біріне үздіге қарап, дастархан басында отыр. Ішке ел барып, қарын тоя бастаған уақытта Есет өзінің Алматыға қалай барып келгені туралы айтып отырып, əңгіме мынадай қызық дүниеге тірелді. – Шын сүйгендер бақытты бола ма? Əлде шын түсініскендер бақытты бола ма?– деп төтесінен қойылған сұраққа сабырлы қалпымен Жанар былай деді: – Шын сүйгендер түсінісе алады. Жəне солай шын түсініскендер сүйе алады – деп айтуға болады. – Онда неге арамызда түсінісіп, сүйіп қосылғанымен өмірде бақытсыздыққа жолыққандар бар? – Онда бір-ақ себеп бар. Сүйіпте, түсінісіпте қосылған адамдар тұрмыстың қиындығында сүйгендерің түсіне алмай қалады. Сондықтанда адамдар бір-бірімен бақытты сəттерін сақтап қаламын десе, өмірдің барлық кезінде жанындағы жолдасын түсінуге тырысу керек деп айтар едім, Есет мырза. Қалай, жауабыма қанағаттандыңыз ба? Əрине, өмір көрген үлкен адамдардай өте жақсы жауап айттың. Мені ойландырып тастадың. Мынадай тағылымы терең əңгімеден кейін жастар өте жақсы көңіл-күйлер орындарынан тұрды.

24

*** Күн ұясына батып, тыныштық уақыт орнаған. Сыбдырлаған бұталар мен кезек-кезек шығырдаған шегіртке даусынан басқа айнала мүлгіген тыныштықта. Өздеріне шақтап

алған қымыздан ішіп, ымырт тыныштықта екеуі ғана. Есет жанбастап көкте жатыр. Жанар еркелей түсіп, жанында отыр. Тып-тыныш. Салқын самал. Таза ауа. Пəк сезімдер. Кенет Есет шөкелей отырып, Жанарды өзіне тартты. Бұрын-соңды мұндай қылықты көрмегендіктен алқына түсті. – Есееет... Екеуі бұрын сезінбеген тіпті ойлап көрмеген сезім шарбатын тартты жүрекпен. Мұндай бақытты алтынға айырбастамас болар, махаббатты бағалаған жандар. Құшағында қорғасындай балқыған қайда тартса да қалай исе де бəріне көндігіп тұрған Жанарды одан сайын құшақтай түсіп құлағына сыбырлай бастады. – Жанар, сен жү��егімнің дүрсілісің, төрі де сенікі. – Өзің білесің адамда бір ғана жүрек болады. Біздің өміріміз жүрек дүрсілінің соғуына байланысты. Бұл дегеніміз... – Бұл дегеніміз – бір адамдай болып, түсінісіп өмір сүруіміз керек. Есет... Əрине менің айтатын жөнім емес болса да жақсылықтың ерте-кеші жоқ. Жанар сəл үнсіз отырып, демін ішіне жиып тұрып, терең демалды. Одан сайын тыпыршықтай түскен Есетте ес қалмай барады. Жанар ернін тістеп кішкене жымиып терең демалды да: – Айбар, қашан үйленеміз? – деген кезде, Есеттің көзі шарасынан шығып кете жаздады. О, заман да бұ, заман қыз баласының мына сұрағы құлаққа ұсқынсыз естіледі екен. Есет ашып ештеңе айтпаған күйі олар бұл əңгімені кейінге қалтырып, қалаға қайтуға жиналды.


EDEBİYAT

*** Жастар. Туған тойлап бəрі де көңілді. Құттықтау барлық мақтау Есетке айтылып жатыр. Ол осыншама достарының бар екеніне іштей қуанып, өз-өзіне есеп беріп жүр. Барлығы да белсенді жүргендіктен отырыс көңілді өтіп, есте қаларлықтай əсерімен қуанышты сəттерге толы. Түн ортасынан ауып, бірең-сараңдар шаршағандары үш қабатты үйден өздеріне орын ұйықтай бастады.

