Issuu on Google+

MAGAZINE VOOR GGZ EN VERSLAVINGSZORG JAARGANG 69

|

NUMMER 02

|

MAART 2014

|

WWW.MGVONLINE.NL

MGV MAGAZINE

30 PAGINA’S DIE JE NIET WIL MISSEN

HERSTEL VAN PSYCHISCHE PROBLEMEN

WERKEN WERKT EEN EX-PATIËNT OVER DE GGZ

FLEXIBELE VISIE GEWENST MGV KENNIS

18 PAGINA’S DIE JE NIET MAG MISSEN ONDERZOEK

Barbara Stringer en anderen

COLLABORATIVE CARE VOOR PATIËNTEN MET ERNSTIGE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN SEKSUEEL MISBRUIK

1SEKSUEEL MISBRUIK: MISSEN WE (N)IETS?! Anke van Dijke en anderen


MGV | JAARGANG 69 | NUMMER 02 | MAART 2014

COLOFON MGV is een crossmediale uitgave voor ggz en verslavingszorg van uitgeverij Performis/next level publishing,

ADVERTEREN IN MGV?

's-Hertogenbosch en het Trimbos-instituut, Utrecht. Het is

VERSPREIDING

een forum waarop professionals uit alle ggz-disciplines,

De standaardoplage van MGV bedraagt 1.650, hiervan worden 1.350 maga-

bestuurders, cliënten en zorgverzekeraars het debat aangaan

zines verspreid onder abonnees.

over de inhoud van hun vak en over de taken van de ggz in de

in de 2e helft van het jaar zal de oplage worden uitgebreid met tussen de

samenleving. MGV verschijnt 6 x per jaar in druk in een oplage

5.000 en 15.000 adressen i.v.m. een abonnee actie.

van 1.650 exemplaren. Daarnaast vindt u op de website www.mgvonline.nl regelmatig actuele bijdragen en online

ABONNEMENTEN

discussies.

Abonnementsprijzen per jaar: particulieren € 89,95, studenten € 42,50,

REDACTIE: De redactie bestaat uit vakspecialisten uit verschillende geledingen van de geestelijke gezondheidszorg en wetenschappelijk onderzoek. (zie www.mgvonline.nl) HOOFDREDACTIE: dr. S.E. (Sonja) van ’t Hof.

instellingen (drie exemplaren, bij meer exemplaren extra korting) € 209,95*. *De prijzen voor een instellingsabonnement met IP-toegang voor meerdere gebruikers zijn als volgt: 2-100 gebruikers: € 458,-, 101-500 gebruikers: € 520,50, 501-1000 gebruikers: € 707,-.

BUREAU-/WEBREDACTIE: drs. R.M. (Regine) zum Vörde

Voor meer dan 1000 gebruikers of andere licenties, neem contact op met

sive Vörding en K. (Kristien) Harmsen.

de klantenservice via 073 -6895889 of info@performis.nl

KERNREDACTIE: prof. dr. F. (Frits) Boer, dr. C.T. (Titia) Feldmann, dr. G. (Gerdien) Franx, prof. dr. M.W. (Michiel) Hengeveld

VERSPREIDINGSTABEL

(voorzitter), dr. A.J.K. (Adger) Hondius, dr. C.G. (Kees) Kooiman, dr. H. (Hans) Kroon.

NUMMER

REDACTIEADRES: Postbus 725, 3500 AS Utrecht

nr. 1

10 januari

tel: 030 2971119 mgv@trimbos.nl

nr. 2

14 februari

7 maart

nr. 3

11 april

2 mei

UITGEVER: Performis B.V., Paardskerkhofweg 14,

nr. 4

13 juni

4 juli

5202 CJ ’s-Hertogenbosch

nr. 5

15 augustus

5 september

tel: 073 689 5889 www.performis.nl

nr. 6

17 oktober

7 november

BLADMANAGEMENT: Geert Janus PROJECT- EN MARKETINGCOÖRDINATIE: Vera van Boxtel

AANLEVERDEADLINE

ZWART/WIT

VERSCHIJNINGSDATUM 31 januari

1X

3X

6X

845

799

1/1 pagina

950

VORMGEVING: A.M. Marin / www.ammarin.nl in opdracht

1/2 pagina

659

599

545

van Performis B.V.

