Page 1

Een kern De economische baten van de terugkeer van het water in Nederlandse watersteden

van water


Tom Bade

I Berend

Als Hollands glorie ergens in tot uiting komt dan is het wel in onze waterwerken. Onze cultuurhistorie is grotendeels gevormd door het feit dat Nederland zich in een delta bevindt. Het heeft in het verleden de nodige moeite gekost om de landen leefbaar te maken. Immers, dijken moesten worden aangelegd om veiligheid te geven, polders werden gecreëerd om leefgebied te waarborgen en waterwegen werden juist weer gegraven en uitgediept om vervoer over water mogelijk te maken. Het is het meest kenmerkend voor ons land: niet voor niets is de molen één van de nationale symbolen van Nederland. Al deze moeite is niet zomaar geweest: de delta waarin we leven heeft ons immers ook rijk gemaakt.Gouda is hier een typisch voorbeeld van. De

van Middendorp

I Olivier

van der Schroeft

Een kern van water stad dankt zelfs haar bestaan aan het water. Dat de stad rijkdommen heeft gekend is voor iedereen te aanschouwen. Men hoeft maar door de oude binnenstad te lopen om onder de indruk te raken van onderrneer de Sint Jan, het Stadhuis en het Catharinagasthuis. Jaarlijks doen dan ook honderduizenden mensen dit. Wat echter wonderlijk is, is dat juist die bron van de welvaart, het water, op veel plekken is verdwenen. Om tal van redenen is de afgelopen eeuw veel van het binnenstedelijk water verdwenen en niet alleen in Gouda. Ook in andere Nederlandse steden zijn vele grachten

I Gerben

Smid

gedempt, beken verdwenen en havens drooggelegd. Veel van de steden uiten de behoefte om het water weer terug te brengen, uit cultuurhistorisch oogpunt, maar ook omdat het water weer een economische drager van belang wordt. Zo ook voor Gouda. Cultuurhistorie leeft en voor de beleving hiervan kan water van groot belang zijn. Het levert tal van baten op voor het leefklimaat, het woongenot en voor de lokale economie. In dit boekje zullen deze baten stuk voor stuk aan bod komen. Met Gouda als voorbeeld van hoe de investeringen voor het terugbrengen van gedempte watergangen zichzelf terugverdienen wordt inzichtelijk gemaakt hoe zaligmakend binnenstedelijk water tegenwoordig weer is.


1

Inleiding: Waterrijke delta, waterrijke toekomst In Nederland

is bijna geen dorp of stad te vinden waar het water geen rol heeft

gespeeld in de onstaansgeschiedenis. ontstaan

Overal zijn eeuwen geleden nederzettingen

langs stroompjes en rivieren. Kleine onderdelen

van een magnifieke

delta die

we in andere landen vaak nog echt als delta (willen) zien, zoals bijvoorbeeld de delta van de Missisipi, of de de Nijl. En altijd als we aan een delta in andere landen denken, dan zien we voor ons de rijkdom van een dergelijk deel van de wereld. Hier groeit de rijst beter, hier is men ondernemend,

hier komen culturen bij elkaar. Sterker nog, in

de delta's is de beschaving

de delta's van de Hoang Ho, de Bramaputra,

Ganges, de Nijl en natuurlijk

11

ontstaan:

de

de delta van de Eufraat en de Tigris.

Gek genoeg denken we nooit aan ons land als onderdeel van deze rij van

rijke beschavingen. vruchtbare

We denken nooit aan Nederland als een rijke, metropolitane

delta. Ons oneindige" cultuurrelativisme

Wij Nederlanders

zijn natuurlijk

en

zal ons daarbij wel parten spelen.