Залда жиналған жастар Айбарды күтіп тұрғаны сол екен, Жанар мен Есетті ертіп келе жатқанын көріп, шапалақ соқты. жіберді. Жүргізуші жігіт сахнаға шығып: – Құрметті жастар, не үшін жиналып отырғанымыз белгілі. Айбар досымыздың «соңынан түсінесіз...» көркемфильмінің тұсаукесері. Киноның соңынан əр қайсысыңыздан жеке-жеке пікір алатын боламыз. Оғанда дайын отырыңыздар! Зал қараңғыланып кино басталды.

Есет сыртқа шығып есік алдындағы орындықта өткеніне есеп беріп отырды. Таңғы ауаның суықтығына тоңа бастағанда іштен Жанар шықты да, – Мен сені іштен іздеп жүрсем, мұнда жаурап отыр екенсің ғой – деп əдетінше кібіртіктей сөйледі. – Өзіммен-өзім біраз уақыт жеке отырғаным дұрыс болды. Қазір кіремін. – Тыныштық па, əйтеуір? – деген Жанарды қолынан тартып алып: – Жас емеспіз, жанұя болу, отбасын құру туралы ақылдасайық. Жанар шошынғандай Есеттің алдынан атып тұрды да: – Есет, əлі жас емеспіз бе? Тағы бір-екі жыл қызбен жігіт болып жүре тұрмаймыз ба, – деп тұрғанда тарс етіп ашылған есік даусынан селк етіп Есеттің құшағына тығылды. Достар сыйластығы мен жастар əні тайсылмайтынын дəлелдеп əлгі жігіт Есет пен Жанарды ішке шақырды. Думан қайта жалғасты.

Жігерлі жас режиссердің адам өмірінде еленбейтін сəттермен əсерлі құбылыстарды астастырған əрбір көрінісі еріксіз баурай түседі. Кино көріп, ондағы сезімдерге балқып отырған Жанар осы сəтті күтіп отырғандай көңілі бір асқақтады. Есеттің ыстық алақаны білегінен тигенде жүректің соғуын одан əрі дүрсілдетті. Екеуі қол ұстасты... Есет пен Жанар.

***

Айбардың кино саласындағы алғашқы еңбегіндегі махаббат тақырыбы жастарға ерекше ұнап жатыр. Жанар еркелей түсіп, басын Есеттің иығына қойды. Мұндай қимылды күтпегендей Есет абдырап қалғанымен сырттан қарған адамға тым жарасымды отыр... Жанар мен Есет Көңілді серпілткен киноға əркім түрліше пікірлерін жазып жатты. Арнайы жайылған дастарханнан дəм татып отырғанда, əлгіндегі жүргізуші жігіт үздік пікірлерді саралап, оны көпшіліктің көзінше оқи бастады. Кенет,

ол таңқалған түсінбеген кейіппен тұрып қалды. Кешіріңіздер, – деп бастады ол. Біз бір жұпқа бір пікір жазу парақшасын берген едік. Бұл жерде мынайдай түсінбестік болып тұр – деп қолына екі пікір жазылған парашқаны алды да ортаға шықты. Менің қолымда өте жақсы екі пікір бар. Дегенмен, біз бұл жақсы жазылған пікірлердің иесіне жүлде бере алмаймыз. Себебі, бір жұп – бір пікір өткізуі керек деп ескерткенбіз басында. Есет пен Жанар деген қонақтар екі пікір жазыпты. Сондықтан олар жүлдесіз қалады – дегенінше болмады: – жүргізуші, мырза, бұл мүмкін емес! – деп айқайлаған Есетпен бірге Жанар да тұрды. Араға уақыт салмай төменгі үстелде отырған қыз: – Біз бір ғана пікір жаздық! – деп орнын жігітімен бірге көтерілді. Бəрі аң-таң... – Құрметті достар, біріншіден келгендеріңізге шын жүректен алғысымды білдіремін. Сахнаға шыққан Айбар əңгімесін ары қарай: екіншіден мұнда өте қызық жағдай орын алды – деп жүргізуші жігіттің қолындағы əлгіндегі жақсы деген екі пікірді ретімен оқып, орындарына жайғаспаған ауторларын ортаға шақырды. Сахнада екі жұп жəне Айбар. Жиналғандарға бəрі қызық болып тұр. Екі жігітті арнайылап жанына шақырып алды да есімдерін сұрады. Бірінші жігіт – Есет деп еді, оған күле қараған жігітте есімі Есет екенін айтты.

