Issuu on Google+

Жаңы мезгил: Демократиялык коомдо профессионалдык гезит кандайча түзүлүшү керек

Татьяна Репкова


Жаңы мезгил: Демократиялык коомдо профессионалдык гезит кандайча түзүлүшү керек

Татьяна Репкова

«ММК колдоо борбору» коомдук фондунун каржылык көмөгү менен басылды Бишкек, 2012


УДК ББК

Р 41

659 76.12 Р 41

Репкова Т. Жаңы мезгил: Демократиялык коомдо профессионалдык гезит кандайча түзүлүшү керек. – Б.: 2012. – 384 б.

ISBN 978-9967-26-668-1

Р 4502020000-12 ISBN 978-9967-26-668-1

УДК ББК

659 76.12

© Татьяна Репкова, 2012 © "ММК колдоо борбору" коомдук фонду, 2012


Бул китеп өздөрүнүн профессионалдык жөндөмүнө канааттанбаган бардык журналисттерге арналат.

v


Жаңы мезгил: Демократиялык коомдо профессионалдык гезит кандайча түзүлүшү керек. © Татьяна Репкова, 2001 Түп-нускасы англис тилинде NEW TIMES: Making a Professional Newspaper in an Emerging Democracy Бүткүл дүйнөлүк гезиттик ассоциация (WAN) тарабынан чыгарылган, Париж. Биринчи басылышы, 2001, ISBN 92-990004-0-9. Poccияда китепти орус тилинде чыгарган уюм: Мезгилдүү басылмаларды басып чыгаруучулар гильдиясы (ГИПП) IREX-Media (www.irexmedia.ru) колдоосу менен © Дизайн Иван Пиоварчи, 2001 © V жана 363-беттеги сүрөт Валентин Дружининдики, 2001 © Англис тилинен орусчага которгондор: Таиса Бондаренко, Дмитрий Колас Басылманын орус тилиндеги чыгарылышына жооптуу редактор Екатерина Лаба © Орус тилинен кыргызчага которгондор: Бакыт Дыйканов, Дубаш Калназаров Редакциялаган Айтмамат Оморов (филология илимдеринин кандидаты) Басылманын кыргыз тилиндеги чыгарылышына жооптуу редактор Бакыт Дыйканов ЖЧК «Тулпар принт» басмаканасында басылды. Бишкек шаары, Шабдан баатыр көчөсү, 7 Нускасы 500 даана. ISBN 5-98195-001-3 Бардык укуктар корголгон. Бул китептин бир да бөлүгү автордук укукка ээ жактардын болжолдуу кагаз түрүндөгү уруксатысыз кайсы түрдө маалыматтык системага издөө үчүн жүктөөгө берилиши, кандайдыр бир каражаттар: электрондук, фотокочүрмөлөөчү, механикалык, жазуучу же башка каражаттар аркылуу берилишине жол берилбейт. «Жаны мезгил» басылмасына жана «Жаны мезгил» басма компаниясына кайсы тилде болбосун аты уйкаш, же үндөш басылмалар же басмаканалар кокустук деп эсептелинет. Россияда бул басылманы алуу үчүн суроолор болсо төмөнкү дарекке кайрылыңыздар: Мезгилдүү басылмаларды басып чыгаруучулар гильдиясы - ГИПП 127994, Москва 15 ГСП 4, Бумажный проезд 14/2, офис 512 тел. (095) 257-3088, 257-3089 факс (095) 257-4057 http://books.gipp.ru, books@gipp.ru Англис тилиндеги басылманы алуу үчүн буйрутма төмөнкү даректерде кабыл алынат: contact_us@wan.asso.fr Бүткүл дүйнөлүк гезиттик ассоциация - WAN 7, rue Geoffroy Saint Hilaire, 75005 Paris, France Tel. +33 1 47 42 85 00 Fax +33 1 47 42 49 48 http://www.wan-press.org Кыргыз тилиндеги басылманы алуу үчүн төмөнкү дарекке кайрылыңыздар: 720082. Бишкек шаары, Горький көчөсү, 1 Б Тел.: (+996) 312 53-00-00 Факс: (+996) 312 53-16-39 media@msc.kg www.msc.kg Бул китептин англис, орус жана бир нече башка тилдерде интернетеги төмөнкү даректен окуй аласыздар: http://mediamanagersclub.org/

vi


Бул китеп «Ачык коом» 1 институтунун гранттык колдоосунда жазылды. Башкача айтканда, жекече долбоорлоо стипендиясынын программасынын негизинде каржыланды.

Китептин англис тилинде чыгышы Бүткүл дүйнөлүк гезит ассоциациясынын 2 колдоосу аркылуу READY 3 долбоорунун чегинде жүзөгө ашырылды

1

Джордж Сорос тарабынан түзүлүп жана каржыланган «Ачык коом» институту Нью-Йорктогу жекече фонд болуп саналат. Ал Бүткүл дүйнөлүк жаңы ачылыштарга жардам көрсөтөт. «Ачык коомдун» негизги максаты – адамдар өзүлөрүнүн жүрүм-турумунда жетишсиз билимге жетеленгендиктен, чындыкты билүү жагы өксүп жаткандыгын тастыктоо болуп эсептелет.

2

Париждеги Бүткүл дүйнөлүк гезит ассоциациясы (WAN) өзүнүн Франциядагы штаб-квартирасы менен Бүткүл дүйнөлүк гезит басылмаларынын биримдиги катары саналат. Анын мүчөлүгүндө 66 улуттук басылма ээлери, 93 өлкөнүн гезит басылмаларынын жетекчилери, жети маалымат таратуучу бирикме жана 17 маалымат жайылтуучу агентство кирет.

3

Бүткүл дүйнөлүк READY гезит ассоциациясы маалымат жайылтуунун жаңыча жолу катары эсептелет. Анын максаты гезит компанияларынын андан ары өнүгүүсүнө багытталган.

3-бөлүм

Бул долбоордун чегинде иш алып барган READY аббревиатурасы WAN (Бүткүл дүйнөлүк гезит ассоциациясы) ишмердигинин төрт багытын көрсөтөт: Research – гезиттин жергиликтүү багыты изилденет жана такталат; Education – идеялык жактан пикирлешүүнүн программасы жана ага үйрөтүү; Assistance – өнүгүп келаткан өлкөлөрдүн гезиттерине кол кабыш кылуу; Development StrategY – гезиттик компаниялардын келечекте өнүгүшүнө көмөк көрсөтүү. READY долбоорун жайылтууда көптөгөн гезиттердин чыгарылышынын тажрыйбасынан мисалдар алынган. Буга Бүткүл дүйнөлүк массалык маалымат каражаттары боюнча профессионалдык баяндар кирет. Алар гезиттик кесипчиликтин өнүгүүсүнө түздөн-түз багытталган. Гезиттик индустриянын өкүлдөрүнүн жардамынын негизинде WAN жогоруда аталган жаатта өз программаларын кеңейтти. READY долбоорунун өнөктөштөрү төмөнкүлөр: ® «Ман Роланд» – гезит чыгаруудагы дүйнөлүк системанын бирден бир өкүлү ® «ПаблиГруп» (PubliGroupe) – Швейцариядагы Эл аралык жарнама компаниясынын штаб-квартирасы ® «Телиа» (Telia) – Швециядагы телекоммуникациялык компания ® «Юнисис» (Unisys) – маалыматтык технологияларды жабдуучу дүйнөдөгү эң чоң ишканалардын бири ® «УПМ-Киммене» (UPM-Kymmene) – басма кагаздарын чыгаруучу дүйнөдөгү чоң компаниялардын бири ® «ВРХ Маркетинг» (WRH Marketing) – «ВРХ Вальтер Райст Холдинг АГ» (WRH Walter Reist Holding AG) холдинги Швейцариядагы маркетинг жана жайылтуу боюнча уюм. Ал өзүнө «Фераг» (Ferag) компаниясын камтыйт.

vii


Мазмуну

Кириш сөз

xii-xiii

• Киришүү Биринчи бап Журналистиканын ролу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Бөлүмдөр 1. Прессанын концепциясы (ою, пикири) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 Иллюстрация 1.0 Сиз прессанын кайсыл концепциясын жактырасыз? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 2. Прессанын көз каранды эместиги . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 3. Профессионалдык журналистика . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Иллюстрация 3.0 Журналисттердин эл аралык федерациясы Журналисттердин жүрүм-туруму жөнүндөгү декларациянын принциптери . . . 23 •• Концепция Экинчи бап Стратегиялык пландоо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 4. Жоопторду издөө . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 4.0 Бул гезит каякты көздөй барат? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 4.1 Поль Гоген. «Биз кайдан келдик? Биз кимбиз? Биз кайда барабыз?» . . . . Иллюстрация 4.2 Стратегиялык пландоонун жүрүшү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Миссияны аныктоо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Лидерлик жана башкаруучулук . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган коркунучту аныктоо . . . . . . . . . . Иллюстрация 7.0 Рыноктук чөйрөгө байкоо жүргүзүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 7.1 «Жаңы мезгилдин» жекече мисалын алып караганда . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 7.2 «Жаңы мезгил» жумалыгынын рыноктогу орду . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 7.3 «Жаңы мезгил» жумалыгынын окурмандар аралык таасирин анализдөө . . . . 8. Максаттар жана милдеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 8.0 Гезиттин өсүү цикли . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 8.1 Тираждын спиралы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Пландоонун маанилүүлүгү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Үчүнчү бап Бизнес-план . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 10. Бизнес-план эмне үчүн түзүлөт? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Бизнес-планды ким түзүөт? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Санды коюудан мурда өзүңүздү аныктаңыз . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Бизнес-пландын жалпы түзүлүшү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Компания жөнүндө далилдүү баяндар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Пландала турган иш-аракеттин кыскача тизмеси . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Компаниянын иш-аракетиндеги дайындоолор жана түрлөрү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17. Маркетингдин планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18. Сиздин рыногуңуз кандай? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19. Сиздин атаандаштарыңыз ким? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 19.0 Гезиттин саны жана окурман . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20. Рыноктун канчалык үлүшүн жеңип алам деп ойлойсуз? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 20.0 Новоград шаарындагы жумалык гезиттин рыногу . . . . . . . . . . . . . . . . . 21. Эмне үчүн жарнама маанилүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22. Жарнаманын планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 22.0 «Жаңы мезгил» басма компаниясынын жарнама саясатынын жалпы шарттары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 23.0 «Жаңы мезгилдин» жарнамалык кызмат көрсөтүүсүнүн прайс-баракчасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24. Тираждын планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 24.0 «Жаңы мезгил» клубунун мүчөлөрүнө жумалыкта жарнама жарыялоо акысында жеңилдиктер берилет . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 24.1 Гезитти таратуу каналдары - «Брест чабарман��» . . . . . . . . . . 25. Алга жылуунун планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26. Башкаруунун планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27. Оперативдүү бюджет . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.0 «Жаңы мезгил» жумалыгын чыгаруунун планы . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.1 «Жаңы мезгил» жумалыгындагы жарнамага кеткен бюджеттик чыгымдар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.2 Жумалыктын тиражына кете турган бюджеттик чыгым . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.3 «Жаңы мезгил» жумалыгынын өндүрүш бюджети . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.4 «Жаңы мезгил» жумалыгынын эмгек-акы бюджети . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 27.5 «Жаңы мезгил» жумалыгынын оперативдик бюджети . . . . . . . . . .

viii

25 26 26 27 29 31 34 38 38 41 41 42 43 45 45 47 49 50 50 51 52 53 53 53 54 55 56 57 58 59 60 61 64 67 69 70 72 72 74 76 76 81 83 85 87 89 91


Мазмуну

28. Бюджетти пландоонун жана түзүүнүн графиги . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Иллюстрация 28.0 Бюджетти пландоонун жана түзүүнүн графиги . . . . . . . . . . . . . . . . 93 29. Өсүүнү пландоо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Төртүнчү бап Редакциялык мазмун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Бөлүмдөр 30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек . . . . . . . . . . . . . . 96 Иллюстрация 30.0 Күндөлүк гезиттин окурмандарынан суроо-жооп алуунун анкетасы . . . 102 31. Редакциялык саясат жана концепция (пикир) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Иллюстрация 31.0 Гезитке чагылдыруучу негизги секторлор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Иллюстрация 31.1 Экономикалык көрсөткүчтөрдүн жыйындысы . . . . . . . . . . . . . 107 Иллюстрация 31.2 «Жаңы мезгил» гезитинин редакциялык саясаты жана концепциясы . . . 109 Иллюстрация 31.3 «Жаңы мезгил» гезити үчүн теманы тандоо . . . . . . . . . . . . . . . . 111 32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Иллюстрация 32.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин концепт-үлгүсү . . . . . . . . . . . . 115 Иллюстрация 32.1 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин редакциялык мазмуну . . . . . . . . 116 33. Факты жана пикирлер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 34. Журналистиканын жанрлары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Иллюстрация 34.0 Журналистиканын традициялык жанры . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Иллюстрация 34.1 Журналисттик материалдардын универсалдык түрлөрүнүн өз ара байланышы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 Иллюстрация 34.2 Жаңылыктар жана аналитикалык макалалардын түзүлүшүн салыштыруу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Иллюстрация 34.3 Очерк . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 35. Кесиппи же искусствобу? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 36. Редакциялык коллегия . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Иллюстрация 36.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин редколлегиясынын жобосу . . . . . 136 ••• Башкаруу Бешинчи бап Уюмдашкан түзүлүш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 37. Фирманы түзүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 37.0 Америкалык күндөлүк ири, кадимки гезитин уюштуруучу түзүлүшү . . . 38. Уюмдашкан түзүлүштү жаратуу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39. Бизге уюмдаштырылган түзүлүш керекпи? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40. Сегиз беттен турган жумалык гезит . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 40.0 Сегиз беттен турган «Жаңы мезгил» жумалык гезити . . . . . . . . . . 41. Он алты беттен турган жумалык гезит . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 41.0 Он алты беттен турган «Жаңы мезгил» жумалык гезити . . . . . . Иллюстрация 41.1 Он алты беттик «Жаңы мезгил» жумалык гезитинин ээлери, жетекчилери жана кызматкерлери . . . . . . . . . . . . . . . . 42. Кырк сегиз беттен турган жумалык гезит . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 42.0 Кырк сегиз беттүү «Жаңы мезгил» жумалыгы . . . . . . . . . . . . . . 43. Күндөлүк гезит . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 43.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезити . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44. Уюмдаштыруунун тартиби . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 44.0 «Жаңы мезгил» басма компаниясын уюмдаштыруу тартиби . . . . . . . . Иллюстрация 44.1 Жетекчиликтин деңгээли, милдеттердин аткарылышы . . . . . . . . . . 45. Кызматтык көрсөткүчтөрдү түзүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Алтынчы бап Жумушту уюмдаштыруу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 46. Жумушту уюмдаштыруу системаны талап кылат . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47. Редакциядагы пландоо жана бюджетти бекитүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48. Маалыматты коюу, жазуу жана редакциялоо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 48.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинде редакциялоонун жүрүшү . . . . . . Иллюстрация 48.1 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги түзөтүүлөрдү басуунун принциптери . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49. Стилдин аныктамасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 49.0 «Жаңы мезгил» гезитинин стилдик аныктамасы . . . . . . . . . . . 50. Жарнама кулактандырууларын ларды жайгаштыруу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 50.0 Жарнама беттеринин топтолушу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 50.1 «Жаңы мезгил» гезитинин редакциялык беттерине жарнамалардын жайгаштырылышынын тартиби . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 50.2 Жарнамалык-кулактандырууларды редакциялык беттерге жайгаштыруунун форматы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 50.3 Жарнамаларды жайгаштыруунун үлгүсү . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

137 138 140 141 144 147 149 150 153 154 155 157 158 161 162 163 167 168 171 172 174 176 183 186 188 191 197 198 201 202 203

ix


Мазмуну

51. Жашыруун жарнаманы эмне кылыш керек? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52. Атайын тиркемелер жана блоктор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 52.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинде тиркемелерди жайгаштыруу . . . . Иллюстрация 52.1 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинде блокторду жайгаштыруу . . . . . 53. Компаниялардын листингалык дептери . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 53.0 Ишкананын листингалары менен дептерге түшүрүлгөн компаниялардын түрлөрү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54. Техникалык өндүрүш . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 54.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги техникалык өндүрүш жумуштары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55. Редакциялык китепкана маалыматтын булагы катары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 55.0 Редакциялык китепкананын маалымат булактарынын тизмеси . . . . Иллюстрация 55.1 Маалыматты издөөгө сурам . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56. Гезитке чыккан маалыматтарды сатуу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 56.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин маалыматтык кызмат көрсөтүүсүнүн Прайс-баракчасы . . . . . . . . . . . . . . . Жетинчи бап Кадрдык ресурстар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 57. Кызматкерлерди башкаруу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58. Компетенттүү (жарамдуу) кызматкерлерди караштыруу жана тандоо . . . . . . . . . . . . . 59. Кесиптик билим берүү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 59.0 «Жаңы мезгил» басма компаниясынын жаңы кызматкерлери үчүн маалымат материалдарынын тизмеси . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 59.1 Кызматчынын кызмат аныктамасынын жалпы түзүлүшү . . . . . . 60. Мотивация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 60.0 Маслоу боюнча керектөөлөрдүн иерархиясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61. Кызматкерлердин ишин баалоо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 61.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин баасына кызматкерлердин жумушунун көрсөткүчтөрү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 61.1 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги журналисттин аттестациялык анкетасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 61.2 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги айлык-акынын жогорулашынын деңгээли . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62. Айлык-акы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 62.0 Көрсөтүлгөн айлык-акы эмнени чагылдырышы керек . . . . . . . . Иллюстрация 62.1 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги кызматтык айлык-акылардын категориясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 62.2 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин журналисттеринин айлык-акылары жана калем акыларынын катышы . . . . . . . . . . . . . . . . . 63. Калем акылар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 63.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги калем акынын өлчөмү . . . . . . . . •••• Коммуникация (катнаш, өз ара байланыш) Сегизинчи бап Коммуникация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Бөлүмдөр 64. Коммуникациянын маанилүүлүгү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 64.0 Сегиз беттик «Жаңы мезгил» жумалыгынын негизги коммуникациялык эрежелери . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65. Коммуникациянын жолдору . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66. Оозеки коммуникация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.0 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин кызматкерлеринин жарым жылдык редакциялык чогулушу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.1 «Жаңы мезгил» басма компаниясындагы жумалык оперативдүү кеңешме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.2 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги пландоо боюнча жумалык редакциялык кеңешме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.3 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги бөлүмдөрдүн жумалык планеркасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.4 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги жаңылыктар боюнча эртең мененки кеңешме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.5 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги жаңылыктар боюнча күндүзгү кеңешме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 66.6 «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинде биринчи бет боюнча кеңешме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67. Жазуу түрүндөгү коммуникация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 67.0 Билдирүүнүн бланкасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

x

204 209 211 212 213 215 217 219 223 228 229 230 231 233 234 234 237 241 240 242 248 249 255 256 260 261 262 265 266 267 269 271 272 275 276 279 281 282 283 284 285 286 287 288 293


Мазмуну

Иллюстрация 67.1 «Жаңы мезгилдин» бюллетени . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 68. Кардарлар жана коомчулук менен болгон коммуникация . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Тиркеме Кызматтык көрсөткүчтөр . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.0 Жоболук орган . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.1 Башкы директор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.2 Коммерциялык директор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.3 Жарнама боюнча менеджер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.4 Жарнама боюнча менеджердин жардамчысы . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.5 Жарнамалык агент . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.6 Жарнаманы эсептөө боюнча агент . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.7 Жарнама тексттеринин автору . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.8 Таратуу боюнча менеджер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.9 Таратуу боюнча агент . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.10 Маркетинг боюнча менеджер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.11 Каржылык директор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.12 Башкы эсепчи . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.13 Бухгалтер-экономист . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.14 Эсепчи . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.15 Айлык-акыны эсептөө боюнча бухгалтер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.16 Эсепчи-кассир . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.17 Дебиторлор менен эсептешүү боюнча эсепчи . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.18 Персоналдар боюнча менеджер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.19 Офис-менеджер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.20 Катчы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.21 Чабарман . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.22 Тазалоочу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.23 Маалымат системасынын менеджери . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.24 Маалымат системасынын менеджеринин орун басары . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.25 Башкы редактор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.26 Башкы редактордун ассистенти . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.27 Аткаруучу редактор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.28 Экономикалык жана ишкердик тематика боюнча аткаруучу редактордун орун басары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.29 Коомдук-саясий тематика боюнча аткаруучу редактордун орун басары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.30 Административдик суроолор боюнча аткаруучу редактордун орун басары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.31 Чыгаруучу редактор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.32 Маалымат агенттиктериндеги жаңылыктар менен иштөө редактору . . . Иллюстрация 45.33 Аймактык жаңылыктардын редактору . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.34 Аймактык жаңылыктардын редакторунун орун басары . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.35 Алып баруучу редактор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.36 Редактор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.37 Котормочу-аналитик . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.38 Кабарчы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.39 Баяндамачы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.40 Фотокабарчы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.41 Улуу дизайнер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.42 Дизайнер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.43 Улуу корректор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.44 Корректор . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.45 Китепканачы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.46 Изилдөөчү . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.47 Редакциянын катчысы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.48 Компьютердик терүүнүн оператору . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Иллюстрация 45.49 Айдоочу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

299 300 301 302 304 306 307 308 308 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319 320 321 322 323 324 325 327 328 330 331 334 336 338 339 341 343 344 345 347 349 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359 360 361

Ыраазычылык . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 Библиография . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365

xi


Кириш сөз

1990

-жылдары бир нече словакиялык журналисттерге (алардын ичинде мен да бармын) демократиялык жактан өнүккөн өлкөлөрдүн массалык маалымат каражатына аралашуу жагы туура келди. Бирок оозубуз ачылып эле калыптыр. Ошондой болсо да ал учурду туура түшүнүүгө тийишпиз. Анткени, бир тараптан ал өлкөлөргө эки жактан толгон-токой маалыматтар агып кирип, экинчиден коммунисттик башаламандык өкүм сүргөндүктөн, биз эмне кылаарыбызды билбей калганбыз. Массалык маалымат боюнча чет элдик эксперттер менен талашыптартышууда биз скептик (өз сын көз караш) боюнча калгандыгыбызды жашыра албайм, «Америкада гана ушундай иштелет, - деп каяша көрсөтүп жаттык биз, – Бирок Словакияда эмес. Биздин шартыбыз башкача». Андан бир нече жыл өтүп, мен өз калемдештерим менен Словакияда ишкер жумалыгын негиздедим. Кийин соңу күндөлүк гезиттин башкы редактору жана аткаруучу мүдүрлүк милдетти аткарып турганда, демократиялык жолго жаңыдан кире баштаган өлкөлөрдүн журналисттери менен тажырыйба алмашууга туура келди. Бирок ошол талаш-тартыштарда, мейли Чыгыш Европа, же Чыгыш Африкада болсун, журналисттердин арасынан мындай дегендери табылат: «Сиздин айтканыңыз өтө көркөм чыгууда. Балким, алар Словакияда жүзөгө ашаар, бирок бизде эмес, мында башкача жагдай». 1999-жылы жазында коммерциялык ийгиликке жетише алган «Брест чабарманы» жумалыгынын аткаруучу мүдүрү жана башкы редактору Николай Александровдун Белоруссиялык журналисттер менен пикир алмашуусу болуп өттү. Күтүлбөгөн жерден аудиторияда отургандардын бири анын сөзүн орой түрдө бөлүп жибергендигин уктум. «Бул Брестте жүзөгө ашырылышы мүмкүн, ал эми биздин Могилевде шарттар башкача!» Могилев Белоруссиянын чыгыш тарабынан орун алган, дегеле башка планетада эмес болучу. Ийгилик жана жолу болбогондуктун, ортосу географиялык чектерге байланышпайт. Башкача айтканда, алардын ортосунда, бир жагынан алганда, инсандык сапат, тактап айтканда, лидерлик кылуу жана өз пикирин эркин билдирүү жатса, экинчи жагында, агым менен баруу жана тынчтыкка умтулуу орун алган. Өзүнүн белоруссиялык кесиптештерин ошончо артка калтырууга Александров кандайча жол менен жетишкен? «Мен эң башында мыкты команданы топтоону ойлонуштурдум. Ал эми бул максатты жүзөгө ашырууда мен төрт жылы эс албастан талыкпай иштедим», - деп эскерет өзүнүн эскерүүсүндө Александров. Лидерлик кылуу жана өз оюн эркин билдирүүнү жалпыга жайылтууга болбойт. Ал эми келжирей берүүгө эч кимге тыюу салынбаган. Мен ушул китепти алгач жазып жатканда, анын биринчи аталышы «Ийгиликке жетишкен гезиттин коммунисттик коомдон соң кандайча түзүүгө болот» деп атагам. Бирок демократиялык жолу башталган өлкөлөрдүн журналисттери менен баарлашкан соң, мен күтүүсүздөн, жаңы демократиянын бардык өлкөлөрүндө түйшүктөрү бирдей экендиктерине түшүндүм. Албетте, мында аларга коммунисттик өткөн чактын тиешелүү эместиги өбөлгө. Ошондой эле учурдун өзгөчөлүгү өткөн турмуштан маанилүү экендиги акылымда бышып жетилди. Ушуга байланыштуу мен ой жүгүртүүмдүн чегин кеңейттим да, китепке «Демократиялык коомдо профессионалдык гезитти кандайча түзүү керек» деген азыркы атын берип отурам. Иштин жүрүшүндө начар өнүккөн рыноктун шартында, эгерде иштин финансылык жагын алып карасак, профессионалдык гезит да узакка жашабастыгына көзүм жетти. Бирок ушул кыска мөөнөттөгү жетишкендиктен, эгерде ал негиздүү келечектүүлүккө алып барбаса, эч кандай маани чыкпайт эле. Ийгилик – бул өнүгүүнүн акыркы чеги. Мындай өнүгүү профессионалдык жүрүм-турум жана ишке берилгендиктен башталат. Дүйнөнүн бардык жеринде профессионалдардын гана ийгилиги узак болот. Ар бир гезиттин ийгилигинин жана анын жок болушунун артында эмне турат? Буга жоопту төмөнкү үч сөздөн алууга болот: концепция (туура кабылдоо), менеджмент (туура башкаруу) жана коммуни-

xii


Кириш сөз

кация (туура байланышуу). Булар жөнөкөй эле сөздөр, бирок аларда чоң маани камтылган, ошондой эле аларда пайдалуу идеялар жана практикалык иш тажрыйба жатат. Гезиттин ийгилигине жетишиш үчүн анын эртеңки келечегин ачык, даана билиш керек. Ошол билүү гезиттин коммерциялык концепциясы жана редакциялык багытынын өнүгүүсүндө туруктуу жөлөк болуп эсептелет. Иши жолго коюлган гезиттин басма жагына жооптуу аткаруучу мүдүрү жана гезиттин редакциялык мазмунуна жооптуу б��шкы редактор өзүнүн жамаатын компаниянын миссиясына (ой-максат) биригишин жетектейт. Башкача айтканда, алар гезиттин концепциясын тең бөлүшүп, анын маанисин жумушчу-кызматчыларга жеткирүүгө үзгүлтүксүз такай аракет кылышат. Иштин бул жагын өзгөчө белгилеп коюш керек. Мындан тышкары гезиттин башкы жетекчилиги ар убакта профессионалдык башкаруунун ыкмаларын карманууга тийиш. Жетекчиликте ийкемдүүлүктү көрсөтүү менен алар профессионалдык принциптердин чегинен чыгып кетүүгө тийиш эмес. Ишкананын күндөлүк кыймылын профессионалдуу башкаруу анын максатын жана милдетин жүзөгө ашырууда негизги жолдордун бири катары эсептелет. Иши мыкты жүргөн гезит андагы кызматкерлер арасындагы өз ара мамилелерден да өзгөчөлөнүп турат. Жакшы жолго коюлган коммуникация андагы көптөгөн кызматкерлердин ортосун жакындатып, алардын жумушка дилгирлигине шарт түзөт. Мындан тышкары бири менен бири болгон ачык-айрым маекте өздөрүнүн көз карашын, карманган идеясын билдиришет, маалыматка ээ болушат. Эффективдүү коммуникация гезиттин концепциясын жүзөгө ашырууда жана анын күндөлүк кыймылын эффективдүү башкарууда абадай эле керек. Демократиялык өнүгүү башталган өлкөлөрдө басма ээлери жана редакторлор көпчүлүгү иштин жүрүшүндө окуп-үйрөнүшөт. Аларда партага отуруп массалык маалымат теориясынын ар кандай түрлөрүн өздөштүрүүгө убактылары жок. Ал эми чындыгында рыноктук экономикасы өнүккөн өлкөлөргө мүнөздүү менеджерлер үчүн массалык маалымат каражаттары жана теориялык пособиелер жаңы жолго алгач кадам таштагандар үчүн татаалдык кылышы мүмкүн. Ал эми бул китептин максаты башкача. Анда көңүлдүн борбору гезитти кандайча түзүш керектигине, коомчулукта аны кандайча башкарууга бурулган. Ал коом башынан авторитардык, тоталитардык да турмушту өткөрүп, эми гана демократиялык келечектүүлүккө багыт алган. Бул багытта китеп жетиштүү түрдө өзгөчөлөнөт. Китептин негизинде жогорудагыдай өткөөл мезгилди башынан өткөргөн өлкөлөрдөн алынган иш-тажрыйба жатат. Андагы келтирилген мисалдар көптөгөн реалдуу гезиттердин коммерциялык да, редакциялык да жактарын өзүнө камтыйт. (Коммерциялык сырды сактоо максатында мен аны ойдон чыгарылган ат менен атадым). Бул китеп менеджерлерге гана тиешелүү эмес – ал гезиттин ар бир кызматкерине пайдалуу. Мейли ал журналист, же административдик кызматкер болсун өзүнө аздыр-көптүр көрсөтмө ала алат. Китептин башкы идеясы – гезит кызматкерлерине жардам көрсөтүү, алардын гезиттин келечегин көрө билишине көмөктөшүү жана гезиттин өнүгүүсү үчүн өзүнүн жооптуу кызматынын чегинде туура чечимдерди кабыл алуусуна кеңеш берүү болуп саналат. Сиздин өлкөдө бизнести өнүктүрүүдө жасалма тоскоолдуктар келип чыгабы? Албетте, ошондой. Анан сиз өзүңүздүн ишти жакшыртуудагы кемчилигиңизди жаап-жашыруу үчүн аны жамынасыз. Сиз ал жоругуңуз ар кандай учурларда эч кандай пайда алып келбейт деп эсептейсизби? Анда чын дилиңизден өзүңүзчө жооп бериңиз: сиз андай тоскоолдуктар четтетилгенде андай учурдан пайдалангыңыз келбейби? Эч олку-солкулугу жок учурду пайдаланып калыңыз. Анткени, кимдир бирөө биринчи болуш керек да. Татьяна Репкова

xiii


Биринчи бап

Журналистиканын ролу

1


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

1. «Мурда Советтер Союзунда ар бир ведомство гезиттин талабына он күндүн аралыгында жооп бере турган. Ал эми азырчы? Биз гезитте кандай гана маселе козгобойлу, эч кандай жооп беришпейт».

1. Прессанын концепциясы

Прессанын концепциясы

Тоталитардык система кулагандан кийин, башында артыкчылыгы бар жана мартабалуу кесиптик орунда турган журналисттер эми өзүлөрүнүн аракеттерине теңсинбөөчүлүк менен мамиле кылуучулукка тушугуп олтурушат. Бул көрүнүш баштагы социалисттик мамлекеттерде ачык байкалат. «Биз бийликтен ажырадык, - деп арызданат белоруссиялык баштагы редактор, – Мурда Советтер Союзунда ар бир ведомство гезиттин талабына он күндүн аралыгында жооп бере турган. Ал эми азырчы? Биз гезитте кандай гана маселе козгобойлу, эч кандай жооп беришпейт». Демократиялык үлгүлөр жаңыдан калыптана баштаган өлкөдөгү журналисттер эмнеге үмүттөнө алышат? Бул суроого жооп бериш үчүн прессанын көптөгөн теорияларын карап чыгуу пайдалуу.

Прессанын теориясы Тийиштүү өлкөдөгү массалык маалымат каражатынын системасына байланыштуу журналистика ар кандай коомдук функцияларды аткарышы ыктымал. Аныктоолордун бирөө боюнча, бул система «Басылма жөнүндө мыйзамдын жана экономикалык, саясий өзгөрүүлөр, ошондой эле маданий, социалдык факторлордун жыйынтыгы болуп саналат. Буга калктын демографиялык (элдик) структурасы, тургундардын билим деңгээли жана өздүк кирешелери кирет» 1. Прессанын белгилүү болгон теориясында 2 массалык маалымат каражатынын ролу төмөнкүчө аныкталат. 1) Советтик коммунисттик концепция. Мында өкмөт жаңылыктарды контролдукка гана албастан, аларды өздөрү ойлоп чыгарышат. «Маалыматтарды прессада жайылтуунун максаты адамдардын жүрүм-турумуна жана аң-сезимине таасир берүүгө байланыштуу болууга тийиш» 3. 2) Авторитардык концепция. Күчтүү бийлик прессанын үстүнөн көзөмөлдөйт. Цензуранын жардамы менен прессаны кысымга алат, же басылып чыккан материал үчүн аны жазалайт. 3) Либертариандык (жеке эркиндик) концепция. Мында илим-билимдүү коом өз алдынча эркин рынокто акылга сыярлык маалыматтарды ала алат деген пикирди болжолдойт. 4) Социалдык жоопкерчиликтин концепциясы. Пресса коом алдында кандайдыр бир милдеттүүлүктү алып жүрөт. Эгерде ал милдеттүүлүк көңүлгө алынбай баратканда, пресса жоопкерчиликти тартышы керек. 5) Революциялык концепция. Бул концепцияны, мисалга алганда, баштагы революциялык гезит катары саналган советтик «Правда» гезити иллюстрациялайт. Анан да тоталитардык режимдин жашыруун өздүк басылмалары окурмандарга сунуш кылынат. Алардын баары саясий гезиттер жана программасы болуп эсептелишет, же ошондой эсептелишкен. «Правда» мындай алып караганда, Советтер Союзунун Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин менчиги болгон. 6) Өнүктүрүү концепциясы. Пресса улуттук аң-сезимди калыптандыруу жана экономикалык өнүгүүнүн куралы катары каралат. Массалык маалыматтын өнүгүүнүн максаттарына баш ийүүчүлүгү көпчүлүк учурда Борбордук бийлик тарабынан жасалма авторитардык тейлештирүүнү жаратат. 7) Демократиялык-социалисттик концепция. Плюрализмдин керек экендиги айкын, бирок элдин кызыкчылыгы үчүн мамлекеттин кийлигишүүсүнө да жол берилет. Бул концепция – дүйнөнүн көптөгөн электрондук массалык маалымат каражаттарында колдонулат да, мамлекеттин менчигинде турушат. Биринчи жолу Советтик Коммунисттик, авторитардык жана либертариандык концепция, ошондой эле социалдык жоопкерчилик жөнүндө 1956-жылы Фредирик Зиберт, Теодор Питерсон жана Уилбур 1

2 3

2

Жаңылыктарды жазгандарды кантип даярдоо керек: Профессионалдык журналисттик даярдык боюнча эл аралык маалымат китепчеси. (Making the Newsmakers, International Handbook on Journalism Training), Филип Гаунт. «Гринвуд Пресс» (Greenwood Press) АКШ, 1992; 13-бет. Ошол эле жерде 13-15-беттер. Прессада маалыматтарды пландоо. И.В. Курилов, В.В. Шинкаренко. «Мысль», Москва, 1976; 98-бет.


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

1. Прессанын концепциясы

Шрамм тарабынан белгиленген.4 Ал эми 1981-жылы Уильям Гахтен5 бул революциялык жана өнүктүрүүчү үлгүлөрдүн тизмесин, же мындайча алганда, санын дагы толуктаган. Мындан тышкары Гахтен либератирандык концепция менен социалдык жоопкерчиликтин теориясын бириктирип, аларды «Батыш үлгүсү» деп атаган. Демократиялык-социалисттик теорияны 1980-жылдын ортосунда Роберт Пикард 6 сүрөттөп чыккан. Анын ою боюнча Гахтендин «Батыш үлгүсү» өзүнө демократиялык-социалисттик концепцияны кошуп алганда туура келмек. Белоруссиянын студенттеринин тобу жана журналисттик кесипти алгач баштагандар «Силер концепциялардын кайсынысын кабыл алар элеңер?» - деген суроого алар толугу менен Советтик Коммунисттик жана авторитардык концепциянын үлгүсүн четке кагышаарын билдиришти. Ар бир жооп айтуучуга өзүнүн оюн айтууда аларга үч концепцияга дейре түшүндүрмө берүүгө туура келди. Ал эми дүйнөлүк тажрыйба белгилегендей, чыныгы турмушта бул теориялар ар кандай ыкташтырууда пайдаланылат. Иллюстрация 1.0

Иллюстарция 1.0

Сиз прессанын кайсыл концепциясын жактырасыз? Прессанын концепциясы 1) Советтик коммунисттик 2) Авторитардык 3) Либертариандык 4) Социалдык жоопкерчилик 5) Революциялык 6) Өнүгүүнүн концепциясы 7) Демократиялык-социалисттик

«Ооба» деген жооптор – – 19 17 8 17 15

Анкетанын булагы: Белорус экономикалык жогорку окуу жайынын 26 студенти, жаш журналисттердин демилгелүү тобу. Анкета 1999-жылы август айында Минск шаарында өткөрүлгөн. Суроого жооп берүүчүлөр жооптун бир вариантынан ашыгын тандап алууга укуктуу болгон.

Белорус студенттеринин пикирин билүү статистикалык мааниге жатпайт. Себеби, суроо-жоопту тандап алуунун саны аз болгондуктан, алардын жыйынтыгынан кандайдыр бир жалпы пикирди түзүүгө мүмкүн эмес эле. Ошондой болсо дагы белорустуктардын пикирлерин ошол кездеги демократиялык жолго түшкөн өлкөл өрдөгү гезиттердин ар бир редакциясынан байкоого болмок. Сурап-билүүдө жети концепциянын бири да өзүнүн артыкчылыгын көрсөтө албады. Ошого кара��астан, Пикардо сунуш кылган либертариандык жана демократиялык-социалисттик концепцияны социалдык жоопкерчилик теориясы менен бириктиргенде, жалпыга ылайыкташкан теория байкалды.

Прессанын коммунисттик жана авторитардык концепциясы Коммунисттик идеологиядагы өлкөлөрдүн журналисттери демейде прессанын коммунисттик жана авторитардык үлгүсүн танышат. Ошондой болсо да, алардын көпчүлүгү басылманын Лениндин аныктамасын бетине кармашат. Анда «Пресса жамааттык үгүтчү жана агитатор гана болбостон, жамааттык уюштуруучу болуп саналат» 7, - деп айтылган. Башкача айтканда, мындай журналисттер өзүлөрүн учурду сүрөттөгөн кабарчы катары гана санабастан, учурдун активдүү катышуучусу да катары эсептешет. «Советтик системанын пикири – ал элди демократия үчүн өсүп-жетиле элек деп санайт, - деп жазат «Брест чабарманы» басылмасынын аткаруучу мүдүрү жана башкы редактору Николай Александров, – Ошондуктан бийлик адамдарды тарбиялап, сабатын өздөштүрүү керек деп эсептейт». Чындыгында эле, Советтик системанын гезиттери ушуну менен алака кылышкан, ушул себептүү бир катар су4 5

6 7

Прессанын төрт теориясы (Four Theories of the Press), Фредерик Зиберт, Теодор Питерсон жана Уилбур Шрамм. «Урбана»: Иллинойс университети (Urbana: University of Illinois Press), 1983 Дүйнөлүк жаңылыктардын таасири (призма): массалык маалымат каражаттарындагы өзгөрүү, идеологиянын кагылышуусу (The World News Prism: Changing media, clashing Ideologies), Уильям А. Гахтен. Эймс, Айова штатындагы университет басылмасы (Ames, Iowa State University Press), 1981 Пресса жана демократиянын кулашы (The Press and the Decline of Democracy), Роберт Г. Пикард. Вестпорт, Коннектитут: «Гринвуд Пресс» (Westport, CT: Greenwood Press), 1985. Партиялык уюм жана партиялык адабият, В.И.Ленин. Сочинениелердин толук жыйындысы. Т. 5. Госполитиздат, Москва, 1959; 11-бет.

3


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

1. Прессанын концепциясы

роолор туулат: Журналисттерди терең түшүнүктөгү инсандар катары башкаларды артынан ээрчитүүгө эмне мажбурлайт? Улут демократиянын тийиштүү деңгээлине жеткендигин ким аныктайт? Кандай себептерден мындай чечимдер кабыл алынат? Анан да эң башкысы: Коомчулук журналисттерге кандайча ишеним көрсөтөт, эгерде алардын өздөрү окурмандардын акылга сыярлык жыйынтык чыгарарынан күмөн санашса, дегеле ишеним болууга мүмкүнбү? Ушул суроолордун өзү демократиялык башталыштагы өлкөлөрдө басылманын ролун лениндик аныктамада кароодо биртоп күмөн туудурат.

Прессанын революциялык концепциясы Прессанын революциялык үлгүсүнүн артыкчылыгы коммунисттик идеологиядагы өлкөлөрдүн биринин гезитинин редактору тарабынан мындайча берилген: «Журналисттер күндөлүк саясий турмушта активдүү роль ойношу керек. Ушунун өзү демократиялык күчтөрдүн жеңишине көмөк көрсөтөт». Ал эми башка бир журналист мындайча жазат: «Бүгүнкү күндө журналисттин милдети маалымдоо гана болбостон, коомду өзгөртүү максатында саясий турмушка таасир көрсөтүүсү тийиш».

«Журналисттер дүйнөнү өзгөртүүгө умтулбашы керек. Эгерде ушуну жасагыңыз келсе, анда эне, мугалим же саясатчы болуңуз».

Бул эки журналист тең революционерлерден эмес. Алар жөн гана турмушту жакшы жагына өзгөртүүнү каалашат. Биринчиси Белоруссияда, экинчиси Украинада жашайт. Демократия төрөлө баштаган ар бир коомдо мындай пикирдеги журналисттер четтен табылат. Бирок прессанын андай концепциясын кармангандыгы үчүн аларды күнөөлөөгө болобу? Менимче, жок. Анан да революциялык үлгүнү кармануунун эки талаш жагы бар. Биринчиден, демократиялык күчтөр жеңгенден кийин да журналисттерде баштагы революциялык нукта иштөөсү кала берет. Алар жөн гана, башкача кандайча иштөөнү билишпейт. Экинчиден, турмуштун жетиштүү деңгээлде өзгөргөн учурун ким аныктай алмак? Андай болгон учурда, окуялар революциялык эмес ыкмада берилмек. «Журналисттер дүйнөнү өзгөртүүгө умтулбашы керек, - деп белгилейт Майкл Г.Гартнер, «Дейли трибьюндун» (Daily Tribune) баштагы ээси жана башкы редактору, гезит анчалык көлөмдө болбосо да окурмандарга алымдуу келип, Америка Кошмо Штаттарынын Айова штатындагы Эймс шаарында басылып чыгып турган, – Эгерде анткиңиз келсе, анда эле, мугалим же саясатчы болуңуз. Ал эми журналист дүйнөнү ачып, түшүндүрүп жана изилдөөсү керек» 8. 1990-жылдын башында польшалык «Тилектештик» кыймылын негиздөөчүлөрүнүн бири, «Газета выборчей» (Gazeta Wyborcza) гезитинин башкы редактору Адам Михник Польша сеймине депутат болгон. Ал кайрадан шайлануу мүмкүнчүлүгүн караштырды бекен? «Өткөөл мезгилдин башында менде гезиттин башкы редактору жана депутат болуу мүмкүнчүлүгү болгон, бирок кыска мөөнөткө дейре гана. Ал эми узак убакытка бул мүмкүн эмес, - дейт Михник, өзүнүн сөздөрүн мындайча түшүндүрүп, – бир эле убакта сот жана прокурор болууга мүмкүн эмес» 9.

Прессанын социалдык жоопкерчилигинин концепциясы Социалдык жоопкерчилик үлгүсүн кабыл алган журналисттер окурмандар эмнени каалашаарын алар башкалардан жакшы түшүнүшөт деп эсептешет. Мындай көз караштан алганда, цензуранын өзгөчө формасына өтүүгө бир эле кадам калат. Албетте, ал өзгөрүү өкмөт эмес, журналисттердин өздөрү тарабынан жүргүзүлүп калышы күтүлөт. Журналисттин бирден бир оң сапаты тырышчаактык, кээде изилдеп жаткан темасына ашыкча сүңгүп, кесибинин чегинен чыгып кетүүсүнө алып келет. Эгерде журналист кесиптик талабын эске албаса, аны өзгөчө кийлигишүүдөн эч ким токтото албайт. Анткени, ал ошол учурда өз пикиринин сүрөөнүндө болот. Ошондой болсо да, гезиттин редакциясы кайрымдуулук мекемеси эмес. Журналисттер окурмандарга өз түйшүктөрүн чечүүдө маалыматтарды чогултуп, коомчулук кызыккан маанилүү маалыматтар менен аларга жардам көрсөтүүлөрү тийиш. Сунуш кылынган маалыматты эмне кылыш керек? – Окурмандар өзүлөрү чечүүгө тийиш. Жалгыз кемпир кандайча жашап жаткандыгына аяныч кылууга, чатырынан тамчы таамп жаткандыгын сөз кылууга мүмкүн, бирок репортёрдун жумушу 8 9

4

Массалык маалымат каражаттарынын «Жаңылыктар традициясы жана өткөөл мезгил» Европа форумундагы секциялык дискуссиясы. 1997-жылы 30-майда Лондондо Тынчтык форуму (Freedom Forum) тарабынан уюштурулган. Маанилүү камкордук (Dolezite znepokojuje), Павол Минарик. Правда күндөлүк гезитинде, Братислава, 11-сентябрь, 1998-жыл; 21бет.


1. Прессанын концепциясы

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

ал чатырды оңдоого жатпайт. Эгерде журналист өз убактысын атуулдардын керектөөлөрүнө коротсо, анда гезитти ким чыгарат?

Прессаны өнүктүрүүчү концепциясы Прессанын өнүктүрүүчү үлгүсү көпчүлүк учурда улутту агартуучу журналисттерге байланыштуу. «Менин милдетим – жалпыга маданиятты жеткирүү», - дейт украиналык бир журналист. Маданиятты жайылтуу жана агартуу – массалык маалымат каражатынын ишинин кошумча гана эффективдүүлүгү, бирок биринчи орунда турган милдети эмес. Башка жагынан алып караганда, гезиттер өзүнүн окурмандарынын каалоосун канааттандыруу менен гана чектелбейт, алар коомчулукту тийиштүү маалымат менен камсыз кылат. Мейли, кандай кылышты алар өздөрү билишсин. Мына ушул жол менен гана гезит көпчүлүктү өз артынан ээрчите алат жана окурмандардын суроо-талаптарын биле алат. Андай болсо, бул эки роль теңештирилүүгө тийиш. Гезит коомчулук менен бирдей кадамдоого умтулат, эгерде мүмкүн болсо андан бир кадамга алдыга озот. Ал эки кадам алдыга озсо, анда коомдон ажырап калуу тобокелчилиги пайда болот. Ал эми белгилүү деңгээлде артта калуусу гезиттин маанисиз жашашына алып келет. Коомдон бөлүнүп калган гезитти анда иштеген журналисттердин дооматтарынан жеңил эле кутултса болот: «Биздин окурмандар эмне жөнүндө жазып жатканыбызды билишпейт». Эгерде коммунисттик идеологиядагы өлкөлөрдөгү жогорку билимдүү окурмандар гезит эмне жөнүндө кеп кылып жаткандыктарын билишпесе, анда жоопкерчиликтин кандайдыр бир үлүшүн гезит өзүнө алат. Анткени, Борбордук жана Чыгыш Европанын окурмандары дээрлик билим жагынан 100 пайызга ээ. Башкача айтканда, эгерде окурмандар гезит аркылуу берилген билдирүүнү жандыра алышпаса, демек, журналисттер аларга жеткиликтүү түшүнүк бере алышпаган. Ошондой болсо да, нөлдүк байланыштагы жагдай аларды гезитти сатып алып окуудан ажыратпайт. Жеткиликтүү изилдөөлөр мындайча белгилейт: «Дүйнөдөгү элдин көпчүлүгү (мейли тоталитардык режимдеги өлкө болсун) өзүлөрүнүн "тиши өткөн" басылмаларга канааттанышат. Кыязы, өзүлөрү алган маалыматка атаандаштык таба албаган окурман, колуна тийген басылмага ыраазы болот көрүнөт» 10. Маалымат берүүдө журналист конкреттүү тематиканы ачкан кесипкөй сыяктуу болууга умтулушу зарыл. Демократиялык жолго жаңыдан түшкөн өлкөлөрдө традицияга айланганда интеллектуалдуу болуусу керек. Демек, эмоция же тажрыйбанын жетегине түшпөстөн, акылга салуу менен өзүн башкарат да, маалыматты берүүдө чындыкка жакындайт.

Эгерде окурмандардын гезитте жарыяланган билдирүүнү жандырууга күчтөрү келишпесе, демек, ал билдирүүнү кабарлаган журналисттер балким аларга тийиштүү ойду бере алышкан эмес.

Кандайдыр бир деңгээлдеги кичипейилдүүлүк ар бир адамга көрк берет, ал эми журналистке бул сапат өзгөчө керек. Журналист өзүнүн аудиториясы макоолордон турбастыгын түшүнгөнү оң. Окурманга, балким, кандайдыр бир факты гана жетишпейт. Башкача айтканда, ага кандайдыр бир жерин түшүндүрүүдө билими же түшүнүгү жетишпейт. Ошондуктан пресса маалыматтарды берүүдө окурмандарга жеткиликтүү боло турган жагын ойлонуштурганы туура. «Билимдүүлүк ар качан наадандыкты башкарат, ошондуктан өз тагдырын түзүүгө умтулган адамдар билим бере турган күчкө ээ болгону зарыл», - деп белгилейт америкалык демократиянын негиздөөчүсү Джеймс Мэдисон 11. Адамдын наадандыгын жоюунун жолдорун изденүү – ар бир редакциялык жамааттын чыгармачылык деңгээлинин чегин белгилейт. Белорус гезиттеринин биринин башкы редактору мындайча жазат: «Эгерде окурмандар биздин гезитти жогорку сапаттагы гезит катары кабыл алууга даяр болушпаса, демек, биз журналисттер андай гезитти жаратууга даяр эмеспиз». Ушул ою менен ал ийгиликке алгачкы кадамды таштаган.

10 Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиялык басылма. 11 В.Т. Барриге 1822-жылы 4-августта жазылган каты: Джеймс Мэдисондун каттары жана башка чыгармалары (Letters and Other Writings of James Madison), Конгресстин буйрутмасы менен, Р.Филиптин редакциялоосунда жарык көргөн. Филадельфия. «Липпинкотт» (Lippincott), 1865, 3-том, 276-бет.

5


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

1. Прессанын концепциясы

Прессанын либертариандык концепциясы «Эң начар адамы сөз эркиндигине ээ болбосо, эч кандай коом толук эркиндикке жетише албайт».

Чех режиссёру Милош Форман «Эл Ларри Флинтке каршы» (The People vs. Larry Flynt) деген карама -каршылыктуу фильмди жарыкка алып чыккан. Анда порнографиялык журналдарды басып чыгарган америкалык басма ээси жөнүндө сөз болот. Милош мындай дейт: «Мейли коммунисттердин, же нацисттердин (улутчулдардын) учурунда болсун – улуттун моралдык кайра жаралуусу жана аброю үчүн күрөш порнографияга атака коюудан башталып, Шекспир, Хемингуэй, Чапек, Масарик жана Камю өңдүүлөрдүн чыгармаларын цензуралоо менен аяктаган. Эч ким жогорку сезимдеги ойлорго каршы эмес, ошондуктан алардын биздин коргошубузга муктаждыгы жок. Ал эми пенделер андай жардамга муктаж. Эң начар адамы сөз эркиндигине ээ болбосо, эч кандай коом толук эркиндикке жетише албайт» 12. Формандын фильми жана сөздөрү да массалык маалымат каражаттарынын либертариандык үлгүсүн чагылдырып турат. Либертарианизм бул – либерализмдин радикалдуу формасы. Либертариандык үлгүнү тутунгандар басма сөздө ой менен аракеттин абсолюттук жана чектелбеген эркиндигин үгүттөшөт. Алар коомдун укугун коргоочу катары чыгышып, бардыгын таанып-билүүгө умтулушат. Басма сөздөгү либертариандык мамиле массалык маалымат каражаттарынын теоретиктери ага аныктама бергенден бир кыйла мурда пайда болгон. Журналисттер жана гезиттер тийиштүү деңгээлде оокаттуулардын бийлигине контролдук кылуу функциясын аткарып келгендиктен, алар жүздөгөн жылдардын аралыгында мындайча аталышка ээ болушкан: демократиянын төртүнчү таянычы, төртүнчү расмий же жетинчи бийлик. Демократиянын төртүнчү таянычы деген аталыш прессанын мыйзамды жүзөгө ашыруучу органдардын иштерин, бийликтин соттук жана аткаруучулук тармактарынын жүргүзүп жаткан аракеттерин контролдоого негизделген деп эсептелет. Себеби, аларды парламент, өкмөт жана сот органдары чектеген. Ошондуктан ал чиновниктердин өз ченеминен чыгып кетүү жагынан маалымат берип туруусу прессага жүктөлгөн. Төртүнчү расмий термини прессанын үч расмий бийликке карата мамилесинен келип чыккан. Аларга Европанын монархияларында (жеке бийлик) XVII - XVIII кылымдарда диний, аристократия жана карапайым калктын келип чыгышы себепчи. Ошондуктан төртүнчү расмий башкалардан обочолонуп турган өзгөчө расмийге кирген. Прессага жетинчи бийлик катары мамиле кылуу жагын Наполеонго чегеришет. Кыязы, ал прессага каршы көптөгөн күчтөрдүн иш-аракеттерин карап чыгып, ушундай пикирге келсе керек. Ошол учурда Райнишер Меркюр (Rheinischer Merkur) гезити аркылуу пресса Европа элдеринин аракетин колдоо менен Наполеондун кызыкчылыгына каршы биригүүгө чакырып жаткан. 13

Биз прессанын кандай үлгүсүн тандап алууга тийишпиз? Мейли өнүккөн, мейли демократия жаңыдан бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө болсун прессанын коомго көрсөтө турган алгылыктуу кызматы анын коомдук текшерүү функциясын (кызматын) аткаруусунда жатат. «Биринчи кезекте... инсандын эркиндиги сөз эркиндиги болуп эсептелет: идеяларды айтып жана жайылтуу укугуна ээ болуу, оозуна кулпу салынган макулукка айлануудан өзүн сактап калуу, бийликке өзүнүн аткара турган функциясын жана милдеттерин эскертип туруу ар бирибиздин атуулдук милдетибиз» 14, - деген америкалык сенатор Роберт Кеннеди Түштүк Африкага болгон сапарындагы сүйлөгөн сөздөрүндө. Анда ал жерде апартеид (бийликтин күч колдонуучу түрү) өкүм сүрүп турган. Пресса учурдагы өкмөттүн кандай багытты тандап алганына карабастан, анын аракеттүүлүгүн же аракетсиздигин көрсөткөн көзкарандысыз сынчысы болуусу керек. Гезиттер бул ролун профессионалдык (кесиптик) принципте аткарганы оң. Бул жерде алардын кайсыл партия жана саясий күчкө тиешелүү экендиги жетекчиликке алынбаганы туура. Бир өкмөттүн башкасы менен алмашуусунда 12 Фалвелл Флинтке каршы (Falwell versus Flynt), Александр Крамер. Кмит, Прага, 8/1996; 33-бет. 13 Журналистиканын чакан энциклопедиясы (Mala encyklopedia zurnalistiky) «Обзор» (Obzor), Братислава, 1982; 428-бет. 14 Роберт Кеннединин Кейптаун университетинде 1966-жылы 6-июнда сүйлөгөн сөзүнөн. РФК: Тандалган сөздөр (кеп) (RFK: Collected Speeches), Эдвин О. Гутман жана К.Ричард Аллендин редакциясы астында чыккан. «Викинг» (Viking), Нью-Йорк, 1993; 237-бет.

6


1. Прессанын концепциясы

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

пресса өзүнүн кесиптик токтоолугунан жазууга тийиш эмес. Бирок өзүнүн контролдоочу функциясында кала берет. Өзүнүн контролдоочу функциясын аткарып, чындыкка жетүүдө журналисттер өтө сак болууга тийиш. АКШнын Жогорку сотунун легендардык судьясы Оливер Уэндэлл Холмс-кичүүсү эч кандай кызыкчылыксыз системаны жеке чектелүү катары аныктайт. Ошондуктан ал «Абсолюттук чындыкты ким жакшы билсе, ошол чечсин» деген пикирде кала берет. 15 Прессанын контролдоочу функциясын кээде америкалыктар ойлоп табышкан деп эсептешет. Ушунун өзү демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөргө «америкалык идеологияны» киргизүү деген сөз эле. Бирок бул аныктама туура эмес, анткени, аны колдонуу функциясы бир эле өлкө менен чектелбейт. «Жагымсыз суроолорду берүү – сиздердин кызматтык милдетиңер», - деп жазат 1980-жылдары словакиялык коммунисттердин гезитинин окурмандарынын бири. Дегеле журналисттер мындай пикирге макул. Баштагы тарых мугалими, украиналык, кийин Чыгыш Берлинде Советтик Армиянын офицери катары кызмат өтөгөн инсан мындайча жазат: «Мага азыркы репортёрдук ишим өтө жагат. Себеби, журналистика бул – кызматкерден чындыкты ачууну талап кылган бирден бир кесип».

Өзүнүн контролдоочу функциясын аткарып, чындыктын көзүнө жетүүдө журналисттер тигил же бул иштин жүзүн ачууда өтө сак болуулары тийиш.

Бирок журналистика жалаң гана жумуш эмес, ошондой эле кесип деп эсептөө тууралыкка жатпайт. Чыныгы журналисттер жана гезиттер өздөрүнүн ордун коомго кызмат кылуудан көрүшөт да, аны тийиштүү деңгээлде аткарышат. Маалыматты коомчулукка жайылтууда таза ортомчу иш жүзүндө прессанын үлгүлөрүнүн бир нечесин колдонот. Коммунисттик жана авторитардык концепция дүйнөдө журналисттер тарабынан демейде жокко чыгарылат. Ошондой болсо да ар бир концепцияны колдонуу түзүлгөн шартка дал келиши керек. Дал келген үлгү алгач гезиттин башкы редактору тарабынан иштелип чыгылат да, андан соң редакциянын күндөлүк ишинде жүзөгө ашырылат. Сунуштарга көңүл буруп, редакцияңыздын кызматкеринин айта албай калган оюна сергек мамиле кылыңыз. Эгерде сиз башкы редактор болсоңуз, журналисттер кандай мамилени жактыраары сизге белгилүүбү? Же бул алардын жекече иши деп эсептейсизби? Анда бир бүтүн гезит пайда болушу үчүн редакциялык жамааттын жумушун кандайча уюштура алмаксыз? Эч кандай олку-солкусуз журналисттериңиздин туура эмес жүрүм-турумуна каршы чыгыңыз. Мында журналист көптөн бери иштейби же жаңы келгенби – мааниге ээ эмес. Бирок муну кандай иштеш керек? Ар бир болгон ишти ар башка караңыз. Журналисттерден эмне үчүн өзүн башкалардан өзгөчө алып жүргөндүгүн түшүндүрүүнү сылык өтүнүңүз. Балким, алардын жүрүм-турумунда далилдүү себеп бардыр? Болбосо өзүңүз суроонун татаалдыгын эсепке албай жаткандарсыз? Ошондуктан редакциялык кеңешме журналисттерге багыт берүүдө идеалдуу платформа болуусу ажеп эмес. Кеңешмеде сиз тарабынан тандап алынган тил жана багыт бүгүн сиздин гезиттин беттерине чыкса, эртең, бүрсүгүнү көчөлөрдө айтылат. Журналисттердин аткарып жаткан ишине, карата мамилеси коомчулуктун көңүлүндөгү басымдуу ойдун чагылышы болуп калышы мүмкүн. Мисалы, авторитардык саясатчынын жана анын партиясынын парламентке шайлоодо жеңишинен улам депрессия (чөгүп кетүү). Коомчулуктун толук баш ийип берүүсүнө жол бербеңиз. Тең салмактуулуктун тартибин эсиңизге салыңыз: сизден коомду артыңыздан ээрчитүү жана анын артынан ээрчүү жагы талап кылынат.

15 АКШнын Жогорку сотунун судьясы Оливер Уэндэлл Холмс-кичүүсү (US Supreme Court Justice Oliver Wendell Holmes, Jr.) Жаңы анык журналистика (The New Journalism) басылмасынан үзүндү келтирет. Филип Майер. Индиана университетинин басмаканасы (Indiana University Press), АКШ, 1991; 14-бет.

7


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

2. Прессанын көзкаранды эместиги

2. Прессанын көзкаранды эместиги Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдүн журналисттеринин көпчүлүгү бийликтин көзөмөлүнөн арылган соң, алар дегеле эч кимдин контролунда эмес, ал түгүл гезиттин жетекчилиги да аларга көрсөтмө бере алышпайт деп эсептешет.

Украинанын шаарларынын биринде жашаган ишкер адам жаңы гезитти негиздейт. Ал жалдаган гезит кызматкерлеринин же журналисттик иш-тажрыйбасы, же тийиштүү билимдери жок. Бирок баары тең жогорку билимдүү, бири инженер болсо башкасы мугалим, же ушу сыяктуу. «Алардын баары жаңы көз караштары менен жаңы доорду башташ үчүн көчөдөн келишкен», - деп белгилейт гезит ээси жана анын аткаруучу мүдүрү. Ушул гезит көзкарандысызбы? Балким, сиздер «ооба» деген жоопту берерсиздер, себеби, басылма бийлик тарабынан контролдукка алынбаган. Ошондой болсо да анын ээси келе турган шайлоодо шаардын мэрлигине умтулуп жаткандыгын жашырбайт. Ал эми журналисттерди ошол шайлоону өз гезитинде чагылдыра тургандыгы чүнчүтөт. Мамлекеттик менчиктен чыгып, бийликтин кийлигишүүсү жана контролдоосунан кутулгандык демократиялык жол башталган өлкөлөрдөгү гезиттердин көзкарандысыздыгынын алгачкы этабы болуп саналат. Мындайча алганда, бардык өкмөттүк эмес гезиттер аныктама боюнча көзкарандысыз гезит катары саналышат. Ал эми жогоруда кеп болгон украиналык журналисттер өздөрүнүн гезитин көзкарандысыз деп эсептей алышабы? Ооба, гезит көзкарандысыз, бирок алар мында кандайдыр бир нерсе бар экендигин көмүскө сезишет. Бирок ошол эмне? «Көзкарандысыз» деген сөз бул түшүнүктүн биротоло аныктамасы эмес. Демократиялык жолго түшкөн өлкөлөрдүн гезиттеринин мындай аталышы жөн гана гезиттин өкмөттүк контролдон чыккандыгын билдирет. Бирок бул кеңири аныктама эмес. Көзкарандысыздыктын шартындагы чектелген тажрыйбалык иштин натыйжасында Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдүн журналисттери көпчүлүгү бийликтин көзөмөлүнөн арылган соң, алгач дегеле эч кимдин контролунда эмес, ал түгүл гезиттин жетекчилиги да аларга көрсөтмө бере алышпайт деп эсептешет. Көзкарандысыздыкты мындай түшүнүү, тилекке каршы, реалдуулукка жатпайт. Ал жетиштүү маалымат берүүдөн аксайт да, журналисттердин өздөрү үчүн пайдасыз кырдаалды жаратат. Азыркы дүйнөлүк татаал мезгилде көзкарандысыздыктын биротоло өкүм сүрүшү мүмкүн эмес. Ошондуктан сиздер массалык маалымат каражаттарынын көзкарандысыздыгын адабияттардан табышыңызга күмөнүм бар. Эгерде ошондой учур табылса, алар талаш-тартышты туудурат. Мындай аныктама 1991-жылы ЮНЕСКОнун Декларациясынын биринде берилген. «Көзкарандысыз пресса деп биз өкмөттүк, саясий же экономикалык көзөмөлдөн арылган прессаны билебиз. Болбосо гезитти же журналдарды чыгарып жана таратуудагы материалдарга болгон көзөмөл эсептелет». 16 Мындай аныктамага жаткан пресса дегеле болууга мүмкүн эмес деп белгилейт журналист Эуард Баумайстер-кичүүсү. Ал бир канча жылдардын аралыгында Борбордук жана Чыгыш Европада иштеген. Ал минтип жазат: «Пресса, албетте, саясий көзөмөлдөн эркин болуусу керек. Бирок, дегеле, өкмөттүк көзөмөлдөн арылуу дегендик эмнеге жатат? Же намыс-арды жана абройду коргоо кайда калат? Ал эми эмгек жөнүндө мыйзамчы? Көзкарандысыз пресса канткенде экономикалык көзөмөлдөн эркин боло алат? Себеби кимдир бирөө басылманын чыгымына кеткен чыгымды чечүүлөрү тийиш да жана анын андан аркы чыгымына макулдугун берүүсү тийиш эмеспи. Гезитти финансылык колдоодо коммерциялыктан башка дагы кандай жол бар? Ал эми ЮНЕСКО көзкарандысыздыктын романтикалуу укугун сунуш кылат, бирок ал өз алдынчалык эмне экендигине маани бербейт, ага кандайча жол менен жетишилет жана ким тарабынан колдоого алынгандыгы айтылбайт. Мындай көз караш тоталитардык режимдин прессага болгон чабуулуна алып келет. Бул жагы жөнөкөй эле. Бирок ал көз караш прессанын концепциясын жана көзкарандысыз структурасын (түзүлүшү) ким колдоорун сунуштабайт. Натыйжада, бул жагы татаал». 17 16 Виндхук декларациясы ЮНЕСКО/ООН, Намибия - Африка, 3-май, 1991-жыл, ЮНЕСКОго мүчө өлкөлөрдүн жыйырма алтынчы сессиясында, Башкы Конференцияда бекитилген. 17 Авторго жазылган каттан, 16-декабрь, 1998-жыл

8


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

Эркин жана өз алдынча пресса көптөгөн факторлордон келип чыгат. Гезиттер жана башка массалык маалымат каражатын таратуучулардын түрлөрү ар качан коммерциялык түзүлүштүн менчиги болуп эсептелет да, ал экономикалык көзөмөлгө тушугат. Ал эми бийлик аргасыздан өз алдынча массалык маалымат каражатынан мыйзамдын чегинен чыкпоону туура талап кылат. Ал мыйзам бардык компанияларда бирдей аракет жасайт. Мисалы, салык агымын төлөө, же эмгек коопсуздугун сактоого карата мыйзам. Ал эми мындай талаптар гезиттин көзкарандысыздыгын эркелетүүдөн алыс. Көзкарандысыз деген эмне экендигин аныктап чыгууга караганда, кандай гезит көзкаранды эмес, - деп айтуу оңой. Көзкарандысыз гезит өкмөт тарабынан көзөмөлгө алынбайт, ошондой эле өз кызыкчылыктары үчүн аракет кылган саясий партиялардын жана коммерциялык түзүлүштүн кысымынан алыс турат. (Бирок бул аныктама да так эмес. Буга Швециядагы көзкарандысыз белгилүү гезиттерден мисал келтирсе болот. Анда ал гезиттерди саясий партиялар көзөмөлдөйт, бирок ылайыктуу деңгээлде.) Ошентсе да мында жыйынтыктуу талаш-тартышты жүргүзүү үчүн кандайдыр бир жумушчу мамиле керек. Алардын биринде гезитти чыгарып, аны мүнөздөгөндөрдөй эле биротоло жетилген пикир деп атоого болбойт. Ошондой болсо да көзкарандысыз гезитти төмөндөгүдөй кароо жагы пайдалуу.