sowieso nogal nuchter, dus trots hoort daar niet zo

bij. Maar bovenal geldt dat wie succes wil hebben in de handel beter trots kan zijn op andermans

cultuur dan zich al te veel laten voorstaan

op die van zichzelf. Dat

levert immers gemiddeld meer op. Maar laten we duidelijk zijn: ons land ligt in een delta van één van de grootste en best bevaarbare vruchtbare

rivieren ter wereld, met de meest

bodems ter wereld, een delta gelegen aan een rivier waarlangs

veel landbouw, maar meer landinwaarts 'Pret-à-porter'

ook diverse delfstoffen

zullen we maar zeggen, liggen hier stroomopwaarts

steenkool, de bruinkool

niet alleen

ideaal zijn gesitueerd. bij de buren de

en het ijzer klaar om te worden geproduceerd

en vervoerd naar

alle delen van de wereld. De handel is geboren. ~

De Rijn is de best bevaarbare

rivier van Europa en misschien

En zoals gezegd, het loont om stroomopwaarts bezoek te gaan. Stroomopwaarts de vruchtbare

de delfstoffen,

en stroomafwaarts stroomafwaarts

wel van de wereld. bij de buren op de landbouw

op

gronden. Aan het einde van zijn reis, ver van de bron, vertakt de Rijn

zich van oudsher in talloze kleinere en grotere stromen, zoals een rivier dat hoort te doen met de zee in zicht. Steeds langzamer en steeds kronkelender vindt hij zijn weg door de Lage Landen. Op slechts weinig plaatsen in deze Lage Landen was vroeger bewoning mogelijk: te nat en te onveilig. Maar toch: op de hogere delen lagen kansen.


Zeker op strategische ontstonden

plaatsen, waar bijvoorbeeld een rivier kon worden overgestoken,

steden.

Voor al deze steden was het water structuurbepalend.

Ze ontwikkelden

zich aan

het water en werden vaak rijk van het water. Het water was vaak bepalend voor de verkavelingsstructuur

van de stad en was een natuurlijke

verdedigingslinie.

dat van nature al niet was, werd wel een natte verdedigingslinie

En als het

aangelegd.

Het land

om de stad was vruchtbaar

en het water in de stad was handig om overtollig afval

te verwerken.

was transport

En natuurlijk

goederen te vervoeren

over water de meest efficiënte manier om

en werden de steden aan het water handelscentra.

De steden

lieten het water dan ook toe in de vorm van grachten en kanalen. Het water was welkom in de stad. Een waterrijke

delta, met waterrijke

steden en een samenleving

rijk

dankzij het water. De grachten sierden eeuwenlang

de Nederlandse

steden tot eind

içe

eeuw. In

de 20e eeuw werd de roep om demping van de grachten steeds groter, vooral vanuit hygiënisch

oogpunt. Verschillende

epidemieën

teisterden

namelijk de steden. De roep

om het dempen van de grachten werd in de tweede helft van de 20e eeuw nog groter vanwege

de toenemende

parkeerruimte.

bevolking, het toenemende

autoverkeer

en de benodigde

In veel steden zijn daarom na de Tweede Wereldoorlog grachten

gedempt. Het water was niet meer welkom in de stad. Het had zijn vervoersfunctie verloren (de schepen werden groter, de pakhuizen

verdwenen

was niet meer nodig voor de afvoer van ons huishoudelijk

van de wal), het water

afvalwater

(daarvoor

hadden we een rioolstelsel) en was ook niet meer nodig voor waterberging. steden werden waterarme

Waterrijke

steden.

In veel steden speelt inmiddels de discussie om gedempte grachten weer terug te brengen. De reden hiervoor is van cultuurhistorische, en economische stadspatronen

aard. Wat betreft de cultuurhistorie

waterhuishoudkundige

wordt aangegeven

dat oude

dienen te worden hersteld en dat water 'hoort' bij een Nederlandse

Maar dat is niet voldoende argumentatie

stad.

om het water terug te brengen. Toch is het

ook vanuit waterhuishoudkundig

opzicht steeds vaker noodzakelijk om water terug te

brengen in de stad. Waterberging

is namelijk in het kader van het 'klimaatproof'

maken

van ons land een belangrijk thema voor de komende jaren. Ondanks dat geldt dat de kosten van het opengraven

van gedempte grachten als hoog worden ervaren en politieke

risico's groot zijn worden hiervoor voorstellen gedaan. In veel van de gevallen is het echter onduidelijk welke baten precies tegenover de kosten staan.


ti't

Gelukkig nemen ook de economische

discussie uit de kostensfeer maken met bijvoorbeeld

argurhenten

toe, want dat helpt de

te halen. Deze economische

baten hebben vooral te

de positieve effecten op woon- en werkklimaat,

en voor wie

het wat minder esoterisch wenst te zeggen, de positieve effecten op onder meer de huizenprijzen.