25


Əйел һəм заман Нəзира Сəрсек журналист Ыстамбұл университетінің докторанты

Еркектер əйелдерде логиканың жоқтығын жиі айтады. Ал нəзік жандылар болса, қисынды ойлау мен талдауды қажет ететін небір қиын тапсырмаларды орындауда ешбір еркегіңнен қалыспайтындарын дəлелдеп бағуда. Өз ақыл-ой көрсеткішінің (IQ) кейбір ерлерден əлдеқайда жоғары екенін алға тартып əлек. Бірақ логикалық есептердің шешімі де, ақыл-ой көрсеткіші де шартты нəрселер. Адамдардың ойлап тапқаны. Ал біз үшін Табиғат анамыз бəрін реттеп қойыпты.

26

Өзіміз жиі жүгінетін ғылыми зерттеулер нəтижесі де осыны көрсетеді. Оларға сүйенсек, еркектер миының логикалық ойлауды қамтамасыз ететін бөлігі көбірек қызмет атқарады екен, ал əйелдерде сезімге жауап беретін бөлігі белсендірек. О баста солай жаратылған. Бəрі үйлесімді. Осыдан соң «əйелдік логика» мен «еркектік логикаға» қатысты өнбес дауды тағы қозғаудың қажеті болмас. Ерлер темірдей логикасының арқасында талдап, зерттеп барып түсінген мəселені əйелдер бір-ақ сəтте интуициясы арқылы сезе қояды. Олардың көп жағдайда кешірімшіл, жұмсақ келетіні содан болса керек. Əйелдер сезінген нəзік иірімдерді ұғыну үшін еркектерге өз логикаларының көмектесуі

екіталай. Өмір логикаға бағынбайды. Сондықтан да əйелдер өмір сүруге бейімірек. Еркекше ойланып, еркекше əрекет етемін деп əуреленген əйелдің жаны жалаңаштанып, табиғи нəзіктігінен жұрнақ та қалмайды. Қазақ ежелден-ақ қыз баланы ұяң етіп өсірген. Еркектің алдын кесіп өтпеуге үйреткен. Сабырлы, төзімді, еңбекқор етіп тəрбиелеген. Ең бастысы, əйел өз ошағының берекесі болуға тиіс. Сөз жоқ, бұлар қазақ əйелдерінің бойындағы ең асыл қасиеттер. Бірақ бұл тəрбиенің шет жағасын көріп өскен қыздар үлкен қалаға келгенде біраз қиындыққа тап болды. Қазіргі қоғам талабы, өмір заңдылығы басқа. Бүгінгі бойжеткен қаланың қайнаған тірлігіне бой үйрету үшін, жұртпен араласа жұмыс істеу үшін, тіпті күнделікті тіршілігін дөңгелетіп əкету үшін ашық-жарқын, батыл, өткір болуы керек. Өйткені көп жағдайда ұяңдық жасықтық деп бағаланады. Жұлымырлықты пысықтықпен, көргенсіздікті батылдықпен шатастыратын жағдайлар да кездеседі. Батыс эмансипациясы əйелдердің ғана емес, еркектердің де көзқарасын өзгертті. Қоғамымызда əйелдердің белсенділігіне деген көзқарас