Көзкарандысыз деген эмне экендигин аныктап чыгууга караганда, кандай гезит көзкаранды эмес деп айтуу оңой.

Көзкарандысыз гезит – бул өзүнүн катыштыгынан жана өнөктөшүнөн тышкары окурмандарына маалыматты берүүдөгү чынчыл ортомчу. Көзкарандысыз гезит өзүнүн өз алдынчалыгын коммерциялык, редакциялык жана нравалык актив катары эсептейт. Ал өзүнүн көзкарандысыз сакчылыгында дайыма турат жана өзүнүн күйөрмандарына кайрылууга дайым даяр. Ал өзүнүн көзкарандысыздыгын кынтыксыз кесиптик жүрүм-туруму менен улантат. Анын принциптери менен гезиттин бардык кызматкерлерин тааныштырат. Мында ал принциптерди билүү жагы кызыккан окурмандарга жана кардарларга да тиешелүү. Көзкарандысыз гезит кандайдыр бир юридикалык же жеке инсандын экономикалык же саясый кызыкчылыгын эсепке албайт, ошондой эле өз кызыкчылыгы да мында роль ойнобойт.

Каржылык жактан көзкаранды эместик Баштагы социалисттик өлкөлөрдө цензура сөз эркиндигинин бирден-бир тоскоолу катары эсептелип, массалык маалымат каражатына экономикалык жактан да бир кыйла кысым жасалган. Өткөн мезгилдеги бийликтин көзөмөлүндөгү гезиттер көзкарандысыз боло баштаганда, аларды мамлекет тарабынан каржылоо, укуктук статусу сакталганы менен жоюла баштайт. Көзкарандысыздыктан алып караганда бул акылга сыярлык өзгөрүш. Ошондой болсо да муну көпчүлүгү туура кабыл алышпайт. Социалисттик түзүлүштөн чыгуунун өткөөл мезгилинде словакиялык «Культурны живот» (Kulturny zivot) гезитинин редакторлору мамлекеттик дотация аягына чыккан шартка кабылышкан. Ошондо алар өздөрүнүн гезитинде өкмөттү сөгө баштайт. Өкмөттү аларды каржылык жактан колдоого албагандыгы, аны менен басылманын көзкарандысыздыгына тоскоол келтирип жатат деп күнөөлөйт. Ошол учурда гезиттин редакторлорунун бири да, гезитти финансылаган ар бир өкмөт аны көзөмөлгө аларлыгын, жок эле дегенде ага таасир көрсөтөрүн ойлоп коюшкан эмес. Ар бир гезит өзүнүн каржылык муктаждыгын жеңип чыгууну өнүктүргөнү абзел. Албетте, ал каражат тиражды сатуудан турат, редакция ошол каражатка таянат. Редакция ага таянганы менен тиражды сатуудан түшкөн каражат гезит үчүн жетишсиз. Тираждык сандын өсүшү жана чектелиши окурмандар рыногунун өлчөмүнө жараша жүрөт: сиздин окурмандар рыногуңузда канча окурман болсо, ошончо гезитти гана сата аласыз. (Албетте, эгерде алардын ар бири бирден даана сатып алган учурда.) Ал эми гезиттин негизги кирешеси рекламалардан (жарнамалардан) түшкөн каражат болуп эсептелет. Кирешенин ушул булагы окурмандардын рыноктук өлчөм менен ченелбейт. Сиз канча жарнамачыны ишендире алсаңыз, ошончо жарнаманы сата аласыз. (Дагы эле идеалдуу учурда). Жарнамаларды сатуу көзкарандысыз гезитти каражат жактан колдоодо эң маанилүү булак болуп эсептелет. Бирок бул аныктама карама-каршылыкты туудурушу мүмкүн. Себеби жарнамачылардын өздүк

9


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

2. Прессанын көзкаранды эместиги

коммерциялык, ал эми өткөөл экономикадагы өлкөлөрдө саясий кызыкчылыктары бар. Эгерде жарнаманын мазмуну жакпай калса, аны берген адам гезитке цензуралык жактан басым көрсөтпөйт деп ким кепил боло алат? Баарынан мурда ушундай жасоого аракет кылат. Бир мисал келтирип көрөлү. Америка Кошмо Штатынын Нью-Джерси штатындагы гезиттин бири маалымат агентствосунан алынган кабарды жарыялайт. Анда кардарлар автомобиль сатып алууда кызмат көрсөтүүнүн жергиликтүү салонуна караганда, төмөнкү баада кызматты кандайча ала-ала тургандыгы айтылган. Бул макаланы окуган жергиликтүү соодагерлер ачуулары келгендиктен, жарылып кетүүгө аз калышат. Алардын ою боюнча, басылма кардарларды алардан сатып албоого үндөгөн. Ал эми чындыгында алар ушул эле гезитке жарнама үчүн жылына жүз миңдеген америкалык доллар чыгымдап турушат. Сатуучулардан (дилер) турган делегация Нью-Джерсидеги гезит редакциясына келип, мындайча талап коёт: «Макалаңыздарды төгүнгө чыгарган билдирүү жарыялаңыздар, ансыз сиздердин гезитке жарнама берүүдөн баш тартабыз!» «Кайсынын негизинде биз төгүнгө чыгарган билдирүүнү жарыялоого тийишпиз? - деп сурайт алардан басылма ээси, – себеби биз окурмандар менен келишим түзгөнбүз. Эгерде мен чындыкты төгүнгө чыгарган билдирүүнү жарыяласам, анда окурман гезитке ишенимин жоготот, балким, дегеле аны окуудан баш тартат. Ошол эле окурмандар гезиттеги ар бир билдирүүгө көңүл бөлүшөт. Анда жарнамалар да бар, албетте, автомобилдерди сатуу боюнча жарнама да камтылган. Ошондуктан биз мындай кылсак, жарнамалар окурмандар үчүн эффективдүүлүгүн жоготот, анткени, ага баштагыдай ишенбей калышат». Бирок дилерлер (сатуучулар) угуп да коюшпады. Алар гезиттен өздөрү заказ кылган жарнамаларын кайрып алышты. Бирок дагы бир нерселер болуп өттү. Автомобилдик дилерлер кардарлардан ажырап калышты. Себеби, окурмандарды маалымдап туруучу алардын жарнамасы жок эле, ошондуктан дилерлик фирмаларда сатып алуучулардын саны кескин төмөндөдү. Гезит жарнамадан жүз миң долларды жоготсо, автомобилдик дилерлер бааны арзандатуунун натыйжасында миллиондогон долларга чыгымдар болушту. Шаарда дилерлер өз жарнамасын басып чыгарса боло турган башка бир гезит бар эле. Албетте дилерлер ошондой кылышты. Бирок ал гезит окурмандар үчүн анчалык авторитетке ээ эмес эле, анын үстүнө нускасы да аз санда болучу. Акыр аягында дилерлер каршылык кылуусун токтотууга мажбур болушуп, жарнама берүүнү алгачкы гезитте уланта башташты. Кардарлар маалымат ала баштагандыктан, дилерлерде соода кайра калыбына келе баштайт. Баштагы бардык социалисттик өлкөлөрдө жарнама индустриясы, мындайча алганда, нөлдөн башталган. Экономикалык жактан өнүккөн өлкөлөргө салыштырганда, рыногу калыптанып келе жаткандарда жарнама алардын ички дүң продукциясынын аз бөлүгүн ээлейт. Ал эми экономикасы начар өнүккөн өлкөлөрдө же экономикалык кризис учурунда компаниялар кетүүчү чыгымды кыскартууга мажбур. Бул 1998-жылы Россиядагы кризистен жакшы көрсөтүлгөн. Эрежеге ылайык, ал чыгымдар биринчи кезекте жарнамага кеткен каражатты кыскартуунун эсебинен үнөмдөлөт. Жарнама рыногу өкмөт тарабынан тейлөөгө алынып, же таасир көрсөтүү жагы көп учурайт. Бирок мындай таасир көрсөтүүнүн деңгээли ар түрдүүчө. Мисалы, Белоруссиянын өкмөтү гезиттердеги жарнамалардын жайгашышынын жалпы көлөмүнө чектөөлөрдү киргизген: жарнама гезиттин бетинин 25 пайызынан ашпоосу керек, бул мамлекеттик басылмалар үчүн, ал эми мамлекеттик эмес басылмаларда жарнама 30 пайызды түзөт. «Эгерде өкмөт тарабынан чектөө болбогондо, биз өзүбүздүн гезитке жарнамадан дагы көбүрөөк жайгаштырат элек», - дейт белорус гезиттеринин биринин менеджери. Бийлик мамлекеттик ишканаларга түз мамиледеги басылмаларда жарнамаларды жайгаштыруу жөнүндө көрсөтмөнү дайыма берип турат. 1995-жылы күзүндө Словакиянын маданият министрлигинде иштеген жогорку даражалуу чиновник словакиялык мамлекеттик ишканалардын жетекчилерине кат

10


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

жөнөтөт. Каттын бир жеринде ал жарнамадан түшкөн кирешенин массалык маалымат каражаты үчүн кандай мааниси бар экендигин билдирип келип, мындайча кошумчалайт: «Биз, сиздин мекеме Словакия өкмөтүн жактырган прессаларды колдоого алат деп эсептейбиз». Жөнөтүлгөн каттын тийиштүү деңгээлде кабыл алынышына ушул эле жетиштүү болгон. Демократия жаңыдан бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө кагазга жазылгандардан бардыгы аракет кылууга жетекчилик катары кабыл алынат. Ал эми кагазы өкмөттүк болсо, сөз коротуунун зарылдыгы жок. Коомдогу экономиканын өткөөл мезгилинде жеке бизнестин тармагын кеңейтүү эски жараттан калган адат катары саналбайт. Өкмөт менен жакшы мамиле түзүп, өзүнүн тилектештигин билдириш үчүн жекече компаниялар мамлекеттик ишканалардын артынан ээрчүүгө даяр. Ошондой эле мамлекет тарабынан колдоого алынган жарнамаларды гезит беттерине көбүрөөк жарыялоого умтулушат. Түз же кыйыр мааниде кысымга алуу партиялардын өткөн турмушунан, ошондуктан жарнама берүүчүлөрдө өкмөт, саясий партиялар жана массалык маалымат каражаттарынын ээлери менен тыгыз байланышта болуп алып, өзүнүн бийликке умтулуусун канааттандыруу үчүн аракет кылышы ыктымал. Бүткүл дүйнөдө финансы жактан көзкаранды эместик жөнүндө талаш-тартыш эч качан басылбайт. Жогорудагы айтылгандардын натыйжасында басылма ээлери жана журналисттер күбө болгон «акча-бийлик» деген оюнга кошулуп кетишсин деген сөз эмес жана андай пикир келип чыкпайт. Демек, алар эмне кылышы керек жана эмнеден баштоолору зарыл?

Бүткүл дүйнөдө финансы жактан көзкаранды эместик жөнүндө талаштартыш эч качан басылбайт.

Баарынан мурда аңкоолуктан арылыңыз. Кандайдыр бир ишкер же компания сиздин гезиттин чыгышына акчаны жөн гана берип жатат деген ойдон караманча алыс болуңуз. Түзүк жагы алар мындан бир пайда көрүүнү көздөшөт. Ал эми жаман жагы – гезитти өзүнүн үнү катары пайдаланууну ойлошот. Эң эле жаман жагы – алар гезитти өкмөттүн же саясий партиянын "Арзыматына" айландырууга умтулушат. 1990-жылдары бир нече журналист словакиялык гезиттин биринин менчигине айланышат. Бирок ортодон төрт жыл өтүп, банкроттуктун чегине жеткенде, алар гезитти сатууга мажбур болушат. Сатыктан кийин алардын көпчүлүгү өздөрүн бактылуу сезишкен. Алар өз акциялары үчүн акча алууга жетишкен жана репортёр, редакторлук ордун сактап калышкан. Бир гана алар эсепке албаган нерсе бар эле. Эми алар баштагыдай чечим чыгаруу укугунан ажырап калышкан. Башкача айтканда, алардын жаңы кожоюнга карата мамилесин мындайча түшүндүрүүгө болот: «Бизди каражат жагынан камсыз кылууга сизге уруксат беребиз, бирок биз көзкаранды болууга тийиш эмеспиз». Мына сага пикир! Бирок турмушта өз ара мамиленин мындай болушу мүмкүн эмес да! Бир эле убакта тигиге да буга да ээ болуунун өзү акылга сыйбаган нерсе. Көзкарандысыздыкты мындайча талкуулоого да болот: «Эч кимден талап кылба, өзүңдөн башка эч кимге ишенбе». 18 Көзкарандысыз болуш үчүн гезит өзүнүн гана тейлөөсүндө болуп, ар кандай кошумча жардамдардан оолак болушу керек. Башка сөз менен айтканда, алар гезиттин нускасын сатып, жарнама өлчөмүн көбөйтүү менен өз алдынча иштеп акча тапканы оң. Көзкарандысыздык жана рентабелдүүлүк өз ара тыгыз байланышта. Киреше гезитти жетиштүү түрдө күчтүү болууга алып келет. Ал ошондо гана мамлекетке, саясий партияларга, чиркөөгө профсоюзга жана ишкер чөйрөгө каршы тура алат. Бул жөнүндө «Трэнспэренси интернэшнл» (Transparency International) мамлекеттен тышкаркы коррупция менен күрөшкөн уюм мындайча белгилейт: «Прессанын калкты маалымат менен жабдуудагы анын конституциялык функциясынын ортосунда жана өзүнө окурмандардын кеңири бөлүгүн тартууда жана окурмандардын көпчүлүгүн өзүнө камтып, аларды жарнамалар менен камсыз кылууда белгилүү өлчөмдө киреше алынат да ал көз караштардын же өз ара кызыкчылыктын талаш-тартыштарын пайда кылат» 19. Маалымат каражаттарынын жалпы пайдалануу чек арасына карабастан, бардык өлкөлөргө жайылат. «Гезиттер коомду ээрчигени менен аны да артынан ээрчитет: мамлекеттин ролу солгундаган сайын 18 Мерриам-Вебстеранын академиялык сөздүгү (Merriam-Websters Collegiate Dictionary), Британия энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica), CD 1999, мультимедиялык басылма. 19 Улуттук бүтүндүктүн системасы. «Трэнспэренси интернэшнл» маалымат жыйындысы. Б бөлүгү: Чектерди колдонуу, 14-бөлүм: Коомду маалымдоо жана кабардар кылуу (National Integrity Systems, The Transparency International Source Book, Part B: Applying the Framework, Chapter 14: Information and Public Awareness), http://www.transparency.de/documents/source-book/b/Chapter_14/ index.html

11


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

2. Прессанын көзкаранды эместиги

жекече сектордун мааниси өсөт» 20, - деп белгилейт өз макаласында Британиялык Экономист (The Economist) жумалыгы. Мында ал жаңылыктардын өзгөрүү мүнөзүн айтып жатат. Демек, өкмөттүн жана чиновниктердин иш-аракетин чагылдыруудан чегинип, компанияларга көңүл бурууну жогорулатуу жагын көздөйт. Албетте, алардын тамак-аш, ден соолук жана экология тармагында адамдарга көрсөткөн таасирин жайылтуу жагы прессага жүктөлөөрүн белгилейт. Оюндун эрежелерин түзүүдө саясатка караганда рынок көбүрөөк калыстык кылат.

Редакторлор экономикалык факторлордон толук көзкарандысыз боло алышпайт. Албетте, романтиктер үчүн бул жагымсыз жаңылык. Башка жагынан алып караганда жакшы жаңылыгы да бар – бул демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдөгү прессанын калыптанышында рыноктун ролу. Оюндун эрежелерин түзүүдө саясатка караганда рынок көбүрөөк калыстык кылат. Рыноктук күчтөр боорукерликтен алыс болушу ыктымал, бирок алар өкмөткө жакын бир аз адамдардын кызыкчылыгы үчүн кызмат кылышпайт. Рынок так эрежелерди орнотуу менен мүмкүнчүлүктөрдүн тең укуктуулугун камсыз кылат. Канчалык саясат массалык маалыматка аз аралашса, рынокто маалыматты жайылтуучулар ошончо эффективдүүлүккө ээ болушат.

Редакциялык көзкарандысыздык Пресса��ын эркиндигинин негизинде редакциянын көзкарандысыздыгы жатат. Ал төмөнкү факторлорду өзүнө камтыйт: 1) Өкмөт; 2) Саясий партиялар жана алардын кызыкчылыктары; 3) Ишкердик жана коммерциялык кызыкчылыктар, буга жарнама берүүчүлөрдүн кызыкчылыктары кирет; 4) Журналисттердин достору; 5) Журналисттердин өздүк адаттары, көз караштары жан ишенимдери. Бул беш фактордон арылууга болот дечи, бирок бир күндүн аралыгында аны жүзөгө ашыруу мүмкүн эмес. Эрежеге ылайык, жогоруда көрсөтүлгөндөй көзкарандысыздык ар бир кадам сайын ишке ашырылат. Көптөгөн өлкөлөрдө көзкарандысыздыктын өзүнчө этабын, албетте, массалык маалымат каражатын жокко чыгарууга болбойт. Ошондой болсо да, журналисттер ал жолду басып өткөн өлкөлөрдүн иш-тажрыйбасын пайдаланууга акылуу. Анткени, ар бир өлкөдө бул процесс башка мезгилдерде өтсө да окшош экендиктерин танууга болбойт. Демократиялык мамиле орногондон кийин пресса биринчи этапта мамлекетке көзкарандылыгынан кутулат. Бул кадамды саясатчылар, коомчулук, журналисттер дегеле бардыгы куттукташат.

1-бөлүм

Эгерде кийинки шайлоодо бийликке демократиялык эмес күчтөр келсе, анда пресса өкмөттүн оппозициясына өтүп кетүүсү ыктымал. Мындай мамилени уттурган партия колдойт, өзүнүн революциялык ролуна ишенген журналисттер жана ал партияны жактаган шайлоочулар тарабынан жактырылат. Мындай мамиле көзкарандысыздыкка умтулган гезит үчүн ийгилик болуп калышы ыктымал. Алгачында гезиттин жетекчилери анын нускасынын көбөйүшүнө мактанып коюшса болот. Албетте, ал жагдай гезит тарабынан антиөкмөттүк оппозицияны жактагандыгынан улам келип чыккан. Бир топ убакыт өтөт, анан окурмандар акыр аягында курулай жаакташуудан пайдалуу факторлордун артыкчылыгын түшүнүшөт. Балким, эки жактын окурмандары тең эмоционалдуу жаакташуудан чарчаган учурга дейре бир кыйла убакыт өтөр да, алар өздөрүнүн назарын өкмөткө жана саясий партияларга көзкарандысыз гезиттерге бурушар. Бул процесс чексиздей көрүнгөнү менен өздөрүнүн гезити үчүн күрөштүн оор мезгилин баштарынан өткөрүп жаткан көзкарандысыз журналисттер тарыхый мезгилдин аралыгында аз гана орунду ээлешет. Эреже боюнча, эки шайлоо компаниясын бөлүп турган 4 жыл окурмандардын саясий эки күчтүн башкарууда кимиси кандай экендигин түшүнүшүнө алып келет. Окурмандарга фактылардын ордуна өз ойлорун таңуулап жаткан гезиттерге "кекиртегине чейин тойгондугун" билиш үчүн төрт жыл деле талап кылынбайт.

20 Эфирде жаңылыктар (Here is the news), «Экономист» (The Economist) жумалыгында алдыңкы макала, 4-10-июль 1998-ж.; 13-б.

12


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

Карама каршы коомдо көзкарандысыз гезиттер окурмандардын аудиториясында анын өкмөттү же оппозицияны колдогон бөлүгүнөн ажырап калуу, чындыгында жашайт. Ошондой болсо да, конкуренттерден өтүүдөгү эсепте жалаң эле окуялар менен жаңылыктарды жарыялоого өжөрлүк менен таянуу алыс ой жүгүртпөгөндүккө жатпашы мүмкүн. Демейдегидей эле шайлоодон соң, бийликтин алмашуусу жүрөт да, эски бийликке кызмат кылган гезит шайлоонун жыйынтыгы менен бир эле күндө жок болот. «Бизге көрсөтүлгөн ишенимдин келиши саясий жана материалдык көзкарандысыздыкка байланыштуу деп эсептейбиз, - дейт «Выборча гезитинин» башкы редактору Адам Михник. Гезит Польшадагы биринчи мамлекеттен тышкаркы гезит болгон. Ал 1989-жылы «Биримдүүлүк» кыймылынын парламенттик жеңишинен соң чыга баштаган. Ушунун өзү коммунисттердин Польшадагы бийлигинин аягына чыгышын салтанаттоо боюнча кала берген, – Биз ар убакта өзүбүздүн ЖККдан [жумушчуларды коргоо комитети] жана «Биримдүүлүк» кыймылынан келип калыптанган оппозициялык негизибиз менен сыймыктанабыз. Бирок биз эч качан «Биримдүүлүктүн» органы же бир бөлүгү болууну көздөгөн эмеспиз. Себеби, биз бирин бири алмашкан «Биримдүүлүктүн» лидерлери же кандайдыр башка саясий партиялардын кызыкчылыгы үчүн эмес, демократиялык Польша үчүн иштегибиз келген» 21. Михниктин орунбасары Петр Пацевич мындайча белгилейт: «Выборча гезитиндеги» көзкарандысыздыкка карата биз үчүн жакшы сабак, биздин уттурган кандидаттарды колдоого алгандыгыбыз болду22. 1990-жылы өткөрүлгөн шайлоодо «Выборча гезити» президенттикке Тадеуш Мазовецкийдин кандидатурасын колдогон. Тадеуш «Биримдик» кыймылынын лидери Леха Валенса менен атаандаштыкка чыккан. Михниктин Валенсага берген мүнөздөмөсү кызык: «Саясат үчүн жаралган талант жана өзүнө өзү бекем ишенген автократ»23. Президенттик таймашта Валенса жеңип чыкты, Мазовецкий болсо үчүнчү орунда калды. 1997-жылы парламенттик шайлоо кампаниясынын алдында «Выборча гезити» Эркиндик Кеңешин колдогон. Ал кеңеш Польшанын 13 пайыз добушуна ээ болуп, үчүнчү орунга чыккан реформаторлордон (жаңылоочулар) турган. «Бара-бара тигил же бул саясий кандидат эмес, аныгында гезит көбүрөөк мааниге ээ экендигин түшүнүүгө келесиң», - деп белгилейт Пацевич. Чын эле саясатчылар келишет, кетишет ал эми гезит кала берет эмеспи. «Выборча гезити» алгачкы саны 500 миң нуска менен чыгып, ондогон жылдардын аралыгында өтүмдүү гезиттердин бири боюнча кала берген. Гезиттин аналогу чехиялык «Лидове новины» (Lidove noviny) гезитинен айырмаланып көзкарандысыздык жана профессионализмди өз учурунда өздөштүрө алган.

«Бара-бара тигил же бул саясий кандидат эмес, аныгында гезит көбүрөөк мааниге ээ экендигин түшүнүүгө келесиң».

1990-жылы жашырынуудан чыккан «Лидове новины» бир нече айга дейре Чехиядагы көп нускалуу күндөлүк гезит болууга жарады. Бирок гезит окурмандарды маалымат менен камсыз кылуунун ордуна саясаттын былгыган сазына батуусун уланта берди. Чехословакиянын граждандык форумунун диссидент жана журналисти Ян Урван гезиттин жок болуп кетишиндеги каталыктарды мындайча эскерет: «Гезитке бирдей зыянды жетекчилердин иштин көзүн билбегендиги, саясатчы сөрөйлөрдүн майдачылдыгы, идеологиялык оюндар жана кээ бир ойлорду атайын жашырып-жапкандык алып келген. Лидвиде саясатчылар жетише алышпаган бир нече диссидент-журналисттер чогулушкан. Бирок алар өздөрүнүн идеясынын туткунунан чыга алышкан эмес. Алардын ою боюнча, азырынча коммунисттик коркутуу менен күрөш аягына чыкпаса да, алардын өздөрү «саясатты жасашы» керек. Ушунун өзү гезиттин маанисинин төмөндөшүнө алып келди, ал түгүл гезитти швейцариялык басмага сатып жиберишкенде да ал төмөндөө улана берди24. «Ренжье» 1993-жылы «Лидове новини» сатып алганда, гезиттин нускасы 125 миңге төмөндөгөн. Ал 1997-жылдын аягында «Ренжье» тарабынан «Лидове новины» немис басылмасына сатылганда, анын жалпы нускасы 59 миңди гана түзгөн. Гезиттер качан өкмөткө көзкарандысыздыкка жетишкенде, алар бардык саясий партиялардын таасир көрсөтүүсүнө даяр болууга тийиш. Эч кандай саясатчы, эч кандай өкмөт эркин прессаны чын жүрөгүнөн сүйүшү мүмкүн эмес, ал эми алардын ичинен акылдуулары ага чыдамдуулукта мамиле кылышат. Ал эми куу-шумдары гезитке демейкидей эле таасир көрсөтүүгө аракеттенишет. Мындай аракет21 «Выборча гезити» 10 жылда (Gazeta Wyborcza at 10), Адам Михник. В: Медиа Стадиз Джорнал (Media Studies Journal), 13-чыгарылышы, 3-номер, күз 1999-ж.; 88-б. 22 Жеке интервьюсунан, 5-ноябрь 1999-ж. 23 «Выборча гезити» 10 жылда (Gazeta Wyborcza at 10), Адам Михник. В: Медиа Стадиз Джорнал (Media Studies Journal), 13-чыгарылышы, 3-номер, күз 1999-ж.; 81-б. 24 Эски мышыктар үргөндү үйрөнгөнчө (Until Old Cats Learn How to Bark), Ян Урбан. В: Медиа Стадиз Джорнал (Media Studies Journal), 13-чыгарылышы, 3-номер, күз 1999-ж.; 23-б.

13


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

2. Прессанын көзкаранды эместиги

терге каршы туруу, мындайча алганда, аларды профессионалдык түрдө баалоо көзкарандысыздыкты сактоонун бир бөлүгү болуп саналат. Өкмөткө же саясий партияларга көзкарандысыздык гезитке кандайдыр бир саясатчыны ар күнү мактоо деген сөз эмес. Редакциялык көзкарандысыздык кардарлардын жарнамаларын гезит бетине жайгаштырбоо дегендикке жатпайт. Редакциянын көзкарандысыздыгынын тышкы жана ички факторлору ал гезит беттериндеги маалыматты сунуштап же аныктабайт, болбосо түшүндүрүп (комментарий) берүү менен өз таасирин көрсөтпөйт. Гезиттин кынтыксыз мазмунуна жоопкерчилик «редакция» деп аталган анын уюштуруу бөлүмдөрүнө жүктөлгөн. Эң жогорку жетекчилик башкы редакторго тиешелүү. Качан биз редакторлор бизнес деген түшүнүктөн толук эркин эмес дегенибизде, эмнени түшүнөбүз? Алар чечим кабыл алышканда, мекеменин ишкер же коммерциялык кызыкчылыктарын эмес, басма компаниясынын иш-аракетинин коммерциялык эффективдүүлүгүн эске алуулары зарыл. Дегеле журналисттер редакциялык көзкарандысыздыкты бийликтен, саясаттан, бизнестен бөлүү принцибин танышпайт. Бирок көзкарандысыздыкты орнотууда ал кандай салым кошкондугу жөнүндө сөз болгондо, ыңгайсыздык түзүлөт.

Мисалы, башкы редактор күтүүсүздөн 100 жаңы журналистти жалдай албайт. Мындай учурда компаниясы буга жөндөмдүүбү аны билиши керек. Демек, башкы редактор ири суммадагы акча каражатын ишканадан сурап билмейинче, өз алдынча беките албайт. Ушул сыяктуу бизнестен алып караганда, эгерде башкы редактор күтүүсүздөн гезиттин мазмуну менен багытын өзгөртсө, ал үчүн өзүн өзү өлтүргөндүккө жатмак. Анткени, ал ошонусу менен өз окурмандарынан кол жуумак. Редакциялык чечим редакциянын ойлонуштуруп тандоосуна негизделип, рыноктун керектөөсүн эсепке алуу менен жана жалпы окурмандардын кызыкчылыгын көздөп чыгарылат. Дегеле журналисттер редакциялык көзкарандысыздыкты бийликтен, саясаттан, бизнестен бөлүү принцибин танышпайт. Бирок көзкарандысыздыкты орнотууда ал кандай салым кошкондугу жөнүндө сөз болгондо, ыңгайсыздык түзүлөт. Журналисттер көп учурда мындай дешет: «Достордун таасирин жана өзүңдүн ишенимиңен бир жакка качуу – бул кыялдын гана дүйнөсү». Ооба, баарынан мурда муну жасоо жеңил эмес, бирок аракет кылып көрсө болот. Демократиянын тушунда башкаларга сый көрсөтө албаган учурда көзкарандысыздык мүмкүн эместей эле, милдетсиз укук да жок. Эркин жана көзкарандысыз массалык маалымат каражаты башка демократиялык саясаттардын макулдугу менен гана өзүн көрсөтө алат. Сиздин өлкөдө алар анчалык өнүккөн эмеспи? Анда сиз аракет кылып көрүңүз. Дүйнөнүн бардык жеринде көзкарандысыз редакцияны табакка салып алдыңызга койбойт. Ага күндөлүк талбаган профессионалдык эмгек гана жеткирет.

Редакциялык көзкарандысыздык жана массалык маалымат каражаттарынын ээлери Баштагы социалисттик өлкөлөрдөгү гезиттер Коммунисттик партия Комитеттеринин ар кандай деңгээлдеги органдары болгондуктан гезиттерди менчиктөө жөнүндө кеп кылыш маанисиз болучу. Ошол учурдагы үстөмдүк кылган менчиктин коомдук формасы гезиттерди атуулдардын жалпы менчигине айланткан. Иш жүзүндө бул эч ким басма сөздү менчиктөөгө үмүт кыла албайт деген сөз болчу. Гезиттин реалдуу бийлиги ар кандай чечимдерди кабыл алган. Ал эми ошол бийлик партиялык иерархиянын биринчи адамынын жүзүн көрсөткөн. Ошондуктан мындай түзүлүштө жашаган, менчиктин башка формасын бүдөмүк гана элестеткен адамдар үчүн менчиктин феномендерин рыноктук экономикада кандай аталаарын түшүнүүгө жылдар талап кылынат. Көптөгөн демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө өкмөт мындан ары гезиттин мазмунуна кийлигишпейт. Балким бул эки себептен келип чыгат. Же өкмөттүн муну жасоого жөндөмү жок, же кийлигишүү зарыл эмес. Себеби бул ролду башкалар аткарып берет. Гезит ээлери, өзгөчө өкмөт жана саясатка тыгыз байланышкандары өкмөт, саясатчылар жана бизнесмендердин ортомчулары катары кызмат кылышат. Ошондуктан алардын кызыкчылыктары үчүн редакциянын мазмунуна басым жасашат. Ошонусу менен алар өкмөткө формалдуу болсо да алиби тү-

14


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

зүп беришет. Балким, 1994-жылы Европа Кеңешинин Декларациясы тарабынан кабыл алынып кол коюлган, демократиялык өлкөлөрдөгү массалык маалымат каражаттары жөнүндөгү документтин формалдуу сакталышына көмөк көрсөтөт. Аталган декларацияда мындайча делинет: «Саясий күчтөрдөн жана мамлекеттик бийликтин жекече топтук же анын органдары тарабынан өз кызыкчылыгы үчүн жасалган кысым чыныгы көзкарандысыз редакция, журналист чыныгы демократиянын өнүгүшүнө өз салымын кошууга мүмкүндүк берет». 25 Демократиялык реформанын башталышында редакциялык көзкарандысыздыктын концепциясы көпчүлүк учурда болбойт. Мындай көрүнүш басылма ээлеринин дайыма кабыл алынган эрежени бузуп жатышкандыктарында деле эмес. Алар азырынча кандай эрежелердин мүмкүнчүлүгү жөнүндө жакшылыктуу билишпейт. Жөн гана алар гезит ээлери, ошондуктан гезитте эмнелер болушу керектигин чечүү аларга акылга сыярлыктай туюлат. Гезитти негиздөөнүн бул жолу басылманы кирешелүүлүккө жана узак мөөнөттүү келечекке алып келбейт. Ошондой болсо да, гезит ээлерине ушуну түшүнүш үчүн көптөгөн аракеттерди жасап эмгектенүүгө туура келет. Британдык «Инвесторз кроникл» (Investors chron icle) журналынын баштагы башкы редактору Майкл Бреттин ою боюнча, ошондой эле «Каржылык жаңылыктарды кантип окуш керек»26 аттуу китептин автору, кийлигишүүнүн негизги эки түрүн сунуш кылат: «Биринчи – гезиттин жалпы саясий багытына кийлигишүү. Экинчи – дегеле бардык тарабынан дайыма кийлигишүү. Жекече алганда, мен өзүм кийлигишүүнүн тигил да, бул дагы түрүнөн жапа чеккен жокмун, бирок башка жерлерде мындай кийлигишүү адаттан тыш жоруктай көрүнбөйт». 27 Бретт дагы мындайча эскерет: «Маркум Роберт Максвеллдин өзүнүн «Дэйли мирор» (Daily Mirror) гезитине эмнелерди басыш керек экендигине көрсөтмө берген адаты бар эле. Гезит ар качан тигини, же муну жасап жаткан Роберт Максвеллдин сүрөтүнө толуп турчу». 28 Чехословакиянын тургуну Максвелл эл аралык маалымат империясын негиздеген британиялык басма ээси боло турган. Анын финансылык кумары аны ири суммадагы алдамчылыкка дейре алып барган да, аягы өлүм менен бүткөн. – Ал 1991-жылы Канар аралдарынын жанында сууга чөгүп кетүү менен жашоосун токтоткон.29 «Менин оюмча, массалык маалымат каражатына карата сөз болгондо, мында кандайдыр бир келишимге келишибиз талап кылынып жаткандыгын моюнга алышыбыз керек,- дейт Бретт, – Ал түгүл этиканын нормаларын бекем сактаган башкы редактор кээде минтип ойлоого аргасыз: «Эгерде мен гезит ээси менен бул иште компромисске (келишүүгө) бара турган болсом, мага андан маанилүү суроолорду чечүүдө жол ачылат». Бул суроолор жөн гана таразалап тандоо. Ал эми тажрыйбалуу башкы редактор качан коопсуз компромисске бара тургандыгын, ошондой эле компромисс туура эмес жагдай түзөөрүн жакшы билет. Башкы редактор жана гезит ээсинин ортосундагы кээ бир талаш-тартыштарды ушунчалык эле иштеги жагымсыз нерсе деп атоого болбойт». 30 Гезит ээси басылманын жалпы саясий философиясын бекитиши мүмкүн дегендик, гезитке жарнаманы жана саясатчы эмнени айтса ошону баса тургандыгына буйрук беришет деген сөз эмес. Алгылыктуу гезит окуялар жөнүндө жеткиликтүү деңгээлде көзкарандысыз жаза алат. Мында ал жалпы деңгээлде өзүнүн саясий багытын сактайт. Гезиттин саясий багыты анын ээсинин таасир бере ала турган легитимдүү сферасы, себеби ал гезиттин коммерциялык келечегине таасир этет.

«Менин оюмча, массалык маалымат каражатына карата сөз болгондо, мында кандайдыр бир келишимге келишибиз талап кылынып жаткандыгын моюнга алышыбыз керек»

31-бөлүм

«Кыязы, толук редакциялык эркиндик деген нерсе дегеле болбосо керек,- деп чечет Бретт,- биринчиден, башкы редакторду гезит ээси дайындайт. Гезит ээси бул кызматка анын көз карашын жактырган кызматкерди гана тандагандыктан, ушунун өзү гезиттин багытын алдын ала аныктайт. Кээ бир гезит ээлери гезитке эмнелерди баса тургандыктарына көрсөтмө беришет. Бирок алар такай эле мындай жасай алышпайт, себеби, алардын башкы редакторлору гезит кайсы багытты карманаарын жакшы 25 Деморкатиялык коомдогу массалык маалымат каражаттары тууралуу декларация. Министрлер деңгээлиндеги саясатчылардын массалык маалымат каражаттарына болгон мамилеси тууралуу суроолор боюнча Европа Кеңешинин мүчө-өлкөлөрүнүн төртүнчү Европалык конференциясында кабыл алынган. Прага, 7-8- декабрь 1994-ж. 26 «Каржылык жаңылыктарды кантип окуш керек» (How to Read the Financial Pages), Майкл Бретт. «Сенчери Лимитед», «Рэндом Хаус» (Century Limited, Random House), Лондон, 1995. 27 Авторго жазылган каттан, 26-ноябрь, 1996-жыл. 28 Авторго жазылган каттан, 28-ноябрь, 1996-жыл. 29 Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиялык басылма. 30 Авторго жазылган каттан, 7-январь, 2000-жыл.

15


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

2. Прессанын көзкаранды эместиги

билишет. Ошондой болсо да, редактор ал чектөөнү кабыл алат – эгерде аны чектөө деп атай турган болсок. Анткени, гезит ээсинин сунушун кызматынын шарты катары кабыл алат. Ушунун өзү көпчүлүгү түздөн-түз кийлигишүүгө муктаждык жок экендигин күбөлөйт. Эгерде келишпөөчүлүк принципиалдык чекке дейре жетсе, анда жумушка жалданган редакторду оңой эле айдап чыгат да, анын ордуна башка редакторду отургузат».31

Жогорку профессионалдык беделдеги редакторду жумушунан эч себепсиз бошотуу тийиштүү өлкөдө демократиялык нормалардын өз жайында эмес экендигинин белгиси катары кызмат кылат.

31-бөлүм

Эгерде гезит ээси башкы редактордон чын эле кутулгусу келсе, ал себепти ар качан таба алат. Элден мурун ал жумшак тил менен редактордон журналисттик принциптерди ошончолук эле кармана бербешин өтүнөт. Ал эми редактор өзүнүн жумушун профессионалдуу аткарып жаткандыгында туруп алат. Ошондо гезит ээси анын макулдугун сатып алууну көздөйт да, анын айлык акысын көбөйтүүнү, же кызмат машине сыйлык кылаарын айтат. Ал эми редактор буга да көнбөсөчү? Ошондо гезит ээси, ал өз арызы менен кетиши үчүн анын жашоосун тозокко айлантат. Дагы да жокпу? Гезит ээси башкы редактордун беделин түшүрүүнү ойлоно баштайт. Дагы эле аракети текке кетеби? Ошондо гезит ээси редакторду профессионалдык каталыктары менен күнөөлөөгө өтөт. Албетте, андай айып тагуусу туура эмес. Бирок башкы редакторду себепсиз көчөгө сүрүп чыгаруунун жолу ар дайым табылат. Анда гезит ээсине мындай түйшүктөрдүн кереги бар эле? Ал ансыз да башкы редакторду токтоосуз бошото алмак. Жогорку профессионалдуу бедели бар редакторду жумушунан эч себепсиз бошотуу ошол өлкөдө демократиялык нормалардын өз жайында эмес экендигинин белгиси катары эсептелет. А балким, андан да көбүрөөк чындыгы – ушунун өзү анын окурмандарына гезитте бардыгы өз жайында эмес экендигине күмөн туудурушу мүмкүн. Редакциялык көзкарандысыздыкка тиешелүү укук нормалар Европада эреже катары саналбайт. Бир гана а��а жатпаган нерсе – француздардын мыйзамындагы абийир эркиндиги жөнүндө пункт жана Бельгия менен Швейцариянын жамааттык келишимдери. Аталган пункт, эгерде гезит ээсинин саясий, философиялык же диний көз карашы башка багытка өзгөргөн учурда журналист эч кандай эскертпестен, аны менен түзгөн келишимин буза алат. Мында журналистке бошонгондугу үчүн пособие төлөнүп берилет. 32 Сиздин өлкө бул пунктту караштырбаса да, сиз келишимге абийир жөнүндөгү пунктту киргизүүгө сүйлөшүүлөрдү жүргүзө аласыз. Болбосо гезит ээси жана журналисттердин ортосундагы жекече эмгек келишимин түзүү да жакшы натыйжа берет. Ошондой болсо да гезит ээсинин журналисттерге өз демилгеси менен кандайдыр бир артыкчылык берерин дегеле күтпөңүз. Эгерде ушундай болуу мүмкүнчүлүгү жазылса, анда ал редакциядан гана чыгышы керек. Сиздин кыймылдагы күч катары аракет кыла турганыңызга даяр болуңуз. Мында сиз тийиштүү уюштуруучулук жана административдик жумушту аткарасыз. Компаниянын документине абийир жөнүндө пунктту киргизүү барыдан мурда гезиттин редакциялык саясаты жана концепциясы бар экендигин күбөлөйт. Ал болсо редакциянын философиясын аныктайт. Компаниянын документине бекитилген гезиттин редакциялык саясаты жана концепциясы гезит ээсин да, журналисттерди да гезиттин мазмунун түзүүдө бир жактуу болуусуна милдеттендирет. Гезит ээсинин өзү түзгөн редакциялык көзкарандысыздыкты сыйлоосуна мажбурлоонун башка административдик жолдору бар. Мисалы, гезит ээлери кээ бир атайын макалаларды компаниянын жобосуна же бөлүмүнө киргизүү жөнүндө көрсөтмө бериши мүмкүн. Ал болсо редакциянын жагдайын аныктайт. Мисалы Германияда «Штерн» (Stern) журналы тарабынан жалданган журналисттер компания тарабынан кынтыксыз иштелип чыккан жобо боюнча иш алып барышат. Ал жобо редакциянын эркиндигин туура көрбөгөн беренелерди да өзүнө камтыйт. Жобонун 1-беренесинде мындайча айтылат: «Штерн» – саясий журнал, бирок ал эч кандай саясий партияларга, коммерциялык компанияларга же башка кызыккан топко көзкаранды эмес. Ошол эле беренеде «Штерн» өзүнүн милдети деп анын окурмандарын маалымдап жана көңүлүн ачып турууну эсептейт. Ал эми редакциянын кызматкерлери эркин демократиялык системага ишенишет жана прогрессивдүү либералдык принциптерди карманышат деп жазылган. 31 Авторго жазылган каттан, 26-ноябрь, 1996-жыл. 32 Массалык маалымат каражаттары жана демократия (Media and Democracy). Европа Кеңешинин басмасы (Council ofEurope Publishing), 1998, 67-бет.

16


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

Редакциянын көзкарандысыздыгын гарантиялаган башка бир куралы башкы редактордун түзгөн эмгек келишими болуп калышы ыктымал. Редакциянын көзкарандысыздыгын таануудан башка да «Штерндин» жобосу башкы редакторду дайындоодо добуш укугуна ээ болуусуна алып келет. Башкы редактор редакциянын эң жогорку милдеткер жүзү болгондуктан, ал үчүн редакциялык кызматкерлердин толук ишеними керек. Ошондуктан башкы редакторду дайындап жатып, басылма ээси редакциянын кызматкерлерин көрсөткөн консультативдик кеңеш менен ал дайындоо тууралуу акылдашат. Консультативдик Кеңеш редакциянын жети кызматкеринен туруп, жыл сайын жашыруун добуш берүү менен шайланат. Басылма ээси, эгерде Кеңештин үчтөн экиси каршы чыкса, башкы редакторду дайындап же жумуштан бошото албайт. Ал эми Консультативдүү кеңеш өзүнүн көз карашын негиздөөгө тийиш. 33 Редакциянын көзкарандысыздыгын гарантиялаган башка бир куралы – башкы редактордун түзгөн эмгек келишими болуп калышы ыктымал. Башкы редактордун редакциялык көзкарандысыздыкка карата өкүлдүк жоопкерчилигин белгилөөдө анын бир нече пунктун карап чыгуу жетиштүү. Алсак: 1) Гезит ээси башкы редакторго гезиттин мазмуну боюнча жоопкерчиликти жүктөйт, ошондо гезиттин редакциялык саясаты жана концепциясы компаниянын жобосундагы башкаруу органынан тейлөөсүндө калат.

Редакциянын көзкарандысыздыгын гарантиялаган башка бир куралы – башкы редактордун түзгөн эмгек келишими болуп калышы ыктымал.

31-бөлүм Иллюстрация 45,0

2) Гезит ээси гезиттин мазмунун толтуруудагы күндөлүк жумушка жана редакциянын ишине кийлигишпөөгө милдеттенме берет. 3) Гезит ээси башкы редакторду жумуш шарттары менен камсыз кылууга милдеттенет. Ал шарттар башкаруунун өз алдынчалыгына дал келип, алардагы профессионалдык журналистиканын принциптерин өзүнө камтып, өлкөдө аракет кылып жаткан мыйзамга жана каржылык планды бекиткен гезит ээсинин аракетине дал келиши керек. 4) Профессионалдык журналистиканын кабыл алынган эл аралык принциптеринин аталган келишимдин чегинде деп биз төмөндөгүлөрдү билебиз:  Чындыкты жана коомчулуктун чындыкты билүүгө карата укугун сыйлоо;  Редакциялык материалдарды иштеп чыгууда жана жаратууда фактылуулук, чынчылдык, эч кимге жан тартпагандык, толуктук жана үзгүлтүксүздүк. Редакциялык көзкарандысыздыкты камсыз кылууда гезит ээсинин макулдугу жетиштүү. Ал болгону ушундай келишимди башкы редактор менен түзөт. Өз кезегинде башкы редактор эмгек келишиминдеги укугу менен милдетинен пайдаланып, аларды кол алдындагы кызматкерлерге бөлүштүрөт. Бул укук жана милдеттерди ал, мисалы, кээ бир журналисттердин кызматтык инструкциясына киргизе алат. Кызматтык инструкция кийин ар биринин тийиштүү эмгек келишиминин юридикалык бир бөлүгү болуп калат.

Иллюстрация 45,27 – 45,40

Башкы редактор менен түзүлгөн келишим эки тараптын өз ара макулдашуусу болуп саналат. Башкача айтканда, бул – гезит ээси менен башкы редактордун ортосундагы келишим. Мындай келишимдеги демилгелүүлүк – редакциялык көзкарандысыздыктын гарантиясы, баарынан мурда ал демилге гезит ээсинен келип чыкпайт. Аны көтөрүп чыгуу башкы редакторго кандидат болгон адамдын иши. Алар өзүнө традициялуу эмес, гарантиясы так берилген, жогорудагы принциптерге шайкеш редакциялык эркиндикти камтыган келишимди түзөт, бул бир тараптан редакциялык көзкарандысыздыкты колдогон гезит ээсинин эркине байланышса, экинчи тараптан башкы редакторлук орунга кандидаттын акылга сала билүүсү жана эркинин күчтүүлүгүнө байланышат. Ал сунуш кылынган орун үчүн редакциялык көзкарандысыздыктын жетишсиздигин көрүп туруп кызыкпашы керек. 33 Массалык маалымат каражаттары жана демократия (Media and Democracy). Европа Кеңешинин басмасы (Council of Europe Publishing), 1998, 66-67-бет.

17


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

«Гезит ээлеринен алган редакциялык көзкарандысыздыктын гарантиясынын чечилүү учуру келгенде ал кол коюлган кагазча да болбой калат».

2. Прессанын көзкаранды эместиги

Келишим түзүлгөн соң оюндун талаасына үчүнчү тарап келет – журналисттердин командасы. Келишимге кол коюу менен башкы редактор команданын ар бир мүчөсүнүн ишин жетектөө жоопкерчилигин өз мойнуна алат. Журналисттерди башкарып, алардан профессионалдык норманы сактоону талап кылып туруу гезит ээси менен келишимге кол коюшуудан алда канча татаалыраак. «Гезит ээлеринен алган редакциялык көзкарандысыздыктын гарантиясынын чечилүү учуру келгенде ал кол коюлган кагазча да болбой калат, - деп белгилейт Майкл Бретт, – менчик ээлери башкы редактордун көзкарандысыздыгына мүмкүндүк берет же бербей коё алат. Мейли алар канчалык арызданышпасын бул абалды өзгөртө албайт». Андай болсо гезит ээси менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, убакытты жана энергияны бошко коротуунун кажаты канчалык? Эгерде алар практика жүзүндө эч кандай мааниге ээ болбосо, эсепсиз эле келише турган документтерди иштеп чыгуунун эмне кереги бар? Жөнөкөй айтканда алардын мааниси бар. Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө баштагы эрежелер өткөн мезгилде калды, ошондуктан сизде гезит ээси менен жаңы эрежелердин механизмин камтыган мамилени орнотуу муктаждыгы келип чыгат. Менчик ээси менен журналисттердин ортосундагы маекте, алар бирин бири түшүнүп жаткандай таасир калышы мүмкүн. Аларда эки тарапта тең максатка бирдей жол менен жетүүнүн ишеними жаралышы ыктымал. Бирок качан гезит ээсинин жана журналисттердин өкүлдүгү менен милдеттери кагазга түшүрүлгөндө, сиз бир топ келишпеген өзгөчөлүк бар экендигин байкайсыз. Бул эки тарапка тең өтө маанилүү. Документтердин жазуу түрүндө сакталышы сиздердин укукту сот аркылуу чечүүдө өтө маанилүү. Айткандай, демократия жаңыдан башталган өлкөдөгү арыздарга басылган, бардык учурларда профессионалдуу эмес сот сизди көп суммадагы акчага чыгымдап , убактыңызды алып коюшу мүмкүн. Эгерде сиз өз тууралыгыңызды сотто далилдей албасаңыз да, колуңуздагы документ гезит ээси менен оңтойлуу талаш-тартыш жүргүзүүгө негиз түзөт. Журналисттер же гезит ээлери тигил же бул документ боюнча бир пикирге келишип, же келишпестикке барышы мүмкүн. Бирок алардын колунда сүйөнө турган негиз бар. Ошол негизге таянуу менен алар өз-ара талаш-тартышты жүргүзөт. Компаниянын официалдуу документи журналисттик жамаатты өзүнүн өзгөчөлүгүн, өзүнүн күчүн жана маңыздуулугун сезүүгө мүмкүндүк берет.

Эгерде окурмандардын ишеними анын көздөгөн багытынын тизмесинде болбосо, эч ким гезит ээсине ал тарабынан кол коюлган милдеттенмени бузууга тыюу сала албайт.

Эгерде окурмандардын ишеними анын көздөгөн багытынын тизмесинде болбосо, эч ким гезит ээсине ал тарабынан кол коюлган милдеттенмени бузууга тыюу сала албайт. Эгерде ал ылайыгы келбеген башкы редактордон кутулгусу келсе, анда ал түздөн-түз чыгым тартууга баруусу мүмкүн. Алсак, эмгек келишимин бузууга байланыштуу башкы редакторго бошогондугу үчүн пособие төлөп берүү, же иш сотто карала турган болсо, сот чыгымдарын өз мойнуна алуу, же болбосо гезиттин беделинин төмөндөшүнө байланыштуу чыгымды көтөрүү сыяктуу жагымсыз нерселер гезит ээсинин чөнтөгүн бир аз жукартышы ыктымал. Эгерде гезит ээси чындап эле редакциялык көзкарандысыздыкка камкордук көрө турган болсо, анда гезитке ишенимди арттыра берсе болот. Качан окурмандарда карым-катнаштагы конфликтке шектенүү туула баштаганда, гезит ээси жөнүндө маалыматты ар дайым берип туруу жагы пайдалуу деп эсептелинет. Гезитке карата окурмандардын ишенимин сактап калуу редакциялык жамааттын башкы максаты болушу абзел. «Биз Пирсон жөнүндө жазганда [Экономист күндөлүк гезитинде] «күндөлүктүн 40 пайыз акциясына ээ болгон инсан» деп белгилейбиз. Же күндөлүктө иштеген парламенттин мүчөсү жөнүндө жазганда, муну да белгилейбиз. Башкача болгон учурда биздин [азыркы] жумушчуларыбыз өздөрүн олдоксон сезишмек»,- дейт Экономисттин европалык бөлүмүнүн редактору Кеан Смайли.34 Алысты көрө билген, стратегиялык максаттардын медиаиндустриясын көздөгөн гезит ээси редакциянын көзкарандысыздыгын гезиттин баалуу коммерциялык активи катары карайт. Көзкарандысыз басылма өзүнө кеңири аудиторияны тарта турган жөндөмгө ээ, себеби анда басылган жаңылыктар жана чечмелөөлөр демейде окурмандар тарабынан ишенимдүү кабыл алынат. Гезитке болгон ишенимди

34 Жеке интервьюсунан, 14-март 1996-ж.

18


2. Прессанын көзкаранды эместиги

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

сактоо журналисттик жамааттын күндөлүк биригишкен аракетин түзөт. Ишенимди жоготууга бир эле туура эмес кадам жетиштүү. Редакциянын көзкарандысыздыгын жактырган аудитория канчалык кеңири болсо, гезит ошончо көп окурмандарды жарнама берүүчүлөр үчүн чогултат, ал эми жарнама берүүчүлөр ал окурмандар үчүн акча төлөп беришет. Редакциянын көзкарандысыздыгы – бул жөнөкөй принципиалдуу айкындама гана эмес, бул ошондой эле алысты көздөгөн коммерциялык да айкындама.

Жеке менчиктин кээ бир түрлөрүнүн артыкчылыктары жана кемчиликтери Эгерде гезит физикалык, же юридикалык инсанга тиешелүү болсо, ага эч ким гезиттин редакциялык мазмунуна басым көрсөтүүгө тыюу сала албайт. Бул анын ниетиндеби, же жокпу – төмөнкү абзацтардагы талкуунун предмети боло албайт. Эгерде гезитке болгон менчик бир нече адамдын ортосунда бирдей, тең бөлүштүрүлсө, анда кысым жасоо кооптуулугу азаят. Бирок укукту бөлүштүрүүдө, эгерде шериктештер же акционерлер биргелешүүнүн жолдорун таба алышпаса, анда менчикке карата укук өз маанисин жоготот. Бул физикалык, же юридикалык инсандардын компаниясын уюштурганда пайда болот. Ал уюштуруу кызматкерлердин акционердик капиталы же менчигинин негизинде, эмгек жамааты деп аталган каражатка тиешелүү жагдайда жүргүзүлөт. Коммунисттик маанайдагы өлкөлөрдө журналисттердин жамааты тарабынан чыгарылып жаткан гезиттер көп эле. Алар азыр да чыгаруу укугу эмгек жамаатына берилгенде да ошол эле гезиттерде иштеп жатышат. Менчиктин традициялык системадагы артыкчылыгы кызматкерлердин акционердик капиталдын негизинде, алсак, кызматкерлерди материалдык жактан сыйлоо, анчалык байкалбаган кадрдык орун алмаштыруу – өткөөл мезгилде өз маанисин жоготот, ошол эле учурда биригишүүнүн ыкмаларындагы жана мекемени башкаруудагы өзгөрүүлөр негизги мааниге ээ боло баштайт. Анын ордуна кызматкерлердин сезими, эреже катары, мекеменин саясатында жана башкаруу ишинде ойлонуштуруп мамиле кылуудан жогору өсүп жетилет. Мекемеге жаңы кызматкерлерди тартуу мүмкүнчүлүгү азаят. Гезит үчүн пайдалуу болсо да, менчикти сатуу жагы оордой. Гезитте иштеген журналисттер үчүн аздыр-көптүр жагымдуусу жамааттык менчик сыяктанат. Бирок, жагымдуу ниеттер менен тозоктун жолу бирге экенин эске алып, сак болуңуздар. Жагымдуу ниеттер менен тозоктун жолу төшөлгөн. Мисалы, коммунисттердин башкаруусундагы түйшүктөр сыңары. Эмгек жамаатына тиешелүү менчик кызматтын жүзүн анчалык таанытпайт жана мүмкүнчүлүгү аз, ошондой эле менчик ээсинин өкүлдүгүн аныктоодогу башаламандыкты алып келет. Жамааттык менчик гезиттин жолун торойт да аны ийкемдүү болуусуна мүмкүндүк бербейт. Демек, гезитти коммерциялык ийгиликтерге жетип, каржылык жактан жана редакциялык жактан көзкарандысыз болуп арым ташташына бут тосот. Кырк журналист ээлик кылган гезитти көз алдыңызга элестетип көрүңүз. Мында алар директорлордун кеңешин шайлашып, баяндамачыларды жакташты дейли. Анан сиз башкы редактор катары директорлор кеңеши тарабынан шайланган баяндамачыларды эскертип, сынга алууга батына аласызбы? Узак мөөнөттүү коммерциялык ийгиликке жетиш үчүн гезитке профессионалдык журналисттер гана эмес, профессионалдык менеджерлер жана профессионалдык гезит ээлери да керек. Украинанын гезиттеринин биринин аткаруучу директору жана башкы редактору түзүлгөн абалдан чыгуунун жолун билбей терең үшкүрүнөт. Гезитти эмгек жамааты чыгарат. Ал өкүнүчтүү түрдө өз шартын мындайча баяндайт: «Эки жыл мурда биздин алдыбызда татаал маселелер турганда, бардыгы жөнөкөй болучу. Ал эми азыр мен биздин кызматкерлердин психологиясынан чарчап бүттүм. Бизге редакция үчүн жабдууларды сатып алуу сөзсүз керек. Ал эми кызматкерлер, гезит ээлери – баары мындай дешет: жок акчаны өзүбүзгө бергиле».

19


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

3.

3. Профессионалдык журналистика

Профессионалдык журналистика

Журналистика такай күндөлүк жумушу болгон адамдар профессионалдуу журналист деп саналат. Эгерде профессионалдуу деген сөздүн маанисин алсак, алардыкы туура: журналистика – алардын профессиясы. Бирок өтө эле тар түшүнүк. Башкача айтканда, жетишерлик аныктама эмес. Ал журналисттин жүрүш-турушу жөнүндө эч нерсе айтып бере албайт. Биз эгерде профессионалдык журналистиканы ой жүгүртсөк, талкуунун предмети болуп журналисттин жүрүм-туруму жана анын өз жумушун кандай аткаргандыгы эсептелет. Профессионал деп аталыш үчүн журналист өзүнүн жүрүм -туруму жана аткарган ишинде профессионалдык нормаларды жетекчиликке алышы керек. Профессионалдык журналистика менен алака кылуу атайын баалуулуктагы эрежелерге ылайык жүзөгө ашырылат. Ал эрежелер практика түрүндө бүткүл дүйнөдө кабыл алынган. Көз карандысыз журналистика атайын нормалар менен мүнөздөлгөн профессионалдык жүрүм-турумга негизделиши керек. Ар бир редакция, анын ар бир кызматкери ал нормалар эмнелерден турарын түшүнүп, аларды колдоно билиши керек.

Иллюстрация 3,0

Гезиттер жана журналисттик ассоциациялар өзүлөрүнүн профессионалдык жүрүм-турумунун эрежелерин кабыл алышат. Журналисттердин эл аралык федерациясы журналисттердин жүрүм-турумунун принциптеринин Декларациясын кабыл алган жана аны жүз өлкөнүн жарым миллион мүчөлөрү карманышат. Дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө иштеп жаткан журналисттердин жүрүм-турумунун ар кандай кодексин изилдеп чыгып жана өзүмдүн журналисттик жана редактордук иш-тажрыйбамдан алып карап мен профессионалдык журналистиканын мүнөздүү белгилерин аларды айкындаган 5 сөзгө киргиздим. Профессионалдык журналистика: фактылуу, таза, эч кимге жан тартпаган, толук жана үзгүлтүксүз болушу керек. Фактылуулук дегендик жаңылыктарды берүүдө пикирге эмес, фактыларга артыкчылык берүү керек. Ал журналистти тактык, жыйынтыктуулук жана туруктуулукка үйрөтөт. Фактыларды кандай жол менен алууга көмөктөшөт. Тазалык демекчи, мында алдоого жана ойдон чыгарууга жол берилбейт. Эч кандай шартта фактыны бурмалоого болбойт, ал эми катачылыктар ар убакта оңдолуп турууга тийиш. Эч кимге жан тартпагандык өздүк кызыкчылыгын контролдоп, алдын ала божомолдоо адатынан арылтат. Толук болуу дегендик окуянын башталышын, контекстин, салмактуулук жана келечектүүлүгүн, тилин, тажрыйба жана эмоциясын эсепке алуу менен киргизилет. Таразалаган көз караш өз кезегинде макаланы жазууда бардык карама каршы эң мыкты же толуктаган пикирлерди берүү деген сөз. Үзгүлтүксүздүүлүк болуу профессионалдык журналистиканын нормаларын такай карманууну билдирет. Практикада мага бир топ гезит ээлери менен кездешүүгө туура келген. Алар фактылуулукту, чынчылдыкты, эч кимге жан тартпоочулук менен толуктукту, маалымат берүүдө алардын кызыкчылыгына залалы тийбесе гана колдошкон. Жогорудагы эрежелер алардын максаттарына дал келиши керек. Гезиттин чыныгы профессионалдуу болушу үчүн жогоруда көрсөтүлгөн төрт эреже үзгүлтүксүз колдонулуп турушу абзел. Алар менен бирге кеңири коомчулук журналистиканы чынчыл жана объективдүү болуусу керек деп эсептейт. Логиканын принциптеринен алып караганда, келтирилген ар бир сунуш же чыныгы, же жалган катары кабыл алынышы ыктымал. Бирок чындык- бул философиялык да категория. Адамдар канча болсо чындык да ошончо. Журналистикалык практикада чындыкты так факты катары караш керек. Алардын кайсынысы Чындык? Кудайдын чын экендигиби? Анда кимдин кудайын? Христиандыкпы? Ин-

20


3. Профессионалдык журналистика

Биринчи бап Æóðíàëèñòè��àíûí ðîëó

дуистикпи? Мусулмандыкыбы? Журналисттик практикада чындыкты фактылардын тактыгы катары кабыл алыш керек. Объективдүү деп аталган журналистиканы табуу күмөн туугузат. Жыйырманчы кылымдын белгилүү аскер корреспонденттеринин бири Марта Геллакори мындай дейт: «Объективдүү деп эмнени айтышаарын мен билбейм. Биздин ар бирибиздин өз алдынча көздөрүбүз жана кулагыбыз бар»35. Объективдүү, жаратып жатканга көз карандысыз журналистика- бул миф. Бардык эле адамдардай журналисттердин өз пикири, өз көз карашы бар. Профессионалдуу журналист муну түшүнүп, таптакыр объективдүүлүк кол жеткис экендигин жакшы билет. Ошондой болсо да профессионалдуу журналист ал көз карашты профессионалдык нормаларды жетекчиликке алуу менен кандайча жеңип чыгарын да жакшы түшүнөт. Ошондуктан ал өзүнүн ишинде объективдүүлүктөн көрө акылга салып салмактоого көбүрөөк таянат.

Профессионалдар жана кызыгуучулар Дүйнөдө журналистиканын эки негизги түрү практикаланат: профессионалдар жана кызыгуучулар. Журналистиканын улуттук мектеби деп аталагандардын ортосундагы айырмачылык мындайча алганда, ар кандай маданияттын, религия жана тарыхтын чагылдырышындагы айырмачылык деген эле сөз. Алар коомдун саясий-экономикалык шарттарын түзүп турат. Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө журналисттер, эреже боюнча, өзүлөрүн кайрадан ээ болгон эркиндикке кызмат кылууга арнашат. Бирок жумушту профессионалдуу бүткөрүү үчүн аларга демилгелүүлүк жагы жетишсиз. Эч кандай демилгелүүлүк эркиндиктин келечеги үчүн журналистиканын профессионалдуу жүрүм-турумун алмаштыра албайт. Профессионалдуу журналистиканын принциптерин четке каккан демилгечи-журналисттер кызыгуучуларга айланышат. Профессионалдык нормаларды сактабагандык журналистке кыйроону алып келиши мүмкүн. Бул өзгөчө алар күтүүсүз, чоочун кырдаалга кабылганда байкалат.

Дүйнөдө журналистиканын эки негизги түрү практикаланат: профессионалдар жана кызыгуучулар.