Maar deze baten zijn daarmee

nog niet gekwantificeerd.

En dat is wel

nuttig als het gaat om baten die met geld te maken hebben. In een aantal steden, zoals Breda en Den Bosch, zijn de plannen rondom het terugbrengen

van water in de historische

meer steden, bijvoorbeeld verregaande verdwenen

plannen

steden al omgezet in daden. Veel

Gouda, Deventer, Arnhem, Meppel en utrecht, hebben

om ooit gedempte

grachten en singels terug te brengen, of

beken weer zichtbaar te maken. Voor elk van deze steden geldt dat zich een

unieke situatie voordoet, maar dat daarbij wel vergelijkbare

vragen spelen over kosten

en baten. Het doel van dit boek is om een antwoord te geven op deze vragen.

Ă“

Hiervoor is de situatie in Gouda als casestudie

gekozen, juist omdat het water

in bijzondere mate vormend is geweest voor de historische situatie in Gouda wordt duidelijk welke economische in een cultuurhistorische

stad. Aan de hand van de

baten te relateren zijn aan water

context en wat voor gevolgen het terugbrengen

van gedempt

water kan hebben voor de lokale economie. Hiervoor zullen we eerst de rol inzichtelijk maken die het water van oudsher in Gouda heeft gespeeld. Want juist voor Gouda geldt dat het zonder het water nooit was ontstaan.


9 Water op de balans' In de afgelopen hoofdstukken waarden

is veel duidelijk geworden. De cultuurhistorische

van Gouda maken voor ons duidelijk inzichtelijk hoe rijk Nederland vroeger

was. Dat sommige cultuurhistorische

elementen

zijn verdwenen

andere functies is jammer, maar werd destijds noodzakelijk

ten behoeve van

geacht. De veranderende

mobiliteit in Nederland leidde ertoe dat het nodig was om meer ruimte voor het autoverkeer

te creëren. Hiermee werd een nijpend probleem, het parkeerprobleem,

de Goudse binnenstad

verzacht. De schijnbaar

niet meer in gebruik zijn de grachten

werden gedempt, wegen werden verbreed en parkeerplaatsen is de wereld weer veranderd. één op de zes huishoudens personenauto's

aangelegd. Jaren later

Niet dat de druk op de straat is afgenomen: een auto had zijn er tegenwoordig

meer dan dat er huishoudens

van

zijn. Maar we kunnen

dat het dempen van de grachten niet heeft bijgedragen

waar in 1960

al ruim 200 duizend constateren

aan het voorkomen van een

binnenste de lijk verkeersinfarct. Dat wordt ook in Gouda zo ervaren. Het parkeerprobleem politieke agenda en tal van oplossingen plannen

rondom het terugbrengen

over het parkeerbeleid. van mogelijkheden

van de grachten te integreren

om de

in de besluitvorming

Juist met de ingreep die in de ruimte wordt gedaan, bestaan tal

om onder meer het parkeerprobleem

hiervan is het creëren van ondergrondse al uitgewerkte

staat hoog op de

worden gezocht. Het is daarin raadzaam

parkeerplekken

aan te pakken. Een voorbeeld onder de gracht zoals daar nu

plannen van zijn in Amsterdam.