ARAŞTIRMA өзгергенмен оларға деген қарым-қатынас əлі сол қалпында. Кейбір еркектер жұбайларының өзімен бірдей еңбек етіп, ақша тапқанын теріс көрмейді. Көптеген отбасы үшін екі адамның табысы ауадай қажет. Сондықтан жұмыс істеймін, жетістікке жетемін деген əйелге ешкім бөгет болмайды. Бірақ ол отбасындағы міндетін де сол күйінде орындауы керек. Бала бағу, күйеуін күту, ас əзірлеу, үй тірлігін тап-тұйнақтай атқару əйелдің мойнында. Күнделікті сегіз сағаттық жұмыс күнінен кейін олар осының бəрін қыңқ етпей атқарады. Сонымен қатар олар үнемі сергек те жинақы жүруге тиіс. Əдемі де нəзік болғандары жөн. Бір ғажабы, əзірге қазақ əйелдері бұл талаптарды орындауда. Немесе орындауға тырысуда. Өз қайраты мен сабырына сенген əжелеріміз берген тəлімнің беріктігінен болар. Тек соңғы кезде бұл тəрбиенің іргесі сөгіле бастағаны өкінішті. Болашақ – бұлыңғыр. Батыстан жеткен феминистік пиғылдағы əдебиеттерді оқыған қыз-келіншектеріміздің санасында қайшылық туындап та үлгерді. Ал Еуропа елдерінің көпшілігінде отбасылық тірлік мүлде басқа. Егер ерімен бірге əйелі де жұмыс істесе, үй шаруасын екеуі тең бөліп атқарады. Балалары ауырып қалса, ері əйелімен кезектесіп қарайды. Қажет болса, тіпті, жұмыстан қалып, үйде де отырады. Олар үшін бұл қалыпты жағдайға айналған. Бізде, əзірше, баланы бағып-күту толықтай анасының мойнын-

да. Алда-жалда отағасы екеуінің іргесі ажырап жатса, баланы асырап-жеткізу де көп жағдайда əйелдің еншісінде. Не үйі, не тұрақты жұмысы жоқ, бірақ қолында жас баласы бар əйелдің жағдайын елестетіп көріңізші. Жесірін жылатпаған, жетімін қаңғытпаған қазақ бүгінде осындай тірлікке бой үйрете бастады. Осыдан біраз жыл бұрын еліміз қиын кездерді басынан өткерген шақта, əйелдер отбасын асырау үшін қара жұмыстың кез-келгенін атқарды. Ала сөмке асынып базар жағалады, шетел асып тауар тасыды. Кейбірі сөйте жүріп табиғи ұяңдығынан арылды, қорқынышты ұмытты. Өзіне деген сенімі артты. Кейбірі аула сыпырып, еден жуды, қаптап кеткен жекеменшік дүкендерге сатушы болып орналасты. Қиын шақта сасып қалмай, белді бекем буған əйелдердің мінезін əлі күнге айтамыз. Бірақ олардың осы жолда қандай құрбандыққа барғаны туралы көп сөз қозғамаймыз. Бұл жағдайды көріп өскен қыздардың көпшілігінің санасында «өзіме ғана сенуім керек» деген ой қалыптасты. Мұны феминизм салқынымен байланыстыру орынсыз болар. Десек те... Қазір бұқаралық ақпарат құралдары арқылы саясатта, бизнесте, өнерде, қоғамдық өмірдің басқа да салаларында табысқа жеткен əйелдер бейнесі жиі насихатталады. Сондықтан қыз-келіншектердің билікке, мəнсапқа, жоғары қызметке ұмтылуы заңды