Демилгечи кызыгуучулар практикада профессионалдуу журналистиканын жүрүм-туруму керек экендигине кездешкени менен аларды четке кагат. Аларды же илимий, же формалдуу деп санашып, реалдуулуктан окчун деген тыянакка келишет. Андай эрежени кармануу журналисттер үчүн да, окурмандар үчүн традицияга жатпаган чоочун, ошондуктан мындай мамиле окурмандардын татымын кандыра албайт деп эсептешет. Чындыгында мындай айкындама окурмандардын аудиториясын баалабагандыкка жатмак. Аудиторияга жөн гана эмнени кааларын сунуш кылат (коомдун артынан ээрчүү), бирок алардын керектөөсүнө жооп бербейт (артынан ээрчитүү). Коом индустриалдык эрадан маалымат кылымына багыт алган сайын профессионалдык журналистикага башында болуп көрбөгөндөй талаптар коюлат. «Жаңы так журналистика» аттуу китептин автору Филик Мейер минтип жазат: «Журналист болуш үчүн бир гана чындыкты сүйүүчүлүк, энергиянын мол топтому жазуудагы атайын талант талап кылынган мезгил болгон. Мунун баары азыр да керек, бирок учурда алар жетишсиздик кылат. ... Журналист маалыматтын базасын башкарып, маалыматты иштеп жана анализдей алууга тийиш. ... Дүйнөдө маалыматтын көлөмү ар бир беш жылда эки эсеге арбып турган учурда, аларды түшүнүп жана алардын өтө чоң көлөмүн бере ала турган кесипкөй талап кылынат».36 Манипуляция алуунун объектисине айланбас үчүн журналисттер өзүлөрүнө ишенимдүү болгону дурус. Мындай ишенимдүүлүккө жетүүнүн бирден бир жолу – билим. Билимди колдонуу жетиктикти пайда кылат. Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдүн журналисттери көпчүлүк учурда мындайча белгилешет: «Биздин гезитке чет элдик журналисттердин иш-тажрыйбасын колдонуу эч мүмкүн эмес». Чындыгында, америка, россия же африка журналистикасы, бири биринен анчалык деле айырмаланбайт. 35 Тынчтык форуму (Freedom Forum) уюштурган «Жаңылыктарды традициялуу жарыялоо жана өткөөл мезгил» массалык маалымат каражаттарынын Европа форуму (European Media Forum, News Traditions & Transitions). Лондон, 30-май 1997-ж. 36 Жаңы так журналистика (The New Precision Journalism), Филип Мейер. Индиана университетинин басмасы (Indiana University Press), Блумингтон жана Индианаполис, АКШ, 1991; 1-2-бет

21


Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

3. Профессионалдык журналистика

Журналисттердин профессионалдуу жүрүм-туруму «аппараттык камсыздоо» эмес, улуттун эс-туюмун «программалык камсыздоодогу» айырмачылыктарынан турат. Ал улуттун маданияты, тарыхы жана экономикалык деңгээли менен шартталат. Мисалы, журналистиканын мектеби чындыгында эле жашап, журналистиканын улуттук мүнөзүнө камкордук көрсө, анда алар өздөрүнүн тилине Editorial деген англис сөзүн киргизип, андагы эквиваленттерди (баалама өнүм) алмаштырышмак эмес. Бул 1990-жылдардан кийинки Европанын коммунисттик бийлигиндеги өлкөлөрдүн гезит-журналдарынан байкалган. Ошол сыяктуу эле «модалуу шамал» андагы советтик Россиядан летучка37 жана планерка деген сөздөрдү алып келди. Словакиялык жана башка славяндык гезиттер терминдерди редакциялык кеңешмени атоо үчүн колдонушту. Социализм кулаганына 10 жылча өтсө деле, бул эки сөздү угууга болот, бирок алар бүгүн өзүнүн маанисине дал келбеген бирка сыңары кала берди.

Профессионалдык жумуштарды байкоодо көзкарандысыздык менен мактанууга караганда көп энергия талап кылынат.

Бүткүл дүйнөдө журналистиканын теориясы бекем байланышта. Мисалы, социалисттик журналистиканын теориясы социализм доорундагы окуу куралдарындагы, пособиелердеги теориясынын 90 пайызы социалисттик бирикмедеги өлкөлөрдөн тышкаркы жерде профессионалдык журналистиканын нормалары менен дал келет. Бирок калган 10 пайызы коммунисттик идеология менен ушунчалык шыкалгандыктан, баштагы социалисттик өлкөлөрдөгү журналистиканын алдын коңулдап, беделин түшүрүп салды. Социалисттик журналистиканын теориясынын кайсыл бөлүгүн пайдаланбаңыз жыйынтыгында көз карандысыз гезиттерди муунтууга алып келиши мүмкүн. Ал эми гезиттер өзүнүн иш-аракетин профессионалдуу түрдө чечүүгө багытталган, эгерде аталаган теориянын кээ бир пункту көз карандысыз журналистиканын профессионалдык нормаларына ылайык кайра иштелип чыкпаса, сөзсүз аталган теориянын таасирине кабылышы ажеп эмес. Профессионализмсиз көзкарандысыз гезитке келечектүүлүктү жана ийгиликти алып келбейт. Кайра профессионализмдин жетишсиздиги гезитти жеңил жаманатты кылышы ыктымал. Профессионалдык жумуштарды байкоодо көзкарандысыздык менен мактанууга караганда, көп энергия талап кылынат. Же россиялык юмористтер айткандай : «Тазалык үчүн күрөшпөстөн, аны шыпыруу керек».

37 Гезит кантип жасалат (Ako sa robia noviny), Андрей Тушер. СОФА (SOFA), Братислава, 1999; 68-бет.

22


3. Профессионалдык журналистика

Биринчи бап Æóðíàëèñòèêàíûí ðîëó

Иллюстарция 3,0

Журналисттердин эл аралык федерациясы Журналисттердин жүрүм-турумунун принциптеринин Декларациясы * Ушул эл аралык декларация журналисттердин профессионалдык жүрүм-турумунун стандарты катары жарыяланат. Журналист фактыларды чогултат, берүүлөрдү уюштурат, жаңылыктарды жайылтат жана чечмелейт, окуяны сүрөттөөдө маалыматтарды пайдаланат. 1. Чындыкка сыйлоо менен мамиле кылып, коомчулуктун чындыкты билүүсүн урматтоожурналисттин биринчи кезектеги парзы. 2. Өзүнүн парзын аткарып жаткан журналист ар качан эркиндиктин принцибин жана жаңылыктарды басып чыгарууда "таза" сынды пайдалануу укугуна ээ. 3. Журналист маалыматтарды берүүдө бир гана фактыга таянууга милдеттүү. Журналист колдогу маалыматты берүүдө жашырып жаппайт же документти бурмалабайт. 4. Маалымат, фотосүрөт жана документтерди алыш үчүн журналист бир гана таза ыкманы пайдаланат. 5. Басылып кеткен, бирок так эмес, зыян келтирүүчү маалыматты оңдош үчүн журналист бардыгын жасайт. 6. Журналист жашыруун алынган маалымат булагына карата профессионалдык жашыруун сырды сактоого милдеттүү. 7. Журналист массалык маалымат каражаты аркылуу өзүнө кемсинтүүчүлүктү камтыган чакырык кандай жооптуулукту өзүнө камтырын сезүүгө тийиш, андай кемсинтүүнүн калыптанышынан четтеп, аны болтурбоо үчүн колдон келген арганы жасашы керек. Өзгөчө расалык, жыныстык, сексуалдык өлчөм, тил, религия, саясий жана башка көз караштардын улуттук жана социалдык негизиндеги кемсинтүүчүлүккө жол бербөө жана күрөшүү – журналисттин башкы милдети. 8. Журналист плагиатты, фактыларды атайын бурмалоону, чагымчылыкты, кордоочулукту, негизсиз айыптоону, ар кандай түрдө пара алууну байсалдуу кылмыш катары эсептеши керек. 9. Бул билимге татыктуу журналисттер жогорудагы принциптердин жолун жолдоону өздөрүнүн парзы катары санашат. Өзүнүн өлкөсүнүн мыйзам чегинде аракет кылуу менен, журналист бир гана коллегаларынын адилеттүүлүгүн таанып, өкмөттүн же башка бир тараптын кийлигишүүсүн жерийт. (Журналисттердин Эл аралык федерациясынын Бүткүл дүйнөлүк конгрессинде 1954-жылы кабыл алынган. 1986-жылы бүткүл дүйнөлүк конгрессте оңдоолор киргизилген).

* http://www.ifj.org/whatis/basdocs/ifjcode.html

23


Экинчи бап

Стратегиялык пландоо

25


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

4.

4. Жоопторду издөө

Жоопторду издөө

«Биз кайдабыз? Биз кимбиз? Кайда баратабыз?» Иллюстрация 4,1

Бул суроолор француз сүрөтчүсү Поль Гоген тарабынан анын ушундай эле аталыштагы картинасында коюлган. Анын башкы полотносу таитян мезгилин ��елгилеп, андагы аборигендер ар кандай жумушту жасап жүрөт. Бул фундаменталдуу (негиздүү) суроолорду ар ким өзүнө бериши керек – өзгөчө ким бизнес менен алака кылып жүрсө.

Иллюстрация 4,0

Мисалы нускасы бир топ жылдан бери төмөндөгөн гезит – демейдеги эле көрүнүш. Бирок мындай төмөндөштүн себептерин такташ керек да, себеби, акыр аягында бул гезиттин андан аркы жашашына коркунуч келтирет. Иллюстрация 4,0

Бул гезит каякты көздөй баратат? Сатылган нуска 120 000 90 000 60 000 30 000 1

2

3

4

5

Жыл

Мындай кырдаалда гезит ээси жана менеджер күндөлүк убактысын коротууга өздөрүн токтотушу керек, энергия, акчаларын бекерге кетиргенди коюп, төмөнкү суроолорго жооп табышы зарыл:  Биз кайдабыз?  Биз кимбиз?  Эмне үчүн биз мындайбыз?  Биз кайда барууну көздөйбүз?  Канткенде биз ал жерде болобуз?  Ал жерге жетиш үчүн биз эмнелерди жасашыбыз керек? Бул суроолорго жооп алуу бизге эмне үчүн керек? Барыдан мурда жыйынтыктуу болуш үчүн. Ошол жыйынтыктуу сезим бизге ишеним алып келет. Биз туура жасап жатабыз, эффективдүү түрдө туура багытта баратабыз деген ишенимди пайда кылат. 1990-жылдардын башында словакиялык гезиттердин биринин башкы редактору мындай деген: «Биз гезитибиз өлкө боюнча эң мыкты гезит болушун каалайбыз». Бул «Биз каякка барууну көздөйбүз?» деген суроого жооп сыяктанат. Бирок, өлкөдө эң мыктылардан болуш эмнени билдирет? Эң жогорку тиражга ээ болуубу? Же окурмандардын саныбы? Балким, эң жогорку киреше алуу болуп жүрбөсүн? Же өзүнүн штатында жогорку беделдеги журналисттерге ээ болуубу?

26


Поль Гоген. «Биз кайдан келдик? Биз кимбиз? Биз кайда барабыз?»

Бостон көркөм сүрөт музейинин сыпайы уруксаты менен чыгарылып жатат. © Көркөм сүрөт музейи, Бостон. Бардык укуктар корголгон.

Иллюстрация 4,1

4. Жоопторду издөө Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

27


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

4. Жоопторду издөө

Албетте, башкы редактор алдына бийик максат койгон, бирок ал ачык, так берилбегендиктен, негиздүү суроолорго жооп табуу мүмкүн эмес. Редактордун айткандары конкреттүү ой. Эгерде ага атайын жетиштүү түрдөгү мүнөздөмө берилбесе, «эң мыкты» деген сөз жөн гана пикир болуп калат.

Эгерде сиз эмнени көздөп жатканыңызды башкаларга түшүндүрө албасаңыз, бул өзүңүзгө түшүнүктүүбү?

Башкы редактордун «эң мыкты» жөнүндө элестетүүсү анын жамаатынын ишинин натыйжасына дал келет, же дал келбейт. Ушинтип, аталган гезитте он чакты ар башка редактор болушу мүмкүн. Алар «эң мыкты» гезитти жаратуу сыяктуу бирдей максат коюшат, бирок, «эң мыктыга» келгенде, келишпеген ой-пикирди жаратышат. Финансылык жаңылыктар боюнча редакторду алсак, ал бул сөз менен финансылык маалыматты берүүнү көбүрөөк түшүнөт (буга салыштырмалуу спорт жөнүндө аз). Спорт хроникасынын редактору «Эң мыктыдан» спорт жөнүндө жаңылыктарды көбөйтүүнү көздөйт (каржылык жаңылыктарды азайтуу менен). Сиз негиздүү суроолорго жооп издегенде ачык, таза болушуңуз керек. Эгерде сиз эмнени көздөп жатканыңызды башкаларга түшүндүрө албасаңыз, бул өзүңүзгө түшүнүктүүбү? Эгерде сиздин айта турганыңыз «эң мыкты» гезитти чыгаруу гана болсо, анда сиздин койгон максатыңыз өзүңүзгө ачык эмес. Ал эми, эгерде ушундай натыйжа чыкса, сиз аны аткарууга жетиштүү түрдө даяр эмессиз. Өткөндөрдү түшүнүү сизге учурдагы абалды туура кабылдоого жардам бериши мүмкүн. Андан соң, келечекке реалдуу пландар түзүлөт.

Иллюстрация 4,2

Өткөн мезгил, учур жана келечек – компаниянын аракетин талдоодогу үч негизги түшүнүк. Алар компаниянын максатына жетишинде эске ала турган түшүнүктөр. Бул өнүгүүнү талдоодо сапарга чыгуу түшүнүктөн пайдалансак оң болот. Башкы жол өтө маанилүү үч көрсөткүч менен белгиленген. Анын ар биринде Гогендин картинасынан бирден суроо: Биз кайданбыз? Биз кимбиз? Биз каякка барууну көздөйбүз? Аларга жооп мындайча берилиши мүмкүн: учурдагы компания кайсы жана келечекте ал кайда болууну көздөйт. Бардык үч суроого бирдиктүү, жалпы жооп берүү максаттын аныктамасы деп аталат. Башкы жолдун боюндагы көрсөткүч-жебе сизди ар убакта алдыны карай сүрөп олтурат. Ошондуктан өткөндө ого эле көп олтура бербеңиз. Өткөндүн ролун тааныңыз, бирок көңүлүңүздү учурга жана келечекке топтоңуз. Биз кимбиз? Бизнесте бул негиздүү суроого даяр жооп жок. Балким андан да жаманы, ага жооп берүүгө даяр адамдар канча болсо, жооптор ошончо, бирок бардыгы ар башка. Туура жана пайдалуу жооп алыш үчүн сиздин учурдагы абалыңызды териштирүү муктаждыгы келип чыгат. Эсиңизде болсун, бул процесс жол менен сапар чегүүгө окшош. Негизгиси биз башкы жол менен жүрүүнү көздөйбүз, бирок бизге кээде каптал жолго салууга туура келет. Элестетип көрүңүздөр, каптал жол – бул заправкага чейинки орун. Мындай учурда каптал жолго биз көрсөткүчтөгү Эмне үчүн биз мындайбыз? деген жазуудан кийин чыгабыз. Өз компанияңыздын күчтүү жана начар жактарын талдаңыз, ошондой эле анын тышкы мүмкүнчүлүктөрүн жана четтен келе турган кооптуулукту карап чыгыңыз. Каптал жолдо көбүрөөк кармалбаңыз. Тезирээк башкы жолго көрсөткүчтөгү Биз кайда барууну каалайбыз? деген жерге, кайра келиңиз. Ошол жерде сиз компаниянын күчтүү жана начар жагын, кооптуулуктун мүмкүнчүлүктөрүн талдоонун негизинде сиз максатыңызды аныктоонун аягына чыга аласыз. Эми сиз келечекте компанияңыз пайда боло тургандыгын билесиз. Бирок Ал жакка кантип жетүү керек?

28


1

1

Каптал жол

Каптал жол

Башкы жол

Иллюстрация 4,2

Бизнес план

Ал жерге жетүү үчүн эмне кылыш керек?

Максаттар, маселелер

Ал жерге кантип жетүү керек?

Эмне үчүн биз мындайбыз? Күчтүү жана начар жактарын, кооптуулук мүмкүнчүлүктөрүн талдоо

Максатты аныктоо

Биз кайда барууну көздөйбүз?

Келечек

Максатты аныктоо

Биз кимбиз?

Биз кайданбыз?

Максатты аныктоо

Учур чак

Өткөн чак

Стратегиялык тандоонун жүрүшү

4. Жоопторду издөө Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

29


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

4. Жоопторду издөө

– Каптал жолдон суроо туулат. Максатыңыздын аныктамасы камтыган практикалык кадамдардан жалпы идеяны алып чыгыңыз. Сиз жакынкы үч-беш жыл үчүн максатка ээ болуп, сиздин миссияңызга таяныч боло турган кийинки жылдагы маселени айкын көрсүз. Башка каптал жолдогу көрсөткүч Ал жерге жетиш үчүн эмне кылыш керек? деген суроону өзүнө камтыйт. Балким аны ал жерге сиздин жумушчуларыңыз койгондур? Ага жоопту кийинки жылга карата бизнес-пландан таба аласыз. Эми биринчи каптал жолго кайра келиңиз да текшериңиз: сиздин бизнес-план сиздин маселелериңиз жана максатыңыз менен дал келеби? Андан ары башкы жолду беттеп жөнөңүз да сиздин максатыңыз жана маселеңиз миссияңызды аныктаганга дал келеби – текшерип көрүңүз. Жолдо тыгын, же автокырсык болгон учурда, Биз каяктанбыз? деген көрсөткүчкө кайта келиңиз. Өткөн мезгил, учур жана келечек – сиздин компанияңыздын максатка карай жылышын талдай турган үч түшүнүк. Башкы жана каптал жолдордогу алты суроо – бул компания өзүнүн келечегинин баасын талдай турган суроолор. Ар бир жооп чыныгы талдоону пайдалануу менен иштелип чыгышы зарыл. Төмөндө ар бир көрсөткүчтө белгиленет. Компаниянын келечегине негиздүү, узак мөөнөттүк баа берүү стратегиялык пландоо деп аталат. Мындан аркы бөлүмдөрдө стратегиялык пландоо бөлүк-бөлүк иретинде конкреттүү сүрөттөлөт.

30


5. Миссияны аныктоо

5.

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Миссияны аныктоо

Ар бир компаниянын эмнеге багытталгандыгы белгилүү. Көпчүлүк учурда ал багыт аныкталбаган боюнча кала берет. Сиздин компанияңыз эмне үчүн жашап жатат? Ал эмнеге жетишүүгө умтулат? Бул суроолорго жоопту миссияны аныктоодон издөө керек. Миссияны аныктоо кандай компания бар, же кандай компания болууга умтуларын алдын ала аныктайт. Аны башкаларга тааныштыруудан мурда миссиянын аныктамасын кагаз бетине түшүрүү керек. Аны ким жазат? Бул кызматкерлердин жумушчу тобунун, же аны чече турган жетекчилердин милдети болушу мүмкүн. Ал топ бардык бөлүмдөрдү- редакция, жарнама бөлүмдөрүн жана аларды таратуучуларды өзүнө кошот да, жумушка чегерет. Миссияны аныктоонун акыркы нускасын текшерүү компаниянын жетекчисине милдеттендирилген, бирок ал жана бөлүм башчылары кызматкерлерге өз идеяларын айтуусун сунуш кылышы керек. Эгерде кызматкерлер ага ишенишсе, миссияны аныктоо чоң баалуулукту түзөт. Ал эми кызматкерлер, сөзсүз, ишенишет, анткени, аныктоого өздөрү катышып олтурат.

Миссияны аныктоо кандай компания бар, же кандай компания болууга умтулаарын алдын ала аныктайт.

Миссияны аныктоо ачык, так жана кыска болууга тийиш. Ошол эле учурда ал компаниянын бардык бөлүмдөрүн камтыган кеңири болушу керек. «Биз коомдун активдүү адамдарына маңыздуу жаңылыктарды басып чыгарабыз». 1 Бир басма компаниянын чегинде ар башка эки миссия жөнүндө ойлоого болбойт. Бирөө акча таап жаткан коммерциялык бөлүм үчүн, экинчиси акчаны сарптаган редакция үчүн. Мындай миссияны ачык, кыска жана ар бир сөзү негизделген аныктоо румын гезиттеринин биринде берилген. Ал компаниянын продуктусу үчүн так жооп берет (маңыздуу жаңылыктарды басып чыгаруу). Өзүнүн кыскалыгына карабастан аныктама бир топ көрсөтмөлүү. Мисалы, андан компания бир тармактуу бизнес менен алака кылаарлыгын, өзүнүн ресурстарын ой келди чачпай, кызматкерлердин убактысын, энергиясын коротпой иш алып бараткандыгын түшүнүүгө болот. Ага убаралуу иш-аракеттин, мисалы, кыймылсыз мүлк менен соода кылуу, туристтик жолдомого кызмат көрсөтүү жана башкалардын кереги жок. Ал жөн гана жаңылыктарды басуу менен аракеттенет. Демократия жаңыдан бүчүр ала баштаган өлкөлөрдөгү гезиттин жетекчилери ар дайым басылмадан тышкаркы иштер менен алака кылуу алгылыктуу киреше алып келип, гезитке финансылык колдоо көрсөтөт деп белгилешет. Мисалы, гезитке жардам берүү үчүн туристтик агентствонун кирешесин пайдаланса болот. Мындай аракет логикага жакын. Бирок ар кандай иш-аракеттердин жогорку деңгээлин башкарууда көптөгөн өзгөчө жолдорду пайдалануу талап кылынат. Демек, гезитти басып чыгарууга байланышпаган кесиптеги менеджерлердин бир канча штаты керектелет. Ансыз булар менен баягы эле жетекчилердин азганактай чөйрөсү алака кылмак. Андай учурда жеткиликтүү башкаруу дегеле болмок эмес. Массалык маалымат каражаттарынын жетекчилери көпчүлүк учурда баалабаган акча табуунун маанилүүлүгү миссияны аныктоодо, сөзсүз, киргизилиши керек. Муну америкалык басма компанияларынын бири төмөнкү ниетте көрсөткөн: «...Коомго керектүү жаңылыктарды, маалымат жана жарнамаларды жарыялаган кирешелүү басма компаниясы болуу». 2 Миссиянын бул аныктамасынан эч кандай жардам байкалбайт, ошондой эле күтүлбөйт. Анан да гезиттин продуктусу эмне экендиги даана көрсөтүлгөн, мындайча алганда, жогоруда айтылган румындык болжолдон ачыгыраак берилген. Румындык гезиттин продуктусу жаңылыктарды басып чыгаруу эке1 2

Гезитти стратегиялык пландоо (Strategic Planning for Newspapers), Клейтон Хасвелл. Эркин прессанын Дүйнөлүк институтунун жумушчу документи (WFPI), Калифорния, 1998. Гезитти стратегиялык пландоо (Strategic Planning for Newspapers), Клейтон Хасвелл. Эркин прессанын Дүйнөлүк институтунун жумушчу документи (WFPI), Калифорния, 1998.

31


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Бир басма компаниясынын чегинде эки ар башка миссия – бири акча таап жаткан коммерциялык бөлүм үчүн, экинчиси акчаны сарптаган редакция жөнүндө ойлоого мүмкүн эмес.

5. Миссияны аныктоо

нин эске алыңыз. Америкалык гезит болсо, тереңирээк сүңгүп, өзүнүн продуктусуна жаңылыктарды гана киргизбестен, маалымат менен жарнаманы да кошкон. Эгерде румын гезитинин менеджерлери миссияны аныктоодо көбүрөөк убакыт коротсо, алар гезиттин экономикалык туруктуулугу үчүн жарнамалар да керек экендигин моюндарына алышат. Миссиянын аныктамасына жарнаманы киргизүү менеджерлерге алардын гезити бирден көп продукты чыгарыла тургандыгын такай эскертет да, алардын да ар бири өздөрүнө камкор көңүлдү канааттандырат. Эгерде компаниянын ар бир бөлүмүндө миссияны аныктоонун өзүнчө шарты иштелсечи, бирөө, мисалы, редакция үчүн, башкасы жарнама бөлүмүнө тиешелүү болсочу? Тажрыйба көрсөткөндөй, бир басма компаниянын чегинде эки ар башка миссия – бири акча таап жаткан коммерциялык бөлүм үчүн, экинчиси акчаны сарптаган редакция жөнүндө ойлоого мүмкүн эмес. Миссияны аныктоо эффективдүү болушу үчүн жана бардык компанияны биримдикте кармоо үчүн ал эки бөлүм бир максаттын алдына бириктирилиши керек. (Гезиттин редакциялык мазмунун сүрөттөө миссияны аныктоо жана анын редакциялык саясаты жана концепциясы болуп саналат). Демократия бүчүр ала баштаган өлкөлөрдө гезиттин редакторлорунан төмөнкүдөй ураанды угууга болот: «Биз татыктуулар үчүн, татыктуу гезит чыгарабыз». Мындай эрежени гезиттин түрү да, анын аудиториясы да аныктай албайт. Өздөрүн татыктуу эмесмин деп санаган адамдар, кыязы, көп кездешпесе керек. Ал эми кайсы башкы редактор татыктуу эмес гезит чыгарып жатам деп моюнуна алсын? Ал ураан канчалык уккулуктуу болсо да, үстүртөн эле акыл калчасак, мында эч кандай маани жок экендиги байкалат. Жогорудагы болжолдуу тактоо бизди төмөндөгүдөй вариантка алып келет: Биз татыктуу, көлөмдүү, жатык тилде жазылган авторитеттүү, өзүнө олуттуу аналитикалык материалдарды, пайдалуу маалыматтарды камтыган гезитти чыгаргыбыз келет. Оңдолгон эреже продуктуну бир аз толугураак түшүндүрөт, бирок анын сүрөттөлүшү баштагыдай бүдөмүк боюнча кала берет. Андагы, «гезит кимдерге арналат – анын аудиториясы жана кардарлары ким?» - деген суроо ачык бойдон кала берди. Эгерде гезиттин менеджерлери биринчи кезекте аудитория жөнүндө ойлонушса, анда продуктунун сүрөттөлүшүн жеңил тактоого болмок. Кандай гезитти окурман каалайт? Кандай гезит ага керек? Татыктуу жана көлөмдүү – бул терминдер компаниянын миссиясы үчүн да, окурман үчүн да так эмес. Башка жагынан өтө эле кысымга алынган эреже компаниянын арымын чектеп коюшу мүмкүн. Биз шаар тургундарынын экономикалык активдүү бөлүгү болгон, 16 жаштан 50 жашка чейинкилер окушсун деп гезитти чыгарабыз. Бул миссиянын эрежеси массалык маалымат каражатынын менеджмент боюнча семинарынын катышуучулары тарабынан сунуш кылынган. Гезиттердин менеджерлери аудиториянын «экономикалык активдүүлүгүн» токтолуп, ошону тандашты. Себеби, алардын ою боюнча ошолор гана тийиштүү сатып алуу жөндөмүнө ээ жана жарнама берүүчүлөрдү гезитке тарта алышат. Семинардын катышуучуларынын бир тобу, алардын аудиториясы 20дан 50 жашка дейре болуш керек деген пикирин айтышты. Жогорку же төмөнкү жаштагы аудиториянын чектелиши миссиянын эрежесинде компаниянын чөйрөсүн тарытып, зыян тарттырат. (Баса экөөндө тең пенсияга чыгуу мыйзам боюнча 55 жашты түзгөн өлкөдө салыштыруу жүрүп жатат.) Акылга салып караганда, ал эрежеде кечиримдүү жери бар: эгерде сиз өспүрүмдөр үчүн гезит чыгарсаңыз, анда отуз жаштагыларды көңүлгө албайсыз. Бирок биздин маегибизде сөз гезиттин миссиясынын аныктамасы аудиториянын кеңири чөйрөсүнө арналгандыгы жөнүндө баратат. Компаниянын миссиясын жеткиликтүү аныктоо төмөнкү эрежеде кеңири берилет:

32


5. Миссияны аныктоо

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

«"Нью-Йорк таймс" компаниясынын башкы милдети болуп коомду жакшыртуу жогорку сапаттагы жаңылыктарды, маалыматтарды жана көңүл ачуучу материалдарды чогултуп жана таратуу аракети эсептелет». 3 Ушул кыска аныктама Нью-Йорк таймс (New York Times) гезитинин Бостон глоуб (Boston Globe), 21 регионалдык гезит, сегиз теле- жана эки радиостанция, гольфко арналган үч журнал, 50 маалымат Web сайты жана биргелешкен менчиги болгон Интернэшил Геральд трибьюн (International Herald Tribune) басылмаларынын жалпы багытын белгилейт. Кардарлардын каалоосуна жана тилегине баш оту менен берилгендикти «Пирсон»4 компаниясынын эрежесинен байкоого болот. (1993-жылдагы үлгү) «Биздин стратегиябыз – медиа-мазмунду жеткирүүнүн ири эл аралык басылмасы болуу. Маалыматтар, сабатын жана көңүлүн ачууга багытталган кынтыксыз продуктулар болсо гана адамдардын каалоолоруна дал келет». 5 Эң жогорку даражадагы жетекчи, мындайча алганда, башкы редактор каалаган убакта, күндүзү, же түндөсү компаниянын миссиясы кандай экендигине жооп берүүгө жөндөмдүү болушу керек. Башкача болгондо, ал кол астындагылардан кандай жумушту күтүшү мүмкүн? Качан миссия аныкталып, компаниянын көрсөтүлгөн жобосунун негизиндеги башкаруу органы тарабынан кабыл алынгандан кийин, бардык мүмкүнчүлүктөр менен миссия тууралуу жарыя кылыңыз. Аны компаниянын ич арасында жарыялоо түшүнбөстүктөн арылып, жамааттык демилгени калыптандырууга багыт берет. Миссияны компаниядан тышкары окурмандарга жана жарнама берүүчүлөргө жеткирүү сиздер эмнени көздөп жана эмнеге жатканыңыздарды көрсөтөт. Мунун баары кыйла деңгээлде сиздин компанияга карата ишенимдин жогорулашына шарт түзөт.

Эң жогорку даражадагы жетекчи, мындайча алганда башкы редактор каалаган убакта, күндүзү, же түндөсү компаниянын миссиясы кандай экендигине жооп берүүгө жөндөмдүү болушу керек. Иллюстрация 45,0

Миссияны аныктоо кабыл алынган соң, кийинки кадам аны колдоого алган максаттар жана милдеттерди аныктоо болуп эсептелет. Бирок, элден мурун миссиянын аныктамасын иштеп чыккандардын ролун карап көрөлү. Ошондой эле аны практикада реализациялоону жүзөгө ашыргандар – жетекчи жана менеджерлердин ролун ачып алалы.

3 4

5

«Нью-Йорк таймс» компаниясынын 1998-жылга болгон жылдык отчёту, http://www.nytco.com/nytar98/index2.html Окуу китептерин жана массалык маалымат каражаттары тармагына тиешелүү басылмаларга адистешкен «Пирсон ПЛК» басылма тобу күн сайын жарык көргөн «Файненшл таймс» (The Financial Times) газетасынын, апталык «Экономист» журналынын (The Economist) жана «Пингвин букс» (Pinguin Books)басылмасынын дагы бирдей укуктагы кожоюну, ээси. Жылдык отчётту кантип даярдоо керек. Компаниянын презентациясын жана отчётун жазуу үчүн колдонмо (How to Prepare Annual Report. A Guide to Writing, Designing and Presenting Company Reports), Дэвид Д. Мартин. «Директор букс» (Director Books), Кембридж, 1989.

33


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

6.

6. Лидерлик жана башкаруучулук

Лидерлик жана башкаруучулук

Жогорудагы бөлүмдө айтылган румын гезитинин миссиясынын эрежесине кайта келели: «Биз коомдун активдүү адамдары үчүн маанилүү жаңылыктарды басып чыгарабыз». Ким миссиянын мындай аныктамасын сунуш кылган? Жамаат өзүн идея катары санап, анысын сөзгө айлантуусу мүмкүн эле. Бирок мындай эр жүрөктүүлүккө ким биринчи бара алат? Идеянын авторлору мүмкүн анын ким экендигин айкындай албайт чыгар, бирок жамааттын мүчөлөрү ал жөнүндө ички сезим менен бир нерсе билиши ыктымал: бул адам көрөгөчтүккө ээ. Официалдуу аткарган кызматтарына карабастан, аларга ошол адам өтө маанилүү.

Иллюстрация 62,0

Көрөгөчтүк – бул алдын ала көрүүнүн өзгөчө сезе билүүнүн жөндөмү. Буга үйрөнүүгө мүмкүн эмес. Ошондой болсо да көрө билүүнүн потенциалын жаратуу үчүн билимдин сыналган массасы жана адамдагы энергиянын кыйла топтому талап кылынат. Көрө билүү жөндөмүнө ээ адам көктөн түшпөйт. Ким гезиттин узак келечеги жөнүндө тажрыйба жана умтулууга ээ болбой туруп сүйлөсө, ал көрөгөч эмес. Ал – жөн гана айланасына жагууну көздөгөн популист (беделин жогорулатууну көздөгөн адам).

«Лидер үчүн акыркы сынактагы ташы - өзүнөн кийин башкаларга ишенимди жана ишти улантуудагы эркти калтырат».

«Лидерлик жагымдуулуктан эле түзүлбөйт, ал туура жана күчтүү болуш үчүн керек»,- деген 1990-жылдары австралиялык премьер-министр Пол Китинг. 6 Лидерлик эмнеден башталат? Бардык эле лидерди көрөгөчтүккө ээ адам катары официалдуу начальник дайындабайт. Лидер күндөрдүн бир күнүндө редакциялык кызматкерлердин ичинен бөлүнүп чыгат. Редакциянын официалдуу боссу, башкы редактор, келечектүү лидерди биринчи байкай алат. Мындайча алганда, Сальери Моцарттын талантынын тереңдигин билип, аны, легенда боюнча, өзүнүн чыгармачылыгына күчтүү көрүнүш катары кабыл алат. Италиялык композитор Антонино Сальери Моцарттын талантынын тереңдигин билип, аны, легенда боюнча, өзүнүн чыгармачылыгына кооптуу көрүнүш катары кабыл алган. Италиялык композитор Антонино Сальери, кимдин опералары XVIII кылымдын аягында бүткүл Европа боюнча белгилүү болгон Сальери жана андан көбүрөөк белгилүү Вольфганг Амадей Моцарт экөөнүн ортосундагы мамиле көптөгөн ушак-айыңдардын предметине айланган. Сальериге Моцартка каршы интригалардын реалдуулугу күмөн топтомун ыйгарышат. Бул композиторлордун ысымдары көпчүлүк учурда чамалуулук жана таланттын таймашуусун символдойт. Мындай таймашуулар мекемелерде да, гезиттерде да келип чыгышы мүмкүн. Официалдуу босс жана формалдуу эмес лидер бири бирине карама-каршылык жаратышы мүмкүн. Мындай конфликт, эгерде официалдуу босс формалдуу эмес лидерди өз күчүн компаниянын ийгилиги үчүн жумшоосуна айла таба албаса, анда экөөнүн биринин компаниядан кетүүсү менен аяктайт.

Иллюстрация 45,1 Иллюстрация 45,25

Эң жогорку жетекчи орунду, башкы директор жана башкы редакторлукту ишти билген, жетиктикти көрсөтө алган адамдар ээлөөсү керек. Качан аларга ишенип, сыйлаган учурда гана лидерлер таасирдүү жана эффективдүү болот. Кандай гана уюм болбосун жетишкендиги, анын жетекчиси кол астындагыларды өзүнүн көрөгөчтүгүнө ишендире алышында турат. Ал өз тарабынан татыктуу, өзүнө тарткан үлгү көрсөтүп, алардын таң калуусун күчөтүп, ишендирүүгө аракет кылуусу керек. Компания үчүн жеке мисал менен ишендирүү өтө эффективдүү, бул унчукпаган, эч нерсеге каршылык кылбаган милдеткер кулдарга караганда алда канча артыкчылык кылат. Башкы редактор кандай болушу керек? Бул жөнүндө америкалык белгилүү журналист Бенджамин С. Брэдли минтип белгилейт: «Жакшы лидер адамдарды баш коштуруп, аларды жемиштүү иштөөгө көндүрөт. Анын оппоненти эч ким сүйүңкүрөбөгөн, айланасына зеригүүнү туудурган адам».7 Брэдли «Вашингтон пост» (The Washington Post) гезитинин башкы редактору болгон. Ошол учурда гезит 6 7

34

Тайм (Time), 9-январь 1995-ж.; Саясий сөздөрдүн Оксфорддук сөздүгү (The Oxford Dictionary of Political Quotations), Энтони Джейдин редакторлоосунда. Оксфорд университетинин басмасы (Oxford University Press), 1997, 203-б. Гезит редакторлорунун Америкалык коомунун Эл аралык стипендианттарынын тобунун дискуссиясынан, сентябрь 1992-ж.


6. Лидерлик жана башкаруучулук

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Уотергейттин иши деген чуулгандын жүзүн ачкан – же президент Ричард Никсондун отставкага кетиши ошол саясий жаңжалга байланыштуу. Көрө билгичтик лидерликтин касиеттерин өзүнө камтыйт, ошондой болсо да жеке эле андан турбайт. Лидер көрөгөчтүктөн да башка жакшы далилдерди келтирип, башкаларды демилгелүүлүккө чакырат. Америкалык журналист Уолтер Линпмани муну төмөнкүдөй аныктаган: «Лидер үчүн акыркы сынактагы тести – өзүнөн кийин башкаларга ишенимди жана ишти улантуудагы эркти калтырат».8 Алга жылган гезит сөзсүз, жогору жактагылардын лидердик сапатка ээ болушуна умтултат.

Лидер жана менеджердин ортосундагы мамиле Негизинен лидер жана менеджер – милдети ар башка адамдар. Бул башчылык кылган лидердин башкаруучулук жумушу болбошу керек деген сөз эмес, бирок ага башкаруунун көптөгөн бөлүгүн өз мойнуна алуусу, сөзсүз, дегендикке жатпай, бул жумуш менеджер деп аталагандарга жүктөлөт. Лидер гезиттин багытын аныктайт да өзүнүн жамаатын көрө билүүнү реализациялоого жетектейт. Ошол жолдо аракетти башкаруу демейде башка адамдарга жүктөлөт. Жумушту бөлүштүргөн менеджердин бул ролун бюджет түзүп басылманын чыгышын уюштурат. Саналуу гана инсандар жакшы лидер боло алышы мүмкүн, ошондой эле бир убакта жакшы менеджерликти камсыз кылуусу ыктымал. Бирок компанияга экөө тең керек – лидер, эмнени жасаш керек экендигин аныкташ үчүн, өзгөчө узак мөөнөттөгү келечекти аныктап жана менеджер күндөлүк милдеттерди аткарып, гезиттин жалпы маселесин чечүүнү камсыз кылуу үчүн.9 Башкы директор жана башкы редактор күчтүү лидерлик сапатка ээ болуулары керек. өзгөчө ал сапат негиздүү өзгөрүүнүн учурунда талап кылынат. Лидер эрежелерди орнотууда өзүн көрсөтсө, ал эми менеджмент алардын сакталышына жооп берет. Лидер гезит учурда кайда турса, ошол жерден жетекке алат, жыйынтыгында гезит башта болбогон жерде болушу керек. Лидер гана башкалардан ал эмнени кааласа, ошону аткаруусун болгондо да жан дили менен аткаруусуна жетише алат. Лидер гана биригүүнүн маданиятын негиздеп, анын сакталышына жооп берет, жамааттын мүчөлөрү тең бөлүшкөн ишеним, баалуулуктар, көз караш жана күтүү сыяктуу жүрүм-турумдун нормаларын бекемдейт. Иши алдыга жылган лидер практикада бүткүл дүйнөлүк кабардын тармагы «Кэйбл Ньюс нетворкту» (Си-Эн-Эн) негиздөөчү Тед Тернердин айткандарын жүзөгө ашырууга тийиш: «Же артыңдан ээрчит, же артынан ээрчи, болбосо жолду бошот». Лидердин күчү компаниянын ийгилиги үчүн өзүнүн «Менин» кандайча алып жүргөндүгү менен өлчөнөт. Лидер канчалык күчтүү жана кең пейил болсо, ал кол алдындагыларды ошончо ишендирет. Мейли алар идеянын автору өздөрү экендигин ойлой берсин. Ошондо алар идеяны реализациялоого жанын таштап иштешет. Эмгегин формалдуу түрдө өз эсебине жазбастан, мыкты лидер анын көрөгөчтүгү турмушка ашып жаткандыгы жөнүндө сыйлык алат.

8-бөлүм

Лидердин күчү компаниянын ийгилиги үчүн өзүнүн «Менин» кандайча алып жүргөндүгү менен өлчөнөт.

Башкы директор жана башкы редактордун ортосундагы мамиле Ар башка өлкөлөрдө, кээде ошол эле өлкөнүн ар кандай гезиттеринде гезит жетекчилеринин кызматынын аталыштары бирдей эмес. Бирок көпчүлүк учурда, биз көрүп тургандай, эң эле ылайыктуусу эң жогорку жетекчилик эки кишиден турат. Алардын кызматы мында генералдык директор жана башкы редактор деп аталат. Кээде демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдүн эмгек рыногунда массалык маалымат каражатынын өз ишин жетик билген менеджерлердин жетишсиздиги байкалат, ал эми таланттуу лидер жөнүндө сөз кылууну коё туралы. Менеджерлердин жетишсиздиги эмнеге алып келиши мүмкүн? Көптөгөн жетекчилер ишти аткарууну, башкы деректирликти да, башкы редакторлукту да өздөрүнө алышат. Айтсак, бир эле учурда эки столдо отурган менеджерлер демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө 8 9

Нью-Йорк геральд трибьюн, 14-апрель 1945-ж.; Саясий сөздөрдүн Оксфорддук сөздүгү (The Oxford Dictionary of Political Quotations), Энтони Джейдин редакторлоосунда. Оксфорд университетинин басмасы (Oxford University Press), 1997, 228-б. Эгер кайсы бир убакта бирөөсүн гана жумушка ала турган болсо, анда бул китептин автору лидерге жогору баа бермек. Чыныгы лидер жакшы менеджерди табат жана аны ымалалашып иштөөгө багыттайт, менеджер жакшы лидерди тапканда көрө.

35


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

6. Лидерлик жана башкаруучулук

эле кездешпейт. Батышта көптөгөн гезит-журналдарды башкы редактор башкарат, ал ошол эле учурда гезитти чыгаруучунун милдетин аткарат.

Бир компаниянын чегинде басма жана редакциялык ролдорду аралаштыруу орчундуу ооруга айланышы мүмкүн.

Өзгөчө жогорку квалификациялуу төмөнкү звенонун башкаруусу жок болсо, бул эки кызматты бириктирүү, анчалык туура чечим эмес. (Булар, коммерциялык директор. Ал компаниянын басма иши боюнча аракет кылат, редакциядагы редактор). Булар эки столдо отурган босстун таянычтары. Ошондой болсо да бул эки кызматты бириктирүүнүн өзүнчө артыкчылыгы бар: мисалы, генералдык кызматкердин өкүлдүгүнө ээ башкы редактор оперативдүү чечим чыгара алат. Компаниянын башчысынын кош ролдуулугуна келсек, демократия жаңыдан өнүгө баштаган өлкөлөрдө дагы эле бир компаниянын чегинде басма жана редакциялык милдетти аралаштыруу орчундуу ооруга айланаарын түшүнбөстүктүн алгачкы баскычы. Украиналык гезиттердин биринин башкы директору, сыйыштыруу боюнча башкы редактору өзүнүн орун басарын конокторго бул компаниянын каржылык суроолор боюнча башкы редактордун орун басары тааныштырат. Эгерде басма жана редакциялык суроолор так чектелбесе, редакциялык мазмун бизнес жана коммерциянын эч ким чектей алгыс таасирине кабылат. Редакциялык жакты коммерциялоо гезитке болгон ишенимди үзгүлтүккө учуратат да, ал өз кезинде коммерциялык талкаланууга алып келет. Эгерде окурмандар аларга күнүгө сунуш кылынган макалага журналистиканын талабы менен эмес, коммерциялык кызыкчылыктан жазылганын туюп калышса, гезиттен тетири карап кетишери бештен белгилүү. Редакциялык жана коммерциялык суроолордун аралашып кетүү проблемасы аларды чектөөнүн негизинде чечилиши мүмкүн, биринчиден, кызматтык көрсөтмөлөрдөн, андан соң жумушчулар тарабынан анын аткарылышы шарт түзөт. Алар генералдык директор жана башкы редакторго баш ийүүдө турушат. Бул эки кызматты бир адам ээлеп турган учурда чектөөлөрдү редакциялык жана коммерциялык аракеттин ортосунда жүргүзүү, балким, татаалыраак жагдайга алып келет. Муну коммерциялык директордун укугун бир аз кыскартуунун эсебинен жүзөгө ашырса болот. Ошондой эле басма жана редакциянын функциялар жогорку деңгээлде чектелиши талапка ылайык. Баштапкы этапта гезит үчүн генералдык директор жана башкы редактордун милдетин бир эле адамдын аткаргандыгы туура. Гезит менен бирге анын өнүгүү тепкичтерин басып өткөн жетекчи гезиттин чыгарылышы жана сатылышы жөнүндө кабардар болуп турууга мүмкүндүк алат. Ошондой болсо да ал өзүнүн профессионалдуулугун өркүндөтүүгө көңүл бура турган учур келет, экинчи жактан анын профессионалдуу түрдө кимдир бирөө тарабынан аткарылышына мүмкүндүк берет.

Башкы редактор жана аткаруучу редактордун ортосундагы мамиле Иллюстрация 45,25 Иллюстрация 45,27 Иллюстрация 45, 31

Лидер жана менеджердин ыкташуусу башкы редактор менен аткаруучу редактордун типтүү мисалы. Чакан гезиттерде аткаруучу редактордун ролун башкы редактордун орун басары же гезитти чыгаруучу редактор аткарат. Башкы редактор жана аткаруучу редактордун ролун чектөө да ар башка болушу ыктымал. Кээ бир гезиттерде чагылдырылуучу тематиканы башкы редактор аныктайт. Аткаруучу редактор бул аныктаманын аткарылышынын бардык кадамдарына жооп берет. Муну америкалык журналист аял Марджи Фрини, «Балтимор бизнес джорнал» (Baltimore Business Journal) жумалыгынын мурунку башкы редактору, мындайча сүрөттөйт: «Башкы редактор кабарчыга – бар, ал жөнүндө жазып кел дейт. Аткаруучу редактор бардык бөлүктөрдүн так аткарылышын өз мойнуна алат». Мындан башка да Фрини кабарчынын жумушу башкы жана аткаруучу редактор тарабынан баалана тургандыгын, бирок кабарчынын айлыгын жогорулатуу жагы редакциялык бюджетке жооптуу башкы редактордун бийлигине жата тургандыгын белгилейт. «Башкы редактор менен аткаруучу редакторду жубайларга салыштырууга болот,- дейт өзүнүн интервьюсунда Фрини 18-октябрь 1994-жылы, – алар ынтымак курушат же ажырашышат». 10

10 Жеке маегинен, 18-октябрь 1994-ж.

36


6. Лидерлик жана башкаруучулук

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Башкы редакторлордун түрлөрү Эң мыкты кабарчылар демейде редакторлук кызматка көтөрүлөт. Эгерде кабарчылар макалаларды жазышса, редакторлор башкалардын жазгандарын редакциялайт. Эң мыкты редакторлор башкы редакторлукка чегерилет. Ошондой болсо да, компаниянын иерархиясында ээлеген ордуна карабастан, журналисттердин бири, балким жаратылышынан чыгар, макала жазганга ыкташса, башкасы редакциялаганды жактырат. Бул жерде ар кандай жыйынтык туура болбой калышы мүмкүн, бирок кээде аталган жекече ыңгайлашуунун эки түрү акырында өздөрүн көрсөтүшү мүмкүн. Биринчисин журналисттин кабарчылык, экинчисин редактордук десек болот. Кабарчы журналист башкы редактор болуп калса, анын «МЕНи», ысымы, макалалардын аягына өзүнчө жазылбагандыгынан жапа чегиши мүмкүн. Ал түгүл гезиттин ар бир санынын аягында анын ысмы турса да, анын психологиялык өксүгүн толтура албайт. Ошондуктан мындай башкы редакторлор жазганын улантат. Ал ойлонуп да турбай көпчүлүк учурда, окуя болгон жерди көрүп жазыш үчүн барып турат. Ал өзүнүн аракети гезитке пайда гана алып келерине бекем ишенет, себеби бир дагы кабарчы, анын ою боюнча, болгон окуяны андай чагылдыра алмак эмес. Ал өзүнө актанууга жол табууга жетишет, анткени, мындай маанилүү окуяны тийиштүү деңгээлде жазууда жөн гана журналисттер жетишпейт. Бул эки жыйынтык чындыгында негиздүү болушу мүмкүн, ошондой болсо да, башкы редактор өзүнүн аракетин гезиттин редакциялык мазмунун иштеп чыгууга багытташы керек.

«Башкы редактор менен аткаруучу редакторду жубайларга салыштырса болот. Алар же ынтымакты курушат, же ажырашышат».

Окуяны чагылдыруудагы мамиледе башкы редактор убактысын жана энергиясын башкаларга тапшыра турган ишке коротот. Башкы редактор бардыгынан жогору турганы менен башка журналисттердин милдетине кирген жумушту аткарууга тийиш эмес. Эгерде кабарчылык кылган журналист ишке болгон мамилесин өзгөртпөсө, ал башкы редактордун деңгээлинде жетекчи болуп жарытарын кудай билет. Эгерде башкы редактор өзүнүн жетекчилик жөндөмүн өркүндөтпөсө, мындан гезит да, анын кызматкерлери да жабыр тартат. Редакторлук кызматтагы журналист демейде уюштуруучулук сапатка ээ. Ал бардык маалыматка уюштурулуп бүткөн түрдү берүүнү көздөйт. Келечектеги журналист катары ал өз макалаларын ийине келтире иштеп чыгат, а балким башка кабарчылардын макаласын да көзөмөлдөйт же карап чыгат. Мында ал гезиттин бетине башка материалдар менен кандай жайгаша тургандыгын эсепке алат. Редакторлук кызматтагы журналист, ар убакта эрежеге жатпаса да, жакшы менеджер боло алат. Таза кабарчылык жана таза редакторлук кызматтагы журналисттер турмушта жок. Мындайча алганда, таза лидер жана менеджер болбогондой эле кеп. Ошондой болсо да, журналисттердин жекече сапатын талдап көрүүнүн пайдалуу жагы бар. Ал жөнүндө толук маалымат алып, редакцияда ким кандай жана ким гезиттик уюмда берилген кызматка жараарын түшүнүү жетекчинин беделин жогору көтөрөт. Кабарчылык милдетти аткарган журналист көпчүлүктүн көңүлүн өзүнө бурган жылдыз болууга умтулат, бирок бул жетекчи кызматты ээлегендер үчүн анчалык ылайыктуу сапат эмес. Редакторлук кызматтагы журналисттер иштен четтетилгендей туюлат, бирок өзүлөрүн иш билги менеджер катары көрсөтө алат. Ушунусу менен ал редакциялык каражатка маңыздуу кошумча алып келиши мүмкүн, бирок ал өзүнүн салымы жөнүндө ооз ачып доомат койбойт.

37


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

7.

Ар бир компания өзүнө тийиштүү өзгөчө чөйрөдө иштейт. Ал чөйрөнүн мүнөзү ички жана тышкы факторлорго байланыштуу. Алар ага кандай мамиле кылуунун негизинде же ийгиликке, же тескерисинче жолу болбостукка алып барат. Ички факторду тышкы фактордон ажырата билүү өтө маанилүү. Ички фактор компаниянын күчтүү (+) же начар (–) жактарын өзүнө камтыйт. Сиздин күчтүү жагыңызсиз жакшы жасай аласыз, же жакшы жасаганга үйрөнүүгө мүмкүнчүлүгүңүз бар. Ал эми начар жагыңыз – сиздин конкуренттерден, же өзүңүз белгилеген компаниянын планынан артта калгандыгыңыз. Сырткы фактор болуп сиздин компаниядагы (+) же (–) кооптуулук мүмкүнчүлүгү саналат. Ал мүмкүнчүлүктөр компаниянын алга жылышына же кырдаалдан ийгиликтүү кесилиши үчүн жакшы шарт түзөт. Кооптуулук- бул сиздин компанияга зыян келтире турган кубулуш. Мүмкүнчүлүктөрдүн жана кооптуулуктун күчтүү жана начар жактары барабар картинаны бериш үчүн бир аз окчундоо өтө маанилүү. Ошол жерде туруп, компаниянын ички жана тышкы факторлоруна баа берүүдө чоочун көз менен кароо пайда алып келет.

Менеджерлер ички факторлордон тышкы факторлорду ажырата албаган учурлар аз эмес. Анын негизинде алар өздөрүнүн күчтүү жактары менен начар (кооптуу) жактарын чаташтырып алат. Гезиттин жетекчилигин колго ала албагандыгы башкы редактордун начар жагы, бирок бул тышкы кооптуулукка жатпайт. Себеби, редакторду алмаштыруу – компаниянын ички укугу. Конкуренциядагы гезиттин пайда болушу сиздин компаниянын ички чабалдыгы катары саналбашы керек. Аныгында, аны тышкы кооптуулук катары санаган дурус. Сиз сиздин рынокто сиз менен атаандашып сатылып жаткан гезитке ич жактан эч кандай таасир көрсөтө албайсыз. (Ошондой болсо да, сиз өзүңүздүн ички күчтөрүңүздү тышкы кооптуулукка каршы туруу үчүн топтой аласыз). Мүмкүнчүлүктөрдүн жана кооптуулуктун күчтүү жана начар жактары бирдей болушу үчүн бир аз окчундоо өтө маанилүү. Ошол жерде туруп, компаниянын ички жана тышкы факторлоруна баа берүүдө башка көз менен кароо пайда алып келет. Иллюстрация 7.0

А. Ички факторлор 1) Колдогу ресурстар 2) Техникалык жабдуулар 3) Финансылык максаттар 4) Социалдык жана этикалык нормалар

*

38

Рыноктук чөйрөгө байкоо жүргүзүү * В. Тышкы факторлор 1) Коомдун керектөөсү жана күткөнү 2) Конкуренциялык маселе 3) Экономикалык маселе 4) Бийлик органдары жана мыйзам менен байланышкан маселелер.

Гезитти стратегиялык жактан башкаруу (Strategic Newspaper Management), Конрад К. Финк. «Аллин энд Бэкон», «Саймон энд Шустер» компаниясы (Allyn & Bacon, A Simon & Schuster Company), АКШ, 1996.


7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Ички факторлор Компаниянын ички факторлоруна анын колдогу ресурстары, техникалык жабдуулар, каржылык, анан социалдык максаттар жана этикалык нормалар кирет.

Иллюстрация 7,0

1) Ресурстар, компания тейлей турган нерселер – бул акча, убакыт жана штаттык кызматкерлердин жөндөмү. Алар өз ара орун алмаша алышат. Мисалы, күндүр-түндүр иштөөгө дилгир журналисттердин саны канчалык көп болсо, сизге продуктунун конкуренцияга туруштук берүүсүн турукташтыруу үчүн акча ошончолук аз кетет жана тескерисинче. 2) Техникалык жабдуу – сиздин компанияны тейлейт. Ал же чектелүүнү, же артыкчылыкты көрсөтөт. Техниканы жаңыртуу- кымбатка тура турган иш. Ошондуктан жаңыртаар алдында андай кадамды жасаштан мурда анын жыйынтыгын так эсептеп чыгыңыз. 3) Финансылык максаттар – бул гезит ээсинин максаттары. Ар бир каржыланбаган компания өзүнүн жашоосун улантыш үчүн, сөзсүз, киреше табышы керек. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө аброй алууну көздөгөн жаңы бизнесмендердин массалык маалымат каражатын бийликтин куралы катары пайдаланууну көздөгөндүгү кээде акча табууга умтулгандан жогору турушу мүмкүн. Ошондой болсо да эртедир, кечтир акча мааниге ээ болот. Бир дагы жеке компания мекемени каржылаш үчүн түгөнбөгөн ресурска ээ эмес. Ал эми, эгерде киреше болсо, анда гезит ээси аны кандайча пайдаланууну ойлонот. Мекеменин конкурент жөндөмүн колдош үчүн жана анын үлүшүнүн рынокто жогорулашына карата каржы салымын кошуу керекпи? Же элден мурун өзүнө үй курсабы? 4) Социалдык максаттар сиздин ички этикалык нормаларыңыз сиздин гезиттин коомдук беделин түзүүгө мүмкүндүк берет. Ал эми сиздин гезит коомдо кандай ролду ойногусу келет?

Финансылык максаттар – гезит ээсинин максаттары. Ал эми эгерде киреше болсо, гезит ээси аны кандайча пайдаланууну көздөйт?

1-бөлүм

Сырткы факторлор Бул факторго компанияга сырттан таасир бере турган күчтөр, коомдун керектөөлөрү жана күткөнү, ошондой эле конкуренцияга байланыштуу маселелер, социалдык максаттар жана этикалык нормалар кирет.

Иллюстрация 7,0

1) Коомдун керектөөлөрү жана күткөнү. Баалуулук жана керектөөчүлөрдүн мамилеси дайыма өзгөрүп турат. Акыркы тенденцияга көз жүгүртүп көрүңүз. Мында коомдук пикирден суроо-жоопко, социологиялык изилдөөлөр менен статистиканын маалыматынын жыйынтыгына таяныңыз. Сиздин коомдо ал тенденция кандайча өзүн көрсөтөрүнө көңүл буруңуз. 2) Рынокто конкуренция өкүм сүрөт. Сиз гезитиңизге конкурент жок деп ойлойсуз, себеби, ал өзгөчө окурмандар үчүн басылган. Ушул мааниде сиздин гезит баа жеткиспи? Анда сиздин кардарлардын башка окурмандардын тобуна көңүл буруңуз. Жарнама берүүчүлөр жарнамаларын сиздин гезиттен башка каякка бастырышат? Бардык ушул массалык маалымат каражаттары рыноктогу сиздин атаандаштарыңыз болуп эсептелет. 3) Экономикалык маселелер. Мында улуттук экономиканын жана сиздин жергиликтүү рыногуңузду аудиториясы менен кошкондо, жалпы кандай абалда экендигине такай көз сала жүрүш керек. Өзгөрүүлөрдүн жана тенденциялардын жүрүшүнөн кабардар болуңуз, аларды анализден өткөрүп туруңуз. Эгерде келерки жылга улуттук экономика 4 пайызга өсүш берсе, анда сиздин рыногуңуздун көлөмү да жогорулайт. Мындан сиз компанияңыз тарабынан сатуунун көлөмүн көбөйтсөңүз болот. Бирок ошол эле убакта жарнамадан түшкөн кирешенин деңгээли баштагы бойдон кала берерин түшүнүүңүз керек, себеби, жаңы улуттук телеканал жарнама жагынан сизге атаандаштыкка чыгат. Сиздин кирешеңиз жарнамадан түшкөндүктөн, сиз сатыктан түшкөн кирешенин өсүшүнө абайлап мамиле кылууга тийишсиз. Кийинки жылы инфляциянын деңгээли өткөн жылдын 10 пайызына салыштырганда, 20 пайызды түзөт деп коёлу. Ушунун өзү сизге кооптуулукту алып келиши ыктымал, себеби ал сиздин кардарлардын сатып алуу жөндөмүнүн азайышына алып келет. Ошого окшогон жыйынтыкты жумушсуздуктун санынын өсүшүнө салыштырсак калыстык

39


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

болот. Өзгөчө көңүлдү массалык маалымат каражатынын түзүлүшүнө кандай бурсаңыз, жарнама тармагына да ошондой мамиле кылыңыз. Өлкөдө жарнама түзүлүшү продуктунун дүң чыгарылышынын канча үлүшүн түзөт? Бул үлүш жогорулайбы же төмөндөйбү, балким баштагы калыбында эле калып жүрбөсүн? Жарнама дүң чыгарылышта канчалык көп үлүшкө ээ болсо, ал массалык маалымат каражатынын финансылык эркиндигине ошончолук ийгилик алып келет.

«Жаңы мезгил» бир нече гезит жана басма компанияларынын практикалык тажрыйбасынын негизинде түзүлгөн кошмо образ. Ал Борбордук жана Чыгыш Европада реалдуу аракет кылган же аракет кылып жаткан маалымат топтомун өзүнө камтыйт.

Иллюстрация 7,1

40

4) Бийлик органдарына жана мыйзамга байланыштуу маселелер. Бул фактор басма компаниясынын жана гезиттин ишинин бардык тармагына таасир этет. Мында мыйзамдардын кеңири тармагын, өлкөнүн сөз эркиндигин аныктаган конституциясынан баштап, салык мыйзамына дейре карап чыгуу муктаждыгын пайда кылат.

Жаңы мезгил жумалыгы Ушул бөлүмдү баштап жатып, биз мисал катары турмушта жок (бирок пайдалуу) Жаңы мезгил деп аталган гезитти пайдаланабыз. «Жаңы мезгил» бир нече гезит жана басма компанияларынын практикалык тажрыйбасынын негизинде түзүлгөн кошмо образ. Ал Борбордук жана Чыгыш Европада реалдуу аракет кылган же аракет кылып жаткан маалымат топтомун өзүнө камтыйт. Аны жалпылаган кыялдагы үлгү катары сунуш кылуумдун бир катар себептери бар. Биринчиден, конкреттүү гезиттердин коммерциялык жашыруун сырын сактап калуу үчүн, экинчиден гезит кандайча өнүгөт жана өнүгүшү керектигин түшүндүрүү үчүн. «Жаңы мезгилдин» негизине коюлган бир дагы реалдуу компания өз алдынча үлгү катары кызмат кылып бере албады. Китептеги ар түрдүү суроолорду иллюстрациялоодо алар жеткиликтүү мисал болуудан аксагандыктарын көрсөттү. Мындан ары сиздер ойдон чыгарылган «Жаңы мезгил» гезитинин көптөгөн бөлүмдөрүндө келтирилген мисалдарга күбө боло аласыздар. Алгач ал сегиз беттен турган, ойдон чыгарылган Новоград шаарында басылып чыкчу жумалык гезити катары берилет. Андан ары кеңири аудиторияга багытталган бул жумалык атайын кесиптеги ишкер жумалыкка айланат. Акырындап анын көлөмү 48 бетке дейре жетет. Акыр аягында ал жумасына алты жолу чыгуучу күндөлүк гезитти түзөт. «Жаңы мезгилдин» жекече мисалын издөөнүн негизи жетиштүү түрдө жалпыланган. Ал мындай үлгүнү демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө гана эмес, бүткүл дүйнөдө колдонуу максатын көздөгөн.


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

Иллюстрация 7,1

«Жаңы мезгилдин» жекече мисалын алып караганда * «Жаңы мезгил» – Новограддын облустук борборунда жумасына бир жолу чыгуучу гезит. Ал мындан беш жылы мурда негизделген. Ошондон бери анын нускасы 10 пайызга төмөндөп, эми 10.000 даананы түзөт. Ошол эле мезгилде Новограддын тургундары 100 000ден 110 000ге дейре өскөн. Төрт жаңы ресторан, электроника менен соода кылган үч дүкөн жана чекене баада соода жүргүзгөн бир нече дүкөндөрдүн пайда болушунан гезиттин иши жакшы жолго коюла баштаган, ошондой болсо да эмнегедир жаңы коммерсанттар жарнамаларын «Жаңы мезгилге» жайгаштырбай жатышат. Бул жылы алардын айрымдары биринчи жолу жарнама таратуучу катары радиону пайдаланууга өтүштү. Анда жарнама үчүн төлөм «Жаңы мезгил» же «Чабарман» гезиттерине караганда бир топ төмөн турат. Шаарда турмуш жөнгө салынган. Мында анчалык чоң эмес университет бар, бирок студенттер артыкчылыкты «Чабарман» гезитине беришкен сыяктуу.

Иллюстрация 7,2

Бир нече жылдын аралыгында жарнамадан түшкөн киреше бир калыптагы деңгээлде. Тиражды сатуудан түшкөн киреше да 10 пайызга төмөндөдү. Какаганга-муштаган дегендей гезиттик кагазга баанын өсүшүнө байланыштуу өндүрүш чыгымдары өстү. Анын негизинде башында бир аз киреше тапкан «Жаңы мезгил» учурда жергиликтүү валютадан алып караганда, жылына 7000 доллар зыян тартууда. Редакциянын штатында төрт редактор жана сегиз кабарчы бар. Алардын кээлери койгон талапка карабастан, жумалык материалдарын беришпейт. Редакторлордун баары мындан беш жыл мурун ушул гезитте кабарчы болуп иштеп жүрүп көтөрүлүшкөн. «Жаңы мезгилдин» миссиясынын аныктамасында мындай айтылат: «Биз Новограддын тургундарына маанилүү жаңылыктарды басабыз!» Жаңылыктарга келсек жергиликтүү «Чабармандын» конкуренциялык таасири көтөрүмдүү. Бирок ал тиражын реализациялоону Новограддын түштүк жагына жайылтууда. Ал жерде электроника заводунун жумушчулары турушат. «Чабарман» 20, ал эми Жаңы мезгил 24 беттен турат, бирок алар бир баада сатылат. «Жаңы мезгилдин» күчтүү жана алсыз жактары, кооптуулуктун мүмкүндүгү кандай? Жооптор 42-бетте жайгашкан.

Иллюстрация 7,2

«Жаңы мезгил» жумалыгынын рыноктогу орду тургундар

110 000

тираж

10 000

100 000 11 000 1

*

2

3

4

5 жыл

Эркин прессанын Дүйнөлүк институтунун жумушчу материалдарынан (WFPI), Клейтон Хасвелл. Калифорния, АКШ, 1998-ж.

41


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

7. Күчтүү жана начар жактарын анализдеп, келе турган кооптуулукту аныктоо

Иллюстрация 7.3

«Жаңы мезгил» жумалыгынын окурмандар аралык таасирин анализдөө А. Ички факторлор Күчтүү жактары + Штаттык кызматкерлердин жөндөмү

Алсыз жактары – Зыяндар – Нускасынын төмөндөшү – Жарнаманын аздыгы – Эмге��ти эффективдүү уюштура албагандык

42

В. Тышкы факторлор Мүмкүнчүлүктөрү – Жаңы ишенимдүү окурмандар – Жаңы ишенимдүү жарнама берүүчүлөр Кооптуулуктар – Чабарман тарабынан конкуренция – Жергиликтүү радио тармагы менен конкуренция


8. Максаттар жана милдеттер

8.