1/4 pagina

455

429

395

ABONNEMENTEN:

FULL COLOUR

Ga naar www.performis.nl/titel/mgv/ of bel 073 689 5889. Jaarabonnementsprijzen: particulieren € 89,95, studenten € 42,50, instellingen (drie exemplaren, bij meer

1X

3X

6X

TOESLAGEN

1/1 pagina

1450

1232

1087

pagina 2 omslag

30%

1/2 pagina

999

899

799

pagina 3 omslag

20%

1/4 pagina

599

539

489

pagina 4 omslag

40%

exemplaren extra korting) € 209,95*. *Voor de prijzen van een instellingsabonnement met IP-toegang: neem

FORMATEN

contact op met 073 6895889 of info@performis.nl

kwart pagina (staand) 87

x

112 mm

ADVERTEREN:

halve pagina (liggend)

180

x

112 mm

Geert Janus, tel: 073 689 5889, mgv@performis.nl,

halve pagina (staand)

87

x

230 mm

www.performis.nl

hele pagina aflopend

220

x

270 mm + 3 mm extra afloop rondom

Dit werk is auteursrechtelijk beschermd.

Prijzen advertorials, inserts, meenieters etc. op aanvraag. Tarieven in euro’s, excl. BTW. Advertenties kunnen zonder opgaaf van redenen worden geweigerd.

2


INHOUD 4

6 10

REDACTIONEEL & PRAKTIJK

SONJA VAN ’T HOF GODZIJDANK GEEN ZIEKTE-INZICHT

INTERVIEW

ROB HOEDEMAN WERKSTRESS: EEN ZAAK VAN ALLE PARTIJEN PRAKTIJK

DEBBY KAMSTRA WERKEN ONDANKS PSYCHOSE

14

16

JAARGANG 69 | NUMMER 02 | MAART 2014

PRAKTIJK

KRISTIEN HARMSEN KANSEN OP WERK VIA EEN WERKERVARINGSPLAATS

OPINIE

DE VISIE VAN EEN EX-PSYCHIATRISCH PATIËNT OP DE ZORG

20

ONDERZOEK

Barbara Stringer en anderen

COLLABORATIVE CARE VOOR PATIËNTEN MET ERNSTIGE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN

31

KENNIS 42

37

GEZIEN & GELEZEN

WETTEN

WILLEMIEN KASTELEIN KLACHT- EN TUCHTRECHT: GROTE VERANDERINGEN OP TIL COLUMN

KEES KOOIMAN ROM TUSEN HEMEL EN AARDE

DE MEESTERPROEF

WILLEM KOOPS

50

3

Anke van Dijke en anderen

SEKSUEEL MISBRUIK: MISSEN WE (N)IETS?!

45

46

SEKSUEEL MISBRUIK

BIJBLIJVEN

LEESSUGGESTIE VAN GERDIEN FRANX


MGV | JAARGANG 69 | NUMMER 02 | MAART 2014

REDACTIONEEL

PRAKTIJK

WERKEN WERKT Het lijkt contra-intuïtief als het je overkomt, maar herstellen van psychische klachten of stress verloopt toch beter als je wel werkt. ' Werken werkt!' luidt de titel van de Kennisdag die op 20 maart a.s. wordt gehouden in Den Bosch (www.ggzkennisdag.nl). In dit nummer vertelt bedrijfsarts Rob Hoedeman dat het zelden alleen om werkproblemen gaat. Maar de werkgever kan wel wat voorkomen of verhelpen. Ook bij mensen met psychiatrische klachten bevordert werk hun herstel, maar voor hen is re-integratie geen gemeengoed. Ga maar vissen, want werk zit er niet meer in, kreeg Ronald van den Nieuwenhuijzen ooit te horen. Het team Vroege Interventie Psychose in Amsterdam zoekt juist werk voor hun jonge cliënten. Is werk nog te hoog gegrepen, dan biedt het project Kans op werk werkervaringsplekken. Want ook de cliënt moet leren dat je problemen kunt hebben, maar die op het werk opzij kunt zetten. In het Kenniskatern: seksueel misbruik in de jeugdzorg voorkom je door kinderen weerbaar te maken, maar niet bij al getraumatiseerde kinderen, en Collaborative Care lijkt gunstig voor patiënten met ernstige persoonlijkheidsproblematiek.