құбылыс. Мұның жолын үйрететін ақпарат құралдары аз емес. Табысқа жетуге көмектесетін кеңестер, психологиялық тестілер жəне осы секілді материалдар əйелдерге арналған кез-келген журналда бар. Осы мазмұндас кітаптар да жетерлік. Елімізге сырттан келетін мұндай басылымдардың пиғылы біздің қазақи тəрбиемізге, дүниетанымымызға, ұстанымымызға жат. Əйтсе де, біз оларды құныға оқып, тіпті кеңестеріне сүйеніп те жүрміз. Оның салдары мен зардабы əзірге көзге ұра қойған жоқ. Бірақ ұлттық стеоретипімізге сызат түсе бастады. Қазір бірнеше перзент сүйіп, оларды нағыз азамат етіп тəрбиелеген ананың бейнеті мен зейнетін жетістік деп бағалау ешкімнің ойына да кіріп шықпайды. Ал балаларын өсіре жүріп, жауапты қызмет атқарса немесе өнер қуып, жұртқа танылса, міне, бұл зор табыс болып саналады. Сондықтан да бүгінде əйелдердің дені табысқа жету үшін кейбір құндылықтарды құрбан етуге де əзір. Бірақ заман қалай құбылса да, адами қасиеттер өміріміздің берік іргетасы болып қала беретінін естен шығармаса болғаны. Бүгінгідей жаһандастыру заманында ортақ құндылық ретінде танылған өлшемдерге бой алдырса, қазақ əйелінің өз бет-бейнесін жоғалтқаны. Қыз баланы кішкентайынан үй тірлігін атқарып, бала бағуға бейімдейтін, нəзіктігіне баса көңіл бөлетін кейбір шығыс елдерінің үлгісіне

27


қызыққанымыз бір есептен, дұрыс та шығар. Бірақ емін-еркін тыныстап үйренген далалық болмысымызға бұл үлгінің қаншалық сай келетінін бағамдап қойғанымыз жөн. Ал өзге елдерде қалай? АҚШ-та, Еуропада, Ресейде дүниеге ұрпақ əкелуден саналы түрде бас тартқан əйелдер қатары көбейіп келеді. Ер адамдар да баршылық. Өздері мұның себебін түрлі аргументтер келтіре отырып түсіндіреді. Олар «чайлдфри» деген атпен белгілі (ағылшын тілінен аударғанда child – бала, free – азат деген мағынаны білдіреді). Əзірге біздің қоғамда мұндай «баладан азат» жандар байқалмайды. Себебі еркекті ежелден кие тұтқан қазақ əйелі үшін ең басты құндылық – перзенті мен отбасы. Осыларды қастерлей білгендіктен де, қазақ əйелі кішіктігін сақтап қала алды. Қызметі жоғары, мəртебесі үстем болса да, ол ер адамның алдын кесіп өтпейді. Атақ-даңқ, мəнсап үшін баласынан жерімейді. Жалаң мақтау, жалған бедел үшін отбасын құрбан етпейді. Қазір өз жарына от басы, ошақ қасында отыратын əйел ретінде ғана қарайтын еркектер саны азайып барады. Саясатқа, қоғамдық өмірге білек сыбана кірісіп, үй-жайын, баласын ұмытып кететін далабезерлердің де қажеті шамалы. Үйінде берекелі, қоғамда сыйлы бола алса, дініне берік, ел алдында кішік бола білсе, қиын кезде еріне сүйеу болуға жараса – əйелдің жеңгені. Қадыр-қасиетінің артқаны. Бүгінгі қазақ əйеліне қойылатын талап тым жоғары ма, қалай? Бірақ оның дəл қазіргі кезде өз өмір сүру салтымызға, қазақы ұстындарымызға сай келетін дұрыс жолды таба білетініне сенгіміз келеді.

28

Kazaklar eskiden beri misafirperver bir halktır. Evinin eşiğinden geçen insana bir kâse köje (içine tahıl koyularak yapılan çorba) bile olsa ikram etmeden göndermezler. Avıl içinde akrabası bulunmayan ve iş dolayısıyla gelen insanı tanımamasına rağmen bir kaç gün evinde kabul eder ve en lezzetli yemeklerini sunar. Herkes durumuna göre ikramda bulunur. Bazıları koyun keserler. Misafir için verilen yemeğe "konak ası" denir. "Konak ası, Kazakların bölünmez enşisidir (payıdır)" atasözü bu geleneğin bir kanıtıdır. Misafirleri evin en geniş bölmesinde ağırlarlar. Ortaya "dastarhan" (naylon örtüsü, sofra bezi) serilir. Etrafına da körpe (minder) döşenir. Et pişinceye kadar misafirlere irimşik, qurt, jent, tereyağı ve bauırsaq ile sütlü çay verilir. Sonra sohbet edilir, dinlenir, şarkı söylenir. Et hazır olduktan sonra evin en küçük çocuğu misafirlere ellerini yıkamak için ibrikle leğen getirir. Et yendikten sonra da getirip misafirlerin iyi dileklerini alır. Kalabalık misafir ağırlandığı zaman tepsiler gelen misafirlerin sayısına göre: baş, orta, ayak tabaq (tepsi) olarak üçe ayrılır. Koyun kesildiyse baş tepsiye koyun kellesi, janbas (kalça kemiği), aşıklı ilik, sübesi (kaburganın bele doğru olan kısmı), beldemesi (kalçanın üst tarafı), bir dilim kuyruk yağı ve kara ciğer konur. Orta tepsiye bir janbas, qari