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Максаттар жана милдеттер

Максаттар жана милдеттер компаниянын аракетинин акыркы жыйынтыгын көрсөтөт. Башкача айтканда максаттар жана милдеттер компания эмнеге жетүүгө умтулгандыгын аныктайт. Миссияны аныктоодо компаниянын акыркы ниети жөнүндө да айтылат. Ниети менен миссияны аныктоодо алардын айырмачылыгы, бир тарабынан, алдыга койгон максаттар жана милдеттерде турса, башка жагынан, алардын конкреттүүлүгүнүн деңгээлине байланыштуу. Миссияны аныктоо баарыдан мурда жалпы мүнөзгө ээ, ал эми максаттар жана милдеттер өтө тактыкты талап кылат. Компаниялар өзүлөрүнүн ресурсун пайдаланыш үчүн максаттарын жана милдеттерин тактап алышы керек – акча, кызматкерлердин жөндөмү жана убакыт, колдон келишинче, эффективдүү пайдаланылышы зарыл. Миссия аныкталганга дейре маңыздуу максаттарды жана милдеттерди белгилөө мүмкүн эмес. Максаттар жана милдеттер миссияны аныктоодон келип чыгат, ошондой эле анын таянычына айланат. Алар өз ара тыгыз байланышкан. Эң алды «Жаңы мезгилдин» миссиясын аныктоо мындай ураанда болот:

Миссияны аныктоо баарыдан мурда жалпы мүнөзгө ээ, ал эми максаттар жана милдеттер өтө тактыкты талап кылат.

Иллюстрация 7,1

«Биз Новограддын тургундарына маанилүү жаңылыктарды басып чыгарабыз». Теориялык жактан алганда, менеджерлер жана кызматкерлер, балким, мындай миссия менен макул болушкандыр. Ошондой болсо да, практика жүзүндө алардын бизнеси акыркы беш жылдын аралыгында начарлап кеткен. Мындай шартта себебин аныкташ керек. Балким миссияны аныктоо эскиргендир? Же түзүлгөн миссиянын алкагында эффективдүү иштей алышпагандыр? Бул миссия бир нече жылы мурда түзүлсө да, ошол кезден тарта аны кайра түзүү ойлонуштурулган эмес. Эми миссияны кайра иштеп чыгууга убакыт жетип олтурат. Анын багыты Жаңы мезгилдин маңызын түшүндүрүп, кайсыл багытка бара тургандыгын ачык чагылдырышы керек. «Жаңы мезгилдин» жаңыланган миссиясынын аныктамасы мындайча айтылышы мүмкүн эле: «Биз Новограддын тургундарынын турмушу жөнүндө жаңылыктарды жана пикирлерди чагылдырып, кирешелүү басма компаниясы болобуз». Бул эки аныктаманын анчалык деле айырмасы жоктой көрүнөт. Ошондой болсо да, гезит кирешелүү болот деген идеядагы бир негиздүү айырмачылык бар. Албетте, гезитти чыгаргандар муну башында эле билишкен, бирок бул ой так аныкталган эмес. Гезитти негиздеген учурда эң маанилүү милдет – аны жөн гана чыгаруу болучу. Жөн гана башындагы аныктамада айтылгандай «маанилүү жаңылыктарды басып чыгарабыз» деген сыңары басып чыгарып турушкан. «Жаңы мезгил» бул миссияны орундатты, бирок ошол эле учурда компаниянын жалпы абалы төмөндөйт. Мындай учурда андан ары начарлоо гезит каалабаган банкроттукка алып келет. Ошондуктан гезиттин менеджерлери мындан ары ишти кандай алып барууну кайра карап чыгууга аргасыз болушту. Алар компаниянын кирешесинин жагдайын баштагы аныкталбаган абалын салыштыруу менен көтөрүп чыгышты. Эми кирешелүүлүк миссиянын аныктамасына киргизилген. Ушул учурдан баштап миссия баштагыга караганда көбүрөөк көңүл бурушу керек. Эгерде бул аракет ийгиликтүү чыкса, анда беш жылдык төмөндөөдөн компания баш көтөрө баштайт. Миссияны аныктоо демейдеги философиядай угулат – аны конкреттүү максаттар менен бекемдөө зарылдыгы келип чыгат. Узак мөөнөттүк максаттар үч жылдан беш жылга чейинки мөөнөттү өзүнө камтыйт. Бир жылга негизделген кыска мөөнөттөгү максат милдет деп аталат. Максаттар жана милдеттер демейде бирин бири алмаштырган түшүнүктөр. Бул китепте ачык болуш үчүн максаттар деп узак мөөнөттүк иш чараларды түшүнөбүз, ал эми милдет бир жылдын ичинде аткарыла турган ишти билдирет.

43


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Максаттар затташтырылып, ченеле тургандай болуштары керек.

8. Максаттар жана милдеттер

«Жаңы мезгил» гезитине кандай максаттарды коюш керек? Баардыгын өзгөртүүбү? Же аман калыш үчүн күрөшүүбү? Тигиниси да, мунусу да эмес. Себеби, экөө тең максатты эмес, керектөөнү чагылдырат. Максаттар затташтырылып, ченеле тургандай болушу керек. «Жаңы мезгилдин» миссиясынын жаңы аныктамасы мындай делет: «Биз кирешелүү басма компаниясы болобуз». Жаңы аныктама менен бекемделген максаттар ал кирешени алуудагы конкреттүү иш чараларды так чагылдырууга тийиш. Редакция жарнама жана аны таратуучу бөлүмгө өзүнүн максаттарын жазуу түрүндө билдирүүнү тапшырат. Алардын аныктамасы компаниянын миссиясынын жалпы аныктамасына шайкеш келип, кирешенин жаңы белгилерин өзүнө камтышы зарыл. Максаттарды негиздөө кээде ички сезимди, кээде өз күчүн акылга салып, бөлүштүрүүнү талап кылган оңой-олтоң иш эмес. Ошондуктан ага көптөгөн убакыт коройт. Бөлүмдөрдүн максаттарын аныкташ үчүн менеджерлер штаттык кызматкерлерди деле тартса болмок. Адамдарда өзүн ошол процесстин бир бөлүгү катары сезүү зарылдыгы келип чыгат. Аларга ийгиликти чогуу жаратып жаткандыгын сезүүнү камсыз кылыңыз. Ар бир бөлүм, редакция, жарнама жана аны таратуучу бөлүмдөр акыркы өрүштө башка бөлүмдөргө шайкеш келген өздөрүнүн жеке максатын иштеп чыгышы керек. Бөлүмдөрдүн максаттары дагы бир канча талданышы мүмкүн. Алар компаниянын башкы максаттарына шайкеш келиши абзел. Бөлүмдөрдүн максаттарын кандайча аныктайбыз? Ал үчүн эмнеден баштоо керек?

Окурмандар, эрежеге ылайык, редакциялык мазмуну өзүнө шайкеш келген гезитти тандашат.

Иллюстрация 8,0

Иллюстрация 8,1

Жаңылыктар жана жарнама – бул тургундарга жайылтылып, бир пакетте сата турган гезиттин эки продуктусу. Редакциялык мазмун, жарнама жана тираж үч бурчтук сыңары тең жактуу болгону оң. Башкача айтканда, алардын бири да берки экөөнүн эсебинен артыкчылык кылбайт. Ансыз үч бурчтуктун ичиндеги өз ара тең салмактуулук бузулат. Окурмандар, эрежеге ылайык, редакциялык мазмуну өзүнө шайкеш келген гезитти тандашат. Эгерде гезит бардык талаптарды тийиштүү деңгээлде орундатса, ал окурмандардын көбүн өзүнө тартып алат. Окурмандардын санынын өсүшү тираждын көбөйүшүнө алып келет, демек, жарнама берүүчүлөр арбыйт, ал кирешенин өсүшүнө шарт түзөт. Кошумча кирешелер кошумча жалданган журналисттердин айлык акыларын көтөрөт, алар көбүрөөк сапаттуу тематикада маалыматтарды жаратышат. Редакциялык мазмундун жакшырышы өзүнө окурмандардын көп санын тартат, жана башка. Ошентип биз натыйжалуу айкындамага кайра келдик. Өсүүнүн цикли кайта-кайта кайталанат да, ар жолкусунда жогорку деңгээлге жетип, жыйынтыгында спиралды түзөт. Мындай үлгү тираждын спиралы деп аталат. Кыясы норвегиялык аныктама болсо керек. Ал аныктама биринчи жолу Швецияда 1961-жылы колдонгон.11

11 Гезиттер уюм катары (Newspapers as Organizations), Ларс Ингволл. «Тикфилд Лимитед» (Teakfield Limited), Англия,1978.

44


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

8. Максаттар жана милдеттер

Иллюстрация 8,0

Иллюстрация 8,1

Гезиттин өсүү циклы

Нускасы

Тираждын спиралы

Жарнама

Жарнама Нуска Редакциялык мазмун

Редакциялык мазмун

Ар бир жаңы циклдин кыймылдаткыч күчү редакциялык мазмун болуп эсептелет, башкача айтканда, продуктунун сапаты. Ошондуктан «Жаңы мезгил» кирешелүү гезит болушу үчүн, анын менеджерлери биринчи кезекте окурмандарды гезитти сатып алууга эмне түрткү бергенин тактап алуулары зарыл. Барыдан мурда аларга редакциялык мазмунду талдоодон өткөрүү жакшы натыйжа берет. «Жаңы мезгилдин» редакциясынын максаты жакынкы үч-беш жылда мындайча болушу мүмкүн: Чагылдырылган жаңылыктардын өрүшүн кеңейтүү. Редакциянын максаты башталыш түрткү болуп эсептелет. Андан обочолонгон жарнама жана аны жайылтуу бөлүмдөрү өздөрүнүн максаттарын түзүп, аларды орундата алышат: Жайылтуунун жалпы шаардык системасын өнүктүрүү. Компанияны жарнама берүүчүлөрдү тартууга багыттоо. «Жаңы мезгилдин» башкы максаты – жакынкы үч-беш жылдын аралыгында бардык бөлүмдөрдүн максаттарын бир чатырдын алдында баш коштуруу болуп саналат. Басма компаниясын чыгашалуулуктан кирешелүүлүккө айлантуу. Эгерде максаттар узак мөөнөттүү келечектүүлүккө эсептелсе, анда алар сан жагынан эмес, сапат жаатындагы көрсөткүчтөрдү сунуш кылышат. Кыска мөөнөттөгү милдеттер бир топ анык, так болушу ылайык, ошондуктан ал сандык көрсөткүчтөр менен аныкталат. «Жаңы мезгилдин» редакциясынын кийинки жылга милдети төмөнкүдөй болушу мүмкүн: Новграддын түштүк бөлүгүнө жана студенттик чөйрөгө гезиттин жалпы бетин көбөйтпөй туруп, жаңылыктардын санын жумасына бир бетке көбөйтүү. Узак мөөнөттөгү максаттар күтүлбөгөн кырдаалдарды эсепке алуу үчүн ийкемдүү болушу керек.

45


Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

8. Максаттар жана милдеттер

Жарнама жана аны жайылтуучу бөлүм мындай милдетти койсо болот: Тиражды 9 пайызга көбөйтүү. Жарнамадан түшкөн кирешени 12 пайызга жогорулатуу. Компаниянын кийинки жылга милдети мындай болушу мүмкүн: Кирешени 10 пайызга дейре жогорулатып, чыгашаны мурдагы деңгээлде кармоо.

Иллюстрация 45,0

Иллюстрация 45,2 Иллюстрация 45,25

Максаттар жана милдеттер бөлүмдөрдө аныкталган, аралаш топтун жана башка бөлүмдөрдүн кызматкерлери тарабынан түзүлүп, элден мурун жогорку жетекчилик жактырат, андан соң компаниянын башкаруу органына бекитүүгө берилет. Бул жободо белгиленген. Компаниянын жоболук органынын өкүлдүгү жана милдеттери тиркемеге тиркелет. Анда кызматкерлердин кызматтык көрсөтмөлөрү жобо боюнча так берилген. Ушул эле тартип Жаңы мезгил күндөлүк гезит болуп кайра түзүлгөндө да өз күчүндө калат. Бөлүмдөрдүн башчылары максаттардын жана милдеттердин өз бөлүмдөрүндө аткарылышына жооп берет. Башкы директор жалпы максат жана милдеттердин ишке ашышына жооптуу.

Иллюстрация 45,1

Жумушчулар жана жетекчилердин конкреттүү максаттар жана милдеттердин аткарылышына ким жооп берерин жана ал процесс канча мөөнөткө уланаарын, ошондой эле кандайча контролдукка алынарын билүүсү өтө маанилүү. Штаттагы кызматкерлерге алар койгон максаттар менен милдеттердин аткарылганын, же аткарылбаганын билиши өтө керек. Кабыл алынган максаттар менен милдеттер редакциянын иш аракетине, жарнама жана аларды реализациялоо бөлүмдөрүнө жайылтылат. Максат жана милдеттердин бөлүмдөрдүн иш-аракеттеринде чагылышы бизнес-план деп аталат.

46


9. Пландоонун маанилүүлүгү

9.

Экинчи бап Ñòðàòåãèÿëûê ïëàíäîî

Пландоонун маанилүүлүгү

«Батышта пландоого болот, анткени анда экономика туруктуу жана болжолдоого болот, бизде (Белоруссиядагыдай) эмес» Кашаанын ичине көптөгөн өлкөлөрдү алсак жаңылышпайбыз, ал жердеги гезиттердин менеджерлери ушул пикирди бекемдешет. Ал эми Батыштын эксперттери өз өлкөлөрүндөгү туруктуулук жөнүндө эмне дешер экен? Алар өздөрүндө бардыгы тең туруктуу жана алдын ала айтууга болот деп эсептешеби? Кеңири тараган мисалды келтирели: «Маркетингдик чөйрөнүн жападан жалгыз константы болуп өзгөртүү эсептелет».12 Батышта, Чыгышта, Түндүктө, мейли түштүктө болсун пландоого бирдей деңгээлде муктаж. Жана бардык жерде пландоо бирдей чыңалган эмгекти талап кылат. Ошондой болсо да экономикалык жактан өнүккөн өлкөлөр менен демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдүн ортосунда пландоо процесси боюнча бир топ айырмачылыктар бар. Айырмачылык профессионалдык пландоонун аки-чүкүсүнөн, тажрыйбадан, ошондой эле биригишкен маданияттан келип чыгат. «Гезиттеги пландоо – бул бюрократтардын жумушу. Ал жөндөн-жөн эле биздин убактыбызды алат». Журналисттердин бир кыйла тараган пикири ушундай. Алар – баштагы социалисттик өлкөлөрдөгү борбордоштурулган пландоонун акырындап кыйрашынын күбөлөрү. Ошондуктан, мындайдан караганда, пландоо бюрократтык иштей көрүнөт. Чындыгында компьютерде иштелген додолонгон кагаздарда (таблица, графиктер) эч кандай маани жок. Ошондой болсо да цифралар эмоциядан тышкаркы маалыматты берүүнүн эффективдүү жана оперативдүү үлгүсү болуп эсептелет. Ал ар кимдин бирдей кабыл алуусун камсыз кылат. Көп убакытты алат деп пландоодон баш тартуу – алысты көрө билбегендик. Убакыт – компаниянын ресурстарынын бири. Пландоо ошол убакыттын белгилүү бөлүгүн өзүнө камтыйт да, башка ресурстарды – акча, кызматкерлердин жөндөмүн эффективдүү пайдаланууга мүмкүндүк түзөт. Бүгүнкү пландоого кеткен убакыт, келечекте андан да көп убакытты үнөмдөөсү мүмкүн. Ал кымбатка турчу кризис – менеджментти кыйгап өтүп, белгиленген багыттын туруктуулугун аныктайт. Бейиш багында сайрандоодо, балким, пландоонун кереги деле жоктур. Анда сиз колуңузга тийгенге кубанасыз жана эмнени көзүңүз чалса, ошону ала аласыз. Бирок рыноктун шартында бейиш багында сайрандоону унутта калтырыңыз. Мында сиз, эгерде ала алсаңыз колуңузга тийгенге кубанасыз. Айланаңызда ыңгайлуу шарттан пайдаланып калууну көздөгөндөр толтура. Кээде, эгерде сиз керектүү жерде, керектүү убакытта боло алсаңыз, балким жолуңуз болоор. Бирок ийгилик ким даяр турса, ошону ээрчийт. Алар ойго келбеген шарттарды жеңүүнү жакшы билишет. Бизнесте пландоонун маанилүүлүгүн бардык жерде моюнга алышат. Бир гана уттуруп жиберүү планды талап кылбайт.

Бизнесте пландоонун маанилүүлүгүн бардык жерде моюнга алышат. Бир гана уттуруп жиберүү планды талап кылбайт.

12 Гезитти стратегиялык башкаруу (Strategic Newspaper Management), Конрад К. Финк. «Аллин энд Бэкон», «Саймон энд Шустер» компанияcs (Allyn & Bacon, A Simon & Schuster Company), АКШ, 1996, 105-б.

47


Үчүнчү бап

Бизнес-план

49


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

10. Бизнес план эмне үчүн түзүлөт? / 11. Бизнес-планды ким түзөт?

10.

Бизнес план эмне үчүн түзүлөт?

Жаңы мезгилдин жамааты миссияны аныктоодо бир пикирге келишти. Эми ички жана тышкы маркетингдик чөйрө жетекчилер менен кызматкерлерге түшүнүктүү болду. Алар төрт затталган жана ченеле турган максатты аныкташты. Ар бир кызматкер демилгелүүлүк менен келерки жылдын максаттарын аткарууга киришти. Бирок ким эмне кылыш керек жана кайсыл мөөнөткө? Муну аныкташ үчүн пландоонун да бир куралы талап кылынат, бул – бизнес-план. Кээ бир менеджерлер, балким, бизнес-планды түзүүдө маалымат топтооруна нааразы болушар. Себеби, аларда кардарлар менен байланыш түзүү зарылчылыгы болот. Анан эмне үчүн алар да бар план үчүн баалуу убактыларын коротушу керек? Миссия аныкталгандан кийин, максаттар менен милдеттер да белгилүү болду. Сиз эми каякка барарды жана ал жерге кантип жетүүнү билесиз. Азыр өзүңүздүн кыялды куралга айланта турган учур келди. Ал сизге кызматкерлериңизди иш менен тааныштырып, алардын иш-аракетин таразалоого жардам берет. Же жүрүп жаткан агымдагы жыйынтыкка оперативдүү баа бере турган башка бир айла барбы? – Сиз акча таап жатасызбы же квартал, ай, жума сайын зыян тартканыңызга макулсузбу? Бизнес-план – бул гезиттин башкаруучулук жана финансылык аракетинин проектиси. Ал негиздүү чечимди кабыл алууда, мейли башталышында, мейли кийин болсун, бир нерсени өзгөртүү зарылчылыгы келип чыкканда өтө маанилүү. Эң эле болбоду дегенде, практикалык мүнөздөгү эки себептен сизге бизнес-план талап кылынат:  Бизнес-план сизди иш проектиңизге эмоциясыз көз менен кароого мажбурлайт. Сиздин максат жана милдеттериңиз канчалык реалдуу? Бир гана бизнес-план, алдыга койгондо, сиздин күткөнүңүз реалдуу болгондугун аныктайт.  Бизнес-план потенциалдуу инвесторлорго, же кредит берүүчүлөргө сиздин гезиттин абалы жөнүндө түшүндүрөт. Аларды акчаларын эффективдүү пайдалана тургандыгына ишендирет, ал эми кредит (насыя акча) сөз боло турган болсо, ал жоюлат.

Эгерде планды менеджерлер өздөрү түзсө цифраларды жетекчиликке алууда аларга жеңилге түшөт.

Журналисттер көпчүлүк учурда пландоо- бюрократиялык иш деп эсептешет. Бирок качан алар бизнес-пландын жакшы нерсе экендигине көздөрү жеткенде, ал жөнүндө мындай суроону угууга болот: «Эмне үчүн биз тыштан бизге бизнес-планды түзүп бериш үчүн кесипкөйдү чакыра албайбыз?» Муну жасоого болот. Анан да бизнес-план биринчи жолу даярдалып жатса, бул боюнча кесипкөйдөн кеңеш суроо- жакшы идея. өзгөчө анын түзүлүшү боюнча, салык жана юридикалык талаптарын билүү ишке тоскоолдук кылбайт. Ошондой болсо да бизнес-план генералдык директордун текчесинен орун алган бир жылдык көрсөтмө эмес. Бизнес-план – бул сиздин компаниянын цифралардан турган философиясы. Эгерде планды менеджерлер өздөрү түзсө цифраларды жетекчиликке алууда аларга жеңилге түшөт. Бизнес-планды даярдоо – эсепчиден да жогорку жетекчиликтин милдети, бирок жетекчиликке жана кызматкерлерге ошол эсепчи реалдуу планды түзүш үчүн көп сандагы маалыматтарды берет. Эгерде компаниянын миссиясын жана максаттарын аныктоодо, чакан сандагы менеджерлерге жана кызматкерлерге байланыштуу бизнес-план кыска, конкреттүү маалыматты талап кылат да, жумушчулардын санынын арбындашын көрсөтөт.

50


12. Санды коюудан мурда өзүңүздү аныктаңыз

Коммерциялык ийгиликке жеткен Белорустук гезит «Брест чабарманы» 1990-жылы чыга баштаган. Ал эми анын биринчи бизнес-планы андан алты жылдан кийин түзүлгөн. Гезиттин башкы редактору жана аткаруучу директору Николай Александровду бизнес-планды түзүүгө эмне мажбурлады?» «Мындайча айтканда, бизнес-план кокустуктан түзүлүп калды,- деп түшүндүрөт Александров, – грант (жардам) алыш үчүн ондогон пункттан турган анкетаны толтурууга туура келди. Аларга жооп издеп жатып, өзүм да билбей, мен бизнес-планды түзүп койдум». Александров бизнес-план түзүүгө бир ай убактысын коротту. Эсепчи жана башка чогуу иштешкендер ага керектүү маалыматтарды берип турушту. Ал бул иште эң башкысы планды план үчүн түзүү эмес, биз эмнеге жетиштик, биздин кандай ресурстарыбыз бар эле жана келечекте эмнеге жетише аларыбызды»1 анализдөө жаткандыгын жакшы түшүндү. Бизнес-пландын бардык маанилүү тармагынын иш-аракети, анын түзүлүшүнүн иштелиши изилденип бүткөн соң, гезиттин жамаатында кийинки жылга пландын үлгүсүн изденүү түйшүгү калган жок.

12.

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

«Грант алыш үчүн ондогон пункттан турган анкетаны толтурууга туура келди. Аларга жооп издеп жатып, өзүм да билбей, мен бизнес-планды түзүп койдум»

Санды коюудан мурда өзүңүздү аныктаңыз

Бизнес-планды түзүүдөн мурда, төмөнкү суроолорго жеткиликтүү, фактыларды камтыган чын ниеттеги жоопторду жазыңыз: 2 1. Сиздин гезиттин миссиясы жана арналышы эмнеде? 2. Сиздин окурмандар учурда ким жана дагы кимди тартууга үмүттөнөсүз? 3. Жарнама берүүчүлөр учурда кандай, дагы кимдерди тартууга үмүттөнөсүз? 4. Сиз чагылдырууда кайсыл зонаны камтыйсыз, кайсыл территориянын суроолору сизди кызыктырат? Сиздин шаарбы? Сиздин районбу? Сиздин областпы? 5. Бул территорияда (аймакта) сиздин конкурентиңиз (атаандаш) ким? (башка гезиттер, ошондой эле бардык башка маалыматты коюучулар) 6. Сиздин гезит конкуренттерден эмнеси менен айырмаланат? 7. Сиз менен атаандашкан гезиттин баасы кандай жана алар сиздин гезиттин баасына кандай карашат? 8. Регионго сиздин гезит эмне үчүн керек? 9. Окурмандардын санын жана жарнама берүүчүлөрдү көбөйтүү үчүн маркетингди жүзөгө ашырууда гезитиңизди кандайча жарыялайсыз? 10. Сиздин учурдагы тиражыңыз канча жана тиражды реализациялоодо кандай максаттарды коёсуз? 11. Бул максаттарга жетүүдө кандай тоскоолдуктар бар? 12. Ал тоскоолдуктарды жеңүүдө сиз эмнени пландаштыргансыз? 13. Сизде ал планы реализациялай турган кызматкерлер барбы? 14. Эгерде жок болсо, канадай кесипкөй керектигин билесизби жана аны жалдоону пландайсызбы? 1 2

Жеке интервьюсунан, 2-октябрь, 1998-ж. Алынган булак: Гезитке бизнес-план түзүү: Жумушчу документация (Writing a Business Plan fora Newspaper, Working Paper), Мишель А. Картер, 1-б. Бизнес-планды түзүүдөгү программалык каражаттар (BizPlan Builder software), «Джиан Корпорейшн ов Маунтин Вью» (Jian Corp. of Mountain View), Калифорния, АКШ, жана Ишкердик маалыматтын чоң жыйындысы (The Big Book of Business Information), «Гэллери Букс ов Нью-Йорк» (Gallery Books of New York) булактарынан алынып басылды.

51


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

13. Бизнес-пландын жалпы түзүлүшү

15. Сиздин бир бетин, же бир санын чыгарууга кетүүчү чыгым кандай? 16. Сиздин учурдагы кирешеңиздин туруктуу булагы кандай? 17. Сиздин өндүрүштүк чыгымды жабыш үчүн алар жетиштүүбү? 18. Эгер жок болсо канча жетишпейт? 19. Учурда ал жетпегендикти эмненин эсебинен жаап жатасыз? 20. Эгерде сиз киреше алсаңыз, ал кандайча пайдаланылат, же бөлүштүрүлөт? Качан сиз ал суроолорго канааттандырган жооп алганда, сиз бизнес-планды түзүүгө даярсыз.

Ар бир бизнес-план эки негизги бөлүктөн турат – түшүндүрмө текст жана цифралар.

13.

Бизнес-пландын жалпы түзүлүшү

Ар бир бизнес-план биринен же түзүлүшү, же көлөмүнөн айырмалангандай көрүнөт. Ар башка компаниялардын бизнес-пландарын ынтаа менен карап көрсөңүз, алардын ар бир эки негизги бөлүктөнтүшүндүрмө текст жана цифраларда турарлыгын байкайсыз. Түшүндүрмө текст компания кандайча максаттарына жетерин белгилеп, редакция, жарнама жана аны жайылтуучу бөлүмдөрдүн аракетинде колдонулат. Цифралар, графика, таблица түрүндө болуп, финансылык планды өзүнө камтыйт. Бизнес-пландын сүрөттөөгө кирген бөлүгү өзүнө төмөнкү бөлүмдөрдү камтыйт: 1) Компания жөнүндө билдирүү. 2) Кийинки пландалган иш-аракеттин кыскача тизмеси. 3) Компаниянын иш-аракетиндеги дайындоолор жана түрлөрү. 4) Маркетингдин планы: а) Сиздин рынок өзүн кандайча көрсөтөт? б) Сиздин атаандаштарыңыз ким? в) Рыноктун кайсыл үлүшүн жеңип аласыз? г) Жарнаманын планы? д) Тираждын планы? е) Алга жылуунун планы? 5) Башкаруунун планы. Финансылык план цифрада сүрөттөлгөн бөлүгүнүн фрагментинин чагылышы болуп эсептелет. Финансылык планды түзгөн башкы нерселер төмөнкүлөр: а) Оперативдүү бюджет. б) Капитал аалымындагы бюджет. в) Акча каражатынын бюджети.

52


14. Компания жөнүндө / 15. Пландала турган иш-аракет... / 16. Компаниянын иш-аракети...

14.

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Компания жөнүндө

Бизнес-пландын киришүү бөлүгүндө сиздин компания жөнүндө кеп болот. Бизнес-пландын башкы баракчасына сиз төмөндөгү түшүнүктөрдү жазып коё аласыз: 

Компаниянын аталышы



Дареги



Телефондордун, факстардын номерлери



Негизги жетекчилердин (генералдык директор, башкы редактор) аты, атасынын аты

15.

Пландала турган иш-аракеттин кыскача тизмеси

Пландын кыскача тизмеси кийинки жылга пландалуучу иш-аракеттин бизнес-планына киргизилген негизги идеясынын кыскача берилишин түзөт. Анын жардамы менен компаниянын ээлери, директорлордун Кеңеш, инвесторлор же насыя берүүчүлөр пландын жалпы мазмуну менен тез тааныша алат. Алар планды ийине келтире билиш үчүн убакытты анчалык көрсөтпөйт. Документтин башында эле алардын көңүлүн буруп, планды кабыл алууга ишендире турган упайыңыз бар. «Жаңы мезгил» күндөлүк басылмасы келерки жылга пландалган негизги иш-аракеттерди кыска түрдө бере алат. Ал милдеттерден келип чыккан иш-чараны мындайча берүүгө болот:  Маркетингдик жана социологиялык изилдөөнү жүргүзүү. Анын максаты чыныгы үзгүлтүксүз окурмандардын аудиториясын аныктоо. Бул изилдөөлөр редакциялык мазмунду ар тараптуу кылып, учурдагы окурмандарды сактоо менен шаардын түштүгүндөгү жаңы окурмандарды өзүнө тартат. Иликтөө дагы жарнаманын буклетин жергиликтүү жарнамачылардын санын көбөйтүүгө пайдаланышы мүмкүн.

Пландын кыскача тизмеси кийинки жылга пландалуучу иш-аракеттин бизнес-планга киргизилген негизги идеясынын кыскача берилишин түзөт.

 Күндөлүк гезиттин иш-аракетин тездетип «Жаңы мезгилдин» бейнесин окурмандардын жана жарнама берүүчүлөрдүн көзүнө жакшыртуу максатында иш алып баруу.  Башкаруунун жаңы системасын жана жумушту уюштурууну жаңыча киргизүү менен көңүлдүн борборун укукту так аныктоо жана редакциянын кызматкерлеринин жоопкерчилигин жогорулатуу түзөт.  Журналисттер менен кызматкерлерди окутуунун программасын түзүү. Алардын кесиптик машыгууларын талап кылган деңгээлге дейре көтөрүү.

16. Компаниянын иш-аракетиндеги дайындоолор жана түрлөрү Бизнес-пландын бул бөлүгүндө сиздин негизги продуктуңуздун сүрөттөлүшү камтылган. Алар гезит компаниясынын стратегиясы. 

Кыскача тарых. Өз компанияңыздын тарыхын кыскача сүрөттөп жазыңыз: компания качан негизделген, анын ээлери ким, штаттык жана штаттан тышкаркы кызматкерлер.

53


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

17. Маркетингдин планы



Сиздин гезиттин артыкчылыгы эмнеде? «Жаңы мезгил» күндөлүгү Новоградда объективдүү, эч кимге жан тартпаган гезит болуп эсептелет. Ал күндөлүк окуяларды чагылдырып, ошондой эле шаардын авторитардык мэрин кызматынан пайдаланып жаткандыгын айыптаган биринчи гезит. Жаңы мезгилдин жетекчилери дагы бир нерсени – жаңылыктарда, же редакциялык макалаларда жашыруун жарнамаларга уруксат берилбегенин белгилеп койсо болот.



Сиздин гезит рынокто канчанчы орунду ээлейт? Мисалы, «Жаңы мезгил» күндөлүгүнүн багыты өзүнө кеңири аудиториясын тартууга арналган. Окурмандардын аудиториясын изилдөөгө ылайык окурмандардын бирден беш бөлүгү 18 жаштан 25 жашты түзөт, жарымы 26дан 45 жашты камтыса, калгандары 45 жаштан жогору. Окурмандардын жарымынан көбү орто же жогорку билимге ээ. Кызматы боюнча окурмандар жетекчилер, бизнесмендер, илимий жана техникалык кызматкерлер же мугалимдер. Гезиттин аянтынын 15 пайызы жарнамага бөлүнгөн. Гезит үчүнчү күндөрү чыгат, демек, жылына 51 санды түзөт.



Техникалык маалыматтар. Басмага чейинки даярдыкты сүрөттөп жазыңыз: гезиттин форматын, түстүү басылманын мүмкүнчүлүгү, жарнамалык кулактандырууларды берүүнүн мөөнөтү жана типографиялык жабдуулар.



Сиздин гезиттин стратегиясы кандай? Сиздин компаниянын миссиясын аныктоону келтириңиз да, гезитиңиздин редакциялык саясатын жана концепциясын толук жазып чыгыңыз.

5-бөлүм 31-бөлүм



Күчтүү жана алсыз жактарын, мүмкүнчүлүк менен кооптуулукту анализдөөнүн жыйынтыгын жазып чыгыңыз.

7-бөлүм



8-бөлүм

Күчтүү жана алсыз жактары. Мүмкүндүктөр жана кооптуулук.

Негизги максаттар жана милдеттердин салыштырмалуу жана жалаң цифралар менен берилиши. Компаниянын жалпы максаттарын жана милдеттерин келтириңиз.

17. Маркетингдик изилдөөдөгү анын негизги ролу, гезит кардарлардын сурооталабына шайкеш келеби, келсе канчалык деңгээлде экендигин билүү болуп саналат

54

Маркетингдин планы

Көп учурда маркетингдик стратегия деп аталган маркетингдин планы биздин коммерциялык пландын өзөгү болуп эсептелет. Маркетингдин өлчөөсүз иш-аракети мында – гезитти рынокто жайгаштыруу. Маркетингдик изилдөөдөгү анын негизги ролу, гезит кардарлардын суроо-талабына шайкеш келеби, келсе канчалык деңгээлде экендигин билүү болуп саналат. Эгерде окурмандар жана жарнама берүүчүлөр толук ыраазы болушпаса, анда сизге дагы бир нерсенин үстүнөн иштөөгө мүмкүнчүлүгүңүз бар. Классикалык түрдө түзүлгөн маркетингдин төрттөн бири – продукт, баасы жана орду- төртүнчү жылуу менен колдоого алынуусу ыктымал. Бирок өзүңүздүн гезитиңизди алга жылдыруудан мурда, сапаттын негизин түптөп, акылга сыярлык баа саясатын жүргүзүп, жайылтуу каналынын системасын оң жолго коюңуз. Маркетингдин планын түзүү төмөнкү этаптарды өзүнө камтыйт: 1) Сиздин гезитти рыноктун аныктоосу жана анын атаандашын, ошондой эле рыноктогу ордун белгилөө.


18. Сиздин рыногуңуз кандай?

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

2) Тираж жана жарнамаларды сатуунун планын иштеп чыгуу – сиз гезиттин ортомчулугу менен сата турган эки негизги продуктулар. 3) Алга жылуунун планын иштеп чыгуу. Маркетингдин планы рыноктун баасын, жарнаманын кээ бир планын, тиражды жана алга жылууну өзүнө камтыйт. Маркетингдин планын конкреттүү бөлүктөрү көбүрөөк тактыкта 18-25-бөлүмдөрдө сүрөттөлөт.

18.

Сиздин рыногуңуз кандай?

Бизнес-пландын бул бөлүгүн иштеп чыгардан мурда, бардык жаңы демографиялык (элдик) жана экономикалык иш-аракетиңиз жөнүндө маалыматты чогултуңуз. Мындай маалыматтын булактары болуп мамлекеттик статистикалык отчёттор жана расмий документтер, жергиликтүү илимий жана билим берүү мекемелердин көз караштары , соода топтору, ишкерлердин ассоциациясы, компаниянын отчёттору, гезиттик макалалар, окурмандардын жана жарнама берүүчүлөрдүн изилдөөлөрү болуп калышы мүмкүн. Сиз эмдигиче, балким, көптөгөн маалыматты иштеп чыккандырсыз. Анда сиз компанияңыздын күчтүү жана алсыз жактарын, мүмкүнчүлүктөрдү жана кооптуулуктун кайдан келе тургандыгын анализден өткөрдүңүз.

Бардык жаңы демографиялык (элдик) жана экономикалык сиздин иш-аракетиңиз жөнүндө маалыматты чогултуңуз. 7-бөлүм

Бизнес-пландын бул бөлүгүндө окурмандар жөнүндө, географиялык территория жана рыноктун көлөмү тууралуу айтылат.

Окурмандарды мүнөздөө Сиздин гезитти сатып алуучу кардарды мүнөздөп көрүңүз. Окурмандардын тобун жашы, жынысы жана жасаган кызматы боюнча аныктаңыз. Сиз дал ушул окурмандарга кайрылганы турасызбы, же башка аудиторияны көздөгөндүрсүз? Сиздин идеалдуу окурманыңыз эмнени каалайт, эмнеге артыкчылык берет, сүрөттөп жазыңыз. Ал эмне үчүн сиздин гезитти сатып алат?

Географиялык территория Географиянын көз карашында сиздин иш-аракетиңиздин территориясын сүрөттөңүз. Ал эмнени билдирет- шаарбы, областпы, же сиз гезитиңизди жалпы улуттук масштабда таратууну көздөйсүзбү? Мындай аныктамадан качууңузду сунуш кылар элем: «Гезит шаарда жана областта таратылат». Же бирөө, же башкасы. Сиз албетте, гезитиңизди шаарда да, областта да тарката аласыз, бирок сиздин негизги территорияңыз экөөнүн бири болуп эсептелет. Анан сиз ресурсуңузду ошол территорияны тейлөөгө топтойсуз.

Экономикалык территория Сиздин иш-аракетиңизди экономикалык көз карашта сүрөттөңүз. Бул район өнөр жай тармагындабы, же айыл чарбасын камтыйбы? Сиздин территорияңыздын экономикалык көрсөткүчүн жалпы мамлекеттик статистикалык маалыматтар менен салыштырыңыз. Алсак, жумушсуздуктун деңгээли, орточо айлык акы, сатып алуу мүмкүнчүлүгү, инфляциянын деңгээли, же үй-бүлөдөгү балдардын орточо саны. Сиздин территориядагы жалпы экономиканын абалы кандай?

Рыноктун көлөмү Сиздин рыноктун көлөмү канчалык? Тираждын рыноктук көлөмүн жана сандык жана акча жүзүндө жарнама рыногун аныктаңыз. Эки рыноктун тенденциясын анализден өткөрүңүз. Эгерде өсүш берсе, жылдык өсүштүн темпин көрсөтүңүз. Башкалардан мурун сиздин рыноктун туруктуу көлөмүн тактап алалы, балким анын учурдагы көлөмүн аныктоого туура келээр. Ал жөнүндө төмөнкү бөлүмдө айтылат.

55


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

19. Сиздин атаандаштарыңыз ким?

19. Бир гана башка гезиттер эмес, сиз менен телекөрсөтүү жана радио атаандаштыкка чыгат. Иллюстрация 7,1

Сиздин атаандаштарыңыз ким?

Гезитти сатууда сиз эки нерсени сатасыз, бири редакциялык мазмун, экинчиси жарнама. Жарнаманы сатуу- бул башкача айтканда, жарнама берүүчүлөргө сиздин аудиториянын жообун сатуу деген сөз. Андыктан, кеңири мааниде, атаандаштык окурман маалыматты жана көңүл ачууну издеген учурда жүргүзүлөт. Бир гана башка гезиттер эмес, сиз менен телекөрсөтүү жана радио атаандаштыкка чыгат.

Түз атаандаштар «Жаңы мезгил» жумалыгынын түздөн-түз атаандашы болуп Новограддагы ар бир башка гезит эсептелет. Алар да ошол аудиторияга багытталган, ошол эле тематиканы чагылдырат. Бул китепте «Жаңы мезгил» жөнүндө сөз кылганыбызда, анын атаандашы «Чабарман» жумалыгы экендиги кошо айтылат. Жекече кокустукту жөнөкөйлөтүп коюш үчүн айтарыбыз, облустук администрация «Кызыл чындык» гезитин басып чыгарып, Новоградга таратууда. Мындан отуз жылы мурда негизделип, облустук коммунисттик партиялык комитетинин үнү болгон Кызыл чындык баштагы традициясын сактоо менен азыр да облустук бийликтер тарабынан каржыланып жатат. Каржыланганбы же жокпу, айтор үч гезит «Жаңы мезгил», «Кызыл чындык» жана «Чабарман» ошол эле географиялык чектелген рынокто өз үлүшү үчүн атаандашып аракет кылышат. Алардын жалпы рыногу окурмандардын жана жарнаманын чектелген санына ээ.

Кыйыр атаандаштар «Жаңы мезгил» жумалыгына окшош, же кыйыр салыштырмалуу гезиттер да атаандаштык түзөт. Мисалга Новоград шаарында жумасына, же айына бир жолу чыгуучу гезиттерди алып көрсөк болот. Балким учурда алар бир эле окурман үчүн атаандашууну каалабастыр, бирок аларга көңүл буруп жүрүү жалпы иште пайдалуу. Бир айда бир чыгуучу гезит жумалыкка айланып кетүүсү мүмкүн. Күндөлүк гезит жумалык блоктогу баса башташы ыктымал. Анын редакциялык мазмуну «Жаңы мезгилдин» редакциялык мазмунун шылдыңга алышы күтүлөт. Чындыгында Новоградда Элдин үнү аттуу жумасына алты жолу чыгуучу жалпы улуттук гезит жарык көрөт. Шаарда анын бир нече миң саны сатылат. Жергиликтүү жумалыктар үчүн Элдин үнү өтө эле чоң кооптуулукту алып келет. Алар пландагы регионалдык чыгарылышты баса баштаганда 32 беттин төртөө жалаң жергиликтүү жаңылыктарга арналат. Ошондой эле көз кырыңыздан бекер жарнамалык гезиттерди кетирбеңиз. Дагы сиз менен жарнама үчүн атаандашкан жергиликтүү телеканал радио бар. Алар да ошол эле рыноктон өз үлүштөрүн алууга ат салышат.

Атаандаштарды көрө билүү Сизге компаниянын күчтүү жана алсыз жактарын, мүмкүнчүлүк менен кооптуулуктун деңгээлинде анализден өткөрүүгө туура келет. Аларды түз да, кыйыр да коопсуздук деп эсептөө акылга сыярлык. Бизнес -пландын бул айрымында негизги атаандаштардын кыскача бейнеси сүрөттөлөт. Өз алдынча рыноктун жалпы абалын карап көрүү үчүн рынокту болжолдуу түрдө баалап көрүңүз.

56

Эгерде сиздин атаандаштарыңыз жөнүндө маалымат алууга мүмкүндүк келбесе, анда рынокту изилдеш үчүн профессионалдуу агенттикти жалдоого акчаңыз жетишпесе, анда сизге өз алдынча рыноктун жалпы абалын карап көрүүгө туура келет. Ошондо өз гезитиңиздин жана атаандаш гезиттердин учурдагы шартын аныктайсыз. Бир жолу рыноктун тенденциясын изилдеп чыккан соң, андан ары сизге жалпы концепцияга жаңы маалыматтарды табуу жеңил болот. Өзүңүздүн атаандаштарыңызды билиш үчүн биринчи кезекте муну билүүгө тийишсиз – ал рынокто алардын үлүшү канчалык. Ар бир санда эки продукту сатылып жаткан соң, – гезиттин өзү жана жарнамалык аянт, – сизге эки рынокко баа берүүгө туура келет: – тираждын рыногуна жана жарнаманын рыногуна.


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

19. Сиздин атаандаштарыңыз ким?

Тираждын рыногундагы атаандаштар Тираждын рыногунун көлөмү ошол рынокто гезит аркылуу сатылган экземплярдын бирдиктүү саны менен аныкталат. Ар бир сан бир окурмандан көбүрөөгү тарабынан окулушу мүмкүн. Окурмандардын жалпы саны аудиторияны түзөт. Ал жарнама берүүчүлөр үчүн өтө маанилүү көрсөткүч болуп эсептелет.

24-бөлүм

Берилген тираждын таблицасы жана окурмандын аудиториясы Новоград шаарындагы жумалыкка Жаңы мезгилдин атаандаштарын сүрөттөп жазууга толук дал келет.

Иллюстрация 19,0

Иллюстрация 19,0

22-бөлүм

Новоград шаарынын территориясындагы жумалык гезиттердин тиражы жана окурман аудиториясы (ушул жылга карата баа берүү)

Гезит

Жаңы мезгил

Жумалык нускасы Сатылган Үлүш нускалар (%) 10 000 47

Окурман аудиториясы Дайымкы окурманҮлүш дардын саны * (%) 25 000 42

Чабарман

8 000

37

26 000

44

Кызыл чындык Баары

3 500 21 500

16 100

8 000 59 000

14 100

Булак: ойдон чыгарылган маалыматтар * Дайымкы окурмандарды изилдөөдөгү эреже, сурамжылоодо гезиттин акыркы санын окуган окурман болуп саналат.

Жаңы мезгил рынокто нускасы боюнча алдыңкы сапта туруп, анын үлүшү 47 пайызды түзөт. Ошондой болсо да экинчи орунга чыккан «Чабарман» окурмандардын аудиториясынын көпчүлүк бөлүгүн ээлейт. Ушунун өзү Чабарманга реклама берүүчүлөр үчүн күрөштө Жаңы мезгилдин алдында бир топ артыкчылыгын көрсөтөт. Рыноктун туруктуу көлөмү дагы кеңири болушу мүмкүн. Андан ал түгүл да бир кандайдыр басылып чыккан таалимдүү гезит үчүн орун табылат. Сиз өзүңүздүн бизнес-планыңызда сиздин гезит атаандаштардан айырмаланып, кайсыл боштукту ээлей тургандыгын аныктаңыз. Сиздин баанын деңгээлинин тактыгын, канчалык тереңдикте түшүнүп анализдесеңиз, рыноктун тенденциясы жана туруктуулугун мурунку айрымдагы бизнес-пландын сүрөттөлүшүнө дал келет. Сиздин тираж рыногуңуздун көлөмү канчалык экендигин билиш үчүн сиздин рынокто сатылып жаткан бардык гезит-атаандаштарды кошуңуз. Беш миллион калкы бар өлкөдө күндөлүк гезиттин бириккен тиражы бир миллион экземплярды түзөт. Ошондуктан сизге региондо күндөлүк гезитиңизди андан көп окурман сатып алаарын күтпөй эле коюңуз. Демек, сатып алуунун коэффициенти бештен бир адамга барабар. Бүткүл дүйнөнүн гезиттик ассоциациясынын берген баасына караганда, дүйнөдө күнүгө 380 миллион гезит сатылат. Аларды, болжол менен айтканда, бир миллиард адам окуйт.3 Эгерде муну дүйнөлүк орточо көрсөткүч деп алсак, гезиттин ар бир санын 2,6 адам окуйт. Ким окуса, гезитти баары эле сатып ала бербейт. Таң калтырган мисал – Коммунисттик түзүлүштөгү Эстонияда бир миң тургундарга болгону гезиттин 175 экземпляры сатылат, бирок ошол эле учурда эстондуктардын 70 пайызы гезит окушат. Эстонияда аудиторияны гезиттер орточо жабдылышы 61 пайыздан ашат. (тургундардын 79 пайызы гезитти күнүгө окушат). Австрия (76 пайыз), Улуу Британия (74 пайыз), Нидерланд менен Люксембург (70 пайыз), ошондой эле Америка Кошмо Штаттарында тургундардын 58 пайызы гезитти күнүгө, 76 пайыз жумасына гезит окушат. 4

3 4

Бүткүл дүйнөлүк гезиттик ассоциациянын генералдык директору Тимоти Болдингдин ЮНЕСКОнун штаб-квартирасында Эл аралык сабаттуулук күнүн майрамдоодо сүйлөгөн сөзүнөн. Париж, 8-сентябрь 1999-ж. http://www.fiej.org/nieconf/text.html Гезит өсүүдө (Newspaper On The Upswing): Дүйнөлүк прессанын тенденциясы (World Press Trends), 1999. Бүткүл дүйнөлүк гезиттик ассоциациянын басылмасы, http://www.fiej.org/whats_news/news_articles/wpt1999.html

Иллюстрация 19,0

18-бөлүм

Бүткүл дүйнөнүн гезиттик ассоциациясынын берген баасына караганда, дүйнөдө күнүгө 380 миллион гезит сатылат, аларды, болжол менен айтканда, бир миллиард адам окуйт.

57


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

20. Рыноктун канчалык үлүшүн жеңип алам деп ойлойсуз?

Эгерде тургундардын сатып алуу жөндөмүнүн төмөндүгүнөн, гезитти окууну каалагандардын саны гезитти сатып алгандардын санынан көптүк кылат. Рыноктогу тираждын айланасындагы ал талаштартышты атуулдардын жекече кирешеси өскөндө да күтүүгө болот. Башка жагынан алып караганда гезитти окугандардын аудиториясы өлкөнүн тургундарынын бир аз гана бөлүгүн түзө турган болсо, бул бир гана сатып алуу жөндөмүнүн төмөндүгүн көрсөтпөстөн, ал өлкөнүн калкынын сабатсыздыгын да күбөлөйт. Мындай өлкөнүн тургундарынын көпчүлүгү, аныгында, гезит жана журналдарды окуунун ордуну радио, теле берүүлөрдү артыкча көрүшөт.

Жарнаманын рыногундагы атаандаштар Сиздин территориядагы гезиттин жарнамасынын рыногу жарнамадан түшкөн бирдиктүү кирешени көрсөтөт. Жарнама рыногунун учурдагы көлөмүн сиздин гезит жана атаандаштардыкына басылган жарнамаларды аныктоо менен аныктай аласыз. Сиз төмөндөгүдөй кадамды жасасаңыз болот: 

Сиздин гезиттин өткөн жылдагы жарнаманын рыноктогу аянтын аныктаңыз.



Жалпы жарнамалык аянтты жарнамалык беттин жалпы санына которуңуз.

 Коммерциялык бөлүмдүн кызматкерине жарнаманын аянтын жана ошол эле учурда атаандаш гезиттердин жарнама аянтын эсептеп чыгууну тапшырыңыз. Эгерде редакциянын китепканасында атаандаш гезиттердин бардык саны болсо, анда эсептөө сиздин кызматкер үчүн бир нече саатты гана түзөт.  Бул маалыматтарды алуу менен сиз жарнаманын аянтынын жалпы көлөмүн гезиттик беттердеги сандык көрсөтүлгөн жана ар бир гезиттин үлүшүнүн пайыз түрүндө берилишин эсептей аласыз. 

Конкреттүү гезиттердин жарнаманы баалоосун билүү менен сиз рыноктун көлөмүн акча түрүндө эсептөөгө мүмкүндүк аласыз.

20. Рыноктун канчалык үлүшүн жеңип алам деп ойлойсуз? Сиз өзүңүздүн рыноктогу тираж жарнамадагы үлүшүңүздөгү божомолуңузду кандайча негиздей аласыз? Бизнес-пландын бул айрымында ушуну түшүндүрүүгө сизге туура келет.

8-бөлүм

«Жаңы мезгил» жумалыгы тиражды реализациялоону 9 пайызга, ал эми жарнамадан түшүүчү кирешени 12 пайызга көтөрүүнү алдына милдет кылып койду. Пайыз менен алганда ал тираж жана жарнама рыногунун кандай үлүшүн жеңип алат?

Иллюстрация 19,0

Элден мурун учурдагы тираж рыногунун көлөмүн ченөөнү экземплярдын санынын бирдигинде аныктап чыгыңыз. Мисалы, Новоград шаарынын аймагында жумалыктын биргелешкен рыногунун көлөмү 21 500 экземплярга барабар. Ал Жаңы мезгил үчүн 47 пайызды түзөт. «Жаңы мезгилдин» жетекчилери келерки жылга азыркы 10 000 экземплярды 9 пайызга көбөйтүүнү пландашат. Мындайча алганда 10 900 экземпляр сатылат. Бул 10 900 экземпляр келерки жылы рыноктун канча үлүшүн түзө тургандыгын эсептеш үчүн «Жаңы мезгилдин» жетекчилерине рыноктун келерки жылдагы көлөмүн экземплярдын саны менен берүүлөрү керек.

58


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

20. Рыноктун канчалык үлүшүн жеңип алам деп ойлойсуз?

Акыркы он жылда шаардын, өлкөнүн, дегеле бүткүл дүйнөдөгү массалык маалымат каражаттарында гезиттерди окуунун аудиториясы кыскара баштагандыгы белгиленүүдө. «Улгайып калган тургундар гезитти аз окуп калышты, ал эми 18ден 24 жаштагылары дегеле окушпайт». 5 Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө гезиттин аудиториясынын кыскарышына карата дүйнөлүк тенденциясы негизинен телекөрсөтүүнүн пайдасына чечилет да, ал андагы болуп жаткан терең саясий жана экономикалык өзгөрүүлөр менен толукталат. Новограддагы экономикалык активдүүлүктүн өсүшүнө карабастан, келерки жылга реалдуу болжол шаардагы гезиттердин тиражынын 10 пайызга азайышын көрсөтөт, же болгону 2150 экземпляр. Ушинтип тираждын рыногунун жалпы көлөмү келерки жылга 19 350 экземплярга бааланат. Келерки жылы 10 900 экземплярды сатууну пландоо менен, «Жаңы мезгилдин» жетекчилери тираждын рыногунун кыскарышынан бүтүндөй 56 пайызды жеңип алууга умтулушат. Башкача айтканда, алар рынокто өздөрүнүн үлүшүн көбөйтүүнү пландашат. Бул кыскарышка карабастан, жеткиликтүү эр жүрөктүүлүк болуп эсептелет. Аны жүзөгө ашырыш үчүн Жаңы мезгил атаандаштарынын тиражынын бир бөлүгүн тартып алышы керек. Бул канча экземплярды түзөт? «Жаңы мезгил» пландаган 10 900 тираждык экземпляр кийинки жылга рыноктун жалпы көлөмүнөн алып караганда 19 350 экземплярга барабар. Ал эми калган 8 450 экземпляр эки атаандаштык тиражынын суммасы болуп эсептелет. Алардын тиражынын суммасы учурдагы жылда 11 500 экземплярды түзгөндүктөн, «Жаңы мезгил» жетекчилиги рыноктук факторлордун таасири астында атаандаштар 3 050 экземплярды аз сата тургандыктарын алдын ала болжолдошот. Буга окшогон ыкманы «Жаңы мезгилдин» жарнама рыногундагы үлүшүндө да пайдаланса болот.

Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө гезиттин аудиториясынын кыскарышына карата дүйнөлүк тенденциясы негизинен телекөрсөтүүнүн пайдасына чечилет да, ал андагы болуп жаткан терең саясий жана экономикалык өзгөрүүлөр менен толукталат.

Иллюстрация 20,0

Новоград шаарындагы жумалык гезиттин рыногу Учурдагы жылга карата баа (21 500 экземпляр- 100%)

Келерки жылга карата план (19 380 экземпляр - 100%)

(16%)

(56%) (47%) (44%) (37%)

Иллюстрациянын булагы 19.0, 20-бөлүм

5

Интернет эрасы: европалык басма прессага коркунучпу же мүмкүнчүлүкпү? (The Internet Age: Threat or Opportunity for European Printed Press?), Моник ван Дюссельдорп. 17-ноябрь 1998-ж. www.jmc.kent.edu/futureprint/articles/vandusseldorp01.htm

59


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

21. Эмне үчүн жарнама маанилүү?

21.

Эмне үчүн жарнама маанилүү?

Журналисттер, мындайча алганда, демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө гана эмес, гезиттеги жарнаманы аргасыздыктан келген кырсык катары эсептешет. Мындай мамиле кандайдыр бир деңгээлде алардын профессионалдык багытынын жыйынтыгы көрүнөт. Бирок редакциялык бөлүмдү өзүнүн иш-аракети менен каражатты чыгашага учураткан кабарчы же редактор компаниянын акча таап жаткан бөлүмүнө өздөрүн окшоштуруусун күтпөй эле коюңуз. 51-бөлүм

Бүтүндөй ММК жаатындагы эксперттер жарнама маанилүү экендигин бир пикирде колдошот. Мындайча алганда жарнаманын бешиги болгон Америка Кошмо Штаттарында гана эмес бардык өлкөлөрдө ал өз маанисин жоготпойт. «Биздин окурман – көп нерсени билбеген адам. Ошондуктан ал жарнаманы кабылдоого даяр эмес»

Чындыгына келгенде, өзүнүн артыкчылыгына ээ болуп туруп, жарнама массалык маалымат каражаттарына терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Мисалы, таасирдүү жарнама берүүчү гезит анын саясий жана коммерциялык кызыкчылыгына көп көңүл буруусун талап кылат. Ал эми бул болсо коомчулуктун чындыкты билүүсүнө бут тосот. Бүтүндөй ММК жаатындагы эксперттер жарнама маанилүү экендигин бир пикирди колдошот. Мындайча алганда, жарнаманын бешиги болгон Америка Кошмо Штаттарында гана эмес жарнама бардык өлкөлөрдө өз маанисин жоготпойт. Жарнаманы оң баалагандарды Япония, Германия, ал түгүл илгерки Советтер Союзунан учуратууга болот. Дүйнөдөгү эң ири жарнама баракчасынын басылмасы «Йомиури симбун»6 жарнаманын гезитке басылышын мындайча түшүндүрөт: «Йомиури симбунун гезиттик аянтынын 50 пайыздан азыраагын жарнама ээлейт. Америкалык гезиттерде ал 60 пайыз аянтты аларын айтышат. Жарнамалык кулактандыруулар окурмандар үчүн турмуштук маалыматтын жана басылмалар үчүн кирешенин булагы болуп эсептелет. Жарнама гезитти окурмандарга төмөнкү баада сатууга мүмкүндүк берет».7 Япондук гезиттин бир аз кечирим сурагансыган үнү 1990-жылдардагы Борбордук жана Чыгыш Европанын өлкөлөрүнүн мезгилдүү басма сөздөрүндөгү жарнаманын ролу жөнүндөгү агартуучу түшүнүгүн эске салат. Ошол эле учурларда гезит жана журналдарга өзүнүн окурмандарына жарнама мазмунду танбай же тескери түшүнүккө кабыл албоосуна ишендириши керек болчу. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдөгү гезиттердин редакторлору көпчүлүк учурда мындай дешет: «Биздин окурман – көп нерсени билбеген адам. Ошондуктан ал жарнаманы кабылдоого даяр эмес». Ошондой болсо да кээ бир өлкөлөрдө жарнаманын массалык маалымат каражаттарындагы көлөмү рыноктук экономика менен бирдикте өсүүдө. Эмне үчүн? Немистин «Франкфуртер альгемайне цайтунг» гезити мындай түшүндүрмөнү сунуш кылат: «Жарнамалык кулактандыруулар – гезиттин "экономикалык жаздыгы" гана болбостон, андан чоң мааниге ээ. Аларды тиешеси жоктор да кунт коюу менен окушат. Жарнама камтыган кулактандыруудагы "талаптар жана сунуштар" аларды коомдун жана экономиканын күзгүсүнө айлантат. Жарнама кулактандыруулар рынокту изилдөө үчүн маанилүү материалдарды камсыз кылат жана региондун, ошондой эле өлкөнүн экономикалык жана маданий өнүгүүсүнүн картинасы менен камсыз кылат».8 Жарнаманын ролуна андай мамиле кылууну 1980-жылдардагы ��айра куруунун учурундагы Советтер Союзунда да жолуктурууга болот: «...Жарнама редакциянын экономикалык шартын чыңдоого мүмкүндүк бербестен, ал маанилүү социалдык маалыматтарды да өзүнө камтыйт: өсүп келаткан муунга саресеп салууда жардам берет, керектөө жана көркөм кабылдоонун деңгээлин калыптандырат, биздин турмуштун мыкты жактарын белгилейт. Бул (жарнама) гезиттик сандын айрымы тургундарга кызмат көрсөтүүнүн да бир түрү».9 Висконсин университетинин (АКШ) ишкерлердин иш-аракеттери боюнча окутуучусу Джон Г.Юделл жарнаманы окурмандарга көрсөтүлгөн кызмат катары ачык айтат: «Гезиттеги жарнамалар – бул товар 6 7 8 9

60

Жалпылап алганда Йомиури симбун күндөлүк гезитинин нускасы 14 миллион экземплярды түзөт. Йомиури cимбун, дүйнөдөгү ири басылма, 1874-жылы негизделген. (The Yomiuri Shimbun, The worldХs big-gest daily founded in 1874). Жарнамалык брошюра, 1990-жылы Токиодо чыккан; 22-б. Бардыгы гезит тууралуу (Vsetko o novinach). «Франкфуртер альгемайне цайтунг Гмбх», Франкфурт-на-Майне, 1992. Словацкое издание, 1994; с. 247. Райондук гезиттин редакторунун иш китепчеси, Я.Н.Засурский ж. б. «Мысль», Москва, 1988; 138-б.


22. Жарнаманын планы

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

жана кызмат көрсөтүүнүн күндөлүк аныктамасы. Ал коомго эмне модада экендигин билүүсүн жана сезондо эмне актуалдуу экендигин, ошондой эле эмне колдо бар экендигин билдирет».10

22.

Жарнаманын планы

Өнүккөн өлкөлөрдө көптөгөн гезиттер кирешесинин көбүн жарнамадан алышат. Ал эми өнүгүп бараткан өлкөлөрдө батышка жетпесе да, жарнамадан түшүүчү киреше гезиттин ойго аларлык бөлүгүн түзөт. Ошондуктан жарнаманын рыногу гезит үчүн дегеле башкы рынок болуп эсептелет. Гезиттер сатып жаткан нерсе жарнамалык кулактандыруу, же аянт деп аталат. Бирок чындыгын алып караганда, алар өзүнүн аудиториясынын жооптук реакциясын сатышат. Рынокту изилдөө боюнча кесипкөйлөрдүн пикирине караганда, учурдагы басмалык иштер бүткүл дүйнөдө муну чагылдырат: «Жарнама берүүчүлөр гезиттин тиражына гана кызыгышпастан, анын окурмандарга жете ала тургандыгына да кызыгышат. Алардын башкы максаты алардын продуктысына окурмандардын жогорку деңгээлде ээлик кылышы болуп эсептелет. Ушул себептүү гезиттер өзгөчө так сүрөттөлгөн, гүлдөп -өсүп бараткан рынокту камтып, массалык окурмандардан көрө, миң окурмандык эсепте жарнамалык тарифти беките алат».11

Жарнама берүүчүлөрдү издөө жана тартуу Жарнама берүүчүлөрдүн көпчүлүгү жарнамалык кулактандырууларын өз алдынча гезитке жайгаштырыш үчүн редакцияга келишпейт, же менеджерлерге телефон чалбайт. Алар дегеле кандайдыр бир гезиттин бар экендиги жөнүндө билбеши да мүмкүн. Жарнама бөлүмүнүн милдети болуп, жарнама берүүчүлөрдү гезит менен тааныштыруу жана аларды гезиттен орун сатып алууга көндүрүү эсептелет. Жарнама берүүчүлөрдүн ар кандай түрү бар. Аларды шарттуу түрдө иштеген иши, чыгарган продукциясы же көрсөткөн кызматы боюнча ажыратууга болот. Экономика канчалык өнүксө, мекемелер ошончолук ар түрдүү. Алардын баары сиздин туруктуу жарнама берүүчүңүз болушу ыктымал. Аларды табуу жеңил. 

Сиздин рынокто ким башка гезиттерде жарнамасын жайгаштыра тургандыгына көз салыңыз.



Сиздин аракет кылган территорияда пайда болгон жаңы мекемелерди байкоого алыңыз.

 Коңшу өнүккөн өлкөлөрдүн гезиттерин карап чыгыңыз. Ал сизге туруктуу жарнамалардын түрлөрү жөнүндө түшүнүк алууга жардам берет. Балким, андай жарнамалар сиздин гезиттен да орун алып калышы да ыктымал. Сиздин азыркы туруктуу жарнама берүүчүлөрдүн тизмесин түзүңүз. Аны ар дайым жаңылаңыз, анткени рынок бир орунда турбай, өзгөрүп турат эмеспи. Телефондук аныктамада жүздөгөн фирманын тизмеси бар. Бирок алардын кайсынысы жарнамага акча төлөй алат. Жарнамалык бөлүмдүн кадрдык ресурсу чектелүү, ошондуктан кызматчынын жумуш убактысын өтө эффективдүү пайдаланыш керек. Кайсы компания сиздин гезит камтыган аудиторияны өзүнө алууга аракет кылып жаткандыгын анализдеп чыгыңыз. Мындай тизме 50-75тен ашыгыраак туруктуу кардарды киргизерин кудай билет. Ага эң эле иши жүргөн компаниялар жатат жана ишин алга жүргүзүш үчүн аудиторияны алууга умтулган компаниялар кирет.

10 Америка гезитинин экономикасы (The Economics of the American Newspaper), Джон Г.Юделл. «Хастингз Хаус» басмасы (Hastings House Publishers), Нью-Йорк, 1978; 58-б. 11 Дүйнөлүк гезиттик индустрия (The World Newspaper Industry), Питер Дж. С. Даннетт. «Крум Хэлм Димитед» (Croom Helm Ltd), АКШ, 1988; 25-б.

61


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Эң эле мыкты айла кардарлардын эмнеге муктаж экендигин билип, андан ал жөнүндө сураңыз.

22. Жарнаманын планы

Бул тизме жарнама агенттерине бөлүштүрүлөт да, алардын ар бири өзүнө бекитилген кардарды кандайча тейлегендиги үчүн жооп берет. Ал тизмеден кардар менен гезит жума сайын байланышып турушу керек. Эң эле мыкты айла кардарлардын эмнеге муктаж экендигин билип, андан ал жөнүндө сураңыз. Ар бир телефондук сүйлөшүүлөрдө же кездешүүдө жарнамалык агент көңүлүн ал компаниянын планы кандай, максаттары жана товарын өткөзүүнүн стратегиясын билүүгө милдеттүү. Жарнаманы сатуу боюнча агент максатын жүзөгө ашырып, бир чечимге келгиче, чыгармачылык менен ойлонууга тийиш. Туруктуу жарнама берүүчүлөрдү редакцияга чакырып, сиздин гезитке жарнамасын жайгаштыргандыгы үчүн ал көбүрөөк пайда таба тургандыгын түшүндүрүңүз. Ким башында сиздин гезитке жарнамасын жарыяласа, ага даярдалган кулактандыруунун үлгүсүн көрсөтүңүз. Ал эми жарнаманы басып жаткандарын көбүрөөк аянтты алуусуна үгүттөңүз. Сиздин гезитке жекече жарнамалык кулактандырууларды киргизүү окурмандардын бир кыйла көбөйтүшү мүмкүн. Ушунун өзү бекер таратылган жарнамалык гезиттердин атаандаштык таасирин бошоңдотот. Көптөгөн гезиттер, мисалы, Мозырдык жумалык Белоруссиянын Мозыр шаарында басылып чыгат. Ал гезит, эгерде, жарнама берүүчү өзүнүн кулактандыруусун жайгаштырууну гезиттин бланкасынан пайдаланса, анда жарнама берүүгө акча төлөнбөйт. Толтурулуучу бланка Мозыр жумалыгын саткан киоскада сатылат. Акыр аягында, гезит андай кардарлардын кыйла санын өзүнө тарткан соң, гезит жеке кулактандырууларга акы төлөө маселесин карай баштайт.