Dat gezegd hebbende is het wel noodzakelijk te kijken of de balans tussen kosten en baten gunstig is. Tabel g.11aat zien dat het aanleggen van de gracht zowel eenmalige als jaarlijkse baten tot gevolg heeft. Om aan te kunnen geven in hoeverre de kosten en de baten met elkaar in balans zijn, is het van belang een terugverdientijd Nu worden de kosten deels direct terugverdiend dit ook in Tabelg.l. Dankzij de eenmalige die ontstaan terugbrengen

stijging van de woningwaarden

als gevolg van de waterbergingsmogelijkheden van het Nonnenwater

te berekenen.

dankzij de eenmalige baten. We zien en de baten

zijn de kosten voor het

en Verlorenkost niet de initiële 4,5 miljoen euro

maar 3,06 miljoen euro. De jaarlijkse baten die worden gegenereerd, zullen met dit bedrag worden verrekend.


& Verlorenkost 4

Totale kosten van het terugbrengen

5

Totale eenmalige

5

Totale jaarlijkse baten woningwaarden

6

Totale omzetstijging

a.g.v. toegenomen

toerisme

7

Totale omzetstijging

a.g.v. toegenomen

winkelend

8

Totale eenmalige

baten woningwaarden

13·000

17.500

9.563

10·943

51

358

409

1.083

2.978

4·061

1.218

4.123

5.341

163

223

publiek

baten waterberging

Totale kosten min eenmalige

60

baten

TABEL9.l: Kosten en baten van het terugbrengen

van grachten

Hiervoor kunnen we echter niet eenvoudigweg geconstateerde

4·5°0 1.380

dit bedrag delen door de

omzet en jaarlijkse baten van de woningwaarden.

Een aantal

stappen moet nog worden gezet. Ten eerste moet van de omzet worden achterhaald wat het uiteindelijke

resultaat

door de ondernemingen verschillende gemiddelde

is voor belasting. Dit is immers het geld dat echt

wordt verdiend. Dit gebeurt door het rendement

sectoren te bepalen. Uit gegevens van MKB-Nederland rendement

van deze bedrijven 13,7%bedraagt.

van de

blijkt dat het

Vervolgens is het mogelijk

om te kijken hoeveel moet worden betaald. Dit betreft vennootschapsbelasting dividendbelasting. voor belasting.

Vennootschapsbelasting

wordt betaald op basis van het resultaat

Nadat dit is betaald wordt over het restant de dividendbelasting

berekend. Op basis hiervan is het resultaat ~

en

De jaarlijkse baten die voortkomen

bedragen voor de BV Nonnenwater

na belasting

te bepalen.

vanuit een stijging van de woning waarden

51duizend euro per jaar. In Tabel 4.5 zagen we reeds

dat hiervan 44.000 euro voor de huiseigenaren

is, 6-400 euro aan overdrachtsbelasting

Omzet (1083 + 1218euro) Gemiddeld rendement

2.301 13,7%

Resultaat voor belasting

316

Vennootschapsbelasting

22,2%

Dividendbelasting

22,0%

Resultaat na belasting TABEL9.2: Resultaat van bedrijven langs Nonnenwater

70 54 192

en Verlorenkost


wordt betaald en 1.400 euro aan OZB.De kosten voor beheer en onderhoud gracht dienen voor de bepaling van de terugverdientijd Om te achterhalen

ook te worden meegenomen.

wat de kosten hiervoor ongeveer zullen zijn is naar het water van

Leiden gekeken. Hier zijn de jaarlijkse kosten in de oude binnenstad onderhoud

van de

voor beheer en

van de grachten 1,28 mij oen euro. Hiervoor wordt een totale lengte van 6,2

kilometer aan grachten en singels onderhouden.

De totale kosten bedragen

200 euro per meter. Deze kosten zullen in het terugverdienmodel

dan ruim

net als de baten

jaarlijks stijgen gelijk met de inflatie. De jaarlijkse baten zijn nu: • Resultaat na belasting; • Dividendbelasting; • Vennootschapsschapsbelasting; • Woningwaardestijging

huiseigenaren;

• OZB; • Overdrachtsbelasting. De eenmalige

baten zijn:

• Woningwaardestijging

huiseigenaren;

• Baten waterberging. De eenmalige

kosten zijn:

• Terugbrengen

gracht.