Een psychiatrische ziektegeschiedenis is geen beperking voor werk – werk kan aangepast aan elke kwetsbaarheid, vindt ervaringswerker Roland van den Nieuwenhuijzen. 'Zo'n waarzegger op tv, dat kan iemand met een psychotische kwetsbaarheid net zo goed.'

Sonja van ’t Hof, hoofdredacteur

4


PRAKTIJK | GODZIJDANK GEEN ZIEKTE-INZICHT

Godzijdank GEEN ZIEKTE-INZICHT Door: Sonja van ’t Hof FoTo: Privébezit R. van den Nieuwenhuijzen

A

het ’s nachts – dan lukt het vaak goed. Beperkingen kunnen zelfs kwaliteiten zijn. Om het schertsend te zeggen: als je ’s nachts tv kijkt, zie je al die waarzeggers. Iemand met een psychotische kwetsbaarheid kan dat net zo goed, wellicht beter!’ Het gaat om een andere manier van denken, heeft hij geleerd van mensen als Wilma Boevink. Bij zijn eerste opname was hij dertig jaar. Hij zat tien jaar in de WAO en kwam alleen maar weer aan het werk door eigen inspanning. ‘Hulpverleners en uitkeringsinstanties werkten het eerder tegen! Ik kreeg opmerkingen als: “Als je met een hengel aan het kanaal kan zitten, ben je een heel eind.” Ik zeg nu met een knipoog: in mijn diagnose stond dat ik geen ziekte-inzicht heb, en daar ben ik nou hartstikke blij om!’ Van den Nieuwenhuijzen ontwikkelde zich op eigen kracht tot ervaringswerker toen het vak nog niet bestond. Hij ontwikkelde en werkte mee aan cursussen zoals Herstellen doe je zelf,

Aan het begin van het telefonische gesprek hebben we de

Werken met Eigen Ervaring, en het Traject Opleiding Ervarings-

kern van de zaak meteen te pakken. Ik vraag of Van den

deskundigheid (TOED). Nu werkt hij bij Markieza, de academie

Nieuwenhuijzen zich onze interviewafspraak nog herinnert

voor herstel en ervaringsdeskundigheid in Zuid-Nederland.

en of het nog schikt. ‘Kijk,’ zegt hij, ‘ik proef uit uw toon dat ik

Hij is tevens docent en praktijkopleider bij Fontys Hogeschool,

vanwege een bepaalde kwetsbaarheid anders benaderd moet

leerlijn Ervaringsdeskundigen. ‘Dit werk helpt mijn herstel-

worden.’ Hij bedoelt het niet persoonlijk, maar hij ervaart

proces. Ik doe dat niet alleen voor anderen. Op deze manier

dagelijks dat mensen met een psychiatrisch heden of verleden

werken met mensen met dezelfde kwetsbaarheid, daar leer ik

niet als volwaardig worden gezien. Uit onwetendheid of

veel van. Ik heb collega’s voor wie “belevingen” niet raar zijn

bezorgdheid. Fluwelen handschoenen aan, oppassen met

en ik heb een vrije agenda. In een andere werkomgeving kan

die kwetsbare mensen!

dat misschien niet.’