Сатуудагы баанын уюштурулушу жана шарттары Жарнама сатуунун ыкмалары көбүрөөк айла-амалдуу болуп бара жатат. Мисалы 1997-жылы Украиналык облустук гезиттердин биринин жарнама бөлүмүнүн жетекчиси жарнамалык бааны аянттын квадрат сантиметрине карата аныктаган. Практика жүзүндө баанын бул аныкталышы жоромол боюнча кала берди. «Эгерде жарнама берүүчү – бай фирма болсо, андан дагы көбүрөөк алам»,- деп кошумчалаган жетекчи аял.

Иллюстрация 22,0

Бизнести өнүктүрүүнүн узак мөөнөтүү келечегинен алып караганда, бардык кардарлар үчүн бирдей жарнамалык бааны коюш керек. Бул жерде жарнама берүүчү байбы, же жардыбы, эсепке алынбайт. Көптөгөн эрежелерге негизделген калыс мамиле жарнама берүүчүлөр тарабынан туура бааланат. Мындай эрежелер сизге кардарларга өзгөчө кайрылуу муктаждыгы келип чыкканда тоскоолдук кылбайт. Мисалы:  Жаңы жарнама берүүчүлөрдү тартууда – биринчи жолкусунда аларга кулактандыруусун бекер жайгаштыруусуна мүмкүндүк бериңиз. Же, алар эки кулактандырууну бергиси келишсе, анын бирин бекер тейлеңиз.  Жарнама аянтын туруктуу көбүрөөк сатып алгандар үчүн сыйлык уюштуруңуз. Сиз жарнаманын көлөмү жана санына жараша анын төлөм баасын төмөндөтө аласыз.

Жарнамага баа коюуда колдонула турган эреже мындай болушу керек: Жарнама аянтынын баасын өз наркынан төмөн түшүшүнө жол бербеңиз.

62

 Өзгөчө кардарларга кайрылган учурда, сиз артыкчылык берүү менен прайс-баракчадан (жалпы эрежеден) чыга аласыз. Мында ал эки тарапка муну кандай шартта жасап жатканыңызды түшүндүрөсүз. Кандайдыр бир жарнама берүүчүгө төмөндөтүлгөн бааны коюуда кыраакы болуңуз. Себеби, төмөндөтүлгөн бир жолу алган жарнама берүүчү башкасында толук тариф боюнча төлөөдөн баш тартышы мүмкүн. Жарнаманын баасын белгилөөдө кандайдыр бир жалпы кабыл алынган эреженин бар экендиги күмөн. Бул багытты изилдөө ыкмалардын көптөгөн чаржайытчылыгын көрсөтөт. «Жарнамалык тарифтерди аныктоодо маалыматтардын жана аны изилдөөнүн жоктугунан, көптөгөн басып чыгаруучулар өзүлөрүнүн жарнамага болгон баасын болжолдуу түрдө коёт, же башка тармактарда колдонулуучу


22. Жарнаманын планы

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

баанын коюлушуна ыкташат, болбосо бардыгына көз жумат да "Байкайлы, анан көрө жатарбыз" деген стратегияны колдонушат».12 Тигиндей, мындай деген менен, жарнамага баа коюуда колдонула турган эреже мындай болушу керек: Жарнама аянтынын баасын өз наркынан төмөн түшүшүнө жол бербеңиз. Бул наркты эсептеш керек? Гезитти өндүрүүдөгү бардык чыгымды аныктаңыз, ага басууга кеткен, айлык акы, калем акы жана салык чыгымдарын кошуңуз. Гезиттик беттин санын өндүрүшкө кеткен жалпы чыгымга бөлүү менен сиз бир беттин наркын аныктай аласыз. Сиз кардарларга төмөндөтүлгөн бааны берип жатып, эч качан өндүрүшкө кеткен чыгымдан төмөн түшпөөңүз керек. Ушул жол менен өндүрүшкө жана башка продуктыга кеткен чыгымды, мисалы, атайын тиркемени эсептеңиз. Бир беттин наркы ар дайым чыгуучу гезиттин бир бетинин наркынан төмөн болушу мүмкүн. Ушул айырмачылык сизге жарнаманы жайгаштырууда көбүрөөк жеңилдик берүүгө жардамдашат. Жарнамага бааны коюуда сиз жалаң гана бир бетке кеткен чыгымды эсепке албастан, сиздин түз жана кыйыр атаандаштарыңыздын койгон баасын көңүлгө түйүшүңүз керек. Мисалы, гезиттеги жарнама телекөрсөтүүнүкүнөн арзан болушу керек. Бул атаандаштык жөндөмүн сактап калууга жардам берет. Мындан тышкары, сиздин, гезиттин алган багыты кандай рынокто кандай баалуулукту жаратып кардарларыңыз үчүн кандай мааниге ээ экендигин таразалашыңыз керек. Байсалдуулугу калыптанган гезит, же рынокто алдыңкы саптагылар жаңыдан бутуна тура баштаган басылмаларга караганда бир топ жогорку бааны коюушу мүмкүн. Жарнаманын баасын коюунун үстүндө иштөө менен маркетингдин негизи эрежесин да унутпоо керек: Рынок канчаны көтөрүүгө жөндөмдүү болсо, ошончону алыңыз.

Маркетингдин негизи эрежесин да унутпоо керек: Рынок канчаны көтөрүүгө жөндөмдүү болсо, ошончону алыңыз.

12 Прессанын концентрациясы жана монополия: менчикке жана гезиттик ишкердикке жаңы көз караш (Press Concentration and Monopoly: New Perspectives on Newspaper Ownership and Operation), Роберт Дж. Пикард, Джеймс П. Уинтер, Максвелл Е. Маккомбс жана Стивен Лейси. «Эблекс Паблишинг Корпорейшн» (Ablex Publishing Corporation), АКШ, 1988; 57-б.

63


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

22. Жарнаманын планы

Иллюстрация 22,0

«Жаңы мезгил» басма компаниясынын жарнама саясатынын жалпы шарттары I. Жалпы шарттын предмети 1.1. Жарнама саясатынын жалпы шартынын предмети болуп (мындан ары – Жалпы шарттар) «Жаңы мезгил» басылмасы (мындан ары – «Жаңы мезгил») менен юридикалык же физикалык жактардын (мындан ары – жарнама берүүчү) ортосундагы мамиле эсептелет. 1.2. Жалпы шарт ар бир жарнама берүүчүгө карата өз күчүндө кала берет. Жалпы шарттан тышкаркы предмет «Жаңы мезгил» менен жарнама берүүчүнүн ортосундагы кулактандырууну гезит бетине жайгаштыруу жөнүндөгү келишим болуп эсептелет. II. Жалпы жагдай 2.1. «Жаңы мезгил» жумалыгына буйрутманы кабыл алуучу бланкага жараша жарнама жайгаштырылат. Бланка өзүнө төмөнкүлөрдү камтыйт: а) Жарнама берүүчүнүн толук аты жана эсеп-фактураны жөнөтүш үчүн дареги. б) Банкалык эсептин номуру. в) Жарнамалык кулактандыруунун тексти, же жарнамалык кулактандыруунун нуска-үлгүсү. г) Жарнамалык кулактандыруунун көлөмү жана түстүүлүгү. д) Басылуунун датасы. е) Кулактандыруунун нуска-үлгүсүнө, эгерде алар басылууда бири-бирин алмаштыра турган болсо, тийиштүү белгини коюу. ж) Башка талаптар – жайгаштыруунун орду, басууну тездетүүгө муктаждык жана башка. 2.2. Буйрутмалар «Жаңы мезгилдин» офисинде кабыл алынат, же почта аркылуу жөнөтүлөт. Факс менен жөнөтүлгөн буйрутмалар почта аркылуу жөнөтүлгөн катта ырасталат. Өзүнүн буйрутмасын жайгаштырып жатып, жарнама берүүчү Жалпы шарт менен макул болот. «Жаңы мезгил», эгерде 2.1 жалпы шарттар параграфында көрсөтүлгөн кандайдыр бир пункту буйрутмада жок болсо, жарнама кулактандыруусун басууга милдеттүү эмес. 2.3. Жарнама берүүчү ар бир заказдагы өзгөрүүлөр жөнүндө «Жаңы мезгилге» конкреттүү санга заказдарды кабыл алуунун мөөнөтү бүткөнчө билдирүүгө тийиш.

Иллюстрация 23,0

2.4. Болжолдуу катары белгиленбеген буйрутма, биротоло бүткөн буйрутма катары кабыл алынат. Жарнама берүүчү буйрутманы же анын бир бөлүгүн өзгөрткүсү келсе, жарнама кызматынын прайс-баракчасына ылайык акча төлөп берет. 2.5. Жарнама берүүчүнүн талабы боюнча «Жаңы мезгил» буйрутманы факс аркылуу, же кат менен алгандыгын ырастайт. Буйрутманы кабыл алгандыгы жөнүндө ырастоо жарнама берүүчүгө жарнама баасы өзгөрбөгөндүгүн кабарлайт. 2.6. Жарнама кулактандыруусун басуунун жүрүшү жарнама берүүчү Жалпы шарттын V бөлүмүндө көрсөтүлгөндөй, төлөмдүн шарттарын кандай сактагандыгына байланыштуу ишке ашат. Жарнама берүүчүнүн «Жаңы мезгилге» карата мамилесинде өзүнүн милдеттерин кандай аткаргандыгына байланыштуу ал үч категориянын бирине ыйгарылат: А, Б же В.

64


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

22. Жарнаманын планы

А категориясына акыркы үч айдын ичинде өз милдетин так аткарган жарнама берүүчүлөр кирет. Ошол эле категорияга жарнамасын биринчи жолу берип жаткандар да ыйгарылат. Категория Б карыз болуудагы милдеттерин акыркы үч айдын аралыгында аткарган жана 30 күнгө узартылган милдеттенмеси жок жарнама берүүчүлөрдү өзүнө камтыйт. Категория В_га А, Б категорияларына жатпаган, ошондой эле офистери чет мамлекеттен жай алган жарнама берүүчүлөр кирет. 2.7. Категория А_нын жарнама берүүчүлөрү Жалпы шарттын 5.2. параграфында жазылган төлөмдүн стандарттуу шарттарынан пайдаланышат. 2.8. Категория Б_нын жарнама берүүчүлөрү «Жаңы мезгилге» карата бардык финансылык милдеттерин аткаруулары тийиш. Алар заказдан 50 пайыз өлчөм-наркын басмадан чыгуудан мурун төлөп беришет. 2.9. Категория В_нын жарнама берүүчүлөрү «Жаңы мезгилге» карата бардык финансылык милдеттерин аткарып, басылганга чейин заказдын толук наркын төлөп берет. III. «Жаңы мезгилдин» милдеттенмеси 3.1. «Жаңы мезгил» жарнама берүүчүгө буйрутмада көрсөтүлгөндөй, аны басылмада жарнама аянты менен камсыз кылууга милдеттенет. 3.2. «Жаңы мезгил» жарнама берүүчүгө «Жаңы мезгил» жумалыгынан алдын ала берилген буйрутма боюнча резерв аянтын сактоого милдеттенет. Ал сактоо жарнама берүүчүдөн биротоло буйрутма келгенче, же алдын ала буйрутманы өзгөрткөнгө чейин сакталат. Алдын ала буйрутмага карата милдеттенме 21 күн өткөндө өз күчүн жоготот. IV. Жарнама берүүчүнүн милдеттери 4.1. Жарнама берүүчү жарнама аянты үчүн буйрутманы өз атынан жана өз эсебинен жүргүзөт. 4.2. Жарнама берүүчү жарнама кулактандыруусунун мазмуну жана форматы үчүн жооп берет. Ошондой эле ал мыйзамдуу түрдө жайгаштырылган жарнама «Жаңы мезгилге» зыян алып келгенде, же кулактандыруунун негизинде башка адам тарабынан зыянга учуратылган шартта анын ордун толтурууга милдеттүү. 4.3. «Жаңы мезгил» учурдагы мыйзамга каршы, же басылманын кызыкчылыгына зыян алып келчү мазмундагы жарнамаларды басып чыгарбоого укуктуу. «Жаңы мезгил» бул жөнүндө токтоосуз түрдө жарнама берүүчүгө билдирүүгө милдеттүү. 4.4. «Жаңы мезгил» жарнама беттерин, ошондой эле кээ бир жарнама кулактандырууларына белги коюуга , сөз, цифра менен кыскача белгилөөгө укугу бар. Мисалы, жарнама кулактандыруусу. Жарнамалык макала. НТ-567 ж.б. V. Төлөөнүн баасы жана шарттары 5.1. Жарнамалык кулактандырууларга карата баа, төмөндөтүлгөндүгүн, баанын өсүшүн жана айып салууну кошкондо, жарнама кызматынын прайс-баракчасында көрсөтүлгөн. Ал, эгерде Жалпы шарттын 2.5. параграфын колдонбосо, басуу учурунда өз күчүндө калат. Кызмат

65


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

22. Жарнаманын планы

көрсөтүүнүн прайс-баракчасына киргизилбеген баасы, мисалы, жарнамалык кулактандыруулардын графикалык дизайны, жарнамалык катталыштарды гезиттердин экземплярына коюу жарнамалык тексттерди даярдоо жана башка – «Жаңы мезгил» менен Жарнама берүүчүнүн ортосундагы келишимдин предмети болуп эсептелет. 5.2. Жарнама берүүчү эсеп-фактурада көрсөтүлгөн сумманы «Жаңы мезгилдин» банкалык эсебине которуу жолу менен төлөй алат, же алдын ала түзүлгөн финансылык келишимге ылайык конкреттүү акча менен эсептешсе болот. АКШнын 500 долларына барабар же андан жогору нарктагы жарнамалык кулактандыруулар буйрутма алынгандан кийин буйрутмачыга билдирүү жиберилет да, ал ошол эле замат төлөнөт, же 500 доллардан жогорку эсеп, жети күндүн аралыгында ишке ашууга тийиш. Барымтага коюлган, же авансалык эсеп-фактуралар токтоосуз төлөнөт. Эгерде «Жаңы мезгилдин» банкалык эсебине же кассасына тийиштүү сумма келип түшсө, аталган эсеп-фактура төлөндү деп эсептелет. 5.3. Жарнамачы төлөмдү кечиктирсе, ар бир кечиктирген күнгө 0,1 пайыз айып тартып, же төлөнбөгөн эсеп-фактуранын бир жылдык мөөнөтүнө 36 пайыз айып салынат. 5.4. Эсеп-фактура боюнча төлөмдө жабылбаган бересеси бар Жарнамачылар жарнамалык прайсбаракча кызмат көрсөтүүсүндөгү жеңилдиктен пайдалануу укугунан ажырайт. «Жаңы мезгил» кошумча эсеп-фактураны коюуга укуктуу. Анда берилген жеңилдиктердин бузулгандыгы тууралуу билдирилип, жарнамачы кызмат көрсөтүүгө толук көлөмдө төлөй тургандыгы көрсөтүлөт. 5.5. Жарнама заказынын бир бөлүгү бузулганда, «Жаңы мезгил» келтирген жалпы сумма бөлүпбөлүп төлөнсө, жарнамачы бардык жеңилдиктен пайдалануу укугун жоготот. Жарнамачы «Жаңы мезгилге» жеңилдиктерди албай туруп, жети күндүн ичинде төлөмдү жыйынтыктоого тийиш, албетте, жарнаманын мазмуну бузулгандан баштап. 5.6. Эгерде жарнамачы кайрадан акы төлөмүнүн мөөнөтүн буза турган болсо, же эсеп- фактура төлөмү беш банкалык күндөн ашып кетсе, анда «Жаңы мезгил» жарнамачынын буйрутмасын басууну токтотот да, андан төлөмдү алдын ала төлөөсүн талап кылат, же барымтаны 100 пайызда жаңы, же буйрутма берилген кулактандыруунун өлчөмүндө коюусун билдирет. VI. Нааразылыкты жоюунун шарттары 6.1. «Жаңы мезгил» буйрутмадагы маалыматтын негизинде жарнама кулактандырууларын басуу милдетин өз мойнуна алат. Андай учурда жарнамачы жана «Жаңы мезгил» ырастаган материалдар, эгерде мөөнөтү жана техникалык шарттары сакталса, «Жаңы мезгилдин» өндүрүшүнө киргизилет. Бул эреженин жалпы шарттардын 5.6-параграфында айтылган шартка тиешеси жок. 6.2. Басылган жарнама кулактандыруусунан коошпогон жери чыгып калса, Жарнамачы өзүнүн нааразычылыгын жазуу түрүндө басмага билдириши керек. Жарнамачы туура эместик эмнеде экендигин так көрсөтөт жана аны оңдоону талап кылат. Нааразылык 14 календардык күндүн ичинде, «Жаңы мезгил» жумалыгы жарык көргөндөн кийин билдирилет. Андан кийинки нааразылык жумалыкка кабыл алынбайт. 6.3. Эсеп-фактурасындагы так эместик байкалганда, жарнамачы аны алгандан үч күндүн ичинде бул тууралуу «Жаңы мезгил» басылмасына кабарлоого тийиш. Иллюстрация 23,0

66

6.4. Жалпы шарттарга жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы жана Техникалык маалыматтар кошо тиркелет.


23. Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы

23.

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы

Жарнамалык кызматтын Прайс-баракчасы кардарларга гезиттеги жарнамага баа коюш үчүн арналат. Прайст-баракчада эреже катары жарнама кулактандыруулардын көлөмүнүн стандарттуулугу жана аларга ылайык келген баалар, жеңилдиктер менен баанын жогорулашы, ошондой эле кулактандыруулардын нуска-үлгүсүн даярдоодогу техникалык талаптар (кардар тарабынан алынган) көрсөтүлөт.

Жарнама кулактандыруулардын стандарттуу форматы Сиз жарнама кулактандыруулардын стандарттуу форматы блогунун жыйындысын иштеп чыга аласыз. Мындай жыйынды, мисалы, беттин үчүнчү бөлүгүн камтыган кулактандыруулар, төрттөн бирин, жарым бетке – туура же тикесинен жайгашкан, ошондой эле бүтүндөй бетти алган жана кийинки бетке көчүрүлгөн жарнамаларды өзүнө камтыйт. Жарнамалык кулактандыруунун блогу канчалык ири болсо, гезит үчүн ал ошончолук рентабелдүү. Анткени, дизайнер үчүн бүтүндөй бир бетке кулактандырууну даярдоого аз убакыт кетет, ошол эле бетке майда көлөмдөгү жарнамаларды жайгаштыруу көп түйшүктү алып келет. Прайс-баракчадагы жарнамалык кызмат принциби кулактандыруунун форматын чоңойткон сайын баанын салыштырмалуулугу кардардын дароо чоң аянт сатып алуусуна жакшы ыңгайды түзөт.

Стандарттуу эмес форматка баанын жогорулашы Жарнамалык аянттын стандарттуу эмес формат менен толтурулушу дизайнердин көп күчүн коротот. Ошондон улам бизге ал үчүн жогорку бааны көбүрөөк коюуга туура келет. Демек, кардар да арбын төлөйт. Стандарттуу эмес аянттын баасы ар бир квадраттык сантиметрдин баасынан алып эсептелиши мүмкүн жана стандарттуу форматтын баасынан жогору болушу керек.

Толук түстүү жарнамалык кулактандыруулар – кымбатыраак Толук түстүү жарнамалык кулактандырууларды чыгаруу басууга кошумча чыгымды алып келет. Демек, кардар да көп төлөйт. Ошондуктан сиз ага көбүрөөк жогорку бааны коюшуңуз керек. Эгерде толук түстүү кулактандырууга буйрутма алынса, жарнама бөлүмү толук түстүү кулактандырууга дагы үч беттин аянтын сатууга аракет кылып көрүүсү керек. Ал гезит үчүн кошумча чыгымсыз типографиялык процессти жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Редакция өз кезегинде, толук түстүү сүрөттү, графиканы же көрсөтмөлүү маалыматты редакциялык беттерде басып чыгара алат. Ушуга байланыштуу редакциялык беттердин графикалык таасири гезитти басууда кошумча чыгымсыз жүзөгө ашырылат.

Прайс-баракчадагы жарнамалык кызмат принциби кулактандыруунун форматын чоңойткон сайын баанын салыштырмалуулугу кардардын дароо чоң аянт сатып алуусуна жакшы ыңгайды түзөт.

Конкреттүү орунга жайгаштыруудагы баанын жогорулашы Жарнама кулактандыруусун жайгаштыруунун баасын жогорулатуу биринчи жана акыркы беттерге коюлушу керек, ошондой эле так эмес (оң) беттерге, редакциялык гезит беттерине жана кардар тандап алган орундарга жогорулатылган бааны ыйгаруу талапка ылайык.

Көлөмгө жана басылган жарнаманын санына жеңилдик Жеңилдикти көлөмдүн конкреттүү интервалы же басылган жарнаманын санына коюуга болот. Мисалы «Жаңы мезгил» жумалыгына жайгаштырылган жарнама кулактандырууларына төрттөн алты жолу 5 пайыз өлчөмүндө жеңилдиктер берилет. Ошондо басуунун алдында 30 жолкудан ашык убакыттын белгилүү кезеңине дейре жеңилдик 20 пайызды түзөт. Көлөмгө жеңилдик гезитке жайгаштыруу учурунда жарнамасы үчүн көлөмдүү аянтты сатып алган кардарга ыйгарылат. Кээде басылган жарнамага да, ошондой эле көлөмгө да жеңилдик берүүгө (бир эле кардарга) туура келип калат, бирок андай учурда эки жеңилдиктин бири гана ыйгарылышы керек. Кайсынысын? Кардарга пайдалуусун.

Иллюстрация 23,0

67


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

23. Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы

Өзгөчө кардарларды артыкчылыкта тейлөө Өзгөчө кардарлар тейлөөнүн артыкчылыгынан пайдалана алышат. Бирок анын заказы жеңилдиктер берилген чекте сиздин Прайс-баракчада көрсөтүлгөн көлөмдөн ашып турушу керек. Өзгөчө кызмат заказы жеңилдиктердин чегинде турган кардарларга көрсөтүлүшү мүмкүн. Биринчи беттеги атайын бөлүнгөн орунда анонс берилет. Ал окурмандын көңүлүн кардардын жарнамасы жайгашкан жерге бурат. Же сиз кардардын жарнамалык кулактандыруусун толук түстүү бетке жайгаштыра аласыз. Албетте, ал үчүн түстүүлүгүнө төлөм албайсыз. Эгерде ылайыгы келсе, өзгөчө кошумча кызмат бекер жүргүзүлөт. Ошондой болсо да өз сылыктыгыңызды чектен ашырбаңыз. Анын баары Прайс-баракчада көрсөтүлгөн жарнама аянтына төлөөнүн эрежеси боюнча жүрүүгө тийиш.

Жарнаманы чыгаруудагы атайын тарифтер Сиздин гезиттин жардамы менен кардар жарнамасын таратып, почта чыгымдарын үнөмдөйт. Анан да ал кошумча пайдага ээ болот, анткени, анын кайрылуусу сиздин гезитке жазылгандардын колуна тиет. Жарнамага баа коюу менен көңүлгө ала турган керсе, кардар бардык кошумча чыгымдарды, жарнамасын сиздин гезитке жайгаштырганга байланыштуу жабууга тийиш. Жарнамасын чыгарып, жана аларды тараткандыгы үчүн да кирешенин тийиштүү нормасын алдын ала көрө билиш керек.

Көп учурларда жарнамага баанын өзгөрүшү гезиттин рыноктогу абалын чагылдырат, инфляциянын деңгээлин жана өндүрүштүк чыгымдардын жогорулашын белгилейт.

68

Жарнама катталышына карата баа алардын бирине гана негизделет. Эгерде сиздин гезитти жазылгандарга жеткирүүнүн наркы салмагына жараша почталык тариф менен шартталса, анда кошумча жарнама барактарды таратуу да ошол негиздеги баада жүргүзүлүшү абзел. Эң төмөнкү бааны салымдын санынан тышкары белгилеш керек. Эгерде кардар анын жарнамасы атайын өзү каалаган санда таратылышын талап кылса, ал үчүн кошумча төлөм талап кылынат. Мисалы, демейдеги баага 30 пайыз кошулат.

Жарнамага тарифтердин өзгөрүшү Кызмат көрсөтүүнүн жарнамалык прайс-баракчасынын өзгөрүшү демейде жылына бир жолу, 1-январда келет. Көпчүлүгү жарнамага баанын өзгөрүшү гезиттин рыноктогу абалын чагылдырат да, инфляциянын деңгээлин, өндүрүш чыгымдарынын өсүшүн көрсөтөт. Атаандаштардын алдында өзүнүн артыкчылыгын сакташ үчүн көптөгөн гезиттер өзүнүн жарнамасын баалоодо өндүрүш чыгымдарынын жогорулашын толук эсепке алышпайт. Күтүлбөгөн жерден тышкаркы маркетингдик чөйрөнүн кескин өзгөрүшү, мисалы, экономикалык кризистин учурунда, токтоосуз түрдө жарнаманын баасын финансылык жылдын аралыгына чейин өзгөртүңүз. Демейде жарнаманын баасына өзгөртүү киргизүү алдын ала пландалат. Бул бизнес-пландын жаңы баанын негизинде көрсөткүчтөрүн эсептөө мүмкүнчүлүгү үчүн керек.


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

23. Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы

«Жаңы мезгил» жумалыгынын жарнамалык кызмат көрсөтүүсүнүн прайс-баракчасы «Жаңы мезгил» жумалыгынын жарнамалык кызмат көрсөтүүсүнүн прайс-баракчасы, прайс-баракчасынын түзүлүшү кандай түзүлөрүн белгилеген мисал болуп эсептелет. Прайс-баракчадагы чектен тыш цифралар жогоруда көрсөтүлгөн жарнамага карата тарифтерди аныктоонун эрежелерине ылайык түшүрүлгөн. Ушинтип сиз жарнаманы баалоонун түзүлүшүндө аларды мелжем катары колдоно аласыз. Сиздин гезиттин чексиз баасын рыноктогу абалы аныктайт.

Иллюстрация 23,0

Иллюстрация 23,0

«Жаңы мезгилдин» жарнамалык кызмат көрсөтүүсүнүн прайс-баракчасы Жарнама кулактандыруулардын стандарттуу баасы Түсү

Форматы

Баасы

Туурасы

Бийиктиги

2/1

4000

580

410

1/1

2125

267

410

1/2ти

1325

132

1/2ту

1325

267

К

2/1

2750

К

1/1

1500

К

2/3

К

1/2ти

К К

Түсү

Форматы

Баасы

Туурасы

Бийиктиги

К

1/3ту

500

267

135

К

1/4ти

400

132

204

410

К

1/4ту

400

222

120

204

К

3/16ти

300

132

155

580

410

К

3/16ту

300

177

115

267

410

К

1/8ти

200

87

155

1050

267

270

К

1/8ту

200

132

100

780

132

410

К

1/12

130

87

100

1/2ту

780

267

204

К

1/16

90

87

76

1/3ти

500

177

204

К

1/20

80

87

63

4 т – толук түстүү, К – кара ти – тигинен, ту – туурасынан

Бардык өлчөмдөр миллиметр менен

АКШ доллары менен, КНС эсепке кошулбаганда

Калган форматтарга (1 см2) ... 1,5 АКШ доллары

Колонка

1

2

3

4

5

6

Блоктун эң төмөнкү көлөмү: 42 х 42 мм.

Туурасы (мм)

42

87

132

177

222

267

Бааны жогорулатуу Так эмес (оң) бет . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10% Акыркы (толтурулган) бет . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50% Редакциялык бет . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20%

1-, 2-, 3- жана акрыкы беттер . . . . . . . . . . . . . . . . 100%

Жарнамачынын буйрутмасындагы бет . . . . . . . . . 30%

Кошумча түс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 АКШ доллары

Жарнамачынын буйрумасы менен жайгаштыруу . . . 40% Жарнамачынын маалыматын шарттуу белгилер менен белгилөө . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 АКШ доллары

Жети күндүн аралыгында жайгаштыруу . . . . . . . . . 50% Чыккан санына жараша жеңилдик

Көлөмүнө жараша жеңилдик

Баш тарткандыгы үчүн айып

4 - 6 х ... 5%

15 - 19 х ... 12%

12000ден 21999 АКШ дол. чейин 10%

Басууга чейинки 21 - 15 күн . . . 20%

7 - 9 х ... 7%

20 - 29 х ... 15%

22000ден 41999 АКШ дол. чейин 15%

Басууга чейинки 14 - 8 күн . . . 50%

10 - 14 х ... 10%

30 ж-а андан көп 20% 42000ден жогору АКШ дол. ... 20%

Басууга чейинки 7 күн . . . 100%

Техникалык талаптар Басуу: офсет

Растр: максималдуу 1 см_ге 48 сап

Тыгыздыгы: мин. 2.0

Баштапкы материал: төмөнкү жагы эмульсияланган позитивдүү пленка

Дареги: Жаңы мезгил жумалык гезити

Факс

(052) 258 3895

Жарнама бөлүмү

Телефон

(052) 258 3898

Башкы проспект, 57

Электрондук почта

reklama@novoevremya.ng

940185 Новоград

69


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

24. Тираждын планы

24.

Тираж деп сатыла турган же сиздин аудиторияга жеткен гезиттин саны эсептелет.

Тираждын планы

Тираж – гезиттин сатылган жалпы саны болуп эсептелет, же басылманын мезгилдүүлүгүнө жараша бир күндүн ичинде, же бир жумада таратылган саны болуп эсептелет.13 Гезиттин тиражы басылган экземплярлар эмес – бул таптакыр башка. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө коомчулукка жана өзүнүн кардарларына таасир көрсөтүү үчүн гезиттин жетекчилери тиражды көбөйтүшүп, басылган экземплярларды алып келишет. Алар муну анын өлкөсүндө тираждын аудит (эреже) системасы киргизилмейинче уланта беришет. Экономикалык жактан өнүккөн өлкөлөрдө деле ушуга окшош. Ошондой болсо дагы тираж деп сатыла турган же сиздин аудиторияга жеткен гезиттин саны эсептелет. Окурман гезиттин экземплярын сатып алат, же ага жазылат. Ал экөөндө тең коммунисттик системадагы өлкөлөрдө массалык маалымат каражаттарынын каналдары мамлекеттин көзөмөлүндө турушат. Ошого байланыштуу анда гезиттерди таратуу жай жүрүп, баасы жогору турат. Андан башка да мамлекет көз карандысыз гезиттерди жайылтууда бут тоскон бийликти сактап калат. Бул – цензуранын орой, бирок эффективдүү формасы. Гезитти сатууну пландаштыруу менен, гезитти таратууну атайын ушул жумуш үчүн коюлган мекемелер аркылуубу, же ошондой ыкмадагы жол менен жеткирүүнүн артыкчылыктарын эсепке алыш керек.

Гезитке жазылуунун өздүк системасын уюштуруу Таратуунун мамлекеттик мекемелери, эреже боюнча, гезитке жазылгандардын тизмесине ээ эмес. Ушинтип, жазылгандар өзүнүн гезитине белгисиз бойдон кала берет. Жазылуунун өздүк системасын уюштуруу менен, жеткирүүнү же жеткирбөөнү камтыган гезит өзүнүн жазылгандары жөнүндө, алардын статусу (жагдай) жана керектөөчүлүк тандоосун көзөмөлгө алат. Ал маалыматтар гезитке жазылгандар менен байланыш түзүүдө, же мындай кезде, мисалы, жаңы продуктыны чыгарууда, же окурмандарга редакциялык мазмунду жакшыртуу максатында суроо-жооп уюштурууга пайдаланышы мүмкүн. Жарнама агенттери, өз кезегинде, жарнамачыга бул гезитке эмне үчүн жарнамасын жайгаштыра тургандыгынын далилин келтирет. Билим берүү боюнча программист Сергей Базанов 1994-жылы көз карандысыз «Терезе» жумалык гезитти негиздеген. Ал жумалык Украинадагы Донецк облусунун Дружовка шаарынын 80 миң калкына таратылган. «Же билимибиз, же тажрыйбабыз жок болуучу, ал түгүл гезит иши боюнча кесипкөйүбүз жок эле. Бирок эр жүрөк жана таза гезитти негиздөөнү каалаган эң зор демилгебиз бар болучу», -деп эскерет ал. Андан беш жыл өткөндө Базанов Киевде өткөрүлгөн массалык маалымат каражаттын жетекчилеринин семинарына катышат. Үйүнө кайта келип, ал семинарда уккандарын турмушка ашыра баштайт. «Беш жылдын ичинде биз биринчи жолу гезиттик рынокту изилдөөнү жүргүздүк деп билдирет Базанов, – биз почтадан жана Союзпечаттан тираж жөнүндө бардык маалыматты чогулттук жана жекече таратуулардын арасында суроо-жоопту уюштурдук. Дубалда илинип турган карта боюнча шаардын бардык районундагы гезиттик соодо точкаларын белгиледик. Мындан тышкары биз акыркы жазылуунун маалыматын анализдедик, мындан биз шаардын кайсы районунда жазылгандардын саны арбын экендигин билдик».14 Мындан соң, бардык маалыматтар компьютерге түшүрүлүп, Excel_дин жардамы менен алынган кээ бир жыйынтыктар менеджерлер үчүн күтүүсүз болду. Мисалы, көпчүлүк жазылгандар дегеле «жаштар» райондорунда жашабайт экен, алардын турагы пенсионерлери көп райондордо болуп чыкты. Бул ачылыш менеджерлер үчүн сыйлык болду, себеби алар «Терезени» орто класс жана ишкерлерге арналган жеткиликтүү кымбат баадагы гезит деп эсептешкен. Дагы да жазылгандардын 75 пайызы 45 жаштан төмөнкү адамдар деп саналган.

13 Гезиттин каржылык менеджменти: киришүү (Newspaper Financial Management: An Introduction). Гезиттин каржылык жетекчилеринин Эл аралык уюмунун басылмасы (International Newspaper Financial Executives), АКШ,1988; 21-б. 14 Авторго жазылган каттан, 11-август 1999-ж.

70


24. Тираждын планы

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Акыр аягында буга жөнөкөй түшүндүрмө табылды. Демографиялык (элдик) «Картаң» райондор гезиттин офисинен алыс эмес жайгашышкан. Бул райондордун тургундары гезитке жеткирүүдөн тышкары жазылышып, гезитти алыш үчүн офиске өзүлөрү келишкен. Мындан тышкары алар гезит үчүн аз төлөшкөн жана гезиттин санын өз учурунда ала тургандыктарына ишенишкен. Мындай жазылгандардын саны гезитке жазылгандардын жалпы санынын бир аз гана бөлүгүн түзөт. Ошондой болсо да «Терезе» башында максаттуу аудитория катары эсептелбеген райондордун жагымдуу жактарынан соң, Базановго колдонуучу мүмкүнчүлүктөрдү кайра карап чыгууга туура келди. Ал дагы бир почтага атаандаш, же ошого окшогон гезитти таратуунун да бир точкасын уюштурууну ойлоду. Мындай точка, анын оюу боюнча китепканалар эле. Китепканаларда гезитти сүйгөн адамдар иштешет. Китепканада ар бир жазылгандар туруктуу кардар катары жылуу кабыл алынат. Мындан тышкары, китепканаларга кошумча, жеткирилбеген жазылууну редакция эл көп чогулган ири заводдордо, же башка жерлерде уюштура алат.

Жазылуучулар үчүн ынанууну жаратуу Окурмандарды гезитке жаздырууда даана ынанымдуулук болуп, жазылууга карата жеңилдик эсептелет. Жазылуу канчалык узакка созулса, жеңилдик салыштырмалуу ошончолук көп. Экономикалык эсепти чындыкка чыгарган бул эреже фактыга негизделет. Демек, гезит жаздыруудан түшкөн каражатты өндүрүшкө чейин эле пайдалана алат. Жазылуунун прайс-баракчасын иштеп чыгуу менен жеңилдиктин ар кандай түрүн карап чыгууга болот, мисалы, үч, алты жана он эки айлык мезгилдик кезеңди. Мындан тышкары ынандыруунун өзгөчө жолун сунуш кылышы мүмкүн – сынак иретинде бекер жазылуу, жеңилдетилген баштапкы тариф же сыйлыктар.

Жазылуу канчалык узакка созулса, жеңилдик салыштырмалуу ошончолук көп.

Джуковка шаарындагы украиналык «Терезе» жумалыгы жазылуучуларды керектелүүчү товарларды сатып алууда жеңилдик алып келүү, тактап айтканда, ал товарларды дүкөндөн алууда кызмат көрсөтүү жолу менен тартууну чечишкен. Жазылганга жеңилдикке укук берүүчү пластикалык карточка менен бир нече адам пайдаланса болот. Ал эми бул жамааттык жазылгандар үчүн ынандырарлык. Бирок жекече жазылгандар үчүн өтө эле жогорку баа. Жеңилдик системасы 1998-жылы Россияны жана ага коңшу өлкөлөрдү финансылык кризис каптаганда киргизилген. Кризистин таасиринен «Терезе» гезитине жазылгандардан саны бир топ азайган, ошондой болсо да Базанов айткандай «Жеңилдик системасысыз биз андан да көптөн кол жуумакпыз». Бул жерде ким утушка ээ болот? «Терезе» гезити өзүнүн жазылгандарына ээ болду, ал эми жазылгандар өз кезегинде жеңилдик алышты. Жарнамачылардын кардарлары көбөйдү. Бир гана жеңилгендер бул маркетингдик системага катышпаган компаниялар болду. Окурманды эксклюзивдик клубдун мүчөсү болуу мүмкүнчүлүгү менен өзүнө тартууга болот. Мисалы, бул китепте келтирилген «Жаңы мезгилдин» үлгүсү. Анда жумалык экономикалык жумалыкка айлануу менен, «Жаңы мезгилдин» клубун негиздеген. Анын мүчөсү болуп ал гезитке басма компаниясы аркылуу жазылгандар гана эсептелген. Мында мамлекеттин көзөмөлүндөгү таратуу тармагы эсепке алынбайт. Клубдун мүчөлөрү төмөнкү артыкчылыктарды пайдаланышат: 

«Жаңы мезгил» клубунун мүчөсү блоктук жарнама кулактандырууларын жайгаштырууда жеңилдик алууга укуктуу.

 «Жаңы мезгил» клубунун мүчөсү атайын чыгарылган «Жаңы мезгил» гезитинин санын бекер алат. 

«Жаңы мезгил» клубунун мүчөсү китеп басып чыгарса, 10 пайыз жеңилдик алууга укуктуу. Ал жөнүндө, эгерде буйрутма басма тарабынан берилсе, «Жаңы китептер» рубрикасында айтылат.

71


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

24. Тираждын планы

Иллюстрация 24,0

«Жаңы мезгил» Клубунун мүчөлөрүнө жарнама кулактандыруулары үчүн жеңилдиктер Жарнама кулактандыруулардын түрлөрү

жеңилдиктер *

Бош орундарга жогорку жана звенонун кызматкерлеринин конкурсу жөнүндө кулактандыруулар

20 пайыз

Коммерциялык эмес мүнөздөгү фирмалык кулактандыруулар

20 пайыз

Рыноктук капиталга тиешелүү кулактандыруулар, мисалы: фондулук биржа, акциянын алгачкы эмиссиясы, өздүк капиталдын бир бөлүгүнүн көбөйүшү же азайышы, жылдык отчёттогу аудиттин жыйынтыгы, акционерлердин жалпы чогулушу, акцияга жазылуу, баалуу кагаздардын жаңы эмиссиясы жөнүндө 25 пайыз * Жеңилдиктер гезиттик беттин үчтөн бир бөлүгүнө чыгуучу жарнамалык кулактандырууларга колдонулат. «Жаңы мезгил» клубу тарабынан берилген жеңилдиктерди колдонууда, башка жеңилдиктерди колдоно албайт.

«Мен батышта кандай система бардыгын билчүмүн. Анан биз гезитти таратуунун өздүк кызматын уюштурдук». Иллюстрация 24,1

Көчө соодасын уюштуруу «Брест чабарманы» – Белоруссиядагы 300 миңге жакын тургуну бар Брест шаарында гезитти таратуунун альтернативдүү системасын түзгөн биринчи гезит. Көчө соодагерлерин сатууда кызматташууга чакырган кулактандыруу гезит негизделгенден эки жылдан кийин анын бетинде пайда болд��. «Мен батышта кандай система бардыгын теориялык жактан билчүмүн, анан биз гезитти таратуунун өздүк кызматын уюштурдук», -дейт «Брест чабарманынын» аткаруучу директору жана башкы редактору Николай Александров. Бүгүнкү күндө эки жүз таратуучу Бресттин көчөлөрүндө «Брест чабарманынын» 70 пайызын сатышат. Ондон тогуз сатуучулар «Брест чабарманына» атаандашы башка күнү чыгуучу «Кечки Брест» гезитин да соодалашат. Алардан башка бир топ гезиттер «Брест чабарманы» киргизген көчө соодасынын үлгүсүн карманышат.

Мейли, атаандаштар сиздин гезитти сата берсин Эгерде сиздин атаандашыңыз сиздин аракет кылган территорияңызда гезитти таратуунун альтернативдүү системасын түзсө, сиздин гезиттин таралышына кандай бааны коё тургандыгын карап чыгыңыз. Бул таркатуунун мамлекеттик системасында, же өздүк кызматты уюштуруудан арзанга түшөт. Сиздин гезиттин таркатылышы атаандаштын колуна өтүү коркунучун болтурбоо үчүн тиражды реализациялоону басылма аракетиндеги эмес, жалаң гана гезитти таркатуу менен алака кылган компания ишти жүргүзүүсүнө көңүлдү буруңуз. Мындан башка да сиздин жана атаандашыңыздын биргелешкен менчигинде турган компания аркылуу тиражды реализациялоону ойлонуп көрүңүз. Иллюстрация 24,1

«Брест чабарманы» гезитин таратуу каналдары Таркатуунун каналы Жазылуу Белсоюзпечать

Басылган экземплярлардын саны 1,2 1 860

3

3 960

Почта бөлүмү аркылуу сатуу

500

Поезддерде сатуу

400

Көчө соодасы

16 000

Баары

23 000

Булактар: Сатуу илими. «Брест чабарманынын» гезитти реализация кылуу кызматы кандай иштейт. Николай Александров. Жумушчу документация. Март 1998-жыл.

1. Сатылбаган экземплярлардын саны басылган тираждын санынан салыштырмалуу 5 пайыздан ашпайт. 2. Январь 1998-ж. 3. Мезгилдүү басылманы таратуунун мамлекеттик системасы.

72


24. Тираждын планы

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Басылган экземплярлардын санын жана баасы төлөнгөн тиражды барабардагыла Басылган жана сатылган экземплярлардын сандарынын катышын кынтыксыз көзөмөлдөө тираждын өсүшүндөй эле маанилүү. Туруктуу талапты, сатылбаган экземплярлардын калдыгысыз, канааттандыруу үчүн сизге салыштырмалуу гезиттин канча санын басып чыгаруу керек? Америка Кошмо Штаттарында гезиттер, эреже катары, экземплярлардын орточо кайтарылышы сатыла турган жалпы сандын 10 пайызынан ашпасын көзөмөлдөп турат. Кайра берүүнүн аз коэффициенти, киоскалар жетиштүү экземплярды албагандыгын билдирет. Ал эми он пайыздан ашкан кайра берүүлөр сатылбаган экземплярларга акча бекер корогондугун күбөлөйт. Басыла турган экземплярлардын санын аныктоо көптөгөн факторду эске алууну талап кылат. Ал күндө өзгөрүп турат. Аныктоочу факторго гезиттин редакциялык мазмуну жатышы мүмкүн, мисалы: акыркы жаңылыктардын бардыгы, атайын тиркеме, лотереялык купондор, же рыноктун тышкы шарттары, мисалы: атаандаштарга салыштырганда гезиттин баасы, сатып алуу жөндөмүнүн серпиндиси (динамикасы) жана башка. Ал түгүл башкача аба ырайынын шарттары да ушундай фактор болуп калышы мүмкүн. Брестте өткөрүлгөн семинарлардын биринде «Брест чабарманынан» Александров башка белорус журналисттерине мындай табышмакты келтирди: «Экинчи июнда «Брест чабарманынын» басып чыгарган 20 000 экземплярынын 500ү кайтарылды. Андан бир жума өткөндө 20 500 экземплярды талап кылышса да, биз 19400 экземплярды гана басып чыгардык. Айырмачылык кайдан келди?» Туура жооп: айлык алар күн! Брестте демейде айлык-акыны ар бир айдын тогузунда беришет. Гезитти тийиштүү территорияга таркатуу жөнгө салынган учурларда, сатылбаган экземплярлардын саны кыскарышы мүмкүн. Экземплярлардын санын санап чыгыңыз, ошондой эле гезиттер жеткирилген киоскилердеги бир күндө, жумада, бир айда жана бир жылда сатылган гезиттин санын эсептеңиз. Ал цифраларды жөнөкөй калькулятор менен, же компьютердин программасында кошуп, сиз сатылбай кайра берилген гезиттердин экземплярынын коэффициентин чыгара аласыз.

Гезитти тийиштүү территорияга таркатуу жөнгө салынган учурларда, сатылбаган экземплярлардын саны кыскарышы мүмкүн.

Сиз сатылбаган экземплярларды кандайча тейлейсиз? Таратуучулар тарабынан сатылбаган экземплярлар кайтарылган учурда, аларды мектептерге берүүнү карап чыга аласыз. Мугалимдер жана окуучулар атайын тиркеме киргизилген редакциялык мазмунга кубанып калышат. Демократиясы өнүккөн көптөгөн өлкөлөрдө жаштар менен иштөөнү колго алышкан. Алар «Гезит жана билим» деген аталыштагы багытта иш жүргүзүп, келечектеги туруктуу окурмандарын даярдашат да, алар эртеңки рынокту түзөөрүн эстеринен чыгарышпайт. Көптөгөн учурларда гезиттер мектептерге өзүнүн төмөндөтүлгөн баадагы сандарын беришет, же дегеле бекер реализациялашат.15 «Гезит жана билим» программасына штаб-квартирасы Парижде жайгашкан Бүткүл дүйнөлүк гезиттер ассоцияциясы (биримдиги) активдүү колдоо көрсөтөт. Бул уюм гезиттердин ишинин өнүгүүсүнө кызмат кылып, жаштарды гезит окуганга тартууга көптөгөн аракеттерди жасайт.

Эсиңиздерде болсун, демек... ...Экземплярдын сатыктагы баасы өндүрүшкө кеткен чыгымды жаппай калышы мүмкүн, бирок ал гезитке окурмандардын катышын камсыз кылат жана рынокто атаандаштык жөндөмүн сактоону мүмкүндөйт. Ал эми айырмачылык жарнаманын эсебинен жабылат. ... Сатылган экземплярлардын кирешенин рыноктук үлүшү менен жарнамадан түшкөн киреше үлүшүнүн ортосунда шайкеш келбестик бар. Кандайдыр бир учурда сиздин окурмандардын рыногунда ток15 Гезиттин каржылык менеджменти: киришүү (Newspaper Financial Management: An Introduction). Гезиттин каржылык жетекчилеринин Эл аралык уюмунун басылмасы (International Newspaper Financial Executives), АКШ,1988; 28-б.

Демократиясы өнүккөн көптөгөн өлкөлөрдө жаштар менен иштөөнү колго алышкан. Алар «Гезит жана билим» деген аталыштагы багытта иш жүргүзүп, келечектеги туруктуу окурмандарын даярдашат да, алар эртеңки рынокту түзөөрүн эстеринен чыгарышпайт.

73


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

25. Алга жылуунун планы

пейил тарткандык байкалат да тиражды көбөйтүү үчүн чыгым тартуунун мааниси жоголот. Өзүңүздүн аракетти жазылуунун жана бирден сатуунун, ошондой эле кызмат көрсөтүүнү жакшыртууга топтоңуз. ... Таратуунун ар башка каналдары кирешенин ар башка нормаларына ээ. Таратуунун же жаздыруунун мамлекеттик каналдарына караганда, көчө соодагерлери сиз үчүн көбүрөөк кирешелүү болуп калышы мүмкүн. Ошондой болсо дагы, жогоруда белгиленгендей, жазылуунун башка артыкчылыктары бар. Таркатуу боюнча менеджер гезиттерди таратуу каналдарынын оңтойлуу катнашына умтулууга тийиш.

25.

Алга жылуунун планы

Өзүңүздүн гезиттин жарнама компаниясын иштеп чыгуунун алдында, төмөнкү негизги суроолорду карап чыгууга убакыт бөлүңүз 16: 1) Сиздин гезиттин жарнамасынын максаты эмнеде? Сиз бул жарнама компаниясынын жыйынтыгында эмнеге жетишүүнү каалайсыз? Аздыр-көптүр тараган жооптор төмөнкүлөр:  Гезитти басып чыгаруу үчүн элден мурун басууга чейинки кыртышын даярдаңыз.  Жазылгандардын жана жарнамачылардын санын көбөйтүү.  Жарнаманы атайын жобого ылайык келтирүү, мисалы, атайын тиркемени жана жаңы продуктыны киргизүүдө. 2) Кандай массалык маалыматты пайдаланыш керек? Тигил же бул массалык маалымат каражатын тандап алууда төмөнкү суроолорго ишенимдүү жооп берүү сиздин негизги багытыңыздын белгиси:  Сиз кайсыл территорияда гезитти сатууну жүргүзөсүз? Жалпы улуттук рыноктобу, областтын территориясындабы, район же шаардабы?  Сиздин окурмандардын мүнөзү кандай? Сиздин кардарыңыз эмнелерди окуйт же угат? Кайда? Канчалык санда? Сиз караган массалык маалымат каражатынын бедели кандай? Ал сиздин кардарга туура келеби?

Жарнамага кетүүчү чыгым сатыктан түшкөн пайыздан ашпоосу керек.

 Сиз канчалык каражатты жумшай аласыз? Элден мурун сизге көбүрөөк жумшоо зарылдыгы пайда болушу мүмкүн, бирок жарнамага кетүүчү чыгым сатыктан түшкөн пайыздан ашпоосу керек. Жарнамага кеткен жылдык бюджетти кварталга, же айларга бөлүштүрүңүз, ошондо сиз жарнама компаниясын жыл бою бир ыргакта жүргүзө аласыз.  Жарнаманы алып жүрүүчү катары сиз гезитиңизге тарта турган массалык маалымат башында кандай пайдаланылган? Сиздин атаандаштарыңыз эмнени пайдаланышат? Баарынан эффектүүсү сиз менен атаандаштын гезитине жайгашкан жарнама болушу мүмкүн. Жалпы кабыл алынган жарнаманын эрежеси, ал товарды сатып алууга даяр жана жөндөмдүү керектөөчүлөрдү камтуу болуп эсептелет. Ага жетиш үчүн сиз тийиштүү аракетти иштеп чыгышыңыз керек. Ал өзүнө төрт негизги алга жылуунун жолун камтышы керек. 17 

Жарнама



Коомчулук менен байланыштары

16 Ишкердүүлүктү кантип баштоо керек? (Starting Up Your Own Business) материалынын негизинде, түзүүчү д-р Г.Ховард Потит. «Либерти Холл Пресс», «МакГроу-Хилл Инкорпорейтед» (Liberty Hall Press, McGraw-Hill, Inc.), АКШ, 1991; 44-б. 17 Медия-уюмдардагы менеджмент – Массалык маалымат каражаттарын эффективдүү жетектөө (Managing MediaOrganizations – Effective Leadership of the Media), Джон М. Лейвин жана Дэниел Б. Уокман. «Лонгманн» (Longmann), Нью-Йорк жана Лондон, 1988; 297-б.

74


25. Алга жылуунун планы



Өткөзүүнүн ынанымдуулугун түзүү



Түз сатык

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

Жарнаманын негизги сегиз алып жүрүүчүлөрү бар18: гезиттер, журналдар, телекөрсөтүү, радио, түз почтолук жөнөтүү, тышкы жарнамалык щиттер жана плакаттар, транспорттогу жарнама жана башка жарнамалы�� каражаттар, мындан тышкары сатыла турган жердеги көрсөтмөгө коюлган материалдар: мисалы гезит жөнүндө буклеттер (китепчелер), ошондой эле жарнамалык буюмдар – футболкалар же календарлар жана электрондук коммерцияны пайдалануу. Коомчулук менен байланыш массалык информация аркылуу пресс-конференция, интервью, прессрелиздер формасында жүзөгө ашырылат. Маалымат кездешүү учурунда көпчүлүккө арналышы мүмкүн. Ал кездешүү же иш-чараны сиздин гезит уюштурат. Продукцияны өткөзүүнү стимулдаштырууда жарнамачыларга жана жазылуучуларга жеңилдикти берүү, бекер жаздыруу, конкурстар же окурмандар үчүн лотереяны пайдаланса болот. Түз сатыкта киоскилер, көчө сатармандарын пайдалануусу ыктымал. Алар кардарлардын көңүлүн буруу үчүн сиздин гезитти көрүнө жерге илип коюшат.

Алдыга чыгуу үчүн бюджеттин бөлүнүшү Бюджетти бөлүштүрүүнүн жөнөкөй, тез, ошондуктан дайыма пайдалануучу ыкмасы болуп, биргелешкен кирешенин сатыктан түшкөн суммасынын канча үлүшү алдыга чыгууга кеткендиги менен түшүндүрүлөт. Алдыга чыгууга кеткен чыгымды эсептөөнүн негизи болуп, жарнаманын жана тираждын жыл ичинде сатылуусунан түшкөн кирешенин жалпы суммасы эсептелет. Гезиттин алдыга чыгуу үчүн кеткен чыгымдары кирешеге салыштырмалуу пайызда аныкталат. Ошондой эле өткөн кезеңди жана орточо кирешени эске алуу менен, тийиштүү рыноктон алынган кирешенин деңгээлине байланыштуу түзүлөт.

Тааныштыруу буклети (китепчеси) Профессионалдуу түрдө даярдалган буклет, же сиздин басылма жөнүндө пакети гезиттеги жарнамалык аянтты сатууда жакшы курал боло алат. Тааныштыруу материалдарынын пакети ошондой эле жарнама агенттери жарнамачыларга эмнелерди айтып жаткандыктарына байкоо жүргүзүүгө жардам берет. Бул пакетке төмөндөгүлөрдү киргизүүгө болот: 

Гезит жөнүндө оң маалымат, мисалы, тираждын өнүгүүсүнүн тенденциясы. Ал график түрүндө берилип, анын өсүшүн, ошондой эле өткөн ийгиликтерин, редакциялык кызматкерлердин алган сыйлыктарын өзүнө камтыйт.



Жарнамалык кызматтын прайс-баракчасы жана жарнама кулактандыруулардын стандарттуу форматы.

  

Канааттанган жарнама берүүчүлөрдүн он пикирлери.

Тааныштыруу материалдарынын пакети ошондой эле жарнама агенттери жарнамачыларга эмнелерди айтып жаткандыктарына байкоо жүргүзүүгө жардам берет.

Сиздин гезиттин сыймыгын баяндаган дагы бир нерселер: анын жарнамачыларга жана коомго кызмат көрсөтүүсү, анын атуулдук багыты. Визиттик карточка, телефон номурлары.

18 Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиялык басылма.

75


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

26. Башкаруунун планы / 27. Оперативдүү бюджет

26.

Башкаруунун планы

Сиздин башкаруу планыңыз 19 «Ким эмне кылыш керек?» деген суроого жооп берүүсү керек. Бул бизнес-пландын бул бөлүмүндө жогорку жетекчилердин кыскача биографиясы, профессионалдык тажрыйбасы жөнүндө кыскача маалымат берилет. Мындан тышкары компания менен кызматташкан башка толук эмес иштеги кесипкөйлөрдү, мисалы, юристтер, консультанттар, профессионалдык ассоциацияларды көрсөтүңүз. Алар менен компаниянын ортосунда кандай мамиле бардыгын сүрөттөп жазыңыз. Компания кайсыл учурда алардын кызматынан пайдаланарын билдириңиз. Бул бөлүмгө так графикалык түс бериш үчүн компаниянын уюштуруучулук схемасын сызыңыз да, андагы бөлөк кызматтык орундарын жана милдеттердин агымын белгилеңиз. Төмөнкү суроолорго кыскача жооп бериңиз: 

Учурда сиздин кадрларга муктаждыгыңыз кандай?



Ар бир жоопкерчиликтүү кызматкер кандай өнөрлөргө ээ болуштары керек?



Сиздин өтө керектүү кызматкерлериңиз барбы? Аларды атаңыз.

Кызматкердин билиминин тигил же бул кемчилиги чыкса, аны оңдоонун жолун көрсөтүңүз – окутуунун эсебинен, кызматына акы төлөө менен же субподрядчиктер менен келишим түзүп.

Иллюстрация 27,4

Айлык акынын суммасын, кошумча төлөмдөрдү жана эмгекке төлөө фондусунун салыгынын жылдык суммасын ар бир айга бөлүштүрүп эсептеп чыгыңыз. Кызматкерге төлөнчү чыгымдын планы оперативдүү бюджеттин курамдык бөлүгү болуп калышы мүмкүн.

27. Анын негизинде келерки жылга карата кириш-чыгыштын болжолдуу эсеби жатат.

Оперативдүү бюджет

Бардык жумуштун бизнес-пландагы өрүштүү жери оперативдүү бюджетти түзүү болуп эсептелет. Анын негизинде келерки жылга карата кириш-чыгыштын болжолдуу эсеби жатат. Ушинтип, бюджеттин планын түзүүнү финансылык план деп атаса да болот. Компаниянын оперативдүү бюджети бир нече бөлөк айрымдардын негизинде иштелип чыгат. Атасак: жарнаманын бюджетинен, өндүрүш бюджетинен, эмгекке акы төлөө бюджетинен жана башка. Алардын ар бир сан жагынан да, финансылык жагынан да көрсөтүлөт. Бюджеттештирүү ошондой эле бир топ цифраларды киргизүүнү болжолдойт. Ал цифралар сиздин өткөн иш аракетиңизди чагылдырып, учурдагы көрсөткүчтөрдүн келечекке болжолун көрсөтөт. Кирешени жана чыгашаны компаниянын биринчи жылдагы иш-аракетинде пландоо кыйынчылыктарды туудурат. Себеби, сиз өзүңүздүн теориялык билимиңизге жана ошол тармактагы башка компаниялардын иш-тажрыйбасына таянасыз. Биринчи жылдын аягында учурдун көрсөткүчтөрү келерки жылга пландоону жеңилдетет. Эки же андан көп жыл аралыгында кийинки жылга план түзөрдүн алдында сизге өткөн жана учурдагы жылдын көрсөткүчтөрүн эсепке алууга туура келет. Өз тажрыйбаңызга таяныңыз. Өткөн жылдын реалдуу цифраларынын негизинде жана учурдагы жылдын жыйынтыгын алдын ала баалоо менен сиздин гезит пайда көрүп жатабы, же зыян тартуудабы, көрө аласыз. Бирок кайсыл макалалар пайдалуу, кандайлары зыян алып келерин сиз билесизби? Бизнес-планды түзгөндө жалпыбы же оперативдүү бюджеттин курама бөлүгүбү, чыгым жана кирешенин эң эле ири макалаларына көңүл буруңуз. Сизге аз эмес киреше алып келчү, же аз эмес зыян тарттырган иш-аракеттерге план19 Ишкердүүлүктү кантип баштоо керек? (Starting Up Your Own Business) материалынын негизинде, түзүүчү д-р Г.Ховард Потит. «Либерти Холл Пресс», «МакГроу-Хилл Инкорпорейтед» (Liberty Hall Press, McGraw-Hill, Inc.), АКШ, 1991; 45-б.

76


27. Оперативдүү бюджет

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

доо учурунда кунт коюу менен караңыз. Ошондуктан кирешелүү бөлүктүн жарнама менен тиражы, ошондой эле чыгым алып келүүчү бөлүктүн кызматкери жана типографиялык кызмат көрсөтүүнүн чыгашалуу бөлүгү ийне-жибине дейре так берилиши керек. Мындай макалаларды маанилештирүүдө офистик чыгымды же кызматтык жолкирени көңүлгө албай коюу деген кеп эмес. Кайра эмнеден үнөмдөш керек экендигин байкаңыз. Кызматкерлердин баалуулукка карата туура мамилеси корпорациялык маданиятты түзүүдө өтө маанилүү. Ал кызматкердин өз укугу жана милдеттерине туура мамиле кылуусуна таасир берет.

Санды чыгаруунун планы Кирешенин жана чыгашанын макаласын пландоодон мурда санды чыгаруунун планын түзүш керек. Гезитти чыгаруунун өндүрүштүк жумушун кайра карап чыгууну коммерциялык директор өзүнүн орун басарларынын бирине тапшыра алат. Санды чыгаруунун планы ар бир жетекчи үчүн өзүнүн бөлүгүнүн бюджетти иштеп чыгууда баштапкы аракет катары кызмат кылат. Алар бирдей форматты карманыштыры керек, ушунун өзү карап чыгуудагы жумушту жеңилдетет. Санды чыгаруунун планында жөн гана экземплярдын саны көрсөтүлөт. Ал көрсөтүүдө гезиттин бир айдагы, жылдагы саны белгиленип, гезиттин көлөмү жана чыгуу датасы, кабыл алынган үзгүлтүксүз басылманын негизинде, мамлекеттик майрам күндөрүн эсепке алуу менен көрсөтүлөт.

Иллюстрация 27,0

Гезитти чыгаруунун болжолдуу планы тийиштүү менеджерлерге берилген соң, коммерциялык жана редакциялык бөлүмдөрдө оперативдүү бюджетти иреттөөгө карата иш-аракети аягына чыгат. Экономиканы борборлоштурулган башкаруудан айырмачылыгы мына ушунда. Анда пландоонун жүрүшү өндүрүштүк кубаттуулук менен алдын ала аныкталат. Ал эми рыноктун кыймылдаткыч күчү өткөзүү болуп эсептелет. Жарнама жана аны таратуучу бөлүмдөр сатуу-бюджетин түзүүгө киришкенче, башкы редактор редакциялык темалардын, кошумчалардын же блоктордун тизмесин түзүп, аларды санды чыгаруу таблицасына киргизет. Коммерциялык директор таблицаны атайын жарнамалык тиркемелер жана блоктор менен толуктайт, мисалы: кандайдыр бир жарманкеге, көрсөтмөлөргө жана башка жарнама аянтын, тиражды сатууга жардамдашкан иш-чараларга көмөктөшөт.

Иллюстрация 27,0 52 бөлүм

Атайын кошумчалардын же блоктордун көлөмүн жана санын урунттуу пландоо ар бир санды чыгарганда, анын бетинин санын аныктоодо өтө маанилүү.

Бюджетти түзүүдө гезит беттеринин санын аныктоочу көрсөткүч Сиз келерки жылга басып чыгарууну көздөгөн гезиттик беттин саны киреше менен чыгашаны эсептегенде, негизги жана аныктоочу көрсөткүч болуп саналат. Сизге канча гезиттик кагаз керектелет? Гезит бети анын басыла турган санын басылманын болжолдуу тиражынан алып карап, чыга турган экземплярдын санына көбөйтүп эсептеп чыгыңыз. Оперативдүү бюджетте калем акыга канча сумманы карап чыгыш керек? Муну эсептеш үчүн пландагы редакциялык беттердин санын бетке төлөнгөн калем акынын орточо суммасына көбөйтүңүз. Албетте, калем акыга төлөөдө учурдагы инфляциянын деңгээли эске алынат. Сиз кийинки жылда канча гезиттик бетти басып чыгарууну көздөп жатасыз? Буга жооп алуу сиздин канча киреше алып, чыгымдарды жаба ала тургандыгыңызга байланыштуу. Кирешен��н эки негизги булагы болуп жарнамаларды жана тиражды сатуу эсептелет. Тиражды реализациялоодон түшкөн каражат беттердин санына көз каранды эмес, ал эми жарнамадан түшкөн кирешекөз каранды. Сиз жарнамалык аянтты көп сатсаңыз, жарнамадан ошончо киреше аласыз. Ошондуктан жарнаманын бюджети башка бөлүмдөрдүн бюджетинен мурда түзүлүшү керек.

Сиз келерки жылга басып чыгарууну көздөгөн гезиттик беттин саны киреше менен чыгашаны эсептегенде, негизги жана аныктоочу көрсөткүч болуп саналат.

Жарнамалык аянттын пландалуучу көлөмү жарнама жайгаштырылган беттин санын көрсөтөт. Ал өз кезегинде сиз ар бир санга канча бет киргизе ала турганыңызды алдын ала аныктайт. Санды басуу

77


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

технологиясынан алып караганда, эреже боюнча, ар бир сан төрттөн кем эмес бетти камтышы керек. Эгерде сиз бир санга бир жарнамалык бетти көздөсөңүз, анда төрт беттен ашык гезитти пландоонун кажети жок. Бир жарнамалык бет төрт бет гезиттин 25 пайыз жарнама аянтын түзөт, ал эми сегиз беттен турган гезиттин 12,5 пайызына барабар. Эгерде сиз тарабынан сатыктагы тираж жүздөгөн миң экземпляр менен ченелбесе, же башка булактардан каражат албасаңыз, сиз сегиз бет гезиттеги жалаң гана бир беттик жарнамадан түшкөн кирешенин эсебинен чыгашаларды жабууга мүмкүндүк ала албайсыз.

Жарнаманын бюджети Жарнаманын бюджети – ар бир санда жумасына, айына жана жылына канча жарнамалык аянт сатыла тургандыгы жөнүндө план. Бюджетти түзүүдө негизги маалыматты жарнама таратуучу берет. Анын негизинде рынокту билүүнүн өздүк билими жана аны өнүктүрүүдө алдын ала билүү жөндөмү жатат. Иллюстрация 27,1

Ар бир бөлүм эмгек акысына кеткен төлөмдү өзүнө камтыган чыгымды ар бир ай үчүн смета түрүндө бериши керек.

Жарнаманын бюджети өзүнө жарнамалык беттин көлөмүн, ошондой эле ар бир номерге өзүнчө акчалай кирешени камтуусу керек. Жарнамадан түшүүчү кирешени каржылык туюнтмасын чыгарууда жарнамалык аянттын көлөмүн жарнамалык баа менен эсептеп чыгуу керек. Бардык номердеги жарнамалык аянтты жана андан түшкөн кирешени кошкондо, бир жылдык жарнамалык беттерди жана андан түшчү кирешенин болжолдуу планын ала аласыз.