KONAK ASI (Misafir yemeği) Tazagoul Erbek ilik, uzun omurga, bir sübe konur. Ayak tepside ise qarı ilik, omurga, buğana (omuz kemiği), bir de jaurın (kürek kemiği) bulunur. Koyunun bağırsakları, dalak, akciğer, işkembe vs. bu tabaklara konmaz. Ayrıca baş tepsiye koyun etiyle beraber at etinden yapılmış sucuklar, qazı, qarta, jalı - caya konur. Tepsiye konan her ilik, ev sahibinin gelen misafirlere gösterdiği saygının bir ifadesidir. Büyüklere ikram edilen baş tepside koyun kellesinin bulunduğundan söz etmiştik. Misafirlerden aksakal (en büyüğü) kellenin ağzının sağ tarafından kesip yer ve sağ gözünü kendinden sonraki saygılı insana verir. Kulak, damak ve dilini çocuklara verir. Damağı genelde evin kızının avuçlarına vurarak verir ve "şeber bol" (ev işlerinde usta ol) der. Kelle etini parça parça doğrayıp sofrayı dolaştırır. Herkes birer parça et alır. Sonra tepsilerdeki et doğranmaya başlar. Et

yendikten sonra aksakal dua okur, ev sahibine iyi dileklerini söyler. Beşbarmak (Et yemeği): Gelen misafirlerin sayısına göre yetecek miktarda et alınır. Kazan soğuk su ile doldurulur ve içine et konur. Kazanın altı yakılarak etler pişirilir. Bu arada "nan"ı hazırlanır, yani hamur açılır. Belli bir miktarda un alınır. Yumurta ve tuzlu suyu (bazıları "sorpa", kaynamış et suyu) karıştırarak elde edilen hamur

yoğurulur. 15-20 dakikaya kadar kapalı olarak bırakılır. Sonra hamuru ince olarak açılır ve dikdörtgen şeklinde kesilir.

Etin pişmesine 15-20 dakika kaldığı zaman patatesi kabuğunu temizleyip kazan içine atıyorlar. Patates pişince etle beraber süzüp alıyorlar. Kesilmiş hamur sorpa içinde 5-7 dakika kaynadıktan sonra, süzülerek tepsiye konur. Biraz soğuduktan sonra üzerine et konur. Sorpa yüzeydeki yağı ile beraber bir kâseye konulur ve üzerine yeşil soğan, yeşillik, doğranır, kara biber ve tuz katılarak "tuzdıq" hazırlanır. Et doğrandıktan sonra üzerine dökülür. Et yendikten sonra kâselerde sorpa getirilir. Sorpaya ekşi süzbe (süsülmüş yoğurt), ayran veya qurt (sütten yapılan kurutulmuş sert peynir) katarak içiyorlar. Kazaklar'da "Et etke, sorpa betke (yüz)” atasözü vardır. Sorpanın mideye eti eritmesinde kolaylık sağladığını söylüyorlar. Tepsiler sofradan evin gelini tarafından eğilerek kaldırılır ve büyüklerin duasını alır.

29


Rusça konuşma sınıfı

El sanatları kursu

Kazakça Dil Kursu

Dokuz Kumalak kursu

www.kazakkultur.org


TULPAR