Hij begint daarom elk gesprek zo, ook met familieleden van mensen die hij begeleidt. Net als bij lichamelijke klachten

VAARDIGHEDEN EN KWETSBAARHEID

moet je uitgaan van de mogelijkheden en kwaliteiten die

Hij wil een laatste punt benadrukken. ‘Het is belangrijk om

mensen hebben. ‘Een diagnose kan verlammend werken. Mijn

onderscheid te maken tussen kwetsbaarheid en werknemers-

boodschap is dat ook mensen met een psychische kwetsbaar-

vaardigheden. Veel mensen krijgen in de adolescentie psycho-

heid kunnen werken – alleen richten wij werk in op een manier

tische of andere problemen en verblijven jaren in de psychiatrie.

die niet past bij die kwetsbaarheid. Als je iets aan je rug hebt

Als zij dan rond hun dertigste op een werkplek terechtkomen,

en veel moet typen, krijg je een speciale stoel. Als ik moe word

moet je ervan uitgaan dat ze weinig werknemersvaardigheden

in mijn hoofd, zegt niemand: ga maar twee uur slapen. Terwijl

hebben. Net als alle beginnende werknemers zijn ze onervaren

dat ook een aanpassing is die mensen nodig kunnen hebben.’

en hebben ze gewenningsproblemen. Ze zijn vaak gestigmatiseerd. Of, omdat ze jarenlang als kwetsbaar mens te boek

OMDENKEN

hebben gestaan, lijden ze aan zelfstigma. Ze zaten in een

‘Iemand met de diagnose schizofrenie kan ’s morgens moeilijk

uitkering en het is lastig om daar uit te komen. Maar vaak

vroeg opstaan. Als je dat wel eist, gaat het fout. Als je zegt: dit

hangt de omgeving die problemen op aan beperkingen of

is je takenpakket, het maakt niet uit wanneer je het doet, al is

kwetsbaarheid, en dat is onterecht.’

5


MGV | JAARGANG 68 | NUMMER 01 | JANUARI 2014

INTERVIEW

ROB HOEDEMAN

WERKSTRESS: EEN ZAAK VAN ALLE PARTIJEN 6


INTERVIEW | ROB HOEDEMAN: WERKSTRESS: EEN ZAAK VAN ALLE PARTIJEN

Iedereen heeft wel eens stress. Maar als dat heel veel wordt en je de controle verliest op verschillende terreinen, op het werk, thuis, financieel, dan is de kans groot dat je ziek wordt. Wat kan een bedrijfsarts in dit geval betekenen? Een gesprek met Rob Hoedeman, bedrijfsarts bij ArboNed. Tekst en foto's: Kristien Harmsen

'B

NAAR DE PSYCHOLOOG OF NIET

‘Bedrijfsartsen die voor de bouwsector werken, zien vaker

Het contract dat een bedrijfsarts of arbodienst met de

mensen met lichamelijke klachten dan met psychische. Werk je

werkgever afsluit, bepaalt voor een groot deel wat de bedrijfs-

voor een groot ict-bedrijf, zoals ik, dan heb je wel voor de helft

arts voor de zieke werknemer kan betekenen: pure verzuim-

van het spreekuur te maken met psychische klachten,’ vertelt

begeleiding of ook behandeling en (terugval)preventie.

Hoedeman. ‘Dat is dus een behoorlijk aandeel. Voor zo’n

De richtlijn van de Nederlandse Vereniging van Arbeids- en

driekwart zijn dat stressgerelateerde beelden, zoals overspan-

Bedrijfsgeneeskunde (NVAB) geeft de bedrijfsarts twee

nenheid of burn-out. Heel wat van deze mensen zijn ook wel

mogelijkheden bij psychische klachten: hij verwijst de werkne-

een beetje somber of angstig, maar mensen met een opzich-

mer naar de huisarts of psycholoog voor behandeling en doet

zelfstaande depressie of angststoornis zie ik minder.’

zelf enkel de verzuimbegeleiding, of hij neemt beide taken op

Iedereen hoort wel eens een manager klagen dat werknemers

zich. Hoedeman: ‘In dat laatste geval ga je bij stressgerelateer-

zich onterecht ziek melden vanwege stressklachten, dat ze die

de klachten eerst stabiliseren, kijk je waar de stress vandaan

fingeren, omdat ze ongemotiveerd zijn. Volgens Hoedeman

komt en dan ga je behandelen met huiswerk en dergelijke.

valt dat zogenoemde ‘zwarte verzuim’ reuze mee: ‘Die mensen

Je kunt hier eigenlijk altijd mee beginnen, maar zodra je merkt

hebben echt wel stressgerelateerde klachten, die in veel

dat jouw hulp niet werkt, stuur je zo iemand naar de psycholoog.