Тираждын бюджети Тираждын бюджети- бул күнүгө, же жумасына, дегеле таркатылуучу каналдар аркылуу канча экземпляр сатыла тургандыгы жөнүндө план. Бул планды түзүү таратуучу бөлүмгө жүктөлөт. Тираждын бюджетинде сатылган экземплярдын саны, ошондой эле андан түшкөн киреше көрсөтүлүүгө тийиш. Жарнаманын бюджетинде сатылган экземплярлардын саны жана сатуудан түшкөн киреше көрсөтүлүүсү керек. «Жаңы мезгил» жумалыгынын тираждык бюджети гезитти өткөзүүнүн эки түрүн эсепке алуу менен түзүлгөн: жазылуу жана бирден сатуу соодасы. Таратуунун бирден көп каналын пайдаланган учурда бирден сатуунун колонкасы дагы бир топ колонкага бөлүнүшү керек. Анык таратуучу каналдар үчүн сатыкка ар башка тариф менен белгиленет.

Өндүрүш бюджети Иллюстрация 27,2

Жарнама жана тираждын бюджети түзүлгөндөн кийин, андагы пландалган сатыктын жыйынтыгы өндүрүш бюджетине көчүрүлүшү мүмкүн. Ошентип бюджеттик процесс проектин өндүрүштүк чыгашанын деңгээлине өтөт.

Эмгек акы төлөө бюджети Ар бөлүм ай сайын эмгек акыга төлөнгөн чыгымдын сметасын берүүсү керек. Эмгек акы төлөмүнө кеткен чыгым гезиттин жалпы чыгымынын үчтөн көп бөлүгүн түзөт. Ошондуктан ар бөлүмдөрдүн пландарын бириктирип, анан эмгек акыны төлөөнүн толук бюджети түзүлөт. Бул милдетти каржы бөлүмүнө тапшырса болот. Эмгек акыга төлөө айлык акыларды, кошумча төлөмдөр жана эмгек акы төлөө фондусундагы салыкты өзүнө камтыйт. Бул чыгашалар такай болуучу чыгаша, анткени, гезиттин бир күн, же бир жума мурдагы көлөмү жана реализациясынан тышкары жүзөгө ашырылат. Эмгек акы төлөө чыгымы гезиттеги эң эле ири такай чыгым болуп эсептелет. Штаттык жана штаттан тышкаркы журналисттердин калем акысы эмгек акыга кирбейт, себеби ал өзгөрмөлүү чыгым катары саналат да, гезиттин көлөмүнө байланыштуу өзгөрүп турат. Калган кызматкерлердин айлыгы жыл ичинде алардын жумушун баалоо менен жана кызматтан жогорулашы боюнча өзгөрөт. Ошондуктан эмгек акы төлөөнүн бюджети өзүнө эки башка-башка кезеңди камтыйт. Жылдын аягында кызматкер бөлөк айлык төлөмүн же кошумча төлөмдү алып калышы мүмкүн. Эмгек акы төлөөнүн жалпы жылдык чыгымын эсептеш үчүн таблицадагы көрсөтүлгөн жал-

78


27. Оперативдүү бюджет

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

пы айлыктардын жана кошумча төлөмдөрдүн суммасына эмгекке төлөө фондусунун салыктар суммасын кошуңуз.

Бюджетти кайра карап чыгуу жана тактоо Киреше жана чыгашаларды болжолдогон пландын көрсөтүлгөн бардык бөлүмдөрү чыгашанын жана кирешенин айлык, жылдык пландарында бир планга биригишет. Ал ошондой эле оперативдүү бюджет деп да аталат. Андан ары жетекчилик кирешенин деңгээли чыгымдарды жабыш үчүн жетиштүүлүгүн анализдеши керек. Эгерде андай келип чыкпаса, эсеп кайра каралып жана такталат.

Иллюстрация 22,5

Кирешелердин жогорулашы, чыгашалардын кыскарышы Кызматкердин эмгегине жана башка макалаларга кеткен чыгымды пландоодо инфляциянын деңгээлин унутпоо керек. Жашоонун басымынын өсүшүнө карата айлык акыны жогорулатууну пландаңыз. Инфляцияны алдын алуу менен, кызматкериңиздин өздүк кирешеси жашоо минимумуна шайкеш келүүсү тийиш. Ошондой болсо да, өлкөдөгү инфляцияны аттап өткөн айлык акыны жогорулатуу планы жүргүзүлгөнү менен, сиздин жумушчу күчүңүздүн саны жана алардын эмгек өндүрүмдүүлүгү ошол боюнча кала берет. Ушунун өзү сиздин компания солгун иштеп, каражаттан тышкары жашап жаткандыгын билдирет. Ушул тема боюнча 1992-жылы Борбордук жана Чыгыш Европада семинарларды өткөргөн Америкалык медиа-кеңешчилердин бири өзүнүн Литвадан жазган отчётунда мындайча билдирет: «Көптөгөн басылмалар жашоосун токтотту жана ошондой болуш керек эле. Анткени, алардын жетекчиликтеринде чыгашаларды кескин кыскартып, кирешени жогорулатуучу жөндөмдүүлүктөрү жок». 20 Кээ бир редакторлор баштагандай эле сегиз беттүү шаардык жумалык үчүн машина айдоочу менен, фотосүрөтчү камерасы менен жана фотолаборатория болсо жетиштүү деп эсептешет. Эсептеп көрүңүз, өздүк штаттагы фотосүрөтчүнү кармагандан көрө, маалымат агентствосунан жумасына он чакты сүрөттү сатып алуу арзанга түшүп жүрбөсүн. Ишенимдүү болуңуз – бул арзанга түшөт. Өзгөчө оперативдүү бюджетти түзгөндө, гезитти калькуляциянын объектиси катары караңыз. Гезиттин кандай күч-аракети болбосун финансылык көрсөткүчтөрдөн келип чыгат. Бирок гезит индустриясынын экономисттери ашкан аракеттерден сак болууга кеңеш берет. «Чыгашаларды минимумга жеткирүү продуктунун сапатына коопчулук туугузат. Ал эми сапаттуу продукция сатып алуучу тираждын көбөйүшүнө, ошондой эле гезиттин коом алдында өз милдетин аткаруусуна негиз болуп саналат».21

«Көптөгөн басылмалар жашоосун токтотту жана ошондой болуш керек эле. Анткени, алардын жетекчиликтеринде чыгашаларды кескин кыскартып, кирешени жогорулатуучу жөндөмдүүлүктөрү жок».

Капиталдык салымдын бюджети Оперативдүү бюджет өзүнө капиталдык чыгымдарды камтыйт. Инвестирлештирүү өзүнчө бюджеттин предмети. Капиталдык салымдын бюджетинде кандай активди (иш-аракет) келерки жылы кызматка алып, же алмаштыруу жагы көрсөтүлөт, ошондой эле ага канчалык финансылоо каралары белгиленет.

Акча каражатынын бюджети Оперативдүү бюджет жана капиталдык салымдын бюджети түзүлгөндөн кийин, акча каражатынын бюджетине өтүүгө болот. Акча каражат кыймылынын планы жыл ичиндеги сиздин компаниядагы финансылык кириш-чыгышты көрсөтөт. Ал жетекчиликке компания жеткиликтүү ресурска ээби, жыл ичинде өзүнүн финансылык милдеттерин жүзөгө ашыра алабы деген сыяктуу маселелерди чечүүдө жардам берет. Эгерде ресурстар жетишпесе, аны кредиттин эсебинен толтурууга жетекчиликтин убактысы болот.

20 Литвада эркин прессанын перспективасы (Prospects for a Free Press in Lithuania). Герман Дж. Обермейердин рентабелдүүлүк жана башкаруу боюнча семинардагы докладынан. Вильнюс, Литва, 29-сентябрь – 2-октябрь 1992-ж. 21 Америкалык гезиттин экономикасы (The Economics of the American Newspaper), Джон Г. Юделл. «Хастингз Хаус» басылмасы (Hastings House Publishers), Нью-Йорк, 1978; 117-б.

79


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Оперативдүү бюджетти чечмелөө Туура түзүлгөн оперативдүү бюджет бизнес-пландын так чагышы болуш керек. Компаниянын жетекчилиги бюджетти бекиткенден кийин финансылык бөлүм ар бир ай боюнча кол коёт. Ушунусу менен бөлүм компанияны алга жылышынын белгилерин биле алат.

Эгерде оперативдүү бюджет реалдуу иштин шартынан негиздүү деңгээлде айырмалана турган болсо, сизге бизнес-планга өзгөртүү киргизүүгө туура келет.

80

Бул бюджет жетекчиликке жумушту улантуу үчүн бизнес-план жарамдуубу, же түшүндүрмөнү план кылабы деген сыяктуу суроолорду чечүүгө мүмкүндүк берет. Бирок баары бир алардын негизинде гезиттеги беттин саны жатат. Эгерде жарнаманы сатууда көбүрөөк мүмкүнчүлүктөр барбы, анда гезиттик беттин санын көбөйтүңүз. Бирок мында жок дегенде мурдагы жарнама менен редакциялык материалдардын катышын сактап калыңыз. Эгерде чыгымдарды кыскартуу муктаждыгы келсе, демейде гезиттик беттердин санын азайтуу жолун колдонушат. Сиз техникалык көз карашка туура келген минималдуу беттерди басып жаткан учурда, биринчи кезекте, чыгым алып келүүчү ири макалаларды кыскартууга аракет кылыңыз: кагазга кеткен чыгым, же жумушчу-кызматчыларга төлөнүүчү каражаттардан үнөмдөңүз. Эгерде оперативдүү бюджет реалдуу иштин шартынан негиздүү деңгээлде айырмалана турган болсо, сизге бизнес-планга өзгөртүү киргизүүгө туура келет. Буга киришүүнүн алдында сиз эмнени аягына дейре талдаган жоксуз, же компанияңыздын күчтүү жана алсыз жактарын кароодо мүмкүнчүлүк жана кооптуулукту баалаган, баалабаганыңызды жакшылап карап чыгыңыз.


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,0 а

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

«Жаңы мезгил» жумалыгын чыгаруунун планы Чыгаруу датасы

Басуу датасы

х х

х х

Көлөмү (бет менен)

Сандын темасы / Атайын тиркеме / Атайын блок Редакциялык

Жарнамалык

х х

х х

81


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,0 б

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

Иллюстрация 27,2

82

1 2 3 4 5

«Жаңы мезгил» жумалыгын чыгаруунун планы Чыгаруу датасы 1

Басуу датасы

5-янв 12-янв 19-янв 26-янв 2-фев 9-фев 16-фев 23-фев 1-март 8-март 15-март 22-март 29-март 5-апр 12-апр 19-апр 26-апр 3-май 10-май 17-май 24-май 31-май 7-июнь 14-июнь 21-июнь 28-июнь 6-июль 12-июль 19-июль 26-июль 2-авг 9-авг 16-авг 23-авг 30-авг 6-сен 13-сен 20-сен 27-сен 4-окт 11-окт 18-окт 25-окт 1-ноя 8-ноя 15-ноя 22-ноя 29-ноя 6-дек 13-дек 20-дек х х

3-янв 10-янв 17-янв 24-янв 31-янв 7-фев 14-фев 21-фев 28-фев 6-март 13-март 20-март 27-март 3-апр 10-апр 17-апр 24-апр 30-апр 6-май 15-май 22-май 29-май 5-июнь 12-июнь 19-июнь 26-июнь 3-июль 10-июль 17-июль 24-июль 31-июль 7-авг 14-авг 21-авг 28-авг 4-сен 11-сен 18-сен 25-сен 2-окт 9-окт 16-окт 23-окт 30-окт 6-ноя 13-ноя 20-ноя 27-ноя 4-дек 11-дек 18-дек х х

2

Көлөмү 3 (бет менен) 20 20 20 20 20 20 20 20 20 24 20 20 20 24 20 28 20 20 20 28 20 20 20 24 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 24 20 20 20 20 20 28 20 24 20 24 20 20 20 20 32 1 080 21.18

Сандын темасы / Атайын тиркеме / Атайын блок Редакциялык

4

Жарнамалык

5

Саламаттыкты сактоо

Чет элдик инвестициялар

Социалдык камсыздоо

Камсыздандыруу

Кичи бизнес Мода Ишканалардын листинги

Туризм

Телекоммуникация

Маалымат технологиялары

Лизинг

Автоунаалар Жумушсуздук

Жарнамалык индустрия Рождестволук жарнама Кыймылсыз мүлк Банктык кызмат Экономикалык болжол

х х

Шаршемби сайын Дүйшөмбү сайын, мамлекеттик майрамдардан сырткары Беттин саны кээ бир атайын номерлерде жарнаманын аянтына жараша аныкталат Редакция пландаган тема, тиркеме же блок Жарнама бөлүмү тарабынан пландалган тиркеме же блок

Жеке финансылар

х х


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,1 а

«Жаңы мезгил» жумалыгынын жарнама бюджети Жарнама аянты

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

Келерки жылкы беттин саны

Учурдагы жылдагы беттин саны

Жарнамадан түшкөн киреше Келерки жылга план

Келерки жыл/Учурдагы жыл %

АКШ долл.

Өсүү суммасынын жыйынтыгы, АКШ долл.

х х

Учурдагы жылды талдоо АКШ долл.

Өсүү суммасынын жыйынтыгы, АКШ долл.

х х

Келерки жыл/Учурдагы жыл

%

Өсүү суммасынын жыйынтыгы, %.

х х

83


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,1 б

«Жаңы мезгил» жумалыгынын жарнама бюджети Жарнама аянты

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

Жарнамадан түшкөн киреше

Келерки жылкы беттин саны1

Учурдагы жылдагы беттин саны2

Келерки жыл/Учурдагы жыл %

АКШ долл.3

0.12 0.28 0.22 0.15 0.39 0.28 0.45 0.42 1.28 2.28 2.48 1.32 1.33 2.48 2.52 5.47 1.34 1.42 3.35 7.32 3.52 3.42 4.33 6.33 4.31 2.92 0.30 0.03 0.12 0.56 0.15 0.25 0.12 0.40 2.87 7.50 4.43 4.11 4.57 4.22 4.32 8.03 4.14 6.35 4.35 7.24 5.46 5.11 4.25 5.45 4.20 148.26 2.91

0.26 0.23 0.25 0.11 0.52 0.30 0.42 0.87 1.22 2.08 2.38 1.27 1.21 2.44 2.78 5.17 1.21 1.40 3.22 6.43 3.31 3.12 3.77 5.12 4.29 2.85 0.45 0.01 0.95 0.52 0.33 0.22 0.57 0.32 4.25 7.47 4.12 2.78 3.11 3.32 3.67 7.12 4.43 5.33 4.11 6.53 3.98 4.87 4.14 5.33 4.10 138.26 2.71

46.15 121.74 88.00 136.36 75.00 93.33 107.14 48.28 104.92 109.62 104.20 103.94 109.92 101.64 90.65 105.80 110.74 101.43 104.04 113.84 106.34 109.62 114.85 123.63 100.47 102.46 66.67 300.00 12.63 107.69 45.45 113.64 21.05 125.00 67.53 100.40 107.52 147.84 146.95 127.11 117.71 112.78 93.45 119.14 105.84 110.87 137.19 104.93 102.66 102.25 102.44 107.23 107.23

168 392 308 210 546 392 630 588 1 792 3 192 3 472 1 848 1 862 3 472 3 528 7 658 1 876 1 988 4 690 10 248 4 928 4 788 6 062 8 862 6 034 4 088 420 42 168 784 210 350 168 560 4 018 10 500 6 202 5 754 6 398 5 908 6 048 11 242 5 796 8 890 6 090 10 136 7 644 7 154 5 950 7 630 5 880 207 564 4 070

Келерки жылга план Өсүү суммасынын жыйынтыгы, АКШ долл.

168 560 868 1 078 1 624 2 016 2 646 3 234 5 026 8 218 11 690 13 538 15 400 18 872 22 400 30 058 31 934 33 922 38 612 48 860 53 788 58 576 64 638 73 500 79 534 83 622 84 042 84 084 84 252 85 036 85 246 85 596 85 764 86 324 90 342 100 842 107 044 112 798 119 196 125 104 131 152 142 394 148 190 157 080 163 170 173 306 180 950 188 104 194 054 201 684 207 564 x x

Учурдагы жылды талдоо АКШ долл.4

348 308 335 147 697 402 563 1 166 1 635 2 787 3 189 1 702 1 621 3 270 3 725 6 928 1 621 1 876 4 315 8 616 4 435 4 181 5 052 6 861 5 749 3 819 603 13 1 273 697 442 295 764 429 5 695 10 010 5 521 3 725 4 167 4 449 4 918 9 541 5 936 7 142 5 507 8 750 5 333 6 526 5 548 7 142 5 494 185 268 3 633

1. Беттин саны алардын үлүшүн ондук бөлчөккө бөлүүдөн келип чыкты. 2. Жогорудагыдай эле. 3. Келерки жылы толук беттеги жарнаманы сатуу 1 400 АКШ дол. барабар болот. 4. Учурдагы жылда толук беттеги жарнаманы сатуу 1 340 АКШ дол. барабар болду.

84

Өсүү суммасынын жыйынтыгы, АКШ долл.

348 656 991 1 139 1 835 2 237 2 800 3 966 5 601 8 388 11 577 13 279 14 900 18 170 21 895 28 823 30 444 32 320 36 635 45 251 49 687 53 868 58 919 65 780 71 529 75 348 75 951 75 964 77 237 77 934 78 376 78 671 79 435 79 864 85 559 95 568 101 089 104 814 108 982 113 431 118 348 127 889 133 825 140 968 146 475 155 225 160 558 167 084 172 632 179 774 185 268 x x

Келерки жыл/Учурдагы жыл %

48.28 127.19 91.94 142.47 78.36 97.51 111.94 50.44 109.62 114.52 108.87 108.59 114.84 106.19 94.71 110.54 115.70 105.97 108.70 118.94 111.11 114.52 120.00 129.17 104.96 107.04 69.65 313.43 13.20 112.51 47.49 118.72 22.00 130.60 70.55 104.90 112.34 154.46 153.52 132.80 122.98 117.83 97.64 124.47 110.58 115.84 143.33 109.63 107.25 106.83 107.03 112.03 112.03

Өсүү суммасынын жыйынтыгы, %.

48.28 85.34 87.57 94.68 88.48 90.10 94.49 81.54 89.74 97.97 100.97 101.95 103.35 103.86 102.31 104.28 104.89 104.96 105.40 107.97 108.25 108.74 109.71 111.74 111.19 110.98 110.65 110.69 109.08 109.11 108.77 108.80 107.97 108.09 105.59 105.52 105.89 107.62 109.37 110.29 110.82 111.34 110.73 111.43 111.40 111.65 112.70 112.58 112.41 112.19 112.03 x x


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,2 а

Катары

Айы

«Жаңы мезгил» жумалыгынын тиражынын бюджети Жазылуу Сатуу көлөмү, АКШ дол.

Нусканын саны

Сатылган нусканын саны

Чекене сатуу СатылбаСатуу ган нускакөлөмү, нын саны АКШ дол.

Жумушка керектелүүчү экземпляр

Баары Сатуу Басылган көлөмү, нусканын АКШ дол. саны

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

85


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,2 б

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

«Жаңы мезгил» жумалыгынын тиражынын бюджети Жазылуу Сатуу көлөмү, АКШ дол.1 2 830 425 2 830 425 2 835 425 2 840 426 2 840 426 2 850 428 2 855 428 2 860 429 2 860 429 2 870 431 2 875 431 2 880 432 2 880 432 2 885 433 2 890 434 2 895 434 3 000 450 3 000 450 3 005 451 3 005 451 3 010 452 3 010 452 3 015 452 3 015 452 3 020 453 3 020 453 3 020 453 3 025 454 3 025 454 3 025 454 3 030 455 3 030 455 3 030 455 3 030 455 3 040 456 3 050 458 3 055 458 3 055 458 3 060 459 3 060 459 3 065 460 3 070 461 3 075 461 3 075 461 3 080 462 3 080 462 3 080 462 3 085 463 3 090 464 3 095 464 3 100 465 152 305 22 846 2 986 448

Нусканын саны

Сатылган нусканын саны 7 219 7 250 7 322 7 350 7 375 7 375 7 385 7 390 7 390 7 500 7 400 7 410 7 417 7 428 7 440 7 460 7 447 7 450 7 455 7 480 7 460 7 470 7 470 7 475 7 500 7 480 7 480 7 480 7 480 7 480 7 480 7 480 7 480 7 480 7 490 7 600 7 510 7 520 7 530 7 550 7 570 7 800 7 600 7 900 7 600 7 900 7 650 7 690 8 000 7 700 7 900 383 148 7 513

Чекене сатуу Сатуу көлөмү, АКШ дол.2 1 299 1 305 1 318 1 323 1 328 1 328 1 329 1 330 1 330 1 350 1 332 1 334 1 335 1 337 1 339 1 343 1 340 1 341 1 342 1 346 1 343 1 345 1 345 1 346 1 350 1 346 1 346 1 346 1 346 1 346 1 346 1 346 1 346 1 346 1 348 1 368 1 352 1 354 1 355 1 359 1 363 1 404 1 368 1 422 1 368 1 422 1 377 1 384 1 440 1 386 1 422 68 967 1 352

Сатылбаган нусканын саны3 361 363 366 368 369 369 369 370 370 375 370 371 371 371 372 373 372 373 373 374 373 374 374 374 375 374 374 374 374 374 374 374 374 374 375 380 376 376 377 378 379 390 380 395 380 395 383 385 400 385 395 19 157 376

Жумушка керектелүүчү экземпляр4 220 210 220 220 210 150 210 210 300 650 500 400 500 700 500 1 000 500 650 500 1 100 500 550 540 700 540 400 250 210 270 250 250 210 220 250 500 750 540 600 610 550 560 1 150 600 750 550 800 600 650 600 650 700 25 250 495

Баары Басылган Сатуу нусканын көлөмү, 5 саны АКШ дол.6 10 630 1 724 10 653 1 730 10 743 1 743 10 778 1 749 10 794 1 754 10 744 1 755 10 819 1 758 10 830 1 759 10 920 1 759 11 395 1 781 11 145 1 763 11 061 1 766 11 168 1 767 11 384 1 770 11 202 1 773 11 728 1 777 11 319 1 790 11 473 1 791 11 333 1 793 11 959 1 797 11 343 1 794 11 404 1 796 11 399 1 797 11 564 1 798 11 435 1 803 11 274 1 799 11 124 1 799 11 089 1 800 11 149 1 800 11 129 1 800 11 134 1 801 11 094 1 801 11 104 1 801 11 134 1 801 11 405 1 804 11 780 1 826 11 481 1 810 11 551 1 812 11 577 1 814 11 538 1 818 11 574 1 822 12 410 1 865 11 655 1 829 12 120 1 883 11 610 1 830 12 175 1 884 11 713 1 839 11 810 1 847 12 090 1 904 11 830 1 850 12 095 1 887 579 860 91 812 11 370 1 800

1. Келээрки жылы жазылуу аркылуу жүргүзүлүүчү гезиттин бир номери 0,15 АКШ долларынан сатылат. 2. Келээрки жылы чекене соода кылуучуларга гезиттин бир номери 0,18 АКШ долларынан сатылат. 3. Гезиттин сатылбай калган нускалары сатылгандарына карата 5 пайызды түзөт. 4. Акысыз нуска кызматтык ар кандай керектөөлөргө жана ишкананы кызматкерлери, жарнамачылар үчүн. 5. Жазылуу аркылуу, сатылган жана чекене сатылбаган ошондой эле кызматтык керектөөлөр үчүн делген нускалардын жалпы саны. 6. Чекене жана жазылуу аркылуу сатылгандардын жалпы көлөмү.

86


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,3 а

Катары

Айы

«Жаңы мезгил» жумалыгынын өндүрүш бюджети Басуу датасы

Басылган нусканын саны

Түстүн саны

Беттин саны

Кагаз кг

АКШ дол.

Боёктор жана материалдар, АКШ дол.

Басмакана кызматы, АКШ дол.

Басууга кеткен чыгым, АКШ дол. Баары

Бир бетке

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Мар�� 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

87


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

Иллюстрация 27,3 б

Катары

Айы

1 Январь 2 3 4 5 Февраль 6 7 8 9 Март 10 11 12 13 14 Апрель 15 16 17 18 Май 19 20 21 22 23 Июнь 24 25 26 27 Июль 28 29 30 31 Август 32 33 34 35 36 Сентябрь 37 38 39 40 Октябрь 41 42 43 44 Ноябрь 45 46 47 48 49 Декабрь 50 51-52 Баары Санга орточо

«Жаңы мезгил» жумалыгынын өндүрүш бюджети Басуу датасы1

Басылган нусканын саны2

Түстүн саны3

Беттин саны4

Кагаз кг5

АКШ дол.5

Боёктор жана материалдар, АКШ дол.7

Басмакана кызматы, АКШ дол.8

Басууга кеткен чыгым, АКШ дол. Баары 9

Бир бетке 10

3-1

10 630

1

20

722.84

361

12

166

539

10-1

10 653

1

20

724.37

362

12

166

540

26.95 27.01

17-1

10 743

1

20

730.53

365

12

168

545

27.24

24-1

10 778

1

20

732.87

366

12

168

547

27.33

31-1

10 794

1

20

733.98

367

12

168

547

27.37

7-2

10 744

1

20

730.58

365

12

168

545

27.24

14-2

10 819

2

20

735.71

368

24

169

561

28.03 28.06

21-2

10 830

2

20

736.41

368

24

169

561

28-2

10 920

1

20

742.53

371

12

170

554

27.69

6-3

11 395

3

24

929.83

465

38

178

681

28.36

13-3

11 145

1

20

757.86

379

12

174

565

28.26

20-3

11 061

1

20

752.11

376

12

173

561

28.04

27-3

11 168

1

20

759.41

380

12

174

566

28.32

3-4

11 384

3

24

928.97

464

38

178

680

28.33 28.40

10-4

11 202

1

20

761.74

381

12

175

568

17-4

11 728

3

28

1 116.51

558

39

183

780

27.87

20-4

11 319

1

20

769.72

385

13

177

574

28.70

28-4

11 473

2

20

780.13

390

25

179

595

29.73

5-5

11 333

1

20

770.63

385

13

177

575

28.73

15-5

11 959

3

28

1 138.50

569

40

187

796

28.42

22-5

11 343

1

20

771.32

386

13

177

575

28.76

29-5

11 404

1

20

775.44

388

13

178

578

28.91

5-6

11 399

1

20

775.10

388

13

178

578

28.90

12-6

11 564

3

24

943.60

472

39

180

691

28.78

19-6

11 435

2

20

777.58

389

25

178

593

29.63

26-6

11 274

2

20

766.63

383

25

176

584

29.21

3-7

11 124

1

20

756.43

378

12

174

564

28.20

10-7

11 089

1

20

754.05

377

12

173

562

28.12

17-7

11 149

1

20

758.13

379

12

174

565

28.27

24-7

11 129

1

20

756.77

378

12

174

564

28.22

31-7

11 134

1

20

757.11

379

12

174

565

28.23 28.13

7-8

11 094

1

20

754.39

377

12

173

563

14-8

11 104

1

20

755.07

378

12

173

563

28.15

21-8

11 134

1

20

757.11

379

12

174

565

28.23

28-8

11 405

2

20

775.51

388

25

178

591

29.55

4-9

11 780

3

24

961.25

481

39

184

704

29.32

11-9

11 481

2

20

780.67

390

25

179

595

29.75

18-9

11 551

3

20

785.47

393

38

180

611

30.57

25-9

11 577

3

20

787.20

394

39

181

613

30.64

2-10

11 538

3

20

784.55

392

38

180

611

30.53

9-10

11 574

3

20

787.00

393

39

181

613

30.63

16-10

12 410

3

28

1 181.43

591

41

194

826

29.49

23-10

11 655

3

20

792.54

396

39

182

617

30.84

30-10

12 120

3

24

988.99

494

40

189

724

30.16

6-11

11 610

2

20

789.48

395

26

181

602

30.08

13-11

12 175

3

24

993.48

497

41

190

727

30.30

20-11

11 713

3

20

796.45

398

39

183

620

31.00

27-11

11 810

3

20

803.05

402

39

184

625

31.25

4-12

12 090

3

20

822.12

411

40

189

640

32.00 31.31

11-12

11 830

3

20

804.44

402

39

185

626

18-12

12 095

3

32

1 315.94

658

40

189

887

27.72

579 860

97

1 080

41 863.51

20 932

1 241

9 046

31 219

1 474.94

1.90

21.18

520.85

410

24

177

612

28.92

x x

11,370

1. Гезиттин болжолдуу чыгарылыш планынын маалыматтарына тектеш (окшош) маалыматтар. 2. Тираждын болжолдуу бюджетинин маалыматтарына тектеш (окшош) маалыматтар. 3. Конкреттүү сандагы түстүү жарнактык кулактандырууларга ар дайымкы аныкталган боёкторго кошумча боёктордун саны. 4. Гезиттин болжолдуу чыгарылыш планынын маалыматтарына тектеш (окшош) маалыматтар. 5. Конкреттүү сандагы бир беттин санына жана бир бетке көбөйтүлгөндөгү басылып чыккан нускалардын саны (3,4 г). 6. 1 киллограмм кагаздын наркына көбөйтүлгөндөгү кагаздын салмагы (киллограммы) (0,5 дол. АКШ). 7. Бир нускадагы кошумча боёктун санына жана баасына көбөйтүлгөндөгү басылып чыккан нускалардын саны (0,111 цент АКШ). 8. Басылып чыккан бир нусканын наркына көбөйтүлгөндөгү басылып чыккан нускалардын саны (1,56 цент АКШ); Бул графада тираждын көбөйүшү менен басылманын наркынын төмөндөшү эске алынбайт. 9. Басмакананын кызмат акысына, боёкторго жана материалдарга, кагазга кеткен чыгымдардын жалпы суммасы. 10. Басылган беттердин жалпы санына карап бөлүнүп, басууга кармалчу жалпы сумма.

88


* Сыйлык, комиссиондук жана калем акыны кошкондо

Жалпы редакция боюнча Баары

Баары, каржы бөлүмү боюнча

Аты-жөнү

Иштөө мезгили I. (айлар)

Бир айга кошумча төлөм* I. (АКШ дол.)

62-бөлүм

Бир айлык эмгек акынын өлчөмү I. (АКШ дол.)

(Эмгек акыдан алынуучу салык кызматтарын кошпогондо)

Бир айга баары I. (АКШ дол.)

Мезгил ичиндеги баары I. (АКШ дол.) Иштөө мезгили II. (айлар)

«Жаңы мезгил» жумалыгынын эмгек акы бюджети

Баары, коммерциялык бөлүм боюнча

Кызмат орду

Иллюстрация 27,4 а

Бир айлык эмгек акынын өлчөмү II. (АКШ дол.) Бир айга кошумча төлөм* II. (АКШ дол.) Бир айга баары II. (АКШ дол.)

Мезгил ичиндеги баары II. (АКШ дол.) Бир жыл ичиндеги сыйлык (АКШ дол.) Баары, бир жыл ичинде (АКШ дол.)

27. Оперативдүү бюджет Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

89


90 Аты-жөнү

5 9 10 8 5 4 2 7 10 11 3 6

6

4 11 5

6 3 2 8 1 5 2

X X

X

X

Иштөө мезгили I. (айлар)

100 X 420 170 350 340 320 240 180 160 120 130 60 60 X X

520 450 60 60 60 60 180 X 330 250 60

60 60 50 260 170 150 120 150 150 95

20 X – –

350 400 300 130 180 X – – 330

– –

Бир айга кошумча төлөм* I. (АКШ дол.)

X X 62-бөлүм

Бир айлык эмгек акынын өлчөмү I. (АКШ дол.)

(Эмгек акыдан алынуучу салык кызматтарын кошпогондо)

420 170 410 400 370 500 350 310 240 280 210 155

120

330 250 390

520 450 410 460 360 190 360

X X

X

X

Бир айга баары I. (АКШ дол.)

720 X 2100 1530 4100 3 200 1850 2 000 700 2170 2 400 3 080 630 930 X X

3120 1350 820 3 680 360 950 720 X 1320 2 750 1950

Мезгил ичиндеги баары I. (АКШ дол.)

7 3 2 4 7 8 10 5 2 1 9 6

6

8 1 7

6 9 10 4 11 7 10

X X

X

X

Иштөө мезгили II. (айлар)

«Жаңы мезгил» жумалыгынын эмгек акы бюджети

1. Башкы директор Иван Туров 2. Коммерциялык директор Петр Мендельсон 3. Жарнамалык агент Таисия Стокова 4. Жарнамалык агент Максим Белов 5. Жарнамалык агент Элеонора Кныш 6. Жарнаманы эсептөө боюнча агент Мария Снегирева 7. Таратуу боюнча менеджер Иван Садовников Баары, коммерциялык бөлүм боюнча 8. Каржылык директор Елена Баева 9. Бухгалтер Анна Ветрова 10. Дебиторлор менен эсептешүүчү бух- Жанна Гостева галтер 11. Секретарь Юлия Кленова Баары, каржы бөлүмү боюнча 12. Башкы редактор Петр Чернов Людмила Доброхотова 13. Башкы редактордун ассистенти 14. Чыгаруучу редактор Павел Молодцов 15. Негизги редактор Марианна Птах 16. Негизги редактор Тимофей Конев 17. Репортёр Мария Ветрова 18. Репортёр Виктор Стражев 19. Репортёр Борис Подгорный 20. Репортёр Полина Озерова 21. Дизайнер Михаил Воробьев 22. Корректор Светлана Волчек 23. Компьютерде терүүчү оператор Лиза Донцова Жалпы редакция боюнча Баары * Сыйлык, комиссиондук жана калем акыны кошкондо

Кызмат орду

Иллюстрация 27,4 б

430 180 350 340 320 250 180 160 120 130 60 60

100

350 260 60

540 500 60 60 60 60 180

X X

X

X

Бир айлык эмгек акынын өлчөмү II. (АКШ дол.)

70 60 60 260 180 160 120 160 160 100

20

330

370 450 320 140 180

X X

X – –

X – –

– –

Бир айга кошумча төлөм* II. (АКШ дол.)

430 180 420 400 380 510 360 320 240 290 220 160

120

350 260 260

540 500 430 510 380 200 360

X X

X

X

Бир айга баары II. (АКШ дол.)

720 X 3 010 540 840 1600 2 660 4 080 3 600 1600 480 290 1980 960 X X

3 240 4 500 4 300 2 040 4180 1400 3 600 X 2 800 260 1820

Мезгил ичиндеги баары II. (АКШ дол.)

– X 1278 – – – – – – – – – – – X X

3180 1463 – – – – – X 687 – –

Бир жыл ичиндеги сыйлык (АКШ дол.)

1440 13 027 6 388 2 070 4 940 4 800 4 510 6 080 4 300 3 770 2 880 3 370 2 610 1890 47 608 99 537

9 540 7 313 5120 5 720 4 540 2 350 4 320 38 903 4 807 ЗОЮ 3 770

Баары, бир жыл ичинде (АКШ дол.)

Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí 27. Оперативдүү бюджет


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

«Жаңы мезгил» жумалыгынын оперативдик бюджети

Иллюстрация 27,5 а

Катары

Эсеп көрсөткүчү

Келерки жыл Долбоор

Учурдагы жыл Баалоо

Өткөн жыл Реалдуулук

Түшкөн каражат / Сатыктан түшкөн киреше: 1

Жарнама (пп. 2+3+4)

2

Блоктук

3

Саптык

4

Кошумча барак

5

Нускасы (пп. 6+7)

6

Жазылуу

7

Чекене сатуу

8

Бардык киреше (пп. 1+5) Өндүрүштүк чыгымдар:

9

Кагаз

10

Басмакана кызматы

11

Басууга иштетилген материалдардын чыгашасы

12

Таратуу

13

Эмгек акынын өлчөмү

14

Кошумча төлөмдөр *

15

Калем акылар (штаттык жана штаттан сырткаркы кызматкерлер)

16

Эмгек акыга алынуучу салыктар (соц.камсыздандыруу менен ж.б.)

17

Ишти илгерилетүү (өздүк жарнамалык кампанияларды кошуу менен бирге)

18

Байланыш кызматтары (телефон, факс)

19

Имараттын ижарасы

20

Коммуналдык кызматтар (свет, суу, газ)

21

Техникалык тейлөө жана оңдоо

22

Кызматтык барып келүүлөрдүн чыгымдары (автоунаа, командировкалык чыгымдар)

23

Юридикалык кызматтар

24

Офистик чыгымдар (канцелярдык товарлар, гигиена каражаттары ж.б.)

25

Мүлктөрдү камсыздандыруу

26

Бардык өндүрүштүк чыгымдар (п.9дан п. 25ке чейин)

27

Бардык өндүрүштүк кирешелер (п. 8 минус п. 26) Өндүрүштүк эмес чыгымдар:

28

Амортизация

29

Башкарууга кеткен чыгымдар (уставдык органдарга сыйлыктар)

30

Банктык пайыздарды жана кызматтарга төлөм

31

Бардык өндүрүштүк эмес чыгымдар (п.28 + п.29 + п.30)

32

Киреше / Салык төлөмүнө чейинки зыян тартуулар (п.27 минус п.31)

33

Салыктар

34

Таза киреше (п.32 минус п.33)

2

* Сыйлык, комиссиондук жана калем акыны кошкондо

62-бөлүм

91


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

27. Оперативдүү бюджет

«Жаңы мезгил» жумалыгынын оперативдик бюджети 1

Иллюстрация 27,5 б

Катары

Эсеп көрсөткүчү

Келерки жыл Долбоор

Учурдагы жыл Баалоо

Өткөн жыл Реалдуулук

Түшкөн каражат / Сатыктан түшкөн киреше: 1

Жарнама (пп. 2+3+4)

207 564

185 268

182 295

2

Блоктук

166 050

151 864

149 839

3

Саптык

31 139

26 002

25 544

4

Кошумча барак

1 0 375

7 402

6 912

5

Нускасы (пп. 6+7)

91 813

86 686

84 522

6

Жазылуу

22 846

19 225

19 015

7

Чекене сатуу

68 967

67 461

65 507

8

Бардык киреше (пп. 1+5)

299 377

271 954

266 817

20 932

18 412

18 111 7 415

Өндүрүштүк чыгымдар: 9

Кагаз

10

Басмакана кызматы

9 046

7 825

11

Басууга иштетилген материалдардын чыгашасы

1 241

1 115

978

12

Таратуу

29 722

27 412

26 182

13

Эмгек акынын өлчөмү

57 060

59 043

60 154

14

Кошумча төлөмдөр *

32 680

33 840

32 518

15

Калем акылар (штаттык жана штаттан сырткаркы кызматкерлер)

14 600

12 415

12 382

16

Эмгек акыга алынуучу салыктар (соц.камсыздандыруу менен ж.б.)

35 896

37 153

37 069

17

Ишти илгерилетүү (өздүк жарнамалык кампанияларды кошуу менен бирге)

18 000

12 058

12 159

18

Байланыш кызматтары (телефон, факс)

4 670

5 820

7 645

10 200

14 300

14 252

5 100

6 140

6 912

320

850

1 200

19

Имараттын ижарасы

20

Коммуналдык кызматтар (свет, суу, газ)

21

Техникалык тейлөө жана оңдоо

22

Кызматтык барып келүүлөрдүн чыгымдары (автоунаа, командировкалык чыгымдар)

4 200

3 220

3 165

23

Юрид��калык кызматтар

3 200

2 518

7 00

24

Офистик чыгымдар (канцелярдык товарлар, гигиена каражаттары ж.б.)

5 500

7 240

8 014

25

Мүлктөрдү камсыздандыруу

2 500

2 120

1 700

26

Бардык өндүрүштүк чыгымдар (п.9дан п. 25ке чейин)

254 867

251 481

250 556

27

Бардык өндүрүштүк кирешелер (п. 8 минус п. 26)

44 510

20 473

16 261

26 660

23 525

22 417

5 000

0

0

265

315

625

Өндүрүштүк эмес чыгымдар: 28

Амортизация

29

Башкарууга кеткен чыгымдар (уставдык органдарга сыйлыктар)

30

Банктык пайыздарды жана кызматтарга төлөм

31

Бардык өндүрүштүк эмес чыгымдар (п.28 + п.29 + п.30)

31 925

23 840

23 042

32

Киреше / Салык төлөмүнө чейинки зыян тартуулар (п.27 минус п.31)

12 585

-3 367

-6 781

33

Салыктар

5 034

0

0

34

Таза киреше (п.32 минус п.33)

7 551

-3 367

-6 781

2

* Сыйлык, комиссиондук жана калем акыны кошкондо

62-бөлүм

1. Жарнама (1), Тираж (5), Кагаз (9), Басмакана кызматы (10), жана басмага керектелүүчү материалдар (11) пункттары бюджетте ылайыкташылып, бирдей болушу керек. Эмгек акынын өлчөмү (13), Кошумча төлөөлөр (14), Калем акылар (15) пункттарында жалпы жылдык эмгек акынын өлчөмүнүн суммасы жана штаттык кызматкерлерге кошумча төлөмдөр бирдей эмес, тактап айтканда Калем акы (15) пунктунда штаттык жана штаттан сырткаркы кызматкерлер да эсепке кирген. 2. Бул учурда ишкананын кирешеге болгон 40 пайыздык салык төлөмү колдонулат.

92


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

28. Бюджетти пландоонун жана түзүүнүн графиги

28.

Бюджетти пландоонун жана түзүүнүн графиги

Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө басылып чыккан чакан гезиттердин бизнес-планы эсепчи тарабынан түзүлгөн оперативдүү бюджетти эске салат. Мындай бюджет, демейде, киреше жана чыгашанын көрсөткүчтөрү катары каралып, өткөн жылдын жыйынтыгынан жана учурдагы жылдын баасын эсепке алуу менен түзүлөт. Маркетингдин планы дегеле көпчүлүк учурда каралбайт. Эмне үчүн мындай болушу мүмкүн? Же эч кимге маркетингдин суроолору менен алака кылууга тапшырма берилбеген, же буга жооптуу коммерциялык бөлүмдүн кызматкери финансы бөлүмүнөн кимдир бирөө менен бул план тууралуу пикир алышуу канчалык маанилүү экендигин түшүнгөн эмес. Мындай учурда оперативдүү бюджеттин аткарылышын анализдөөдө жалпы проблема жарыкка чыгат. Багыттарды мезгил-мезгили менен териштирүүнүн ордуна, аткарууга максаттуу болжолдоо жакыныраак гезитти финансылык жактан башкаруусу генералдык директордун интуициясы тарабынан ишке ашат. Ал негизинен эсепчинин финансылык проблемалар жөнүндөгү билдирүүсү менен «камчыланып», андан аркы багытты иштеп чыгат. Оперативдүү бюджет – чакан гезиттерде эсепчинин, же ири басылмаларда директордун гана иши эмес. Оперативдүү бюджет – бул бизнес-пландын финансылык формасы. Ал стратегиялык пландоонун иш-аракетин көрсөтөт. Пландоо – жетекчилердин биринчи кезектеги функциясы. Анткени ага компаниянын уюштуруучулук милдеттери жүктөлгөн. Ал компаниянын ресурстарын планга карата жайгаштырат. Ошондой эле пландоонун графигин да пландаш керек. Андагы кабыл алынган мөөнөттөр пландын жүрүшүнө катышкан жетекчи жана кызматкерлерге алдын ала билдирилиши керек. Мисалы, декабрдын ортосунда бизнес-планды келерки жылга түзүү өтө эле кеч болуп калат. Сунуш кылынган пландын жүрүшүнүн графиги жана келерки жылга бюджетти түзүү жайында башталып, күзүндө аягына чыгат.

Пландоо жетекчилердин биринчи кезектеги функциясы. Анткени ага компаниянын уюштуруучулук милдеттери жүктөлгөн. Ал компаниянын ресурстарын планга карата жайгаштырат. Иллюстрация 28,0

Иллюстрация 28,0

Бюджетти пландоо жана түзүүнүн графиги 1-июнь

Миссияны аныктоону талкуулоонун башталышы.

15-июнь

Миссияны расмий түрдө бекитүү.

20-июнь

Компаниянын максат, милдетин талкуулоо.

2-июль

Компаниянын максат жана милдетин бекитүү.

8-июль

Бардык бөлүмдөрдүн жетекчилери менен бизнес-планды талкуулоонун башталышы.

16-июль

Ар бир бөлүмдүн жетекчилерин алдын ала алынган бюджет менен тааныштыруу.

1-август

Бөлүмдөрдүн бюджетин оңдоолорду киргизүү менен бекитүү.

15-август

Бизнес-планды даярдоону аяктоо.

93


Үчүнчү бап Áèçíåñ-ïëàí

29. Өсүүнү пландоо

29.

Өсүүнү пландоо

«Биз-рыноктогу биринчи орундагы компаниябыз, анан эмне үчүн өсүштү пландоого тийишпиз? Келгиле, келерки жылы жүгүртүүнү көбөйтүп, иштеп тапкан акчаны пайдаланалы да, эс алалы», эгерде сизде буга окшогон азгырык пайда болсо, жакшы жагы, аны ошол замат унутуңуз. Албетте, эгерде гезитти акырындык менен жакырчылыкка такагыңыз келбесе, а балким, акырындык менен деле эместир. Эмне үчүн компания такай өсүштү пландайт? Өсүп бара жаткан компания атаандаштык шартында өзүн колдой алат, бир кыйла кайтарым менен коомго кызмат кылат да, өз кызматкерлерине камкордук көрөт.

Үлүштү көбөйтүүнү рыноктук пландоонун биринчи шарты сатыктан түшкөн кирешенин өсүшүн пландоо болуп саналат.

94

Сиз азыркы үлүшүңүздү жарнама жана тираждын рыногунда көбөйтүүнүн ордуна анын сакталышына гана токтолсоңуз эмне келип чыгат? Бул муну билдирет, сиз ыңгайлуу мүмкүнчүлүктөрдү четке кагуу менен, өзүңүздүн атаандашыңызга эркин мейкиндикти рыноктон камсыз кыласыз. Атаандаштарыңыздын үлүшүнүн көбөйүшү, акыр аягында рыноктогу сиздин үлүштүн кемишине алып келет, себеби, иштин активдүүлүгү же өсөт, же төмөн түшөт, бирок бир ордунда тургандары чанда. Үлүштү көбөйтүүнү рыноктук пландоонун биринчи шарты сатыктан түшкөн кирешенин өсүшүн пландоо болуп саналат. Сиздин рыноктогу үлүшүңүздүн көбөйүшү рыноктун жалпы көлөмүнүн бир калыпта турушуна байланыштуу. Рыноктун көлөмү чоңоёбу же азаябы жана кандай темпте сиздин кирешеңизге салыштырмалуу бара жатат. Кирешенин өсүшүн пландоо сиздин гезиттин үлүшүнүн көбөйүшүнө сөзсүз эле алып келе койбойт. Арга кеткенде кирешенин жана чыгашанын катнашын белгилеген эки нуска бар. Биринчи нускада, эгерде сиздин чыгашаңыз кирешеге караганда тездикте азайса. Экинчи нуска - алгылыктуу киреше азайтылган чыгашанын эсебинен, мурунку кирешени сактоо менен алынышы ыктымал. Өндүрүштүк чыгашанын азайышы убактылуу кайда алып келиши мүмкүн, ошондой эле гезиттин сапатынын начарлашын камсыз кылуусу ыктымал. Ушунун өзү гезиттин узак мөөнөтүү келечегине кооптуулук туугузат.


Төртүнчү бап

Редакциялык мазмун

95


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

30.

Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

«Сиздин окурмандар эмнени окууну каалашат?» Журналисттер бул суроого жооп берерден мурда алардын гезитин кимдер окуй тургандыктарын так билүүлөрү тийиш. «Мен демократиялуу түрдө так ой жүгүрткөн адам үчүн жазам», - дейт баштагы Советтер Союзунун кабарчыларынын бири». Менин окурмандарым – бул жогорку билимдүү интеллигенция», -деп толуктайт аны редактор. Башка журналист анын гезитин ким окуй тургандыгын так аныктай албаган, бирок ал окурмандар эмнени каалашарына ишенимдүү болгон: «Алар мен эмнени кааласам, ошону каалашат – себеби, мен дагы окурманмын, алардын биримин,»- дейт ал. «Биздин журналисттер окурмандар үчүн бир нерсе жасаш үчүн эмес өздөрүнүн тапкычтыгын жана курч акылдуулугун көрсөткүлөрү келишет».

Буга окшогон жоопторду ар бир гезиттен угууга болот. Алар өздөрүнүн окуй турган аудиториясын изилдешкен эмес, кеп жеке эле анда жаткан жери жок. Эгерде журналист өзүнүн гезитинин миссиясын жетекчиликке албаса, алардын көпчүлүгү өзүлөрү кызыккан тематиканы гана чагылдыруу азгырыгына кирип кетет. Бул абалды баштагы Советтер Союзунун гезиттеринин биринин редактору мындайча билдирет: «Биздин журналисттер окурмандар үчүн бир нерсе жасаш үчүн эмес, өздөрүнүн тапкычтыгын жана курч акылдуулугун көрсөткүлөрү келишет». Бир жолу мен өзүм бир кабарчынын ал иштеген гезит тууралуу фокус-тайпанын талкуулоосу тартылган видеону көрүп жатып эмоциялык реакциясын байкадым. Бир окурман ошол кабарчынын макаласына комментарий берип, ал макала турмуш менен байланышы жок, көп сөздүү экендигин белгиледи. Анда тиги кабарчы: «Акмак, сен өзүң эмне окуп жатканыңды билбейсиң!» - деп сүйлөнүп алды. Журналисттердин окурмандарга төмөнкү баа берүүсү бардык жерде кездешет. Бул проблеманы кандай түрдө болсо ошондой, Америкадагы Гарвард университетинин алдындагы Ниман Фондусунун баштагы куратору, белгилүү журналист Билл Ковач мындайча белгилейт: «Биз бүгүн жаңылыктарды берүүдө, маданият таануусу башкы орунду ээлеп, алдыңкы сапта тургандыгын көрө алабыз. Журналистика өзүмчүл, күдүк мүнөздөмөдөгү аткаруучуларга орун бошотуп, четке жылдырылууда. Ал аткаруучулардын иш-аракеттери Нью-Йорктук сенатор Чонси Депьюнун сүрөттөп айткандарын эске салат (бул жерде анын сөзүн жөнөкөй мааниде келтире кетейин). Алар асман менен, бир фактыга кабылганча учуп жүргөн сөздөрдү жамгырдай жаадырышты. Анан тоскоолдукту көрүшүп, кыйкырык -өкүрүк менен ага жабылышып, ал туура эмес айтканы үчүн жан бермейинче тепкилей беришти».1

Окурмандарды билүүнүн ыкмалары Окурмандардын гезитке карата кызыгуусу ар башка. Бирөөлөрү аба ырайынын болжолун билгиси келет, башкалары биринчи беттеги жаңылыктарды окушат, ал эми кээ бирлери көңүлүн кроссворд чечүүгө топтошот. Аныгында журналисттер ар бир санда эмнени чагылдырышарын билишет: акыркы жаңылыктар, окуялар спорт жөнүндөгү материалдар, ден соолук жөнүндө, балдарды тейлөө жана башкалары аларга белгилүү. Бирок, гезит а��бын окурмандарды өзүнө тарткысы келсе, кандай темаларды кеңир же кыскача чагылдырыштары керек? Негизги жооп жөнөкөй – окурмандардан сурагыла. Алардан алардын керектөөсү жана тандоосу коомдун өнүгүшүнө жараша өзгөрүп тургандыгы үчүн да сураш керек. Сиз эмнени билгиңиз келгендигине байланыштуу, төмөндө келтирилген окурмандарды билүүнүн ыкмаларынан пайдалансаңыз болот: 1) Профессионалдык изилдөө компаниясы тарабынан жүргүзүлгөн окурман аудиториясын расмий изилдөө Бул изилдөө кымбатка турат да, көпчүлүк гезиттер ал ыкманы чанда пайдаланышат. 1

96

Прессанын жоопкерчилигине карата коомдун кысым көрсөтүүсү (Public Pressure for a Responsible Press), Билл Ковач. Ниман Фондунун доклады (Nieman Reports), кыш 1998-ж.; 3-б.


30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

2) Гезитке басылган анкета боюнча суроо-жооп жүргүзүү. Анкетанын суроолору эксперттер тарабынан, түзүлүшү максатка ылайык. Мындай жол менен алынган жыйынтык статистикага көз каранды эмес экендигин унутпаш керек. Ошондуктан сиз аны ички аныктоочу маалымат катары гана пайдалана аласыз. Бул сизге окурмандардын керектөөлөрүн жана кызыкчылыктарын болжоодо жакшы жардам берет. Ошондой эле редакциялык чечимдерди кабыл алууда жеткиликтүү негиз болуп эсептелбейт, мисалы, окурмандардын редакцияга жазган каттарын айкындоо. Көпчүлүк окурмандар жазышпайт. Гезит жакпай калган окурмандар жөн гана башка басылмаларга өтүшөт. 3) Жазылгандарды билүү

Көпчүлүк окурмандар жазышпайт. Гезит жакпай калган окурмандар жөн гана башка басылмаларга өтүшөт.

а) Жазылуучуларга кат Өзүңүздүн базаңыздан ар бир элүү жазылуучуларды алып, аларга башкы редактордун атынан анкетаны тиркеп кат жөнөтүңүз, албетте, редакциянын дареги көрсөтүлөт. Андан он күн өткөндөн кийин анкетаны толтуруп, кайра жөнөткөнү тууралуу эскерткен открытканы почта аркылуу салып жибериңиз. Открыткага, бөлөк сапка, ким анкетаны эрте толтуруп жөнөткөндүгү үчүн ыракматты билдирген редакциянын мүдөөсүн жазыңыз. Эгерде сизге толтурулган анкетанын тең жарымы келсе, алынган жыйынтык изилдөөдө ишенимдүү бүткөн деп эсептей бериңиз. б) Телефон аркылуу суроо-жооп Өз базаңыздан жазылуучуларды тандап алып, аларга телефон аркылуу сиздин гезиттин мазмунуна байланыштуу суроолорду бериңиз. Бир интервьюну он суроодон ашырбаңыз. в) Бейформал кездешүү. Гезиттин редакциялык мазмунун талкуулоодо бейформал кездешүүлөрдү өткөрсө болот. Мисалы, Украиналык «Бизнес» жумалыгы ар дайым жазылгандардын ичинен бир нече бизнесмендерди кечки тамакка чакырат. Максат редакциялык баяндоолор жөнүндө алардын оюн билүү болуп саналат. Ким чакырыкты кабыл алып, өзүнүн көз карашын бөлүшсө, ал сый катары 6 айга бекер жазылат. 4) Окурмандардын фокус-тобунан суроо-жооп Сиз редакцияга азыркы, же туруктуу окурмандарыңыздын тобун чакыра аласыз. Алар сиздин гезиттин редакциялык мазмунуна өз пикирлерин билдириши үчүн чакырылган. Фокус-топтун идеалдуу көлөмү сегизден он эки кишиге чейин болушу керек. 5) «Бетме-бет» интервью Мындай терең интервью профессионал менен кырк минутадан аз эмес убакыт өткөрүлүшү керек. Бул кымбатка туруучу ыкма жана аны ар бир эле гезит колдоно бербейт. 6) Окурмандар менен байланыш Окурмандар менен тыгыз байланыш түзүүдө көптөгөн жолдор бар. Мисалы, кээ бир гезиттер бул үчүн атайын телефон линиясын тарттырат. Анда телефон аркылуу окурмандардын тема жөнүндө суроолору менен сунуштары чогултулуп, алар гезит бетине пайдаланылат. «Атайын телефон линиясын окурмандар үчүн колдонууда эң эле маанилүү телефондун номурун жарнамада көрсөтүү жана оператордун так жумушу болуп саналат», - дейт Украинанын Дружовка шаарынан чыгуучу Терезе жумалыгынын аткаруучу директору Сергей Базанов. «Терезе» өз окурмандарына телефон менен байланышып, суроолорду берүү сунушун киргизген. «Ошондой эле редакциянын ал телефон чалууга жооп берүүсү андан кем эмес маанилүү. Демек, гезитте тийиштүү тематиканы чагылдыруу, - деп белгилейт Базанов, – тема боюнча окурмандар талдаган материалдарды биз «ыкчам байланыш» деген атайын рубрикага жайгаштырабыз». «Терезе» жумалыгынын ыкчам байланыш концепциясын өнүктүрүүдө кийинки кадам болуп авто жооп берүүчүнү орнотуу жакшы өбөлгө түздү. Ал окурмандарга өзүнүн билдирүүсүн сутка бою кармап туруусуна мүмкүндүк берди. андан ары супермаркеттин кире бериш жерине, ири заводдордун офиси-

97


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

нин аялдамасына бир нече, "«Терезе» жумалыгынын ыкчам байланышы" деген жазуусу бар почтолук жащиктер түшүндүрмө кулактандыруусу менен орнотулду. Жащиктер жумасына бир жолу каралып турду. Ошондой эле бул жащиктер бекер кулактандыруулардын бланкасын да чогултууга пайдаланылды. «Жащиктерди орноткондон баштап, жаңылыктардын тематикасын атоонун саны кескин көбөйдү», - дейт Базанов. «Брест чабарманы» жумалыгы Бресттеги окурмандардын баалоосун изилдөөдө өзүнүн ыкмасын иштеп чыккан. «Үч жуманын аралыгында силер изилдөөнү өз күчүңөр менен жүргүзө аласыңар, - деп белгилейт ушул гезиттин аткаруучу директору жана башкы редактору Николай Александров. Өзүнүн иш-тажрыйбасына таянып, ал эки үйдү тандап алууну сунуш кылат, алардын ар бири отуз квартирадан турушу керек. Мындан соң башкы редактор тургундарга кат менен кайрылат. Анда тургундардын үч жумалык аралыкта күнүгө гезиттин санын бекер ала тургандыктары жазылат. Катта дагы муну белгилеш керек: Кийинчерээк тургундар анкетаны толтуруп, гезиттин мазмуну жөнүндөгү суроолорго жооп берет. «Эгерде силер өзүңөрдүн штаттагы журналисттер жашаган үйдү тандап алсаңар, - деп кошумчалайт Александров, - анда жеткирүүнүн наркын үнөмдөп каласыңар» 2.

Окурмандарды изилдөөнүн жыйынтыгынын редакциялык мазмунга кириши Журналисттерде, эгерде окурмандарды изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча иш алып барышса, анда гезит окурмандардын татымына көз каранды боло турган сезим пайда болот.

Окурмандарды изилдөөнүн жыйынтыгы гезиттин миссиясына жана максатына жараша анализделип түшүндүрүлөт. Башкы редактордун милдети – редакциялык чагылдыруу боюнча окуучулук аудиториянын мүнөзүнө жана талабына кандай мамиле кылууну аныктоо болуп саналат. Журналисттерде, эгерде окурмандарды изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча иш алып барышса, анда гезит окурмандардын табитине көз каранды боло турган сезим пайда болот. «Балким, бизге дегеле жогорку сапаттагы макалаларды жазуунун кереги жоктур, же аларды биринчи беттен ичине жайгаштыруу жетиштүү болор?» Мындай суроого жооп берерден мурда журналисттерге, алардын окурмандар жөнүндөгү пикири канчалык жогорку сапатта турарлыгын таразалоого туура келет. Сөзсүз эле шаардык мэрдин мамлекеттик думада сүйлөгөн сөзү гезиттин санынын башкы темасы болобу, июнь айынын ортосунда деп коёлу? Журналисттер ошондой эле адаттан тыш аптап жана акыркы үч ай ичинде жаандын жоктугу жөнүндөгү теманы козгой алышат. Эгерде аймактагы (региондогу) тургундардын көпчүлүгү үй-бүлөсүн багыш үчүн жашылча өстүрүп жатышса, анда тийиштүү адамдардын биринчи беттеги бакчачылыктагы мындай аба ырайынын шартындагы ийгилиги жана жолу болбогондугу жөнүндөгү материал окурмандардын кызыгуусун туудурат. Башка жагынан журналисттердин окурмандардын муктаждыктарын жана каалоолорун өтө эле тар деңгээлде түшүндүрүүсү максатка ылайыксыз. Гезиттик индустриянын эксперттери бул суроону акылга сыярлык таразалоону сунуш кылат: «Рыноктун татаал келечеги массалык маалымат каражаттарынын узак мөөнөттүк турмушка шайкеш келиши жана ага ишенимдин негизинде түзүлөт, ошондой эле аудитория жана жарнамачылардын каалоолорун эсепке алуу менен жакшы жыйынтыкка жетишилет»3. Лондондук «Гардиан» (The Guaridian) гезитинин сырткы түспөлү жүз жылдан ашык өзгөргөн жок. Анан 1988-жылы анын дизайны түп тамырынан бери өзгөртүлдү. Жаңы графикалык дизайн гезиттин аталышы биринчи бетке даана көрсөтүлүп, сүрөттөр жана көрсөтмөлүү материалдар менен коштолду. «Гардиан» гезитинин ошондогу редактору Питер Герсстондун сөзү менен алганда, окурмандар андай өзгөрүштү дегеле каалашкан эмес жана бул пикирди окурмандар менен суроо-жооп жүргүзгөндө, алардын бири да кеп кылбаган. Буга карабастан журналисттер гезиттин жаңы өңү-түсүн он кабыл алышат деген ишенимде болушту. 4 Бүткүл дүйнөдө окурмандар биринчи беттеги материал кийинки беттен улантылат деп нааразылык билдиришет. Ошондой болсо да, көптөгөн гезиттер ондогон жылдары типографиялык адатты сактап калышкан. Тактап айтканда, биринчи бетке темалары жана макалалардын абзацынан үзүндү жазы2 3 4

98

Белоруссияда массалык маалымат каражаттарынын ишкердигинин эффективдүүлүгүн жогорулатуу боюнча семинарда сүйлөгөн сөзү. Брест, 24-июнь 1999-ж. Медиа-уюмдун менеджменти – Массалык маалымат каражаттарын эффективдүү башкаруу (Managing Media Organizations – Effective Leadership of the Media), Джон M. Лейвин жана Дэниел Б. Уокман, «Лонгманн» (Longmann), Нью-Йорк жана Лондон, 1988; 64-б. Жеке интервьюсунан, 11-март, 1996-ж.


30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

лат да, калганы гезиттин ички бетинен улантылат. Мындай учурларда окурмандардын ага терс мамиле ��ылуулары белгилүү. Алар эмне жакпагандыгын айта алышат. Бирок алардан: «Биринчи бетке ички макала жөнүндө кыскача түшүндүрмө, же кысылган материалды басып, ал эми ич жагына басылган маалыматты бүтүндөй бергиле»5 - деген сыяктуу кандайдыр бир мындай түрдөгү сунушту күтүүгө болбойт. Окурмандарды колдон келишинче канааттандырыш үчүн туруктуу сунушту киргизүү профессионалдык журналистикада эксперттердин пикири болуп эсептелет. Өзгөртүүнү негиздеш үчүн билим жана чечкиндүүлүк талап кылынат. Профессионалдык интуиция – өтө баалуу сапат экендигин аны менен мамиле кылган адамдар «Өзүнүн жумушунда көпчүлүгү рынокту изилдөөнүн жыйынтыгын жетекчиликке алган редактордун аракети эч нерсеге турбайт»6 - деп билдиришет. Ал эми чындыгында окурмандардын аудиториясын изилдөө анын көп жактуулугун белгилейт. Редакциялык туура чечимди кабыл алыш үчүн редакторлор окурмандар аудиториясын изилдөөнүн жыйынтыгын туура түшүндүрүүлөрү тийиш. Мында алар кабыл алынган эреженин чегинде жалпылоодо өз жөндөмдүүлүгүн жетекчиликке алат. Мындай жетекчилик «ойлонулуп тандап алуу» деген мааниде да белгилүү. Брест чабарманынын журналисттер жамааты окурмандарга пайдалуу гезитти чыгарып жатабыз деп ойлошкон. Бирок окурмандарга эмне пайдалуу эле? «Окурмандар аудиториясындагы үндөрдүн жаңырыгын билүүдө бизге гезитти таратуучулар кызмат кылды, - деп эскертет аткаруучу директор жана башкы редактор Александров, – биз алардын пикирлерин эсепке алдык, бирок алардын күтүүсүз каалоолоруна каршылык көсөткөнүбүз жок. Сиздер поезддердин жүрүү мөөнөтүн (расписание) каалайсыздарбы? Ошондой эле болсун дейли. Телеберүүдөгү оюндун кеңири көрсөтүүсүнчү? Кудай жалгасын. Көңүлдүн көпчүлүгүн шаардык проблемаларга жана тартип бузууларга бөлүү керек. Эң эле жакшы. Бирок эч кандай эки баштуу наристени, эч кандай дарымчы бакшыларды, же жашыл адам сөрөйлүү НЛОну [биздин жаңылыктарды чагылдыруубуздан таба албайсыздар]»7.

«Өзүнүн жумушунда көпчүлүгү рынокту изилдөөнүн жыйынтыгын жетекчиликке алган редактордун аракети эч нерсеге турбайт»

1997-жылы баштагы аскер офицери Юрий Мурашкин Белоруссиянын Мозырь шаарында «Мозырь жумалыгы» гезитин негиздеди. Бир топ өткөндөн кийин ал ММКнын менеджмент боюнча семинарына катышат. Семинар аны, окурмандардын тобун редакцияга чакырып, алардын гезит жөнүндөгү пикирин угуу оюна алып келет. «Алар бизди кубандырышкан жок», - деп үшкүрүнөт Мурашкин. Бирок, ошого карабастан, журналисттер жамааты окурмандардын талабын орундатуу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү жумшоону максат кылып коюшту. Сегиз ай өткөндөн кийин алардын гезитинин баштагы 2 000 тиражы үч эсеге көбөйдү.8 Өзүлөрү гезиттен окуп көнүп калган кандайдыр бир маалыматтын түрмөгү гезиттен көрүнбөй калса, окурмандар түшүнбөстүк менен мамиле кылышат. Мисалы, Украиналык гезиттердин бири телекөрсөтүүнүн программасын басууну токтоткондо, күн сайын нааразы болгондордун жыйырмадан ашуун телефон чалуулары жаңырып турду. Редакциянын чечими кайра каралып, телекөрсөтүүнүн программасы гезит бетине басыла баштады. Мындай чечим 1994-жылы Луизиана штатындагы Багон Руж шаарында чыгуучу күндөлүк америкалык «Адвокат» (Advocate) гезитинде кабыл алынган. Фондулук биржага редакциялык аянттын кыскартылышы, эки миң ири компаниялардын тизмеден түшүшүнө алып келген. Ишкердүү жаңылыктардын редакторуна отуздан ашуун телефон чалууларга гезиттеги өзгөртүүлөр жөнүндө жооп берүүгө туура келген. Редактор ар бир телефон чалгандын өздүк маалыматын жана телефон чалуусунун себептерин кагазга жазып турду. Көрсө, аларга өзгөртүүнүн өзү жакпай калыптыр.