De jaarlijkse kosten zijn: • Beheer en onderhoud

rn

van de gracht.

Vervolgens is het zaak te constateren

dat de kosten meteen worden gemaakt,

terwijl deze pas in de loop der jaren worden terugverdiend. rente moeten worden betaald tot deze is terugverdiend. de geconstateerde

baten gecorrigeerd

effectief rendement bij berekeningen

Over de investering

zal

Aan de andere kant moeten

worden voor inflatie. Als rente wordt het

op 10-jarige staatsobligaties

aangehouden,

zoals gebruikelijk

van de contante waarde van jaarlijkse geldstromen.

is

Deze bedroeg

medio 2009 3,76%. De inflatie is een veel onzekerder eenheid, waarbij het moeilijk is om daarover een betrouwbare gebaseerd op de gemiddelde

voorspelling

voor te doen. De verwachte

inflatie van januari 2006 tot augustus

inflatie wordt

2009 en bedraagt

1,88%. ~

Op basis van deze input is de maatschappelijke

14 jaar. Maatschappelijke

terugverdientijd

terugvérdientijd

bepaald op

wil zeggen dat de gezamenlijke

kosten die

door verschillende partijen worden gemaakt binnen 14 jaar zijn terugverdiend dankzij de baten die voortkomen uit de gemaakte kosten. Dit wil niet zeggen dat de partijen die de kosten maken ook de baten op hun rekening kunnen bijschrijven. Bovendien dient


te worden opgemerkt dat het hier puur de financiĂŤle baten betreft. Dat de grachten bijvoorbeeld het woongenot vergroten en bepaalde intrinsieke waarden kennen, komt niet in geldstromen tot uiting en wordt niet meegenomen Dat een gracht als het Nonnenwater onderstreept

in deze analyse.

evengoed binnen 14 jaar wordt terugverdiend,

slechts het eC9nomische belang van cultureel erfgoed in het algemeen en

de economische potenties van de grachten in het bijzonder. ~

Op het moment dat ook de Raam wordt teruggebracht,

betekent dit aanvullende

baten, maar ook hogere kosten voor aanleg, beheer en onderhoud. De totale projectkosten bedragen in dat geval 17 miljoen euro, terwijl de jaarlijkse kosten voor beheer en onderhoud 179 duizend euro bedragen. De eenmalige baten zijn in dit geval n miljoen euro, terwijl de jaarlijkse baten in de vorm van belastingen, jaarlijkse stijging van de woningwaarde

resultaat na belasting en

gelijk zijn aan 1,7 miljoen euro. Deze baten

zijn hoger maar ook diffuser: ze worden niet langer binnen een afgebakend gebied gegenereerd, maar door de gehele binnenstad

van Gouda. De maatschappelijke

terug-

verdientijd is daarmee met 6 jaar erg kort, maar niet minder realistisch.

11.

Dat investeringen

in erfgoed en grachten niet alleen leuk, maar ook economisch

effectief zijn moge duidelijk zijn. Boodschap is en blijft dat de investeringen water zich hoe dan ook terugverdienen. terugbrengen

in

Gouda wordt daadwerkelijk rijker van het

van de grachten. Hiervoor is het echter wel belangrijk dat de gemeente

gezamenlijk overtuigd is van deze wetenschap

en zich daarvoor inzet. Feit is en blijft

dat erfgoed in Nederland leeft. De toenemende

vraag om dit erfgoed op bijzondere

wijze te beleven, leidt ertoe dat het mogelijk is de ogenschijnlijk 'waardeloze' waarden die verbonden zijn met een oude kerk, historisch stadhuis, of uniek grachtenstelsel

te

gelde te maken. Dat de baten dan voor andere partijen zijn, hoeft dankzij deze studie geen probleem meer te zijn: doordat de belanghebbenden mogelijk deze partijen op hun verantwoordelijkheid

duidelijk zijn herkend, is het

te wijzen.


Een kern van water  

omslag, inhoud en 1 hoofdstuk

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you