gevallen inderdaad door problemen op het werk komen. Je

Zo had ik een helpdeskmedewerker, die niet verder kwam in

moet dan allebei de zaken benoemen. Je hebt je diagnose en

de re-integratie dan 75% werken. Na verwijzing naar de

daar staat een bepaalde hersteltijd voor, maar je hebt ook een

psycholoog bleken faalangst en schroom om aan te geven

probleem op het werk dat opgelost moet worden. Doe je dat

dat ze eigenlijk ander werk wilde de stagnatie te verklaren.

niet, dan klopt die persoon binnen de kortste keren weer aan

In samenwerking met een psycholoog, de leidinggevende en

op het spreekuur. Ik zie er wel een uitdaging in om met zijn

mij werkt deze mevrouw nu weer 100% na aanpassing van haar

allen door te praten hoe we dat structureel kunnen oplossen.’

werkpakket. Je kunt als bedrijfsarts nog een behoorlijk

7


MGV | JAARGANG 69 | NUMMER 02 | MAART 2014

door de beroepsgroep zelf, maar ook zeker door andere belang-

of de prognose van de behandeling. Zo is het mogelijk dat je

hebbenden, zoals de farmaceutische industrie. De belangen

bij de classificatie depressie van tien verschillende behande-

van de DSM zijn namelijk niet louter wetenschappelijk en

laars even zoveel verschillende behandelingen kan verwach-

medisch, maar vaak ook sociaal en economisch van aard.

ten, uiteenlopend van medicatie tot mindfullness en van

De farmaceutische industrie besteedt veel geld aan reclame en

gedragstherapie tot neurofeedback, of een combinatie

promotie. Onder deze invloed wordt vaker en eerder medicatie

hiervan.

voorgeschreven dan voorheen. Het voorschrijven van psychofarmaca is niet alleen voorbehouden aan psychiaters. Sterker

FLEXIBELE VISIE GEWENST

nog, huisartsen nemen het merendeel (80%) van het voor-

De labels werken ook stigmatiserend; eenmaal bestempeld

schrijven van antidepressiva voor hun rekening. Vaak voor

met een psychiatrische aandoening kan iemand veroordeeld

lichte depressieve klachten, waarbij het gebruik van antide-

zijn tot levenslange medicatie. Mensen veranderen, persoon-

pressiva niet eens zijn effectiviteit bewezen heeft. Artsen moe-

lijke omstandigheden en de omgeving veranderen, dit

ten daarom alert zijn op manipulatie van de farmaceutische

beïnvloedt ook psychische klachten. Juist daarom vind ik dat

industrie, en meer opleiding krijgen in het zelfstandig beoorde-

je van een adequate ggz-behandelaar mag verwachten dat

len van wetenschappelijke literatuur.

hij/zij enige flexibiliteit in denken en visie hanteert en kiest

1

voor een individueel gerichter diagnose en behandeltraject.

ONTOEREIKENDE CLASSIFICATIES

Een persoonlijke aanpak leidt mijns inziens tot meer succes.

Ook de zorgverzekeraars spelen een belangrijke rol bij de

…Had ik mijn laatste psychiater en psychotherapeute eerder

behandeling van psychische problemen. Tegenwoordig is in

ontmoet dan had mijn leven er de afgelopen twintig jaar

Nederland een DSM-classificatie noodzakelijk om een behan-

misschien heel anders uitgezien en was mij en mijn omgeving

deling vergoed te krijgen. De DSM beïnvloedt dus wat verzeke-

heel wat ellende bespaard gebleven…

ringen zullen vergoeden, wie recht hebben op extra hulp en

Misschien dat uit dit stuk enige frustratie blijkt − die heb ik

zorg, maar ook wie wel en niet aansprakelijk kunnen worden

niet; integendeel: ik ben de ggz heel dankbaar. Wat ik wil is

gesteld als het mis gaat. Het risico dat hieruit voortvloeit, is

als ervaringsdeskundige een bijdrage leveren aan de discussie

dat wanneer er vier van de vijf klachten aanwezig zijn voor een

over de ggz. Niet speciaal om andere cliënten te informeren/

in de DSM gestelde diagnose, de behandeling niet vergoed

helpen, maar meer om professionals aan te zetten tot denken.