Башка максаттык аудиторияга багыт алуу «Жаңы мезгилдин» бул китептеги үлгүсү («Жаңы мезгил» гезити) 1990-жылдын башында баштагы Советтер Союзунун өлкөлөрүнүн биринин демократиялык жолго түшкөн улуттук өкмөтү тарабынан 5 6 7 8

Айта кетсек, көптөгөн батыш гезиттери бардык маалыматтардын жана билдирүүлөрдүн тез агымы менен иштей алуусу үчүн ушул жол менен барышкан; ушул эле жолду күндөлүк «Жаңы мезгил» гезити да тандап алган «Рыноктук» ойчулдардан сак болуңуздар... Гезиттер негизги иши – ЖАҢЫЛЫК экенин унутушпайбы? (Beware the 'Market' Thinkers... Are Newspapers Forgetting They're in the NEWS Business?), Уильям Х.Хорнби. В: Куилл (The Quill), январь 1976-ж.; 16-б. Сатуу илими – «Брест чабарманында» таратуу жагы кандай иштейт, Н.Александров. Жумушчу документация, март 1998-ж. 1999-ж. Мозырь жумалыгы инвесторлор тайпасынын бирөө аларга жардам көрсөтүүсүн токтоткондо жоюлду

Иллюстрация 32,1

99


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

негизделген. Эффективдүү эмес жетекчилик кылууга байланыштуу анын мурдагы 100 миң нуска экземпляры беш жылдын аралыгында жарымынан көп кыскарган.

«Жаңы мезгилдин» максаттык аудиториясын коомдук пикирди аныктоочу адамдар түзөөрү чечилди. Ошондой эле өзүлөрүнүн мекемелеринде чечим чыгарууда чоң милдеттер жүктөлгөн адамдар тартылмай болду.

Гезит банкроттун чегинде турганда, аны жаңы ээси сатып алды. Анын негизги чечими буга келип такалды: мындан ары бир топ гезиттер менен атаандаштыгын уланта берсеби, же ишкердүү прессадагы боштугун толтурсабы? Ал акыркысын тандады. «Жаңы мезгилдин» максаттык аудиториясын коомдук пикирди аныктоочу адамдар түзөрү чечилди. Тактап айтканда, пикирлери авторитеттүү адамдар, алар башкалардын ой жүгүртүүсүнө таасир бере алышат. Ошондой эле өзүлөрүнүн мекемелеринде чечим чыгарууда чоң милдеттер жүктөлгөн адамдар тартылмай болду. Ушинтип, «Жаңы мезгилдин» жаңы аудиториясы өзүнө саясатчыларды гана эмес, мекемелердин директорлорун, ошондой эле ортоңку звенодогу юристтерди, дарыгерлерди, жогорку окуу жайларынын окутуучуларын, мугалимдерди жана студенттерди чогултту. «Жаңы мезгилдин» аудиториясын баштагы изилдөөсүнө ылайык жаңы максаттык аудиториянын өкүлдөрү 20 миң экземплярды сатып алышты, башкача айтканда жалпы тираждын жарымын түзөт. Коомдук пикирди аныктаган адамдардын өлкө боюнча саны миллиондун төртүнчү бөлүгүн камтыйт. Болжолдоодон алып караганда, максаттык топтун ар бир бешинчи өкүлү гезитти сатып алышат. Ал эми гезиттин болгон тиражы 50 миң экземплярга негизделген. Мындай көлөм керектүү жарнаманы каалаган пайда үчүн тартууга жетиштүү болучу. Натыйжада «Жаңы мезгил» жарнаманы жайгаштыруучу гезит катары жагымдуулук туугузду. Ким гезиттин жаңы окурманы боло тургандыгы аныкталгандан кийин суроо туулду: «Ал эмнелерди окугусу келет?» Бул суроого окурмандарды изилдөөнүн кандайдыр бир ыкмасы менен изилдеп, жооп бериш үчүн акча каражаты да, убакыт да жетишпеди. «Жаңы мезгилге» жайгаштырылган суроо-жооп анкетасы да жардам бере албайт эле, анткени, гезит али азыркы окурмандарына талдоо жүргүзүүгө жетише элек болучу.

Иллюстрация 30,0

Штаттагы журналисттерге жаңы максаттык аудиториянын кызыкчылыктарына жооп иретинде өздөрүнүн тааныштарын жана досторун сурап чыгуу тапшырылды

Ошондой болсо да жаңы максаттык аудитория эмнени кааларын түшүнүү чечимди негиздеш үчүн чечүүчү мааниге ээ эле. Ал редакциялык чагылдыруудагы маанилүү өзгөрүүлөргө байланышып турган. Ошондуктан беш штаттагы журналисттерге жаңы максаттык аудиториянын кызыкчылыктарына жооп иретинде өздөрүнүн тааныштарын жана досторун сурап чыгуу тапшырылды. Ар бир журналист ондон адамды сурап чыкты. Мында алдын ала иштелип чыккан суроолордун анкетасы пайдаланылды. Толук жана пайдалуу маалыматтарды алыш үчүн журналисттер ар бир жоопту берилген суроо аркылуу такташты. Ал тактоо жооп берүүчүлөрдүн оюн жана каалоосун ачып көрсөтө алган. Эгерде жооп берүүчү гезиттеги кээ бир макалаларга нааразы экендигин билдирсе, анда жакшыртуу үчүн кандай сунуш киргизерин сурашкан. Журналисттер аларга «ооба», же «жок» деп жаза турган анкетаны беришкен жок. Алар бланкаларды, өзүлөрүнүн профессионалдык талкуулоосун жетекчиликке алып, өздөрү толтурушту. Ушунун өзү жоопторду туура аныктап, айтылбай калган ойлорду эсепке алууда жардам берди. Элүү окурмандын пикирлери бир нече күндүн ичинде чогултулду. Кээ бир жооптор журналисттер өздөрү көмүскө сезгендерди ырастады:  Бардык жооп берүүчүлөр кайсы бир күндөлүк гезиттен көбүрөөк сатып ала тургандыктарын айтышты. Эмне үчүн? Каймана жооптун мааниси мында эле, алар маалыматтан артта калуудан чочулап, бир күндө үч башка гезит сатып алып турушкан.  Жооп берүүчүлөрдүн дээрлик жарымы өлкөдө кайсыл гезит эң профессионалдуу болуп саналат деген суроого жооп берүүдөн баш тартышты. Эмнеликтен? Алардын бири да кандайдыр бир чыгып жаткан гезит профессионалдык журналистиканын белгисин көрсөтө алат деп айтышпады.  Кээ бир гезиттерден сизге эмнелери жетишпейт жана сиз аларды башка басылмалардан издейсизби? Бул суроого жооп берүүчүлөр бир добуштан экономикалык, ишкердик жана юридикалык маалыматтар жетишпегендигин айтышты. Алар дагы юридикалык маалыматтын алдында жалаң гана

100


30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

мыйзамдардын текстин айтып жатышпагандыктарын, аныгында мыйзам проектилердин турмушка ашырылышы жөнүндөгү материалдарды каалашаарын билдиришти. Суроолордун бирине берилген жооптор беш журналист үчүн күтүүсүз жооп болду. Келечекте ишкердик тематиканы чагылдырууга даярданышкан журналисттерди алардын суроолоруна жооп берүүчүлөрдү жалаң эле юридикалык жана экономикалык маалыматтар кызыктырбастан, алар спорт жөнүндөгү жаңылыктарды да баалай тургандыктары таңкалтты. Мындай болжолдоого британиялык ишкерлерге арналган «Файнешл таймс» күндөлүк гезитин мисалга келтирсе болот. Ал гезитте дегеле спорт жөнүндө материалдар берилбейт. Ошондой болсо дагы көпчүлүк жооп берүүчүлөр алар окуган гезитте спорт жөнүндө жаңылыктарды каалашаарын айтышты. Окурмандар ушуну күтүшкөн жана алар ал күткөнүн алышты: кайра түзүлгөн «Жаңы мезгил» өз беттеринде спорт жөнүндөгү жаңылыктарды бере баштады. Он алты суроодон турган окурмандарды суроо-жооп «Жаңы мезгилдин» журналисттерине пайдалуу маалыматты алып келди жана жаңы редакциялык саясатты, концепцияны, ошондой эле коцепт-үлгүнү иштеп чыгууда ишенимдүү негиз болуп кала берди.

Иллюстрация 31,2 Иллюстрация 32,0

101


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

30. Окурмандар эмнени окууну каалашарын кантип билиш керек?

Иллюстрация 30,0

Күндөлүк гезиттин окурмандарынан суроо-жооп алуунун анкетасы 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Сиз күндөлүк гезитти качан жана кайдан окуйсуз? Сиз кандай күндөлүк гезитти окуйсуз? Эгерде сиз күнүгө бирден көп күндөлүк гезит окусаңыз, анда эмне үчүн? Сиз окуган күндөлүк гезиттин кайсынысына артыкчылык бересиз? Рыноктогу кайсыл гезит, сиздин пикириңиз боюнча ишеним алып келет? Эмне үчүн? Рыноктогу кайсыл күндөлүк гезит, сиздин оюңуз боюнча, профессионалдуу? Эмнеликтен? Кээ бир күндөлүк гезиттерден сизге эмнелер жетишпейт жана башка басылмалардан сизге эмнени издөөгө туура келет? 8. Күндөлүк гезиттен сиз экономикалык мүнөздөгү маалыматты издейсизби? 9. Сиз артыкчылык берген күндөлүк гезиттен экономикалык же саясий маалыматты көргүңүз келеби? 10. Сиздин фондулук биржанын иш-аракети жөнүндөгү аналитикалык материалдар кызыктырабы? 11. Ар бир санга баалуу кагаздар жөнүндөгү маалыматты кандай көлөмдө бериш керек, сиз идеал туткан күндөлүк гезитке? Сиз сатылып жаткан баалуу кагаздар тууралуу толук маалымат алгыңыз келеби, же сиздин тандаган сиз үчүн өтө маанилүү маалыматты каалайсызбы? 12. Сиз «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитин окуйсузбу

Төмөндөгү 12-суроого оң жооп бергендер гана жооп беришет:

13. Сиз «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитине басылган спорт жөнүндөгү маалыматка көңүл буруп, аны окуйсузбу? 14. Сиз «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитине басылган маданият жөнүндөгү маалыматка көңүл буруп, аны окуйсузбу? Анын көлөмүн өтө эле чоң, өтө эле кичине, же жеткиликтүү деп эсептейсизби? Биринчи кезекте сиз маданият жөнүндөгү кандай маалыматка артыкчылык берер элеңиз? 15. Сиз «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитине басылган чет элдик маалыматка көңүл буруп, аны окуйсузбу? Анын көлөмүн өтө эле чоң, өтө эле кичине, же жеткиликтүү деп эсептейсизби? Биринчи кезекте чет элдик маалыматтардын кандайына артыкчылык бересиз? 16. «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитиндеги Улуттук жана чет элдик прессадан баян аттуу тиркемени окуйсузбу? Ал тууралуу сиз эмнени айта аласыз? Жооп берүүчүлөрдүн жекече маалыматы: 1. Эркек ‘ Аял ‘

2. Жашы . . . . . . . . .

3. Кесибинин түрү . . . . . . . . .

4. Кызмат орду

5. Билими

6. Жашаган аймагындагы тургундардын саны: ‘ 5000 тургунга чейин. ‘ 5001ден 20000ге чейин. ‘ 20001ден 100000ге чейин ‘ 100000ден жогору

(кызматкерлердин саны)

..........................................

‘ Бүтпөгөн орто ‘ Орто ‘ Жогорку

..........................................

(кайсы кесип экенин көрсөтүңүз)

..........................................

..........................................

..........................................

102


31. Редакциялык саясат жана концепция

31.

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Редакциялык саясат жана концепция

Ар бир гезитте беттин саны чектелүү, ошондуктан журналисттерге ар бир бетте кандай көлөмдөгү материалдар жайгаша тургандыктарына көнүгүшү керек. Редакциялык мазмунду атайын максатка аудитория үчүн иштеп чыгууда редакциялык саясат жана концепция көмөк көрсөтүүчү курал катары кызмат кылат. Миссиянын аныкталышы жетиштүү түрдө кеңири болуп, гезиттин иш-аракетин өз кучагына алган мезгилде, редакциялык саясат жана концепция гезиттин редакциялык багытын жана составын (түзүлүшүн) аныктайт.

Кандай суроолорду чагылдырыш керек? Гезитте чагылдыра турган негизги беш тармак (сектор) бар: өкмөт, ишкердик, профсоюздар, түз жолго салуучу мекемелер жана жеке адамдар. Ар бир тема бул тармактардын бирин өзүнө камтыйт. Профессионалдык гезитте таза саясаттагы макалалар, же бир нерсени баарынан артыкча санаган очерктер болбойт. Тигил же бул теманын саясатты же өздүк эрмекти (хобби) камтышына негиз болуп, тармактар аралык өз ара аракет кызмат кылат. Көпчүлүк учурда гезиттер негизги көңүлүн аталган төрт тармактагы инсандын өз ара катнашына бурат. Мисалы, алюмин заводу тарабынан суунун булганышы жөнүндөгү чагылдырууну бардык тармактар менен бирге кароо керектелип калышы мүмкүн: айлана чөйрөнү коргоо ассоциациясынан мекемеден чыныгы маалыматты берүүсүн талап кылып, саясатчылардан тийиштүү чара көрүүлөрүн сураныштары ыктымал.

Редакциялык саясат жана концепция гезиттин редакциялык багытын жана составын (түзүлүшүн) аныктайт. Иллюстрация 31,0

Так аныкталган редакциялык саясат тематиканын, анын тармактарынын жана аны түзүүчүлөрдүн баркын көтөрүүдө сөзсүз керек. Суу булганып калган учурда, гезит жалпы багытты булганган суунун адамдардын ден соолугуна тийгизген таасирине бурат. Өз кезегинде ишкерлерге арналган гезит негизги басымды зыянды толтурууга кеткен чыгымга бурат. Алюминий заводунун бул туура эмес иши мекемеге канча финансылык зыян алып келерлигин козгойт. Чагылдыруучу тармактар менен аны түзгөндөрдүн бирдиктүүлүгү гезиттин редакциялык саясатын жана концепциясын аныктайт. Алар гезиттин рыноктогу чектүүлүгүнө шайкеш келиши керек. Мисалы, шаардык гезит саясий окуяларды чагылдырууда жалпы улуттук парламент жана министрлердин кабинетине эмес, шаардык кеңеш жана мэриянын иш-аракетине көп көңүл бурушу керек.

Бийлик жана акча – биринчи маанидеги темалар Окурмандардын эмнеге артыкчылык берерине көз жүгүртүп, гезиттер демократиянын өнүгүшүнүн баштапкы этаптарында жалпы улуттук чоң саясатка көңүлдөрүн топтошот. Мындай мамиле саясатчылардын сөз сүйлөө, визиттер жана кол кысууларын чагылдыруунун мурунку үлгүсүн билдирет. Ал эми ошол учурда экономикалык бийликти бөлүштүрүү жүрүп жаткан болот. Ал менчиктештирүү жолу менен жүрүп, алдын ала коомчулуктан журналисттердин «көздөрүнөн» жана «кулактарынан» жашыруун иштелет. Саясий жана экономикалык өтмө мезгилдин безгек оорусунда ал түгүл профессионалдык аналитикке да кимдин ким экендигин түшүнүүсү оорго турат. Ошондой болсо дагы окуяларды үстүртөдөн же туура эмес түшүндүрүүдөн качуу үчүн журналисттерге адамзатынын кыймылдаткыч күчү болгон эки жолдун изи менен барышы талап кылынат. Ал жолдор – бийлик жана акча. Өкмөткө акча каражаттарын бөлүштүрүү өкүлдүгү берилген. Коммерциялык компаниялар акча аркылуу өзүнүн бийлигин жүргүзүшөт. Акчаны алар тапканды жана сарптаганды билишет. Акчанын жана бийликтин биргелешкен аракети өкмөттү органдар менен ишкер чөйрөнүн тыгыз байланышын камсыз кылат. Бийлик жана акча – бул ар бир коомдо мааниге ээ. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө гезиттик менеджмент боюнча семинарлардын катышуучуларынан, кандай адамдык аракеттер акчага байланышпайт деп сурашканда, бир гана жооп алышкан – Кудайга сыйынуу. Ошондуктан гезиттин түрүнө карабастан, ишкердик жана экономикалык тематикага көңүлдү буруу жаңылыштык деп саналбайт

103


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

Ал эми ишкердик жана экономикалык материалдардын түрлөрү жана чагылдыруудагы тематикалары редакциялык саясат жана концепцияга байланыштуу өзгөрүп турат.

Иллюстрация 31,1

Фактыга таянган маалыматтар, саясатчылардын көп сөздүүлүгүнө караганда, бир кыйла так болушу ыктымал.

Экономиканын же бизнестин кандайдыр бир суроосун профессионалдуу түрдө чагылдыруу үчүн аларды кандай болсо ошондой туура бериш керек. Журналист, экономикалык көрсөткүчтөр жөнүндөгү эмгегинде, өлкөнүн экономикалык абалын толук билүүгө милдеттүү. Фактыга таянган маалыматтар, саясатчылардын көп сөздүүлүгүнө караганда, бир кыйла так болушу ыктымал. Атайын схемадагы цифраларды салыштырып, аларды жаңыртып, жаңы маалыматтарга толуктоо менен, сиз акыркы эки, беш, он жылдагы тенденцияны көрүп түшүнө аласыз. Ошондой эле аларга таасир берген факторлор ачыкка чыгат. Мисалы, салык мыйзамдары, жеке менчиктин алмашуусу, же климаттык шарттар. Бул маалыматтарды сиздин жана башка өлкөлөрдүн маалыматтары менен салыштырып, сиздин гезитке чагылдырыла турган теманы жеңил таба аласыз. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдүн журналисттери текши арызданышат (көп учурда анысы калыс чыгат). Ишенимдүү маалыматтардын жоктугун жана аларды алууда тоскоолдуктарды негиз катары коюшат. Ошондой болсо да, окурмандарга тийиштүү билдирүүнү жеткирүү үчүн ал тоскоолдуктардан өтө турган жолдор бар. Мурунку айтылган схема боюнча андагы жок маалыматтарды сиз жыйнаган маалыматтар менен алмаштырып жазууга болот. Мына ушундай мамилени словакиялык журналисттер 1994-1998-жылдардын аралыгында пайдаланышкан. Владимир Мечьян башында турган авторитардык өкмөт ири ишканаларды өзүлөрүнүн кошоматчыларына жана жакын чөйрөсүнө түздөн -түз сата баштаган. Сатканда да мындай шарттар менен – ал менчиктештирүүнүн аферасы «Жүз жылдыктын уурулугу» деген ат менен калып олтурат. Жаңы менчик ээлери белгисиз бойдон калышып, атайын ушул менчиктештирүү үчүн түзүлгөн атсыз компаниялардын артына жашынышкан. Ошондой болсо да бул компаниялар жөнүндө маалыматтар ишкананын иш-кагаздарында сакталып калгандыктан, кеңири коомчулук алар тууралуу билбей калышкан эмес. Ал тизмеде ар бир компаниянын башкы офиси көрсөтүлгөн. Атсыз менчиктештирүүчүлөрдүн (ошол словакиянын ири ишканаларынын ээси) бир нече офистерин кыдырган журналисттер заңгыраган имараттардын ордуна, шаардын четине жайгашкан итирейген үй сөрөйлөрдү көрүштү. Ал үйлөрдүн кире беришиндеги тизеден чыккан чөптөр мында бир нече айдан бери жан адамдын буту баспагандыгын күбөлөп турду. Мындай «башкы офистердин» фото-сүрөттөрү гезиттин биринчи бетине жайгаштырылды. Кандайча жана кандай деңгээлде бул фактылар элде калыптанып калган кайдыгерликтин бырын-чырынын чыгаргандыгын бул китепке жазуу кажетсиз. Натыйжада 1994-жылы бийликке келген Мечьярдын өкмөтү эл ичинде кадырын жоготуп, андан төрт жылдан кийинки демократиялык шайлоодо бийликтен ажырады.

Үзгүлтүксүз редакциялык саясат жана концепция гезитке ишенимди күчөтөт Кээ бир гезит ээлери, жетекчилер жана журналисттер, балким, редакциялык саясатты жана концепцияны гезит үчүн маанилүү эмес деп эсептешер. Бир жактан алганда, атайын редакциялык саясатты жана концепцияны кармануусу талап кылынбаган журналисттер аларга жаккан нерселер жөнүндө жаза алышмак, башка жагынан алганда, журналисттердин өзүлөрү жаңылышып калуулары мүмкүн. Гезиттеги редакциялык саясаттын жана концепциянын жоктугу журналисттердин ынтымакка чакырган өздүк түшүнүгүндөй эле, макалаларды тандоодо гезиттин мазмунун чаржайыт болуп калышы мүмкүн. Бир редактор, мисалы, рыноктун эркиндигинен алып, менчиктештирүүнүн жүрүшү жөнүндө жазат, ошол эле учурда анын калемдеши эркин-рынок – бул өлкө үчүн балээ деп эсептейт. Таразаланып жазылган баяндоолор четке каккыс фактылардан турса да, бир эле теманы эки башка пикирдеги журналисттер жазгандыгын окурмандар түшүнүшөт.

104


31. Редакциялык саясат жана концепция

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Редакциянын жана концепциянын негизин түзүүчүлөр Редакциялык саясат жана жалпы саясат беш негизги пунктту аныкташы керек:     

Максаттуу аудиторияны Продуктуну Саясий багытты Атаандаштарды Редакциялык мазмунду

Мунун баары «Жаңы мезгилдин» жаңы редакциялык саясатына жана концепциясына киргизилип, андан соң бекитилген. Ошондой эле гезиттин максаттуу аудиториясын, коомдук пикирди аныктап, чечим кабыл ала турган адамдар түздү.

Иллюстрация 31,2 30-бөлүм

Гезиттин саясий багыттуулугу Редакциялык саясат жана концепция өзүнө ошондой эле гезиттин саясий багытын камтышы керек. Көптөгөн өкмөткө жана саясий партияларга көз карандысыз гезиттер өзүлөрүн сыймыктуу түрдө саясатчы эмес экендиктерин жарыялашат. Бирок алар адашып жатышат. Гезит, эгерде саясий кырдаалды чагылдырып жатса, өзгөчө-бийлик үчүн кызыккан күрөш, лидерликке кызыккан топтордун жана инсандардын ортосундагы таймашта четте кайдыгер кала албайт. Гезит эч кимге тартпайт дегендик, кандайдыр бир партиянын, фракциянын, же жеке инсандын жактоочусу эмес деген сөзгө жатпайт, башкача айтканда, анын кайдыгерлиги жөнүндө кеп кылуу кажетсиз.

Гезит, эгерде саясий кырдаалды чагылдырып жатса, четте кайдыгер кала албайт.

Саясий багыттуулукка ээ болуу – өкмөтүн же кандайдыр бир партиянын саясий жолу менен баратат дегендикке жатпайт. Мейли, гезитти өкмөт же кандайдыр бир саясий партия каржылоодо колдогон күндө да. Саясий багыттуулукка ээ болуу – бул демек, коомдун эркиндикти жана укукту билүү принциптерин карманып, өзү жашаган территориядагы экономикалык жана социалдык абалын жакшыртууга таасир көрсөтүү болуп саналат. Гезит ушул чектерде иш жүргүзөт.

«Жаңы мезгил» күндөлүк гезити үчүн башкы темалар Гезитке ишенимди сакташ үчүн аны түзгөндөр гезиттин редакциялык саясаты жана концепциясы менен бир максатта болушу керек. «Жаңы мезгилди» жаңы аудиторияга багыттоонун алдында, анын башкы темасы «Жалпы көз карандысыз күндөлүк гезит» болгон. Жаңы редакциялык саясат жана концепцияга өткөндөн кийин, мындай кошумча тема гезиттин миссиясын чагылдырган, аны өзгөртүүгө туура келди. Ким гезиттин кошумча темасын өзгөртүүгө сунуш киргизет жана аны кандайча өзгөртөт? Өз бетинче коюлган теманы талкуулоо эч жакка алып барбаган философиялык талаш-тартышка айланышы мүмкүн. Ошондой болсо да ачык жана жакшы башкарылган иш эки сааттан ашык убакытты албайт. «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинде да ушундай болгон. Бул суроону талкуулаш үчүн башкы редактор редакциянын менеджерлерин чакырды. Алар башкы теманын жаңы жети түрүн сунуш кылышты. Так редакциялык саясаттын жана концепциянын жардамы менен сунуш кылынган түрлөрдүн бирин тандап алууга 20 мүнөттөн ашык убакыт кеткен жок.

Так редакциялык саясаттын жана концепциянын жардамы менен сунуш кылынган түрлөрдүн бирин тандап алууга 20 мүнөттөй убакыт кетти. Иллюстрация 31,3

105


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

Иллюстрация 31,0

Гезитке чагылдыруучу негизги секторлор 1. Өкмөт1 бийликтин үч бутагынан турат:  Мыйзам чыгаруучу бийлик. Тактап айтканда, парламент. Анын жумушу мыйзамдарды иштеп чыгып, кабыл алуу.  Аткаруучу бийлик. Мамлекеттик саясаттын жана багыттын аткарылгандыгын аныктаган чиновниктер. Буга мамлекеттин башчысы, өкмөт жетекчилери кирет. Алсак, президенттер, премьер- министрлер, канцлерлер жана башка жооптуу кызматтагылар, ошондой эле көптөгөн төмөнкү деңгээлдеги чиновниктер, министрлер кабинетинин мүчөсү, министрлер, кеңешчилер, ведомствонун башчылары2. Аткаруучу бийлик ошондой эле жергиликтүү бийликти өзүнө камтыйт. Жергиликтүү бийлик административдик-территориалдык бирдик болуп саналат да, мамлекетти түзгөн ири саясий түзүлүш катары эсептелет.  Соттук бийлик, башкача айтканда соттор жана укукту коргоого байланыштуулар. 2. Ишкердик, өндүрүштүк жана коммерциялык иштер менен алака кылган компаниялар. 3. Профсоюздар, демек, өзүнүн мүчөлөрүнүн кызыкчылыгын коргогон эмгекчилердин уюму. Алардын иши айлык акылар, кошумча төлөм жана эмгек шарттары менен байланыштуу3. 4. Өкмөттүк эмес уюмдар, көп түрдүү келет – алсак, фонддор, ассоциациялар, коомчулук, бирикмелер жана башка түзүлүштөр. 5. Индивидуумдар, мындайча айтканда, атайын класстан бөлүнүп чыккан өзүнчө инсандар, же социалдык топтор. Алар өзүлөрүнүн тийиштүүлүгү боюнча төмөндөгү өлчөмдөргө жатат. 

Профессионалдык карьерага.



Үй-бүлө, коом жана дин суроолоруна. Керектүү товарлар жана кызмат көрсөтүүгө.



Бош убактысын өткөрүүгө, мисалы: маданият, спорт.

1. Демократия жаңыдан калыптанып келаткан өлкөлөрдө «өкмөт» сөзү министрлер кабинетин камтыган мамлекеттик бийликтин аткаруу бутагына көп колдонулат. 2. Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиалык басылма. 3. Профсоюздар үч тараптык жамааттык келишимдерди (министрлер кабинети, иш берүүчүлөр жана ишкерлер менен өнөр жай кызматкерлеринин ассоциациясы) сүйлөшүүлөрдө маанилүү рол ойнойт.

106


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

Иллюстрация 31,1

Талдап жана анализдөөгө кирген экономикалык көрсөткүчтөргө мүнөздөмө 1. Ички дүң продукт (ИДП) Товар жана кызмат көрсөтүүнүн улуттук экономика тарабынан тийиштүү убакытка, демейде бир жылга, иштелип чыккан баасы. ИДПнын өсүшүнүн темпи экономиканын абалына эң маанилүү көрсөткүч болуп эсептелет 1. 1.1. Жыл ичинде тургундардын ар бирине эсептелгенде, ИДПнын номиналдуу жана реалдуулугу. 1.2. Жеке сектор менен иштетилген ИДПнын үлүшү. 1.3. Ата мекендик ИДП. Коңшу өлкөлөрдүн, тийиштүү эл аралык кеңеши жана уюмдарынын ИДПсына салыштырмалуу абалы.

2. Мамлекеттик бюджет Пландалган киреше жана чыгаша жөнүндөгү өкмөттүн расмий документи. Мындай документ демейде жыл сайын даярдалып өлкөнүн парламентине бекитиш үчүн берилет 2. 2.1. Кирешелер. 2.1.1. Кандай макалалар кирешенин көпчүлүк үлүшүн түзөт? 2.2. Чыгашалар жана алардын ИДПдагы үлүшү. 2.2.1. Кандай макалалар чыгашанын көпчүлүк үлүшүн түзөт? 2.3. Баланс ашыкча, же жетишпестик. (Барабарлаштырылган бюджетте кирешелер чыгашалар менен бирдей.)

3. Төлөм балансы Тийиштүү убакыттын чегинде өлкөнүн бардык экономикалык операцияларын башка жерлерге салыштырып, эсепке алуу системасы 3. 3.1. Учурдагы баланс. Мында товарлардын экспорт жана импорту, ошондой эле кызмат көрсөтүү жагы, төлөм жана кыска мөөнөттүү кредиттер эсепке алынат. 3.2. Капиталдын кыймылынын балансы, өлкөгө келген жана сыртка чыккан каржылык баалуу кагаздардын эсеби. 3.2.1. Чет элдик инвесторлор. 3.2.1.1. Өлкөдөгү чет элдик ири инвесторлор. 3.2.1.2. Өтө ири чет элдик инвесторлорду кызыктырган тармактар.

1 Ишкердик терминдердин сөздүгү (Dictionary of Business Terms), Джек П. Фридман. «Барронз Эдьюкейшнл Сериз Инкорпорейтед» (BarronХs Educational Series, Inc.), Нью-Йорк, ��КШ, 1994. 2 Рейтерс эл аралык каржылык жана экономикалык терминдердин глоссарийи (Reuters Glossary of International Financialand Economic Terms). «Лонгман Информейшн энд Референс» (Longman Information & Reference), Эссекс, Бириккен Королдук, 1994. 3 Ишкердик терминдердин сөздүгү (Dictionary of Business Terms), Джек П. Фридман. «Барронз Эдьюкейшнл Сериз Инкорпорейтед» (BarronХs Educational Series, Inc.), Нью-Йорк, АКШ, 1994.

107


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

4. Акча-кредиттик саясат Өлкөнүн борбордук банкынын иш- аракети. Ал инфляциянын темпин, экономикалык өсүштү жана акча массасы аркылуу пайыздык ставканы ылдамдатат. 4 4.1. Пайыздык ставкалар 4.1.1. Борбордук банктын эсептик ставкасы 4.1.2. Пайыздын кыска, узак мөөнөттүү кредитинин жана баалуу кагаздардын ставкасы

5. Инфляциянын деңгээли Баалардын өзгөрүшүнүн темпи 5. 5.1. Керектелүүчү баанын индекси. Ал кардарлар төлөй турган баанын өзгөртүшүн көрсөтөт. 5.2. Өндүрүүчүлөрдүн баасынын индекси. Ал өндүрүүчүлөр төлөй турган баанын өзгөрүшүн көрсөтөт. Инфляциянын темпин бул көрсөткүчтөрүнө жылдан жылга, ай сайын байкоо жүргүзүп туруу керек.

6. Улуттук валютаны алмаштыруу курсу Өлкөнүн валютасы башка өлкөнүн валютасына алмашылгандагы баа. 6

7. Жумушсуздуктун деңгээли Ачык (легально) төлөнбөгөн жумушчу күчтүн үлүшү. 7 7.1. Жумушчу күчтүн жалпы санына карата жумушсуздуктун деңгээлинин пайыздык көрсөткүчү.

8. Эмгек акысына төлөмдүн деңгээли Кызматы үчүн жумушчуга төлөнүүчү конкреттүү сыйлыктар. 8 8.1. Минималдуу эмгек акы 8.2. Орточо эмгек акы Эмгекке акы төлөөнүн бул эки көрсөткүчүн номиналдуу түрдө да, реалдуу түрдө да, байкоо жүргүзүү керек. Номиналдуу айлык анын сатып алуу жөндөмүнүн эсепке алынбастыгын көрсөтөт. Реалдуу эмгек акысынын көлөмүн акча менен көрсөтөт.

4 Ишкердик терминдердин сөздүгү (Dictionary of Business Terms), Джек П. Фридман. «Барронз Эдьюкейшнл Сериз Инкорпорейтед» (BarronХs Educational Series, Inc.), Нью-Йорк, АКШ, 1994. 5. Ошол эле жерде. 6. Ошол эле жерде. 7. Ошол эле жерде. 8. Ошол эле жерде.

108


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

Иллюстрация 31,2

«Жаңы мезгил» гезитинин редакциялык саясаты жана концепциясы Продукт жана максаттык аудитория «Жаңы мезгил» күндөлүк гезити – жаңылыктардын, идеялардын, пикирлердин жана өлкөнүн экономикасы жөнүндөгү аналитикалык материалдардын булагы. Гезит коомчулуктун пикирин калыптандырып, эл үчүн кызмат кылат.

Атаандаштар «Жаңы мезгил» сыяктуу эле бир максаттык аудиторияга багытталган башка жалпы улуттук басылмалар бир гана «Финансылык жаңылыктар» гезити тарабынан өзүн көрсөтөт. Бирок, ал гезиттин мазмуну окурмандардын талабына жооп бере албайт. «Финансылык жаңылыктардын» артыкчылыктары өлкөдөгү, ошондой эле бүткүл дүйнөдөгү биржа фондусунун жүрүшү жөнүндөгү маалыматтарды чагылдырууда жатат. «Жаңы мезгил» маалыматтын бул түрү боюнча аны менен атаандашкысы келбейт. «Жаңы мезгилдин» башкы артыкчылыгы жана күчтүү жагынын профессионалдык журналисттерден турган редакциялык жамааты. Алар ишкер тематиканы чагылдырууга көнүгүшкөн. Алардын иштеген жумушуна карама-каршы «Финансылык жаңылыктардын» штаттан тышкаркы кабарчыларынын материалдары супсак келип, ал эми өз кабарчыларынын макалалары ар тараптуу маалыматтарды камтууга жөндөмсүз. Андан башка дагы жалпы улуттук төрт басылма өз ишин жүргүзүп жатышат. Алар «Жаңы мезгилдин» жаңы редакциялык саясаты жана концепциясы менен кандайдыр бир деңгээлде атаандаштыкка чыгуусу мүмкүн. Бирок бул гезиттер башка кеңири максаттык аудиторияны көздөшөт. Мындан башка да «Жаңы мезгилден» ачып караганда, алардын саясий багыты башкача: аталган күндөлүк гезиттердин редакциялык чагылдыруусу аздыр-көптүр өзүнө жан тартуусу менен айырмаланып турат.

Саясий багыт «Жаңы мезгил» бийликтин, саясий партиялардын, кимдир бирөөлөрдүн ишкердик, башка топтун кызыкчылыктарына көз каранды болбогон гезит болуп эсептелет. «Жаңы мезгил» өзүнө эки баалуулукту: демократия жана либериализмдин саясий принциптерин карманат. Мындай учурда демократия көрсөтмөлүү демократиянын формасына ээ болот. Ал бардык шайлоочулар тарабынан, мыйзам чыгаруучу жыйынды түзгөн бир аз сандагы өкүлдөрдү шайлоо болуп саналат.

109


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

31. Редакциялык саясат жана концепция

Либерализм мындай баалуулуктардын жыйындысы болуп эсептелет, алсак, мыйзам алдында тең укуктуулук, сөз эркиндиги жана жыйын курууга укуктуулугу, азчылыкты коргоо, мүмкүнчүлүктөрдүн теңдиги жана башка. Бирок шайлоочулардын көпчүлүгү жана алардын мыйзам чыгаруучу органдагы өкүлдөрүнүн баары тең эле бул баалуулукту карманышат деп айтууга негиз жок. Ошондуктан либералдык демократия конституциялык чектөөлөр менен кармалып турган «Көпчүлүктүн бийлигине»1 кайрылат. Ошондой эле ал «көпчүлүк» мындай укуктарды гарантиялайт. Мисалы, сөз эркиндигин, жеке жана жамаат укугун, диний ишенимин, пикирлерин жана биригүүсүнө колдоо көрсөтөт. «Жаңы мезгил» өзүн либералдык демократиянын жактоочусу катары жарыялайт. Ушунун өзү Алекси де Токвиль жана Джонс Стюард Миллдин «көпчүлүктүн тираниясы» бул – коркуунун тизгинделбеген демократия либералдык баалуулуктарга чоң кооптуулук алып келет»2 - деген аныктамасына жооп болуп саналат.

Редакциялык мазмун «Жаңы мезгил» гезити экономикалык, ишкерлик жана юридикалык тематиканы редакциялык беттерде чагылдырууну көбөйтөт. Белгиленген үч тема мындай беттердин жарымынан көбүн ээлейт. Өзгөчө маани окуяны жөнөкөй чагылдырууга эмес, теманы профессионалдык тереңдикте баяндоого берилет. Саясий тематиканы чагылдырууга редакциялык аянттын үч бөлүгү ыйгарылган. Саясий окуялар ишкердик жана экономикалык суроолорго ылайык келген шарт катары каралат да, экономиканы, же саясатты чагылдырууда аларды жасалма түрдө бөлүп-жарууга жол берилбейт. Маданият жана спортту чагылдырууда артыкчылык акыркы жаңылыктар жана актуалдуу маалыматтарга берилет. Мында узак философиялык жана академиялык макалалар көңүлгө анчалык алынбайт. «Жаңы мезгил» гезити окурмандарга, рыноктук экономиканы түшүндүргөн принциптеринен керектүү маалыматтарды сунуш кылат. Рыноктук экономиканын принциптерине жараша, Жаңы мезгил гезити окурмандарды өтмө мезгилде болуучу күндөлүк реалдуулуктан коргойт. «Жаңы мезгил» гезити окурмандардын маалыматка болгон суроолорун канааттандыруусу тийиш. Ошондо окурман башка гезиттерге көңүл бурбай тургандай шартты түзүш керек.

110

1

Массалык маалымат каражаты жана демократия (Media and Democracy). Европа Кеңешинин басмасы (Councilof Europe Publishing), 1998; 15-б.

2

Саясий сөздүк (Dictionary of Politics), Дэвид Робертсон. «Пингвин Букс» (Penguin Books), 1985; 187-б.


31. Редакциялык саясат жана концепция

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Иллюстрация 31,3

«Жаңы мезгил» гезити үчүн теманы тандоо Теманын нускаларынын мүмкүндүгү 1. «Жаңы мезгил» Жалпы көз карандысыз күндөлүк гезит. 2. «Жаңы мезгил» Күндөлүк экономикалык жана ишкердик гезит. 3. «Жаңы мезгил» Күндөлүк саясий, экономикалык, ишкердик гезит 4. «Жаңы мезгил» Күндөлүк экономикалык, ишкердик жана саясий гезит 5. «Жаңы мезгил» Күндөлүк коомдук, экономикалык жана ишкердик гезит 6. «Жаңы мезгил» Күндөлүк экономикалык, ишкердик жана коомдук гезит 7. «Жаңы мезгил» Күндөлүк экономикалык жана коомдук гезит Жаңы теманы тандоо «Жаңы мезгилдин» жетекчилери тарабынан ылайыксыз вариантты алып таштоо менен жүргүзүлдү: 1) Талдоонун биринчи этабында менеджерлер «көз карандысыз», же «саясий» деген сөздөр бар биринчи, үчүнчү жана төртүнчү варианттарды алып таштоо жөнүндө бир пикирге келишти. Менеджерлер «көз карандысыз» деген сөз өзүнүн бир жактуулугу менен туура келбестигин билдиришти. Ал эми «саясий» деген сөз, өткөөл мезгилди башынан кечирип жаткан өлкөлөрдө, коомчулукка туура эмес түшүнүктү туудуруп, адамдарга жагымсыз сезимди туудурат. 2) Экинчи номурдагы нуска – «Күндөлүк экономикалык жана ишкердик гезит» – экинчи этапта тизмеден чыгарылды. Себеби анда коом жөнүндө айтылбайт. Мунсуз гезиттин багыттуулугу тар түшүнүк катары кабыл алынмак. Бешинчи нуска – «Күндөлүк коомдук, экономикалык жана ишкердик гезит» – бул да чыгарылды. Себеби, анда гезиттин редакциялык тематикасы өз маанисинде камтылбай калган. Ал эми гезиттин жаңы багыттуулугунда экономика менен бизнес социалдык тематикадан жогору турушу керек эле. 3) Калган эки нускадан, акыр аягында жетинчиси тандалып алынды. Себеби ал башкаларынан көбүрөөк динамикалуулук кылды. Алтынчы нуска – «Күндөлүк экономикалык ишкердик жана коомдук гезит» – акыркы болжомго караганда, көбүрөөк салмактуу нуска деп бааланды.

111


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Иллюстрация 31,2

Редакциялык саясаты жана концепциясы өзгөргөнгө чейин «Жаңы мезгил» он эки беттен, жумасына алты жолу, дем алыштан башка күндөрү чыгып турган. Гезиттин жаңы редакциялык саясаты жана концепциясы беттердин санына таасир этпейт, бирок анын мазмунун өзгөртөт.

50-бөлүм

Гезиттин жаңы редакциялык саясаты жана концепциясынан алып караганда, экономикалык, ишкердик жана юридикалык тематика редакциялык беттин жарымынан көбүрөөгүн ээлеши керек, демек, он бир беттин алтысы (он экинчи бет жарнама үчүн калтырылган) саясий тематикага редакциянын жалпы бетинен үч бөлүгү калтырылат. Ал үч бетти түзөт. Маданият жана спорт үчүн – бирден бет. Бир беттен аз көлөмдөгү жарнамалык кулактандырууларды редакциялык жаңылыктар түшө турган бетке чогуу жайгаштырса болот. Эми башкы редактор үчүн журналисттерге кандай теманы, кандай мааниде чагылдыруу керек экендигин түшүндүрүү жагы гана калды. Гезиттин редакциялык мазмунун даярдоодо журналисттердин активдүүлүгүн көрсөтүү үчүн редактор төмөндөгүдөй кадамдарды жасай алат:

Иллюстрация 32,0 Иллюстрация 32,1

Башкы редактор журналисттерге кандай темада, кандай мааниде чагылдырышын түшүндүрүүсү керек.

1) Гезиттин концепт-үлгүсүн түзүү. Мында атайын чегерилген беттердеги редакциялык мазмундун түшүндүрмө тексти кошо тиркелет. 2) Жооптуу редактордон кээ бир беттерге жобо (проект) даярдоо жагын суранат. Ал жобонун алар жооп бере турган редакциялык беттерге тиешелүүлүгү бар экендиги белгилүү. 3) Жооптуу редакторлор сунуш кылган негизги идеяларды концепт-үлгүгө жана редакциялык мазмунга киргизүү. 4) Гезиттин концепт-үлгүсүнүн жана редакциялык мазмундун жаңыртылган нускадагы көчүрмөлөрүн бардык журналисттерге таратуу. 5) Журналисттерге жаңыртылган концепт-үлгү жана редакциялык мазмун боюнча бардык эскертүүлөрдү берүүнү сунуштайт, ошондой эле редакциянын менеджерлерине, башкы редакторуна, аткаруучу редакторго жана анын орун басарына, же бетке жооптуу редакторлорго сунуш киргизүүгө үндөйт. 6) Журналисттердин жаңыртылган концепт-үлгүгө жана редакциялык мазмунга алгылыктуу идеяны жана сунуштарды киргизүүсүн камсыз кылат. 7) Атайын редакциялык кеңеште гезиттин концепт-үлгүсүнүн жана редакциялык мазмундун кошумча нускасын талкуулайт. 8) Редакциялык кеңеште сунушталган концепт-үлгү жана редакциялык мазмундун кезектеги нускасына негиздүү эскертүүлөрдү берет. 9) Концепт-үлгүнүн жана редакциялык мазмундун акыркы болжолунун көчүрмөсүн бардык журналисттерге таратат. Бул иштеп чыгуунун өлчөмүндө бардык журналисттер, балким, өзгөртүүнү каршылыксыз жүзөгө ашырууда бир пикирге келишет. Ким маанилүү сунушту киргизгиси келсе, ага мүмкүндүк алды. Алэми айтарга бир нерсеси жоктору кайсыл учурда болбосун, сунуш кылынган жолду карманышмак.

112


32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Графикалык дизайн жөнүндө эскертүүлөр Гезиттин беттеринин мазмуну аныкталганга чейин жөндөмдүү дизайнерге гезиттин графикалык үлгүсүн иштеп чыгууну тапшыруу болбогон кеп. Муну украиналык дизайнерлердин бири мындайча көрөт: «Гезит, аны жаңы авторлор жасай баштаганда, башка түрдү алат. Башкача айтканда, дизайнердеги бардык өзгөрүштөр, картаң аял өзүнүн чеке бырыштарын бетмайдын калың катмарына жашыргандай эле, күлкүнү келтирет». Гезиттин графикалык үлгүсү редакциялык материалдардын жана жарнамалык кулактандыруулардын, темалардын, фото-сүрөттөрдүн, графикалардын, таблицалардын жана башка көрсөтмөлүү материалдардын негизги эрежелерин аныкташы керек.

50-бөлүм

Дизайнер журналисттер аркылуу алынып жазылган маалыматтын «кошумча наркын» көбөйтүүгө жөндөмдүү. Редакторлор жана баяндамачылар төмөнкү учурларда ага кайрылыштары ыктымал: 

Эгерде окуяны сөз менен жазууда, графика керек болсо.

 Эгерде атайын тенденцияны түшүндүрүү үчүн бир топ цифралык маалыматтын негизинде графиканы кайра түзүү учурунда.  Эгерде бир топ окуяларды катарынан, же биринин артынан бирин иллюстрациялоо керек болгондо. Графикалык сүрөттөөнү түзүш үчүн баяндамачы, редактор жана дизайнер бирге иштеши керек. «Бардык графикалык сүрөттөмө төрт түзүүчүнүн – идеялар, маалыматтын, дизайндын жана аткаруунун болушун талап кылат»9, - деп эсептейт америкалык журналистиканын окутуучусу. Баяндамачы же редактор идеяны концептуалдуу түрдө калыптандырууга милдеттүү, ошондой эле маалыматтарды чогултуп, дизайнга сунуш кылат. Андан соң алар ушул эле маселе менен дизайнерге кайрылат. Ал өз кезегинде сунушталган ойду карап чыгып, тийиштүү графиканы жана сүрөттөмөнү жаратат.

Сиздин окурмандарыңыз гезитти окууну акыркы беттен баштайбы?

«Бардык графикалык сүрөттөмө төрт түзүүчүлөрдүн конкреттүүлүгүн талап кылат: идеялар, маалыматты, дизайнды жана аткарууну»

Белорустук редактор өзүнүн айтуусунда жалгыз эмес, ал мындай дейт: «Окурман консервативдүү (эскичил) ошондуктан ал гезитти аягынан баштап окуйт». Эгерде ушундай болсо, анда окурманды буга эмне мажбурлайт? Гезиттин биринчи бети өтө эле көңүлсүз, ошондуктан окурмандар акыркы беттен кандайдыр бир көңүлүн ача турган нерсени издеп жүрбөсүн? - деген ой пайда болот. Анткени, гезиттин акыркы бети спорттук жаңылыктарга арналат. Эгерде бул маселе боюнча акыркы тыянак туура чыкса, анда спорт жөнүндөгү жаңылыктарды гезиттин биринчи бетине көчүрүңүз. Күндөлүк словакиялык «Новы час» (Novy Cas) гезити графикалык чечим кабыл алды, же мындайча алганда, эки бет катар басылып чыгарылат. Бири – демейдеги биринчи беттеги тилке, экинчиси – башы төмөн караган акыркы беттин материалы. Ошентип, гезиттин акыркы бети бир эле убакта биринчи беттеги Спорт жөнүндөгү тиркемеге айланат. Мындай практика кээде Кошмо Штаттарда жана Батыш Европадагы таблоиддик форматтагы гезиттерде пайдаланылат.

Рубрика – бул мазмуун эмес, бул – көрнөк Тематикасы жактан окшош редакциялык материалдар, эреже катары, бир нече бетке биринин артынан бири басылат. Беттердин аталыштары окурмандарга аларды кызыктырган тематиканы издөөдө жардам берет. Мисалы, Улуттук жаңылыктар, Чет элдик жаңылыктар, Спорт жана башка. Эки аталыштагы беттер, мисалы, Чет элдик жаңылыктар, маданият же улуттук жана чет элдик жаңылыктар бул беттеги чагылдырылган тематика ар башка экендигин көрсөтөт. Темага бөлүнгөн беттердин аталышы демейде бул беттеги чагылдырылган тематикадан келип чыгат. Бирок демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө кээ бир беттерге журналистиканын жанрына бай9

Графиканын анатомиясы (Anatomy of a graphic)? Джеймс Стовалл. В: Америкалык редактор (The American Editor), октябрь - ноябрь 1998-ж., http://www.asne.org/kiosk/editor/98.octnov/stovall1.htm

113


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34-бөлүм

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

ланыштуу тема коюшат. Мисалы, Публицистика, ачыгын айтканда, репортаж (сүрөттөмө), эссе жана пикирдин кошундусун билдирет. Беттердин темасындагы үзгүлтүк баштагы социалисттик өлкөлөрдүн гезиттеринен көп орун алган. Ал «баш аламандык» рубрика деген түшүнүктү талкуулоодон келип чыгат. Рубрика деген сөз кээде беттеги темасынын ордуна пайдаланылат. Социализмдин учурунда рубриканы пландоо жана сактоо идеологиялык суроолорду тейлеген жетекчинин катаал көзөмөлүндө турган.

Профессионалдуу гезит редакциялык мазмунду рубриканын катуу каркасына шыкабашы керек.

Латын сөздүгүнөн алынган «Рубрика» деген сөз алдында макалалардын атайын сериясы камтылган көрнөктүн ролун аткарат. Бирок, журналистиканын коммунисттик теориясына ылайык рубрикалар алардын мазмунуна ылайык тематикага, жанрга, маалымат булактарына, алар эсептелген аудиторияга байланыштуу такташтырылышы мүмкүн10. Башка теорияга ылайык бардык рубрикалар такай, бир убактыдан бир убактыга жай бир жолкуга бөлүнүп кетиши ыктымал. Жыйынтыгында, ар бир макаланы рубрика деп атоого болот. Башкача айтканда, редакциялык мазмунду талдоодо рубрика эч кандай мааниге ээ эмес. Профессионалдуу гезит редакциялык мазмунду рубриканы ийкемсиз абалга кептебеши керек.

10 Прессада маалыматтарды пландоо, И.В. Курилов, В.В.Шинкаренко. «Мысль», москва, 1976; 51-б.

114


6

Чет элдик жаңылыктар

Чет элдик жаңылыктар

 Күндүн негизги жаңылыгы  Кыскача жаңылык  Билдирүү  Сүрөттөр

7

1

8

2

Жарнама

Улуттук жаңылыктар

Аналитиктин пикири

Улуттук жаңылыктар

9

3

10

4

Маданият

Улуттук жаңылыктар

«Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин концепт-үлгүсү

Жаңы мезгил Күндөлүк экономикалык жана коомдук гезит

Кыскача анонс

Иллюстрация 32,0

12

Пайдалуу маалыматтар

Спорт

Күндүн темасы

11

5

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

115


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Иллюстрация 32,1

«Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин редакциялык мазмуну Биринчи бет Иллюстрация 45,31

Чыгарган редактор тарабынан редакцияланат.

Биринчи бет, айрыкча киоскиге ачык коюлган жогорку бөлүгү, гезиттин көрсөтмөлүү жери болуп саналат. Окурман аудиториясын «Жаңы мезгил» жүргүзгөн акыркы изилдөөсүнөн алып караганда, орточо статистикалык окурман бир санды окуганга күнүгө 15 мүнөттөн ашпаган убакытты коротот. Ошондуктан биринчи бетте жаңылыктар кыскача берилет. Биринчи беттеги редакциялык материалда көпчүлүгү экономика жана бизнестин суроолору жөнүндө чагылдырылат. Бирок кээ бир учурларда алдыңкы материалдар саясатка да арналып калышы ыктымал. Биринчи бет үч негизги бөлүктөн турат: (1) Логотип (фирманын кыскача аты) жана тема, (2) сол колонка, (3) негизги бөлүк. 1) Логотип жана тема. Иллюстрация 31,3

Логотип жана тема редакциялык саясат жана концепцияга ылайык каралып, бекитилген.

31-бөлүм

«Жаңы мезгил» Күндөлүк экономикалык жана коомдук гезит. 2) Сол колонка Сол колонка өзүнө кыскача түшү��дүрмөнү камтыйт. Кээде аны гезиттин ички беттериндеги актуалдуу же маанилүү материалдарга кызыктыруу үчүн окурманга ташталган «жем» деп да аташат. Кыскача түшүндүрмөлөр жайгашкан материалдардын бетин көрсөтпөстөн, макаланын мазмунунун маанилүүлүгүн белгилөө тартибинде жайгаштырылат. Идеалдуу анонс (түшүндүрмө) төмөндөгү белгилерге жооп бериши керек: 

34-бөлүм

40ка чейинки сөздү камтыйт.

 Мындай суроолорго жооп берүү: эмне, ким, кайда жана качан? Гезитин ички бетиндеги макалада эмне үчүн жана кандай чагылдырылат деген суроого жооп берүү. 

Мүмкүнчүлүгүнө жараша аныктоочу жана эпитеттерди колдонбоо.

Анча чоң эмес портреттер, сүрөттөр жана жөнөкөй графикалык элементтер колонкадагы кыскача билдирүүнү көрсөтмөлүү кабыл алууга мүмкүндүк жаратуусу ыктымал.

116


32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

«Жаңы мезгилдин» атайын тиркемелери жана блоктору же аларда камтылган маанилүү материалдар түшүндүрмөдө (анонсто) өздөрүнүн чагылышын табышат.

52-бөлүм

Биринчи беттеги кыскача анонстор – гезиттин мазмунун жарнамалоодо эң эле арзан ыкма болуп саналат. 3) Негизги бөлүк Биринчи беттин негизги бөлүгү өзүнө төмөндөгүлөрдү камтыйт: а) Күндүн башкы жаңылыктары. Бул кийинки бетте өзүн уланткан жападан жалгыз материал. б) Чоң эмес жаңылыктар жөнүндөгү гезиттин ич жагында улантылбаган макалалар - толук көлөмдө. в) Гезиттин ички беттеринде айтылган маанилүү редакциялык материал жөнүндө кыскача билдирүү. Мындай ар бир билдирүүнүн аягында теманы кеңири сүрөттөгөн бетке карата көрсөтмө берилет. г) Фото-сүрөт. Мында негизги көңүл дүйнөлүк эмес улуттук тематикага бөлүнөт. Маалымат агентствосу тарабынан аз эмес чет элдик жагымдуу фото-сүрөттөр берилгендигине карабастан, тандап алынган фото-сүрөттөрдүн ондон тогузу улуттук тематикага арналат. Мындай учурда демейде чагылдырылган окуяларга катышы бар адамдардын фото-сүрөттөрү пайдаланылат. Маскара сүрөттөр (карикатура) биринчи бетке басылбайт. Экинчи бет. Улуттук жаңылыктар. Чыгаруучу редактор тарабынан редакцияланат.

Иллюстрация 45,31

Экинчи бетте көпчүлүгү улуттук саясий жаңылыктар, мисалы, парламенттин иш-аракети жөнүндө, бийликтин жергиликтүү органдары жана саясий партиялар жөнүндө. Өкмөттүн иш-аракети эки жагдайда чагылдырылышы керек: анын чечимдеринин ишкер структурага, профсоюзга, өкмөттүк эмес уюмдарга жана инсандарга тийгизген таасирин көрсөтүү менен берилет, ошондой эле өкмөттүн иш-аракетиндеги башкаруунун эффектүүлүгү чагылдырылат. Өзгөчө тармак болгон, алсак, болот эритүүчү өндүрүш, же ден-соолукту сактоо тармактарына болгон мамилеси каралат. Үчүнчү бет. Улуттук жаңылыктар. Чыгаруучу редактор тарабынан редакцияланат.

Иллюстрация 45,31

Үчүнчү бетте улуттук экономикалык жана ишкердик жаңылыктарга артыкчылык берилет. Көңүлдүн борборун өлкөдөгү жүз ири компанияга жана ишканаларга буруу керек. Аймактык журналисттер жаңылыктарда алардын территориясында аракет кылган ишканаларды, алардын экономикалык жана бизнестик өнүктүрүүнүн келечектүүлүгүн чагылдырышат. Мында жалаң гана алар чыгарып жаткан продукцияны санап өтүү тар түшүнүк болор эле.

117


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Ишканалар жөнүндөгү материалдар жеке көз карашты билдириши керек. Мисалы, мындай жазылууга тийиш: «Чечим компаниянын жогорку жетекчиликтеги адамдары тарабынан кабыл алынды. Алар - Иванов, Петров, Сидорв жана Мишина». Бул жерде жөн гана «АВС компаниясы тарабынан» деп жазыш бир топ күдүктөнүүнү туудурат. Төртүнчү бет. Улуттук жаңылыктар. Иллюстрация 45,31

Чыгаруучу редактор тарабынан редакцияланат.

Төртүнчү бетте кайра эле улуттук экономика жана бизнестин өсүшүнө артыкчылык берилет. Ошондой болсо да, колдон келсе, мындай тематикадагы маанилүү жаңылыктарды төртүнчү бетке караганда, үчүнчү бетке жайгаштырган оң. Бешинчи бет. Күндүн темасы Иллюстрация 45,29 Иллюстрация 45,36

Аткаруучу редактордун социалдык жана саясий тематика боюнча орун басары тарабынан редакторлонот, же редакторлордун бирине тапшырылат.

Бешинчи бетте негизги көңүл атайын окуяларды терең жана толук чагылдырууга бурулат. Демейде алар очерк, же аналитикалык макала түрүндө, фото-сүрөттөр, же графикалык иллюстрациялар коштолуп берилет. Жуманын ар бир күнүнө өзүнүн темасы коюлган. Ал тема чагылдырууга байланыштуу өзгөрүп турушу мүмкүн. Дүйшөмбү Шейшемби Шаршемби Бейшемби

Жума

Өздүк карьера. Мыйзам жана мыйзам чыгаруучу бийлик адамынын укугу. Актуалдуу окуя. Мыйзам жана мыйзам чыгаруучулукту өкмөт жыйынын, парламенттин сессиялары жана укуктук нормаларды калыптанткан органдардын ишаракеттеринин жыйынтыктарын чагылдыруу. Бул күндүн темасы редакторлордун сунуштары үчүн ачык. Мисалы маркетинг, байланыш, жарнама, массалык маалымат каражаты, көрсөтмөлөр жана башка.

Алтынчы жана жетинчи беттер. Чет элдик жаңылыктар. Иллюстрация 45,35

Чет элдик жаңылыктар боюнча редактору тарабынан редакцияланат.

Алтынчы бетте негизги көңүл аналитикалык (талдоочу) материалдарга эмес, чет элдик маңыздуу жаңылыктарга бурулат. Жетинчи бет алтынчы беттен караганда мурда даярдалат. Ошондуктан ал жаңылыктарга эмес, аналитикалык материалдарга бөлүнгөн. Чет элдик жаңылыктар жайгаштырылган беттерде экономикалык жана саясий жаңылыктардын ортосунда чектөөлөр жок. Ошондой болсо да мында негизги көңүлдү саясатка эмес, экономика жана бизнес тармагына бөлүү керек. Саясий суроолор экономиканын жана ишкерликтин көз карашынан чагылдырылат. Коңшу өлкөлөрдөгү жаңылыктарга алтынчы жана жетинчи порлосалардын жалпы аянтынын үчүнчү бөлүгү ыйгарылышы керек.

33-бөлүм

118

Чет элдик маалыматтарга карата комментарийлер алтынчы же жетинчи бетке эмес, негизинен авторлордун пикирлерин камтыган макалалар жайгашкан тогузунчу бетке басылат.


32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Сегизинчи бет. Жарнама. Жарнама боюнча менеджер тарабынан даярдалат.

Иллюстрация 45,3

Сегизинчи бет жалпысынан жарнамага арналат. Кичине форматтагы жарнамалык кулактандыруулар редакциялык беттерге да жайгаштырылышы мүмкүн.

50-бөлүм

Тогузунчу бет. Аналитиктин пикири. Чыгаруучу редактор тарабынан редакцияланат.

Иллюстрация 45,27

Тогузунчу бет Жаңы мезгилдин автордук пикирин билдирген материалды баса турган жападан жалгыз бет болуп саналат. Калган бардык редакциялык беттердин негизинде фактыларга негизделген маалыматтар болот. Тогузунчу беттин материалдары, кимдир бирөөнүн пикирин билдиргени менен ар башка түрдө болушат, бирок эң башкысы автордук пикир менен шартталат:  Редакциялык макала – бул «Жаңы мезгилдин» пикирин билдирген макала. Аны демейде редакциянын көп тажрыйбалуу журналисттери, же редакцияда жогорку кызматтын бирин ээлеген журналисттер жазышат.  Колонка - автордун, баяндамачынын пикирин билдирген материал. Алар редакциянын штаттык кызматкерлери болушу мүмкүн, же редакциянын өтүнүчү менен жазган штаттан тышкары кызматкер болушу да ыктымал. Тогузунчу бетке чектелген аналитикалык материал, сөзсүз эле, автордун пикирин чагылдыра бербейт. Ал штаттык журналист же штаттан тышкаркы кабарчы болуп калышы мүмкүн. Штаттан тышкаркы кабарчылар аналитикалык материалды редакциянын өтүнүчү боюнча, же өз каалоосу менен жаза алат. (эскертүү: жаңылыктар бетиндеги аналитикалык материалдар кимдир бирөөнүн жеке пикирин чагылдырышы мүмкүн эмес.) 

Редакцияга келген каттар окурмандардын көз караштарын жана пикирин билдирет.

Редакциялык макалаларда, колонка жана аналитикалык материалдарда айтылган пикирлер автордун тийиштүү тематиканы жакшы билиши керек. Ар бир сандын тогузунчу бетинде окурмандарды редакцияга кат жөнөтүүгө чакырган кулактандыруу басылган. Анда, редакциянын почталык дареги, анын факсынын номуру, электрондук почтанын дареги жазылган. Онунчу бет. Маданият. Маданият боюнча редактор тарабынан редакцияланат.

Онунчу бет маданий жаңылыктарды чагылдырыш үчүн бөлүнгөн. Анда академиялык жана философиялык талаш-тартыштар жөнүндө соз болбойт. Анын мазмуну китептерди, видео жана аудиокассеталарды, компакт-дискитерди, театралдык жана опералык премьераларды жаңы фильмдерди рецензиялоону (талкуулоону) өзүнө камтыйт. Он биринчи бет. Спорт. Спорт боюнча редактор тарабынан редакцияланат.

Спорттук бетте спорттук жаңылыктар чагылдырылып, спорттук оюндардын түрүнө бөлүнгөн программасы берилет.

119


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

32. Концепт - үлгүнү жана беттин мазмунун иштеп чыгуу

Он экинчи бет. Көпчүлүк үчүн кеңири кызыктуу, ар башка тематикадагы маалыматтар. Иллюстрация 45,32

Билдирүү боюнча маалымат агентствосунун редактору тарабынан редакцияланат.

Он экинчи бетте өлкө боюнча бериле турган телеканалдын жана радиоуктуруулардын программасы берилет, ошондой эле ар түрдүү маалыматтар, мисалы, аба ырайы тууралуу болжол. Атайын тиркемелер жана блоктор.

52-бөлүм

Күн сайын чыгуучу он эки беттик «Жаңы мезгил» басылмасына белгиленген күндөрү атайын тиркемелер жана блоктор басылат. Такай басылуучу тиркеме жана блоктон тышкары, мисалы, «Уик-Энд» жума күндөрү басылып чыгат, ал эми башкалары ар башка мезгилде жарык көрөт.

120


33. Фактылар жана пикирлер

33.

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Фактылар жана пикирлер

«Эгерде бардык гезиттер артыкчылыкты фактыларга беришсе, анда алар эмнеси менен айырмаланышат?» - деп сурайт Белоруссиялык журналист аял Бресттеги семинарда. Ошол замат ал кошумчалайт: «Статистикалык отчётторго гана таянып, бирине бири окшоп калмак». Гезиттин окурмандарын эмне көбүрөөк кызыктырат – жаңылыктарбы, же пикирлерби? Эгерде жалпы айтканда, тигиниси да, мунусу да. Пикир маалыматты билимге ташымалдоо мүмкүндүгүн түзөт. Бирок, newspaper сөзүнүн этимологиясынын негизги милдети адамдарга жаңылыктарды жана болгон окуяларды маалымдоодо турат. Фактыга негизделген материалдар, эмне болуп өтсө, ошону сүрөттөйт. Кимдир бирөөнүн көз карашы менен жазылган материалдар, болгон окуянын сүрөттөлүшү менен өз пикирин айкалыштырат, бул канчалык жакшы, же канчалык жаман экендигине баа берет.

Эмне үчүн факты менен пикирди айрып тааныш керек? Профессионалдык гезит анын пикирин билдирген материалдарды так белгилейт жана пикир катары түшүндүрмөсүн өзгөчө графикалык жасалгалоо менен бөлүп көрсөтөт да, бул үчүн атайын бөлүнгөн бетке, же беттерге жайгаштырат. Бул репортаж окурмандарга сунуш кылынабы же жокпу, жеңил билүүгө жардам берет. Ал эми репортаж фактыларга жана фактыларды түшүндүрүүлөргө (комментарий) негизделген. Албетте, жаңылыктардын текстин редакциялоодо ар кандай фактыларга ар башка маани берилет. Тигил же бул жаңылыктарды кайсыл бетке жайгаштырышты кимдир бирөө чечиш керек эмеспи. «Бирок редакция үчүн гезиттеги ой жүгүртүүдө башкы мыйзам болуп, фактыларды жана пикирлерди кош маанидеги түшүнүктөр катары бөлбөө жагы кала бериш керек» 11,- деп билдирет немистин «Франкфуртер альгемайне цайтунг» гезити. «Ээнбаш» гезиттер ар башка пикирлердин кеңири тармагын берүүгө умтулушат. Алар өздөрүнүн ой жүгүртүүлөрү менен дал келбей, каршы болушу мүмкүн. Ал эми бир жактын гана пикирин чагылдырган басылмалар алардын пикирине кошулган окурмандар үчүн гана жагымдуу. Ошондуктан негизи ыдыраган коомдо ал гезиттер туруктуу окурмандарынын бир аз гана пайызын түзүшөт. Гезитке карата ишеним – бул жалаң гана альтуристтик жана идеалисттик көз караш эмес, ошондой эле анын рыноктук болжолдоосу да болуп саналат. Эгерде гезит коомдун бардык катмарынын ишенимине кирсе, анда анын рыногу өсөт.