wordt. Dit impliceert een probleem voor de patiënt, maar ook

Gebruik de DSM als hulpmiddel, maar ga uit van de patiënt,

inkomstenderving voor de ggz-instellingen. Dit systeem werkt

van zijn klachten, van zijn veranderende omstandigheden, pas

in de hand dat diagnoses gesteld worden uit financieel, in

de diagnostiek en behandeling daarop aan en doe het vooral

plaats van uit een klinisch oogpunt. Behandelaars willen hun

samen.

cliënten helpen en zullen derhalve een diagnose stellen. Dit is

Ik heb getwijfeld of ik mijn naam onder dit stuk zou zetten.

bijna altijd mogelijk, wat de klachten ook zijn. Met als gevolg

Ik deel mijn visie graag, maar toch heb ik besloten mijn

dat mensen die eigenlijk geen hulp nodig hebben, de capaciteit

verhaal anoniem te vertellen. In allerlei situaties kan het zo

aan zorg beïnvloeden, waardoor mensen die ernstig lijden de

zijn dat het enige dat blijft hangen de aanduiding ‘psychia-

noodzakelijke hulp ontberen.

trisch’ is; daarmee zou mij geen recht worden gedaan, maar

De labels in de DSM zeggen ook nog eens weinig over de

helaas werkt het vaak nog zo.

gewenste interventies bij de verschillende aandoeningen,

Ik ben bereikbaar via e-mail: artikel_mvg@hotmail.com

LITERATUUR 1 Wieren S van, Schoemaker C, Spijker J. Welke zorg gebruiken cliënten en wat zijn de kosten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM; 2007. <www.nationaalkompas.nl> Gezondheid en ziekte\Ziekten en aandoeningen\Psychische stoornissen\Depressie, 21 februari 2007.

18


MGV-KENNIS |

KENNIS 18 PAGINA’S DIE JE NIET MAG MISSEN

20

ONDERZOEK

Barbara Stringer en anderen

COLLABORATIVE CARE VOOR PATIËNTEN MET ERNSTIGE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN

31

SEKSUEEL MISBRUIK

Anke van Dijke en anderen

SEKSUEEL MISBRUIK: MISSEN WE (N)IETS?!

NU OP MGVONLINE.NL Alle artikelen uit het magazine en het kenniskatern zijn online te lezen voor abonnees. Extra: columns, lopende zaken en debat over opleidingen voor verpleegkundigen in de ggz en over het beroep psychotherapeut. Ook is het MGV-archief online te raadplegen.

19


MGV | JAARGANG 69 | NUMMER 02 | MAART 2014

DE MEESTERPROEF

DE MEESTERPROEF VAN WILLEM KOOPS WAT BLIJFT ER IN HET LICHT VAN DE GESCHIEDENIS OVER VAN EEN PROMOTIEONDERZOEK?

Sociale ontwikkeling en naïviteit van proefpersonen.

EEN WETENSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE

Rijksuniversiteit Groningen, promotoren: prof. dr. J.J. van der

De ontwikkelingspsychologie was een vooral klinisch en op

Werff en prof. dr. W.K.B. Hofstee.

onderwijstoepassingen georiënteerd vak. De studenten

Willem Koops herleest zijn proefschrift uit 1980:

kwamen er studeren omdat ze probleemkinderen wilden helpen. Zelf streefde ik naar aansluiting bij de Amerikaanse wetenschappelijke developmental psychology. Ik wilde bijdragen aan een moderne empirisch-analytisch georiënteerde

I

ontwikkelingspsychologie. Ik publiceerde over de geschiedenis en de eigen aard van de ontwikkelingspsychologie, en stelde vast dat er een ‘dubbele socialisering’ had plaatsgevonden: de

In 1980, toen ik aan de Rijksuniversiteit Groningen promo-

aandacht voor de cognitieve ontwikkeling was verschoven naar

veerde, was de universiteit zichzelf nog opnieuw aan het

de sociale ontwikkeling en binnen de cognitieve ontwikkeling

uitvinden, als gevolg van de door mij als student intensief

ging de aandacht steeds meer uit naar de sociale context. Die

meegemaakte ‘democratisering’.

visie zette ik uiteen in het theoretische deel van mijn proef-

Als medewerker werd je in die tijd eigenlijk alleen afgere-

schrift.

kend op je onderwijsbijdragen. Wetenschappelijk onder-

Ik verbond dit met een discussie over natuurwetenschappelijke

zoek hing er een beetje bij, en vond ook altijd met studen-

en sociaalwetenschappelijke psychologie, en probeerde

ten in een onderwijssetting plaats. Promoveren was ‘not

duidelijk te maken dat de psychologie moet kiezen voor de

done’, aangezien dat een verwerpelijke poging was jezelf te

tweede, omdat zij onvermijdelijk bepaald wordt door een

onderscheiden van anderen. Je kreeg er dus geen tijd voor.

bijzondere object-subjectrelatie, die ik ‘dubbele gespreksrelatie’

Ik heb toen, en dat is in belangrijke mate zo gebleven,

noemde. In navolging van mijn leermeesters, de hoogleraren

geleerd om wetenschappelijk onderzoek vooral in de

Van der Werff en Hofstee was (en ben) ik diep doordrongen van

avonduren, de weekends en de vakanties te verrichten.

het gegeven dat de psychologie over en met mensen communi-

En ik slaagde er dan toch in zo veel artikelen te publiceren

ceert. Dat heeft allerlei consequenties, die de bijzondere aard

dat ik er in 1980 een proefschrift op kon baseren.

van de psychologie bepalen. De bron van dit inzicht was de

46


DE MEESTERPROEF | WILLEM KOOPS

leermeester van mijn leermeesters, de jong gestorven B.J.

demonstreren dat het hier niet alleen ging om bespiegelingen,

Kouwer (1924-1968). Vanwege de dubbele gespreksrelatie is

maar dat er empirisch aantoonbare consequenties waren.

de psychologie, en dus ook de ontwikkelingspsychologie,

Als onderwerp koos ik gedragsnabootsing (‘modeling’), toen

aangewezen op een sociaalwetenschappelijke oriëntatie, die

een centraal onderwerp uit het onderzoek naar sociale

fundamenteel rekening houdt met de bijzondere aard van de

ontwikkeling. Mijn onderzoeksvraag had betrekking op wat ik

subject-objectverhouding. Zoals Kouwer eens samenvatte:

meta-validiteit noemde: de mate waarin empirisch-psychologi-

proefpersonen in de psychologie spelen wetenschappelijk

sche kennis geldig blijft wanneer proefpersonen niet naïef zijn,

medewerkertje. Stenen en andere echte objecten praten niet

maar in meerdere of mindere mate over de betreffende psycho-

terug. Mijn denken werd zeer geïnspireerd door de publicaties

logische kennis (meta-informatie) beschikken. In de experimen-

van mijn copromotor Hofstee.1

ten werden drie condities gehanteerd: de experimentele, de experimentele controle-, en de controleconditie. In die condities werden steeds groepjes van 25-30 kinderen van

EXPERIMENTEN GEDRAGSNABOOTSING

ongeveer tien jaar onderzocht. De experimentele groep hoorde

Die dubbele gespreksrelatie is een typisch Groningse preoc-

een verhaaltje en daarna een gesprek van een leeftijdgenoot

cupatie, toe te schrijven aan Kouwer, die, geïnspireerd door

met een volwassene, waarin de volwassene zorgde dat het kind

fenomenologie en existentialisme, voortdurend het probleem

werd beloond voor een bepaalde mening. Dit was ‘modeling’ in

van de eigenaardige gespreksrelatie van psychologen en hun

de zin van Bandura en Walters. 4

proefpersonen en cliënten aan de orde stelde. Ik wilde

Vervolgens werd de kinderen uit de experimentele conditie

2,3

47


Mgv201402selectie