«Бирок редакция үчүн гезиттеги ой жүгүртүүдө башкы мыйзам болуп, фактыларды жана пикирлерди кош маанидеги түшүнүктөр катары бөлбөө жагы кала бериш керек»

Бир курдай мен профессионалдуу эмес берилген «Экономист» эл аралык жумалыгынан алынган котормону редакциялап жаттым. Анда Япониянын телевизиондук рыногу жөнүндөгү макала келтирилген. Словакия тилиндеги котормодо «бирок» деген сөз беш сүйлөмдө катар берилиптир. Ал эми словакия тилине которулган англис стилиндеги «бирок» деген маанидеги сөз, же карама-каршы коюу дегеле учурабайт. Котормочу аял окшош эквивалентти таба албай, кыясы, жөн гана аны карама-каршы маани берүүчү «бирок» менен алмаштырып койгон. Мындайча алганда, кара десек, ал ак, жакшы десек, ал жаман сыңары. Билимдин жетишсиздиги кругозордун тардыгын алдын ала аныктайт. Гезиттер, өзүнүн миссиясында окурмандарды агартууну көздөгөндөрү да, аларга фактыга негизделген билимди талкуулап, чоң кызмат көрсөтөт. Мында журналисттердин жеке таасирленүүсү жана бош сөздүүлүк менен келтирген далили менен баалоолору башкы ролду ойнобошу керек. Редакциялык макалалардагы жана автордук колонкалардагы пикирлер автордун көз карашын билдирген фактылар менен бекемделиши зарыл. Коомчулукка берилген пикир, жаңылыктардагы, же аналитикалык материалдардагы суроолордун негизинде иштелип чыгышы мүмкүн.

Иллюстрация 34,1

11 Бардыгы гезиттер тууралуу (Vsetko o novinach). «Франкфуртер альгемайне цайтунг Гмбх», Франкфурт-на-Майне, 1992. Словакия басылмасы 1994, 21-б.

121


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

33. Фактылар жана пикирлер

Фактыларды жана пикирлерди кантип чектейт? Фактыны жана пикирди чектөөнүн эрежелерин формалдуу түрдө кабыл алган гезиттер практика жүзүндө аларды кармана албай калышы мүмкүн. Фактыларды күмөн түшүндүрүү пикирге жатпайт.

Фактыларды күмөн түшүндүрүү пикирге жатпайт. Мындан да башка фактылар менен азыктануу так эмес маалыматтарды берүүгө алып келет да, аны жайылтууда укуктук кийлигишүүгө түртөт. Словакиянын бир гезити бир компания жөнүндө макала басып чыгарган. Анда компания соттун чечими боюнча 100 миң доллар (АКШнын) өлчөмүндө айып төлөмөк. Макалада айып компания тарабынан келтирилген жогорку зыяндын себеби катары көрсөтүлүп, анын негизинде ал зыяндын орду компания тарабынан толтурулмак. Компанияны жоюу жөнүндөгү болжол көптөгөн фактылуу пикири менен түшүндүрүүгө жатмак эмес. Алардын бири текшерүүдөн келип чыккан факт- андан бир жылы мурда компания тарабынан АКШнын миллион доллары өлчөмүндө алган кирешеси болуп эсептелет. Ал эми айып бул кирешени азайтмак, бирок компаниянын жоюлушуна таасирин тийгизүүсү күмөн. Ошентип, гезиттин компаниянын жоюлушу жөнүндөгү фактылары жалган болуп чыкты. Компания гезитке койгон дооматын жеңил эле утуп алып, кетирген чыгымын толтурмак. Макаланын автору жазганына ишене тургандыгын гана билдирди. Мындай сокур сезимдеги көз караш, фактысыз берилсе, романтикалуу деп аталат. «Романтизм эпохасына чейин адамдарды алардын ишеними туурабы, же жалганбы, мына ушуга карап баалашкан, бирок романтизмдин шарты үчүн адамдын ишенгендиги эмес, ага канчалык ишенгендиги керек болгон»12. XVIII-XIX кылымдын романтикалык принциптерин карманган журналисттер үч миң жылдыкта эски катары кабыл алынышарынан чочулашат.

Болгону бир фраза же бир сөз менен баалоо пикирине жылмышып түшүү Жаңылыктарды талдап-баалоо пикирин колдонуудан качыш керек деген ойго формалдуу кошулган журналисттер аны практика жүзүнө келгенде колдоно алышпайт. Анткени, алардын аң-сезиминде фактылар менен пикирлерди чектөө азырынча бышып-жетиле элек. Муну «Франкфуртер альгемайне цайтунг» гезити ушундайча аныктайт. Реалдуу гезиттерден алынган төмөндөгү мисалдар эч кандай түшүндүрүүнү талап кылбайт: «1998-жылы өлкөнүн мамлекеттик бюджети болгону 5 миллиард долларды түздү». «Поль Бельмондонун - кичүүсү автомобиль жарышына катышып, Италиядан кайтып келди. Ал алгылыктуу онунчу орунду ээлөөгө жетишти». «Мен алардын мындай чечим чыгаргандыгына суктанбайм», - жаңылык макаласындагы акыркы фраза мына ушундай айтылат. Мында Швейцариялык соттун чечими айтылып жатат. Ал сот Украинанын баштагы премьер-министри Павел Лазеренко Швейцарияда кармалгандан кийин анын ишин караган.

Булактарга таянуунун жоктугу Гезит таянуунун булагы менен фактыларды бекемдей албаган учурларда кабарларга карата ишеним төмөндөп, аларды журналисттин пикири катары гана кабыл алынышы мүмкүн: «Өткөн жылы өлкөдө ачкачылыктын курмандыгына сегиз жүз адам кабылышкан». Жогорудагы билдирүүнү окурмандар саясий жактан көркөмдөлгөн гезиттин, болбосо автордун, же экөөнүн тең пикири деп кабыл алыштары мүмкүн. Бийликтин оппоненттери гезиттен өкмөт жөнүндө окуп алып, мындай ойго келиши ажеп эмес: «Мындай окуялар гезит билдиргенден алда канча көп болгон». Башка жагынан, бийликти колдонгондор ошол эле окуяны өкмөткө каршы гезиттен окуп алып, аны мындайча жыйынтыкташы анык: «Алар өкмөттү бардыгы боюнча айыптоо менен, ар бир 12 Өбүшүүсүз романтика, (Romance with no kisses), Бен Роджерс. В Файненшл таймс, Уик-энд ФТ (Financial Times,Weekend FT), 6-7март 1999-ж.; IV бет.

122


33. Фактылар жана пикирлер

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

суроону саясатташтырышат». Маалыматтын булагы көрсөтүлгөндө, бийликтин жактоочулары да, оппоненттери да бул билдирүү жөнүндө так маалымат ала алышмак.

Аба ырайынын болжолун баалоочу пикир Пикирлер, саясий жана экономикалык жаңылыктарды чагылдырганда, же ылайыксыз, же орой чыгып калышы мүмкүн. Мындай көз караштагы былгыган тема, аба ырайы сыңары, пикирлер менен шыкалышы ыктымал. Эксперттердин бири белгилегендей, аба ырайы «жакшы», же «жаман» эпитеттери менен мүнөздөлбөйт, метеорологияга эч кандай тиешеси жок. «Жакшы аба ырайы» деген сөздүн алдында, демейде аз булуттуу, туруктуу жана жылуу аба ырайы айтылат. Ошол мааниде ал божомолдордо пайдаланылат. 1994-жылы Европанын көптөгөн аймактары ысыктан кургап кеткен. Кээ бир чехиялык метеорологдор андай практиканы туура сынга алышкан. Чындыгында эле, «Баягыдай эле жакшы жана жылуу аба ырайы күтүлөт», - деп айтса болмок эмес. Анткени, ысыктан адамдар жантанслим болуп, эгиндер кургап, булактар соолуп жаткан13. Социалисттик мезгилден калган жакшы бир белгилүү анекдотунда «борбордук пландоонун төрт душманы бар» деп айтылат, алар: жаз, жай, күз жана кыш. Коммунисттик тил менен айтканда, бул «душмандарды» белгилөө үчүн атайын сөз түрмөгү пайдаланылган: Жагымсыз климаттык шарттар. «Бул контексттеги эч маанисиз сөз түрмөгү кеңири таратылгандыктан, кээлери азыр да пайдаланат. Аны массалык маалымат каражаттарынан да кезиктирүүгө болот», 14 - деп метеоролог белгилеп, гезиттерде жагымсыз климаттык шарттар деген аныктаманы, аба ырайынын өзгөргүчтүгү менен алмаштырууну сунуш кылган.

Мен, мага, меники, биз, бизге, биздики

Гезиттерде жагымсыз климаттык шарттар деген аныктаманы, аба ырайынын өзгөргүчтүгү деп аташ керек.

Биринчи жак менен жазылган макалалар да пикир катары кабыл алынышы мүмкүн. Макалада журналисттин, же ал иштеген гезиттин тиешеси жоктугун айтып турганы менен, окурманга ошондой көрүнөт. Профессионалдык гезиттерде «Биз» деген сөз редакциялык макалаларда колдонулуп, гезиттин өзүн, же анын өкүлдөрүн билдирет. Мындай учурда «Биз» дегенди «аталган гезит деп алмаштырса, көбүрөөк ылайыктуу келет. «Биздин гезит» деген түрмөк, эгерде анын автору гезиттин ээси болбосо, так эмес маанини бериши ыктымал. Мындай учурда гезит ээси окурманга кайрылганда, «сиздердин гезит» деп айтканга маани бериши керек. Анткени, ошол сөз түрмөгү окурмандардын гезитке карата ишенимин бекемдөөгө жардам берет. Эгерде кандайдыр бир гезиттин стили макаланы биринчи жак менен жазууга мүмкүндүк берсе, «мен» деген сөздү «аталган макаланын автору» деген түрмөк менен алмаштырса көбүрөөк маданияттуулукту билдирмек. «Биз», «Бизге», «Биздики» деген сөздөр журналисттик өзүмчүлдүктү гана көрсөтпөстөн, фактылардын шайкештигин да тактай албайт. Мисалы контексттен тышкары «Биздин» премьер-министр ким, «Биздин» өлкө кандай, «Биздин» убакыт качан экендигин аныктоого мүмкүн эмес. Өзүңүздүн болжолуңузда, балким, сиз адашып жатасыз. Демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдө мамлекеттин башындагы адамдарды гезиттер «Биздин премьер-министр» же «Биздин президент» деп аташат. Окурмандар буга көнүп калышкан, бирок аларга жакпаган президент ушундай аталса, алар абдырай түшөт. « Биздин оппозициядагы президентибиз мында аларга жардам берип жатышы жөн эле маскарачылык» 15, - деп жазат редакцияга нааразы болгон окурмандардын бири. Чындыгы автор «оппозициядагы президент» эмес «Президент оппозициядан» - деп бергиси келсе керек, бирок оюн берүүдө жаңылышып калган.

49-бөлүм

Контексттен тышкары «Биздин» премьер-министр ким, «Биздин» өлкө кандай, «Биздин» убакыт качан экендигин аныктоого мүмкүн эмес.

13 Метеорологиялык сөздүк (Meteorological Dictionary), Юджин Лексманн. Сме күндөлүк гезитинде (Sme), Братислава, 7-сентябрь 1998-ж.; 5-б. 14 Ошол эле жерде. 15 Словенска республика күндөлүк гезитине келген каттан (Slovenska Republika), Братислава, 25-сентябрь 1995-ж.; 10-б.

123


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

33. Фактылар жана пикирлер

«Биздин өлкө» да камсыктырган сөз түрмөгүнүн бири. Эгерде ал словакиялык гезиттерде пайда болсо, кимдир бирөө ал бир гана Словакия жөнүндө айтып жатат деп нааразы болушу мүмкүн. Анда Словакия менен Чехиянын өз алдынча бөлүнгөндөн кийин 15 айдан соң чыккан төмөнкү макаланы карап көргүлө, ал словакиялык жумалык гезитке басылган. «Прага (ЧТК). – Премьер-министр Вацлов Клаустун сөзү боюнча Владимр Жириновскийге Чехия Республикасынын территориясына келишине тыюу сала турган өкмөттө эч кандай негиз жок. Ошондой болсо дагы, эгерде Жириновский чехиялык мыйзамды буза турган болсо, анын биздин территорияда калбастыгын камсыз кыла турган өкмөттө ишенимдүү каражаттар бар»16. Өкмөттүн кезектеги жыйынында Клаус тарабынан мына ушундайча билдирилген. «Биздин» деген ат атоочтун жазылышы бул учурда чех тилинен словак тилине которуудагы редакциялоонун катасы катары каралса болот. Мында кандайдыр бир саясий жана идеологиялык кызыкчылыкты көздөгөн нерсе жок. Ошондой болсо да, «биздин өлкө» деген сөз түрмөгү, бир өлкөдө пайдаланса дагы, ар түрдүү кабыл алынышы мүмкүн. Босния жана Герцеговина республикаларынан турган Серб республикасы үчүн «биздин өлкө», журналисттердин, айтымында бир гана Сербия Республикасын билдирет. Спорттук баяндамачылар жана редакторлор «Биздин команда» деген сөз түрмөгүн окурмандардын спортко карата улуттук ар-намысын козгойт деген кыяста колдонушат. «Ар кимге биздин хоккей командасы белгилүү, демек «улуттук курама», башка кандайдыр бир жергиликтүү клуб эмес. Улуттук курама бирөө гана болгондуктан, андай белгилөө «так» белгилөөнү көрсөтөт». Ал эми белорустук редактор башка пикирди карманат: «Ар убакта мен биздин команданын жеңишин спорттук жаңылыктардан радио аркылуу укканда, мени күдүктөнүү жеңет – кайсынысы: Белоруссияныкыбы, Россияныкыбы?» Редактордун күдүктөнүүсү түшүнүктүү, Белоруссияда орус тили расмий тилдердин бири болуп эсептелет.

Коммунисттердин башкаруусундагы доордо Исус Христостун аты тарыхый доордон сызып өчүрүлгөн. «Христостун төрөлүшүнө чейин» деген сөз түрмөгү «биздин доорго чейин» менен алмаштырылган, ал эми «кудайдын жай мезгилинде» деген түрмөктүн ордуна «биздин доордо» берилген.

124

Улуттук ар-намыс менен чакмак алуу спорттук журналисттерде гана эмес, коммунисттик түзүлүштөгү өлкөлөрдүн журналисттерине да таандык. Кениялык редактордун сөзүнө караганда, анын өлкөсүндө, улуттук ар-намысты көрсөтүүнү журналисттерден талап кылышат. Мында кандай тема чагылдырылгандыгына карабастан, «биз», «бизди», «биздин» деген сөздөр пайдаланыла берсин. Вьетнамдагы согуштун учурунда, АКШнын армиясы массалык маалымат каражаттарында «биздин армия» деген түрмөктү колдоно баштаганда, бүтүндөй жалпы улуттук талаш-тартышты туудурган. Акыры ал так эместиктен качуу максатында, маалыматтардан «биздин» деген сөз алынып ташталган. Коом алардын мүчөлөрү көпчүлүктүн же кандайдыр бир таасирдүү топтун көз карашын карманат деген пикирге көнүп калган. Ошондой эле мындай эрежелер «кандайдыр бир талапты коюудан тыш мыйзамга жатпаган эреже болушу мүмкүн. Канадада жашап, эки атуулдукка ээ болгон словакиялык композитор өзүнүн этникалык «тийиштүүлүгүнүн» жоктугунан словактык гезиттин сындоосуна тушуккан. Андан тышкары да ал словактар жөнүндө үчүнчү жак менен сүйлөйт. Ушунусу анын өзүн словакмын деп санабагандыгын күбөлөйт»17. Ал эми чындыгында ал жогоруда айтылган сүйлөм менен «Биз» деген жалпылама сөздүн ордуна улутту улут катары так көрсөткөн. Бул бөлүмдөгү акыркы мисал журналисттер тарабынан пайдаланган «биздин доор», «биздин кылым» жана «биздин мезгил» сыяктуу сөз түрмөктөрүнө тиешелүү. Алар Борбордук жана Чыгыш Европанын кээ бир өлкөлөрүндө салмактуу мааниге ээ. Коммунисттердин башкаруусундагы доордо Исус Христостун аты тарыхый доордон сызып өчүрүлгөн. «Христостун төрөлүшүнө чейин» деген сөз түрмөгү «биздин доорго чейин» менен алмаштырылган, ал эми «кудайдын жай мезгилинде» деген түрмөктүн ордуна «биздин доордо» алынган. Мезгил жана доорлор тууралуу мындай барксыз мамиле кылуу азыр саясий түзүлүш алмашканда да ал аймактарда кездешет. Бул өзгөчө жаңылык (феномен) социологдор жана лингвисттер үчүн изилдөөдө эң жакшы булактардан боло алмакчы. Ага дейре гезиттер өзүнүн стилистикалык эрежелерин кабыл алышса деле болмок. Мисалы, бул китептин кол жазмасын даярдоо мезгилиндеги «Биздин жүз жылдык» – бул ХХ кылым. «Словакиядагы бул китеп жазылган жер 16 Жириновскийди бийлик Чехияга киргизбей коё албайт (Vlada nemoze zabranit vstupu Zirinovskeho do CR). Сме (Sme) күндөлүк гезити, Братислава, 17-март 1994-ж.; 2-б. 17 Словенска республика күндөлүк гезитине келген каттан (Slovenska Republika), Братислава, 18-март 1999-ж.; 10-б.


34. Журналистиканын жанрлары

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

«биздин мезгил» борбордук-европалык мезгил болуп эсептелет. Москвадан түз радиоберүүнү алып барып, кандайдыр бир окуянын эртең мененки саат 10до «биздин убакыт» боюнча болуп өткөнүн билдирген радио-кабарчы борбордук-европалыкпы, же Москва убактысыбы, тактаганда жакшы болмок.

34.

Журналистиканын жанрлары

Баштагы социалисттик өлкөлөрдөгү журналистиканын теориясы журналистиканы жанрлардын жыйындысы катары топтоштурулуп каралган. Көп учурда аларда «түштөн кийин» ойлонуштурулган. Демократия жаңыдан башталган өлкөдөгү журналисттер кандай жанрды тандашы керек жана эмне үчүн экендигин анализдеши керек. Советтик идеологдор тарабынан классификацияланган журналисттик жанрлар дүйнөдөгү социалисттик жана өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн баарына экспорттолгон. Бул жанрлар өзүнүн тамырын терең жайылткандыктан бул китепте аны «традициялык жанр» деп атайбыз. Ушунун өзү бизге журналистиканын бардыгына төп келген (универсалдуу) материалдардан ажыратыш үчүн керек болот.

Журналистиканын традициялык жанры Негизги классификацияга ылайык журналистиканын традициялык жанры эки чоң топко бөлүнөт: жаңылыктар жана публицистика. Практикада аларга журналистикалык материалдардын универсалдык түрү бөлүштүрүлүп, фактылар жана пикирлерди түзөт.

Иллюстрация 34,0

Традициялык классификацияга пикирлерди камтыган жанрлар кирет. Алар жаңылыктардын (мисалы түшүндүрүлүп бүткөн жаңылыктар) тобуна, ошондой эле публицистиканын (кыскача түшүндүрүлгөн) тобуна жатышы мүмкүн. Традициялык мамиле башында фактылар менен пикирлерди чектебегендиктен, бул классификациянын мындан аркы туура эместигин алдын ала аныктайт. Ошентип, публицистиканын тобу эмоционалдык жана рационалдык деп аталышкан эки жанрга бөлүнөт. Бирок, эмоция, мындайча алганда, рационалдуу18 маанини бере ала тургандыктан, мындай классификация жөнүндө айтуунун кажети да жок. Традициялык журналистиканын эмоциялык жанры, башкача айтканда, беллетристика19 деп да аталат. Кээ бир журналисттер беллетристиканы көркөм адабиятка чакырык кат��ры карашат. «Мындай беллетристиканы адам өмүрүнүн эпизоддорун ойдон чыгарылган сөздөр менен сүрөттөгөн искусство десе да болот. Ал үгүт тарбиясын, же көңүл көтөрө турган сезимди тартуулайт»20. Журналистикалык материалдардын универсалдык түрү катаал түрдө көркөмдөлбөйт, анткени, ал реалдуу адамдардын башынан өткөн реалдуу окуяларды чагылдырат. Журналистиканын ар бир жанрын эмоционалдуу катары аныктоо жолдон адаштырышы мүмкүн. Буга күбө катары белорустук журналисттин сөздөрүн алсак болот: «Журналистиканын эки түрү бар. Бирөө – бул өзүнө маалыматтарды жана түшүндүрмөлөрдү камтыган демейки журналистика. Ал эми Белоруссиянын тургундары акыркысына көнүп калышкан. Мен журналист катары, советтик бийликте 70 жыл жашаган адамдын бардык тажрыйбасын ыргытып таштай албайм». Чындыгында профессионалдуу жаңылык макалалары, мисалы, парламенттеги добуш берүү жөнүндө, добуштун жыйынтыгын көрсөтүп гана тим болбошу керек. Макала окурманга өзү ошол жерде катышып олтургандай сезим калтырышы зарыл. Окурмандардын кабыл алуусунун мындай деңгээлине жетиш үчүн баяндамачы добуш берүүнүн учурундагы атмосфераны, депутаттардын кыймыл-аракеттерин, эмоцияларын көркөм сүрөттөө менен берүүгө жетишсе, ойдогудай келип чыгат. Ошондуктан баяндамачыга документтердеги фактыларды гана көрсөтпөстөн, өзүнүн байкоолорун да чагылдырууга туура келет.

Традициялык мамиле эмоционалдык жана рационалдык деп аталган эки жанрды бөлүп көрсөтөт. Бирок, эмоция, мындайча алганда, рационалдуу маанини бере ала тургандыктан, мындай классификация жөнүндө айтуунун кажаты да жок.

18 «Эмоция, мындайча алганда, рационалдуу маанини бере ала тургандыктан, жеке жагдайды түшүнүү менен адаптациялык функция катары ойду чагылдырат». Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиялык басылма. 19 Редактордун жана кабарчынын дайыма колдонулуучу китеби (Prirucka pre redaktorov a dopisovatelov), Андрей Майхрак. «Праца» (Praca), Братислава, 1966; 47-б; Гезит кантип жасалат (Ako sa robia noviny), Андрей Тушер. СОФА (SOFA), Братислава, 1999; 88-б. 20 Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиялык басылма.

125


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Традициялык теория жана практикада фактылар менен пикирдин ортосундагы айырмачылык көпчүлүк учурда кургак же маңыздуулук катары түшүндүрүлөт. Мындай болжолдоо туура эмес. Фактылар, сөзсүз эле, кургак жана көңүлсүз болушу мүмкүн эмес, ошондой эле пикирлер да сөзсүз түрдө маңыздуу жана курч мүнөздө берилбейт. Көппү, же азбы журналисттин материалынын жагымдуулугу аны жаза билүүдө жатат. Мыкты журналист көңүлсүз жана кургак документтердеги маалыматтарды кызыктуу баяндамага айлантып жиберүүгө жөндөмдүү. Мындай баяндаманын негиздүү элементи болуп адамдык кызыгуу, конфликт жана ар кандай адаттан тыш эпизоддор эсептелет. Ар бир окуяга башталышы, ортосу жана аягы менен бүткөн мазмун тиешелүү. Фактыларга таянып, билгичтик менен жазылган макала окурмандын сезимин, журналист фактыны өз таасирленүүсүнө алмаштырган макалага караганда , көбүрөөк козгойт.

Журналистикалык материалдардын универсалдык түрү Журналистикалык материалдардын үч универсалдуу түрү бар. Алар профессионалдык гезиттердин бардык аянтын камтышат: жаңылыктар, анализ жана пикир. Иллюстрация 34,1

Бул үч түрдү биринен бирин жеңил ажыратууга болот. Жаңылык – тигил, же бул окуяга тиешелүү алты суроого жооп берет: эмне, ким, кайда, качан, эмне үчүн жана кандайча? Анализ – окуя кандайча жана кантип болгондугун, же абал кандай шартта тургандыгы жөнүндө түшүндүрмө берет. Пикирди билдирген материалда автордун көз карашындагы (колонка) же гезиттин көз карашындагы (редакциялык макала) анализ берилет.

Жаңылыктар Көпчүлүк жаңылык – макалаларында адамдардын жашоосуна таасир берүүчү окуялар жөнүндө айтылат. Аларда акылдан тыш шарттар, же болуп өткөн окуялар, болбосо кеңири белгилүү адамдар жөнүндө жазылат. 21 Жаңылыктар эч кимге катышы жок, же жайылтылган түрдө болушу мүмкүн. Иллюстрация 34,2

Эч кимге катышы жок жаңылыктарда кандайдыр бир болуп өткөн окуя, же ачылыш чагылдырылып, көптөгөн адамдарга таасир берет. Мындай жаңылыктар актуалдуу (маңыздуу), оперативдүү келип, кыска жазылган. Кээде аларды ыкчам (оперативдүү) жаңылыктар деп да аташат.

Иллюстрация 34,3

Жайылтылган жаңылыктар – бул кызыктуу жана маалымдуу, бирок изине түшүп куубай жазылган баян. Мында адамдар, кандайдыр бир жерлер же шарттар каралат. Көпчүлүгү жайылтылган жаңылыктарды очерк деп да аташат. Жалпы кабыл алынган очерктин түрлөрүнө адамдардын өмүр баяны жөнүндө, тенденцияны изилдеген макалалар, тереңдетүүнү караган маселелер кирет. Очеркте негизги басым адамдардын жүрүм-турумуна, же кандайдыр бир абалдын көңүлгө ала турган жагына жасалат. Очерк окурмандарга кандайдыр бир алардын түшүнүгү үчүн оор нерсени жекече түшүндүрүү үчүн пайдаланылат. Традициялык журналистиканын ичинен формасы очеркке жакын жанр репортаж (сүрөттөмө) болуп эсептелет.

Иллюстрация 34,0

Иллюстрация 34,0

Традициялык классификацияга ылайык журналистиканын жанры, кыскача жаңылыктарга жатса, форматы, же көлөмү боюнча айырмаланат, бирок алардын ортосунда принципиалдуу айырмачылык жок. Бул жанрлар универсалдык материалдардын түрүнө өтө жакын. Түшүндүрүлгөн жаңылыктардын жанры, традициялык классификациянын кеңейтилген жаңылыктардын тобуна жатса, профессионалдык гезитке пайдаланууга туура келбейт. Себеби аталышы айтып жаткандай, анда фактылар менен пикирлер аралашып кеткен.

21 Массалык маалымат каражаттарындагы негизги жазуу формалары (Basic Media Writing), Мэлвин Менчер. «МакГроу-Хилл Колледж» (McGraw-Hill College), АКШ, 1996; 132-б.

126


34. Журналистиканын жанрлары

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Традициялык жанрдын астындагы расмий жаңылыктар деп аталган документтердин тексттери мисалы: арыздар, мазмундамалар (коммюнике), ноталар, резолюциялар, билдирүүлөр – журналисттик маалыматтардын булактары болуп саналат. Бирок алар гезитте толук көлөмдө басылса да, журналистиканын жанрына жатпайт. Журналисттер үчүн документтер, интервью жана жеке байкоо жүргүзүү сыяктуу үч маалымат булактары бар. Ошондуктан, интервью да журналистиканын жанрына кирбестен, маалымат булагы болуп саналат. Интервьюну суроо-жооп иретинде басуу, кандайдыр бир белгилүү инсандын өмүр баянын, же анын көз карашын берүүдө колдонулат. Мындай түрдөгү интервью рационалдуу публицистиканын жанрына киргизилгендиктен, аны публицистикалык интервью деп да атаса болот. Традициялык жанрдын тобундагы мындай интервью профессионалдык гезиттерге колдонууга ылайыксыз, анткени ал спецификалык жанрга жатпайт. Дагы аны башкача диалог-интервью деп коюшат. Гезиттен аны бир нече суроо боюнча ажыратууга болот. Мисалы, «Директор мырза, сиздин компанияңыз кандай иштеп жаткандыгын айтып бере албайсызбы? - же: «... сиздин компанияңыздын иш-аракетинин негизги көрсөткүчүн...» Биринчиден, профессионалдуу журналист интервью алардан мурда анын темасы менен таанышууга тийиш. Экинчиден, интервьюнун мындай түрү маалымат алуунун бир гана ыкмасы болуп эсептелет, андан соң, тийиштүү контекстте гезитте түшүндүрүлөт. Жаңылык макаланы жазууда жетиштүү материалды чогултуу үчүн баяндамачыга, балким, бир топ адамдан интервью алууга туура келет. Бир эмес, бир нече булактар менен бекемделген макаланын маалыматтуулугу арбын жана көбүрөөк ишенимди туудурат.

Түшүндүрүлгөн жаңылыктардын жанры, традициялык классификациянын кеңейтилген жаңылыктардын тобуна жатса, профессионалдык гезитке пайдаланууга туура келбейт. Себеби аталышы айтып жаткандай, анда фактылар менен пикирлер аралашып кеткен.

127


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Иллюстрация 34,0

Журналистиканын традициялык жанры 1

I. Жаңылык жанрлары 1. Жаңылыктар  Кыскача маалыматтар  Белгилөө  Темасыз  Белгилөөнүн текстине өтүүчү тема менен  Корреспонденциянын ордун датасын көрсөтүү менен  Салыштырмалуу такай тема менен  Хроника (кабар)  Телеграф агентствосунан чагылган - билдирүү  Спорттук хроника  Актуалдуу хроника  Бир тикесинен  Корреспонденциянын ордун, датасын автордун ысмын көрсөткөн тема менен  Автордун ысмы башында турган тема  Автордун ысмы аягында турган тема, корреспонденциянын орду, датасы 

Кеңейтилген жаңылыктар  Түшүндүрүлгөн жаңылыктар  Кошумчаланган жаңылыктар  Расмий жаңылыктар  Билдирүү  Коммюнике (мазмундама)  Нота  Резолюция  Арыз, билдирүү 2. Отчёт (Жаңылык – отчёт деп да аталат) - Хронологиялык ирети менен - Авторду каалоосунда жазуунун тартиби 3. Маалыматтуу интервью - (интервью-диалог деп да аталат) 4. Билдирүү (беллестрикалык жаңылыктар же кыскача репортаж деп да аталат).

II. Публицистикалык жанрлар 1. Рационалдуу публицистика  Түшүндүрмөлөр  Редакциялык макала  Анализ  Рецензия  Ревю  Сын  Эскертүү  Публицистикалык интервью  Диалог  Эки бирдей шериктин пикир талашы, интервью алуучунун жана журналисттин  Монолог  Бирден көп интервью алган менен редакциялык пикир алышуу  Эпистолярдык публицистика  Коомдук пикирди билүү  Үн кошуу  Редакциянын коомчулук менен пикир алышуусу  Ачык кат  Журналисттин каты (окурмандын суроосу менен ачык кат. Редакция тарабынан түшүндүрүп берүү үчүн расмий орган га жөнөтүлөт). 2. Эмоционалдуу публицистика  Репортаж  Памфлет  Фельетон  Жанрдык картина  Глосса (беттеги белгилөө)  Сүрөттөмө  Эссе  Кыскача түшүндүрмө  Курсив (курсив менен терилген жаңылык менен репликанын ортосундагы жанр  Антрефиле (француз тилинен Entre – аралык жана fil – сап; ар түрдүү турмуштук шарттардагы кыскачы макала, ошондой эле жеңил жаңылыктар).

1. Негизи: Гезит кантип жасалат (Ako sa robia noviny), Андрей Тушер. СОФА (SOFA), Братислава, 1999.

128


34. Журналистиканын жанрлары

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Анализ Анализде негизинен мындай суроолорго көңүл бурулат: Эмне үчүн жана эмнеликтен ал нерсе болуп өттү, же эмнеликтен ал учурда бар? Анализ өзүнө түз жана жайылган жаңылыктардын элементтерин бириктирет. Бирок түшүндүрүү жана кириш сөз кеңири көлөмдө берилет. Макала жазуунун жолдомосунда (рекомендация) артыкчылык бербегендери чанда кездешет. Реалдуу жаңылыктарды жана аналитикалык макалалардын теоретикалык формуласын өзүнчө абзацтарга жайгаштырып жатып, жаңылык макаласын ырастаган цитатанын жоктугун байкай аласыз. Макаланын бул бөлүгүнө цитаталарды пайдалануунун, балким, кереги деле жоктур. Эгерде баяндамачыга андай цитаталарды чогултууга мүмкүндүгү болбосо, ал макаланы редакциялык санга убагында тапшырыш үчүн колдо барына ыраазы болууга аргасыз. Реалдуу макала теоретикалык формулага канчалык шайкеш келерлигин көрсөтмөлүү берүү үчүн, реалдуу макалалардын кээ бир абзацтары, келтирилген иллюстрацияда кайра жайгаштырылды.

Иллюстрация 34,2

Жаңылыктардын жана аналитикалык материалдардын түзүлүшүн салыштырууда, анализди жаңылыктан бөлүп турган үч негизги өзгөчөлүктүн бардыгы байкалат: 1) Лид. Эгерде жаңылык макалаларынын башкы темасы – лид – бардык алты элементти сактай алса, (эмне, ким, кайда, качан, эмне үчүн, кандай түрдө) анда аналитикалык макала резюмеден (таржымал) башталып, эмне үчүн жана кандайча деген эки суроого негизделет. 2) Кириш сөз. Аналитикалык макалада жаңылыктарга караганда тарых боюнча ылайыктуу материалдар арбын учурайт. 3) Жыйынтык. Анализ жыйынтык менен бүтөт, ал эми жаңылыктарда ал жок. Жыйынтык катары анализ бүткөндүгү тууралуу кыскача бүтүм чыгара алат, же окуянын келечекте өнүгүшүн берет. Мындай жыйынтыкты түзүш үчүн баяндамачы кесипкөйгө же башка булактарга ал суроо боюнча өз пикирин айтуусун өтүнө алат. аналитикалык материалга өз пикирин берүүдө журналист өзүн кармана билип, кыраакы болушу керек. Анализ, комментарий жана редакциялык макала сыяктуу жанрлар рационалдык публицистика деп аталган традициялык классификацияга жатат. Профессионалдык гезитте анализ редакциялык макаладан жана комментарийден айырмаланып турушу керек. Эгер акыркы эки жанр пикирди билдирсе, анда аналитикалык макала автордун пикирин да, гезиттин пикирин да камтыбашы зарыл.

Аналитикалык макала автордун да, гезиттин да пикирин камтыбашы зарыл.

Пикир Профессионалдык гезиттерде пикирди билдирген материалдар демейде пикирдин атайын бетине жайгаштырылат. Алар фактыларга таянган, жаңылыктар басылган беттен бөлөк жайгаштырылат. Пикирди билдирген материалдардын түрүнө кеңири жайылтылган түрү редакциялык макала жана автордук колонка болуп эсептелет.

Иллюстрация 32,1

Редакциялык макала – бул макала же эссе. Ал гезиттин көз карашын билдирет. Макала же эссе башкы редактор, же жогору саналган штаттык журналист тарабынан жазылышы мүмкүн. Автордук колонка – бул автор тарабынан жазылып, анын колу коюлган макала. Мындай авторлор редакциянын штаттагы жана штаттан тышкаркы журналисттери болушу мүмкүн, ошондой эле чакырылган эксперт жаза алат. Пикирди билдирген материалдардын дагы бир түрү редакцияга кат болуп эсептелет. Ал редакциялык макалалар же автордук колонкалар менен бир эле бетке басылышы мүмкүн. Рационалдык публицистиканын жанрлары эпистолярдык публицистикага бириктирилет. Мисалы, үн кошуу, же ачык кат сыяктуулар да пикирди билдирет, демек, алар, профессионалдык гезитте пикирлердин бетине жайгаштырылышы керек.

129


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Иллюстрация 34,1 Журналисттик материалдардын универсалдык түрлөрүнүн өз ара байланышы Пикир

Анализ

Очерк (жайылтылган жаңылыктар) Адамдарды, орунду, кубулуштарды карайт

Өз алдынча жаңылыктар Эмне?

130

Ким?

Кайда?

Качан?

Эмнеге?

Кантип?


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Иллюстрация 34,0

Жаңылыктар жана аналитикалык макалалардын түзүлүшүн салыштыруу 1 Жаңылык макаласы 2

Аналитикалык макала 3

Лид

Лид

Негизги түзүүчүлөр менен башкы тема (эмне, ким, кайда, качан, эмне үчүн, кантип)

Суроонун маанисин жана өзгөчөлүгүн кыскача берүү.

18-август 1999-жыл борбордук-европалык убакыт боюнча түнкү саат үчтүн башталышында турциянын түндүк ба-

Серджио Пьяццинин билдиргенине ылайык жума күнү алаамат кырсыгы Женевада болсо жардам көрсөтүү боюнча

тыш бөлүгү кыйраткыч жер титирөөгө кириптер болду. Рейтерс агентствосунун билдиргенине караганда, алаамат 1000 адамдын өмүрүн алып, 10 миң адам жарадар болгон.

ООНдун координатордук бюросу белгилейт: Турциянын түндүк- батышында экинчи күнү болуп өткөн жер титирөөдө курман болгондордун саны 40 миңден ашышы мүмкүн.

Түшүндүрүү

Бекемдөө

Ынандыруучу материал эң мыкты цитата же эпизод менен

Суроонун чындыгын өнүктүрүү жана бекемдөө

Курмандыктардын саны дагы арбышы мүмкүн, себеби куткаруучулар бардык аймакты карап жетише элек. Рихтердин шкаласы боюнча күчү 6,7 балга жеткен жер титирөө эң эле аз дегенде, төрт ири турциялык шаарды кыйраткан. Анын эпицентри Стамбулдан 104 км. алыс аймакта, 500 миң тургуну бар Измит өндүрүштүк борборуна жайгашкан. Бир гана ушул шаардан урандылардын астынан 80 миң курман болгондордун денеси алып чыгылган. Жергиликтүү мунайзат иштетүүчү заводдо өрт чыккан.

Пьяццинин сөзү боюнча урандылардын алдында 35 миң адамдын денелери калышы мүмкүн. «Алардын көпчүлүгү көз жумган»,-деп билдирет ал. акыркы расмий кабарлоого ылайык, кыйраткыч жер титирөөдөн курман болгондордун саны 10000 адамдан ашат, ошондой эле 34000 миң адам жарадар болгон. Гьяццин айткандай, анын билдирүүсү турциялык бийликтин жашагандардын санынан алынган маалыматтыкка негизделет. Тирүү калгандарга жардам көрсөтүү үмүтү дале болсо бар, бирок анын баары тосулган жердин ортосундагы аянтка байланыштуу.

Турциянын ири шаары 12 миллионго жакын адам жашаган Стамбулда жер титирөө 45 секундга созулуп, 156 кырсыктуу окуяны алып келген, Си-Эн-Эн телеканалынын билдиргенине караганда, кыркка жакын имараттар кыйраган. Байланыш түйүндөрүнүн кыйрашына байланыштуу аймактан маалымат араңдан зорго жетүүдө.

Акыркы үч күндүн ичинде, мисалы, куткаруучулардын Россиядагы командасы урандылардын алдынан 92 адамдын денесин алып чыккан, алардын алтымышы тирүү. Изльеттеги Турциялык мунайзат иштетүүчү ишканадагы өрт ийгиликтүү өчүрүлгөн. Ишкананын директору Хусаметтин Данистин айтуусу боюнча, өрттөнгөн жети цистернанын акыркысы өчүрүлгөн.

Кириш сөз Окуянын тарыхы жана күбөсү (цитата менен берилет ) Турциянын түндүк-батыш бөлүгүндөгү тургундардын 60 пайызы ачык асмандын алдында акыркы түндү өткөрүштү. Бурса пировинциясынын губернатору атуулдардын өзүлөрүнүн коркунуч алып келүүчү турак жайларында калбоолоруна чакырды. Турциялык армия өзүнүн Анкарага жакын Акиницилардагы аскердик базасын башка жакка көчүрдү. 1 Структура построена на основе: Руководство Международного центра журналистов. (International Centre for Journalists Guideline) Вашингтон, округ Колумбия, АКШ. 2 Более 1000 погибших. В ежедневной газете Правда, Братислава, 18 августа 1999 г., с. 1. Перепечатывается с разрешения. 3 Кладбища переполнены. В ежедневной газете Правда, Братислава, 21 августа 1999 г., с. 18. Перепечатывается с разрешения.

131


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Башка жагы

Тең салмакташтыруу

Эгерде ылайыгы келсе, тең салмакта караган пикир

Цитата менен башка түшүндүрүүлөр

Трагедияга эмоциялдуу түрдө караган Турциянын премьер-министри Бюлент Эджевит, өлкөнүн түндүк-батыш бөлүгүн кыйраткан жер титирөө-стихиялык кырсыктын эң коркунучтуу, экендигин айтып кыйраган аймактарды, кайра тургузууга эң эле зор аракет кетээрин билдирген. «Зыяндын өлчөмү зор. Бул эң эле ири менен күбө болгон апаат.» Биздин элге, биздин өлкөгө Алла жардам берсин»-

Ушуну менен эле катар куткаруучу уюмдар тынымсыз сынга алынууда. Кээ бир жерлерде куткаруучу оор техникалар кыймылсыз турат, аларды ишке киргизип башкара турган адамдар жетишпейт. «Бул эмне деген өлкө? деген суроону берет Радикал күндөлүк гезити, - анын өкмөтү көп сүйлөгөнгө уста, бирок, жабыр тарткан аймактарга жардам көрсөтүүгө жөндөмсүз.»

калтыраган үнү менен 73 жаштагы премьер-министр түрктүн телекөрсөтүүсүнөн чыгып сүйлөп.

Экинчи маанидеги материал

Экинчи маанидеги материал

Түшүндүрүү, статистика, болгондор менен

Башка маалымат, статистика, болуп өткөндөр

Колдогу маалыматтарга ылайык негизги туристтик борборлор жер титирөөдөн жабыркаган эмес. Турциядагы Словакиянын өкүлчүлүгү экинчи күнү Турциядагы Словакиялык атуулдарынан өлүп же жарадар болгондору жок экендигин билдирди.

Түрктөрдүн мүрзөлөрү курман болгон миңдеген адамдардын сөөгүн кабыл алууга мүмкүнчүлүгү жок, ошондуктан турциялык бийликке мүрзөнүн көлөмүн кеңейтүүгө, же өлүктөрдү жашыруу үчүн башка жерден жай издөөгө туура келүүдө. Башкы түшүнүктү сасый баштаган денелер алып келүүдө. Ошондуктан, алардын көпчүлүгүн таанышпай туруп жашырууга туура келип жатат. Анан 30 градустук ысык мындай шарт үчүн оңой-олтоңдукка жата койбос.

Турциялык администрациясынын пресс-катчысы жергиликтүү тургундарга жана чет элдик туристтерге өзүлөрүнүн жүргүнчүлүк планын өзгөртүүнү сунуштады. Тактап айтканда, Стамбул жана ага жакын жайгашкан аймактарда.

Ошол эле учурда Башкы сейсмикалык обсерваториянын башчысы Мехмет Али Исикара, өзүнүн кызматкерлери менен кеңешкенден кийин сейсмикалык болжолун кайра карап чыкты. Анын билдирүүсүнө караганда, бир нече сааттын аралыгында катталган анчалык күчтүү эмес үч жүздөн ашуун силкинүүлөр экинчи жолу жер титирөөнүн белгиси болуп эсептелет. Ал жакынкы үч күндүн аралыгында ошол эле аймакта кайталанган. Тургундарга кайрылган Исикара, башында тургундарды үйлөрүндө калбастыгын үгүттөө менен эми адамдар кадимки жашоодо үйлөрүндө жашай берсе боло тургандыгын билдирди.

Жыйынтык Жыйынтык чыгаруу же жыйынтыкты болжолдоо. «Түркиш дейли Ньюс» гезити Толук жөндөмсүздүк, коомчулуктун нааразылыгы күчөөдө! деген теманын алдындагы макаласында мындайча жазат: «Биз нааразылык жаратуудабыз. Ал нааразылык жүздөгөн адамдар өз үйлөрүнүн урандыларынын алдында калгандыктарынан эмес, ушул кризистик жагдайда мамлекеттик бийлик шалаакы аракет кылып жаткандыгында болуп жатат».

132


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

34. Журналистиканын жанрлары

Иллюстрация 34,3

Очерк

Өлүм шаарында

1

Юрай Мравец. Сакарья - Стамбул Жекшембиде словактык он төрт куткаруучу иттери менен мекенине кайтып келди. Алар өздөрүнүн көрсөткөн жардамы үчүн Түрк бийлигинин жогорку баасына татыктуу болушкан. Куткаруучулар өлкөнүн Сакарья шаарында аракет кылышкан. Жер титирөөдөн жабыр тартакан экөө-беш жашар кыз жана 17 жаштагы студент куткарылгандан бир аз өткөндөн кийин түрк телекөрсөтүүсү аркылуу словакиялык куткаруучуларга ыраазычылыктарын билдиришти.

калтырууну ниеттенгенбиз, бирок урандылардын алдындагы өлүктөрдүн сасый башташы, дезинфекциялык бригаданын ишин эртерээк баштоого түрткү берди», - деген жоопту берди «Правда» гезитинин кабарчысына топтун жетекчиси. Ишембиде куткаруучулар оору жуктуруп алуу коркунучуна карабастан, таңга чейин иштешти. Бирок алардын сөзүнө караганда, өз ден соолуктарынан да кимдир бирөөнү аман сактап калуу сезими аларда жогору болгон.

Берилгендик менен словакиялык команданын жасаган иш-аракеттери түрк бийлигине алар кетерден мурда эле белгилүү болгон. Топтун жетекчиси Мариана Фабуштун сөзүнө караганда, эпидемиянын пайда боло тургандыгы жөнүндө ден соолукту сактоочу органдардын эскертүүсүнө байланыштуу кетүүгө аргасыз болушкан. Турциянын борборуна келишери менен словактык команда «Демиркой» отелине чакырылды. Ошол жерде аларга көзүнө жаш алган Озерт Гикдем куттуктады. Генералдык консул Иван Шведдин катышуусунда Гикдем айым аларды түрк элинин атынан куткаруучулук кызматтары үчүн куттуктады. Команданын мүчөлөрүнө толкундануу менен кайрылган жергиликтүү администрациянын жетекчиси мындай деди: «Алла таалам словакияны мындай алааматтан сактасын! Бирок силерде кырсык чыгып калса биз ошол замат жардамга келебиз. Эч кандай шарт ал жардамды токтото албайт».

«Мен жана менин итим кимдир бирөөнү сактап калууну ойлогондо, - дейт 18 жашар Ктарина Фанакова, – мен өзүм жөнүндө кам көрүүнү ойлобостон, кимдир бирөөнү сактап калуу гана оюмда турат». Ушуну менен кыз бүтүндөй топтун оюн билдирген. Куткаруучулардын мындай берилгендиктерине байланыштуу жана словактык иттердин жыт алгычтыгынан, алардын жумушунун акыркы күнүндө урандылардын алдынан бүтүндөй үй-бүлөнү табууну камсыз кылган. Эки бала менен алардын ата-энеси ага дейре тирүү болучу. Бирок техникасы жетишсиз куткаруучу бригада сегиз сааттык алсыраткан жумуштан кийин жетишкенде, алардын өлүктөрүн гана көрүшкөн.

Ишемби күнү түштө словакиялык куткаруучулардын Сакарьедеги иш-аракети токтотулду. Ага себеп, Фабуш эскерткен эпидемиянын жакындашы болду: «Тездикте жыйнаштырынгыла, - деп кыйкыра сүйлөдү ал, – жыйырма мүнөттүн аралыгында биз шаарды калтырышыбыз керек. Эпидемия коркунучу турат!» Ал түрктөрдүн узатуучуларына словактык топту тездикте автобус менен камсыз кылууну тапшырды. «Биз жардам берүүнү экинчи күнгө дейре

«Бизге өтө аянычтуу, бирок биз ал бактысыздарга эч нерсе менен жардам бере алмак эмеспиз,- дейт Фабуш, жергиликтүү бригаданын үзүрсүз аяктаган ишин эсине түшүрүп, – куткаруучулар мээ кайнаткан 45 градустук ысыкта иштеп жатышты. Алар кайсыл жерде болбосун, сакарьинин тургундары аларды Алланын элеси катары кабыл алып жатышты. Мусулмандар иттерге суу, эт консерваларын алып келип, таазим кыла жүгүнүшөт. Бул ушунчалык толкунданткан көрүнүш болгондуктан, мен жашымды кармана албадым», - дейт Банск-Быстрицтик иттер боюнча инструктор Алена Мургашова. 1. «Чындык» күндөлүк гезити, Братислава, 23-август, 1999ж.; 3-б. Уруксат алуу менен басылды.

133


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

35.

35. Кесиппи же искусствобу?

Кесиппи же искусствобу?

Журналистиканын төмөнкү эки аныктамасын салыштырыңыздар. Биринчиси боюнча журналистика – бул «чыгармачыл иш-аракет, ал массалык маалымат каражатынын жардамы менен маалыматтарды жыйнап, иштеген соң, аларда жайылтат». 22 Экинчиси, журналистиканы «массалык маалымат каражаттарын басууда жаңылыктарды редакциялоочу катары аныктайт». 23 Бул эки аныктаманын ортосундагы айырмачылык, биринчиси журналистиканы чыгармачылык ишаракет катары карайт. Бул аныктама алынган Борбордук Европалык басылма демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдөгү аныктама менен бирдей эмес. Ал эми журналисттердин өзүлөрү, аталган өлкөлөрдө гана эмес, журналистиканы кесипке караганда искусствого жакын карашат. Ал эми чындыгында журналистиканын тигиниси да, мунусу да болушу мүмкүн. Бирок, искусствого ээ болуш үчүн элден мурун кесипти өздөштүрүш керек. Художник канчалык таланттуу болбосун, сүрөт тартуунун негизги техникаларына ээ болмоюнча, ал шедеврди (баа жеткис чыгарма) жарата албайт. Белоруссиялык «Эркиндик» гезитинин баштагы башкы редактору Игорь Германчуктун сөзүнө караганда, «журналистика – бул ага үйрөнө турган кесип». Эл аралык «Экономист» жумалыгы буга көбүрөөк кеңири аныктама берет: «Жаңылыктарды иштеп чыгуу кесип деп кабыл алынган, бирок бүгүн ал өндүрүштүк аракетке айланып калды».24 Демократия жаңыдан башталган өлкөлөргө сиңише баштаган дүйнөлүк тенденцияны жетекчиликке алган журналисттер жаңылыктарды чууртуп чыгара берүүдөн, журналистиканын профессионалдык кесипчилигине ээ болмоюнча, сактаныштары керек. Чыныгы жаратуучу өзүнүн жумушуна жоопкерчиликтүү болуп, аны негиздөөгө милдеттүү. Башкача айтканда, журналистика тартипти да талап кылат.

Журналистикалык искусствону кесиптик жумушту профессионалдуу бүтүргөндүк катары да караса болот. Ал чыгармачылыктын элементтери менен шөкөттөлүшү керек. Чыныгы жаратуучу өзүнүн жумушуна жоопкерчиликтүү болуп, аны негиздөөгө милдеттүү. Башкача айтканда, чыгармачылыкка кошумча журналистика тартипти да талап кылат.

22 Энциклопедиялык сөздүк (Encyklopedicky slovnik). «Энциклопедицки дум Одеон» (Encyklopedicky dum Odeon), Прага, 1993; 1253б. 23 Мерриам-Вебстердин Академиялык сөздүгү, (Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary), В: Британ энциклопедиясы (Encyclopaedia Britannica). CD 1999, мультимедиалык басылма. 24 Эфирде жаңылыктар (Here is the news). В: Экономист (The Economist), 4-июль 1998-ж.; 13-б.

134


36. Редакциялык коллегия

36.

Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

Редакциялык коллегия

Көз карандысыз гезитте анын ээси да, коммерциялык бөлүмдүн кызматкерлери да редакциялык мазмунга киришпейт. Анчалык жогорку көз карандысыздык кээ бир шарттарда чечим кабыл алууда журналисттер редакциялык мазмундун тышкы дүйнө менен кайтарым байланышын тийиштүү деңгээлде байкабай калышат. Редакция менен окурмандардын ортосундагы маалымат агымынын көбөйүшүндө редакциялык коллегия ортомчулук кылышы мүмкүн. Редколлегиянын өзөктүү жана универсалдуу ролу – журналисттерге окурмандардын керектөөлөрүн канааттандырууда мүмкүндүк түзүү жана редакциялык чагылдырууну, ошондой эле кайтарым байланышты баалоо жолу менен ишке ашыруу болуп эсептелет. Редколлегияны түзүүдөгү башка оң багыттагы эффект, гезит ээсинин пикирин жана анын окурмандардын кызыкчылыктарына камкордук көрүүсүн салтанаттоодо (жарыялоодо) жатат. Редколлегия ошондой эле гезит ээси менен журналисттердин гезиттин көз карандысыздыгына байланыштуу бири-бирине ишенимин бекемдөөдө мүмкүндүк түзө алат. Редколлегия башкы редакторго эсеп берүүчү кеңештик орган болуп саналат. Ал жолдомо бере алат, бирок башкаруу иерархиясында укук жана милдеттүүлүгү жок. Ошондуктан, «Жаңы мезгил» басма компаниясынын уюштуруучу схемасына кирбейт. Редколлегиянын мүчөлөрү башкы редактор, аткаруучу редактор жана башка журналисттер менен гезиттин редакциялык саясат жана редакциялык мазмунуна тийиштүү суроолорду талкуулай алат. Редакциялык коллегия жана а��ын иш-аракети ким анын мүчөлүгүнө жатат жана ал кандай ишти чечүүгө милдеттендирилгенине байланыштуу аздыр-көптүр формалдуу мүнөзгө ээ. Редакциялык коллегиянын үч түрү бар: 1) Ички редколлегия – штаттык журналисттерден түзүлөт. Мындай түрдөгү редколлегия өзүнө жогорку звенодогу жетекчилерди жана алып баруучу баяндамачыларды камтып, гезиттин күндөлүк жумушунда теманын аброюна карата редакциялык чечим чыгарат. Өзүнүн иш-аракети боюнча, мындай редколлегия күндөлүк жана жумалык редакциялык кеңешмеге жакын. «Жаңы мезгил» гезитинде, мисалы, аткаруучу жана башкы редактордун жетекчилиги астындагы кеңешмеде гезиттин багытын билдирген кандай темалар макалада козголо тургандыгы талкууланат. Редколлегиянын демейдеги жумушунан тышкары кээ бир аныкталган суроолорду чечүү үчүн башкы редактор, албетте, кезексиз редакциялык кеңешмени же журналисттер тобунун чогулушун чакырат.

Иллюстрацилар 40.0 41.0, 42.0 жана 43.0

Редколлегия жолдомо бере алат, бирок башкаруу иерархиясында укук жана милдеттүүлүгү жок.

2) Тышкы редколлегия – компанияда иштебеген адамдардан түзүлөт. Гезиттин редколлегиясына кирген белгилүү адамдар окурмандардын аудиториясынын гезитке карата ишенимин бекемдөөгө жардам берет. Бирок демократия өнүгүп келаткан өлкөлөрдө массалык маалыматтын ээлери башкы редактордун жумушун көбүрөөк көзөмөлгө алууну ниеттенишет. Мында редакторго берилген расмий көзкарандысыздыкты оңдоп чыгып кетет. Башка жактан келген адамдардан басма ээси талабы менен түзүлгөн редколлегия ар убакта ал конфликттердин ортомчусу боло алышмак. Ошондой болсо да, гезиттин мазмунуна карата ал жоопкерчилик башкы редактордо калат. Бул көптөгөн өлкөлөрдүн мыйзамдары менен бекемделет. 3) Аралаш редколлегия – өзүнө штаттык журналисттерди да, ошондой эле компанияда иштебеген адамдарды да камтыйт. Редколлегиянын мындай түрү журналисттер жана гезит ээлеринин ортосундагы андай кагылыштарды жумшартып, жылмалоого жарамак. Муну «Жаңы мезгил» да жактырат. Аралаш редколлегияда өз өкүлдөрү бар журналисттер толук түрдө, редакциялык мазмун гезит ээси тарабынан кысымга алынбагандыгына ишене алышмак.

Иллюстрация 36,0

135


Төртүнчү бап Ðåäàêöèÿëûê ìàçìóí

36. Редакциялык коллегия

Иллюстрация 36,0

«Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин редколлегиясынын жобосу 1. «Жаңы мезгил» гезитинин редколлегиясы (мындан ары – редакциялык коллегия) башкы редактордун алдындагы «Жаңы мезгил» күндөлүк гезит кеңеш берүүчү орган болуп саналат (мындан ары – башкы редактор) 2. Редакциялык коллегия башкы редакторго «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин редакциялык саясаты жана редакциялык мазмуну жөнүндө кеңештерди берет. Өзүнүн милдеттерин аткарууда редакциялык коллегия «Жаңы мезгил» күндөлүк гезитинин бекитилген редакциялык саясатын жана редакциялык концепциясын эске алат. 3. Редакциялык коллегия башчысын кошкондо, жети адамдан турат. 4. Редакциялык коллегиянын башчысы башкы редактор болуп саналат. Иллюстрация 45,0

5. Редакциялык коллегиянын мүчөлөрү «Жаңы мезгил» компаниясынын басма органынын жобосуна ылайык шайланат. Кандидат башкы редактор жана басма ээси тарабынан көрсөтүлүп, төмөндөгүдөй жол менен жүзөгө ашырылат: а) Башкы редактор «Жаңы мезгилдин» журналисттеринен үчөөнү Редколлегиянын мүчөлүгүнө кандидат катары сунуштайт. б) «Жаңы мезгил» Басма компаниясынын ээси калган үч кандидатураны редакциялык коллегияга көрсөтөт. 6. Редакциялык коллегия эки жумада бир жолу, эреже катары, башкы редактордун кабинетине чогулушат. Редакциялык коллегиянын чогулушу башкы редактор тарабынан чакырылып, алып барууда ага башкы редактор жетекчилик кылат. 7. Башкы редактор жокто чогулушту башкы редактор көрсөтүп кеткен редакциялык коллегиянын каалаган мүчөсү башкара алат. 8. Редакциялык коллегиянын мүчөлөрү чогулушка сырткы адамдын катышуусун сунуштоого акысы жок. 9. Редакциялык коллегия өзүлөрү иштеп чыккан жолдомону көпчүлүк добуш менен бекитет. 10. Редакциялык коллегиянын чогулушунда протокол жүргүзүлөт. Анын тууралыгына башкы редактор жана басма ээси дайындаган Редакциялык коллегиянын мүчөлөрү кол коюшат. 11. Башкы редактор ошол замат Редакциялык коллегиянын чечимин Жаңы мезгилдин журналисттерине кулактандырат. 12. «Жаңы мезгилдин» ар бир штаттык журналисти Редакциялык коллегиянын протоколу менен таанышууга укуктуу.

136


Бешинчи бап

Уюмдашкан тїзїлїш

137


Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø

37.

37. Фирманы түзүү

Фирманы түзүү

Гезит демейде бир адамдын эмес, жамааттын аракетинин жыйынтыгы болуп саналат. Ошондуктан гезиттин түзүлүшүнүн функциясын (ишин) түзүү коюлган максатка жетүүдө эң негизгиси болуп саналат. Гезит үчүн жогорку маанилүүлүк кимдин функциясын көздөйт? Же башкы редактор коммерциялык директорго караганда, маанилүүлүк кылабы? Баяндамачынын редактордон артыкчылыгы барбы? Буга жоопту бере албайсыз: алардын баары маанилүү. Элден мурун генералдык директорду тандагыла, ошол эле учурда башкы редактор дайындалат.

Ошондой болсо да гезитте анын түзүлүшүн аныктаган кандайдыр бир кызмат болуш керек. Жогору жагынан баштаңыз. Эмне үчүн? Жеке адамдардын тобунан турган уюмдун функциясы барыдан мурда лидерликти жана жетекчиликти талап кылат. Анчалык чоң эмес компаниянын иш-аракетин уюштуруш үчүн барыдан мурда кыраакылык сапатка ээ башкы директордон талап кылынат. Мында өз-өзүнчө иштеген бөлүмдөр алардын жетекчилери канчалык таланттуу экендиктерине карабастан, жалпы ишти эффективдүү жүргүзө алышпайт. Ошондуктан элден мурун башкы директорду тандагыла, ошол эле учурда башкы редактор дайындалат. Басманын жана редакциялык бөлүмдүн бул эки жетекчисине аларга баш ийип жана эсеп берүүчү менеджерлерди дайындоо жагы жүктөлгөн. Компаниянын миссиясын көңүлгө так алуу менен башкы директор жана башкы редактор, ар бир кызматкердин өзүлөрүнүн милдетине ылайык, фирманын түзүлүшүн өнүктүрүүдө төмөндөгүдөй кадамдарды жасайт: 1. Жумушчу-кызматчылардын ар бирине өз ишине ылайыктуулугуна карата аныктама жүргүзөт. Алардын ээлеген кызматы компания кабыл алган стандарт менен дал келиши керек. Ал баалоонун негизинде тиешелүү кызматкерди жумушунда калтыруу, же кызматынан жогорулатуу, ошондой эле бошотуу жагы каралат. 2. Компаниянын миссиясы үчүн керектүү жаңы кошумча кызматты аныктайт: 3. Сиздин компаниянын каражатынан жумушка кирише турган керектүү кызматкерди издеп табуу. (орун бошогон учурда) 4. Ким кандай жумушта иштей тургандыгын аныктайт. 5. Компаниянын уюштуруучулук түзүлүшүнүн чегинде ага ишенимдин кызматтык багыттардын абалын аныктайт. Мындай кадамдар иштеп жаткан компанияда колдонулушу мүмкүн. Албетте, мында компаниянын түзүлүшүнүн кайра уюштурулушу, же андан ары өнүгүүсү эсепке алынат. Жаңы уюшулган компанияда мындай кадамдар экинчи пункттан баштап жасалат.

Сизге канча жумушчу керек? Экономикалык жактан өнүккөн өлкөлөрдө гезиттин кызматкерлеринин саны, эреже катары, алардын тиражынын саны менен аныкталат. Бириккен штаттарда, мисалы, ар бир миң даана бир жумушчу орунду камсыз кылат. Мындай деңгээлдеги ченем рынок жаңыдан башталып жаткан өлкөлөрдө болууга мүмкүн эмес. Себеби, ал жерлерде гезит нөлдөн башталып, адам, техникалык жана каржылык ресурстардын минималдуу өлчөмүн пайдаланышат.

Иллюстрация 41,0

138

Учурдагы демократия жаңыдан башталып жаткан өлкөлөрдө чыгып жаткан гезиттерге байкоо жүргүзүү көрсөткөндөй жаңы ставкада (өлчөмдө) иштеген он штаттагы кызматкер басма жана редакциялык бөлүмдөгү адамдардын минималдык саны катары эсептелиниши ыктымал. Анткени, өндүрүштү уюштуруу 16 беттик көлөмдөгү жумалыктар сатууда ошол жумушчу-кызматкерлер эле жетишмек.


37. Фирманы түзүү

Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø

(41,0 иллюстрациясында ондон ашык кызматтык багыт берилген, себеби, бир адамга эки адамга ылайык келүүчү иш тапшырылып олтурат) Буга катар толук ставкаларда иштеген 5 кызматкер менен сиз 8 беттик жумалыкты чыгара аласыз. Чакан гезиттерде бул багытта жумушчу орундар менен бөлүмдөрдү бириктирүү жүрүп, көп сандагы бөлүмдөрдүн ишине бир эле менеджер жооп берет. Ушинтип, менеджерге аз сандагы жумушчулар аткара турган ишти тапшырса болот. Жетишпеген жумушчулардын милдеттери иерархияда жогорку кызматты ээлегендерге бөлүштүрүлөт. Мындай аткаруучу жок учурунда анын милдетин менеджер өзү аткарат.

Буга катар толук ставкаларда иштеген 5 кызматкер менен сиз 8 бет жумалыкты чыгара аласыз.

Башка жагынан алып караганда, компаниянын өсүшү түзүлүштүк уюмдаштырууну жаратат.

Кадимки гезиттердин түзүлүшү Жакшы тейлеген компания, Кошмо Штаттарындагы гезитти мисалга алганда демейде 8 бөлүмдөн турат: (1) жарнамалар, (2) таратуучу, (3) өндүрүш, (4) өнүктүрүү, (5) эсеп, (6) маалымат системасы, (7) кызматчылар жана (8) редакция. Чакан гезиттерде эсеп, маалымат системасын жана кадрлар бөлүмүн администрация түзөт. Америкалык гезиттердин демократия жаңыдан өнүгө баштаган өлкөлөрдөн айырмасы – акыркылардын өздүк басмаканалары жок. Өндүрүш бөлүмүнүн иши ушуга байланыштуу аларда чектелип, өндүрүштүк операциялар менен басмакананын ортомчулугуна көз каранды. Демейде бул жумушту чектелген коммерциялык кызматтын жумушчусу аткарат. Демократия жаңыдан башталган өл��өлөрдөгү гезиттердин көлөмүнө карабастан, алардын түзүлүшүнөн үч негизги бөлүмдү көрсө болот. (1) коммерциялык, (2) каржылык жана (3) редакциялык. Коммерциялык бөлүм, америкалык гезиттердикиндей эле, жарнама, тираж, өндүрүш өз басылмасын өнүктүрүү бөлүмдөрүнөн турат. Каржылык бөлүм эсептик учёт жана жумушчу-кызматчылар менен иштөөгө жооп берет. Редакциялык бөлүм америкалык гезиттердей эле ролдорду аткарат, бирок маалымат системасынын жумушун да өзүнө камтыйт. Себеби, компаниянын маалымат технологиясын кеңири колдонуу редакциядагы компьютерди пайдалануудан башталат.

139


140 Басуу

Өнүктүрүү

Маркетинг

Өнүктүрүү директору

4 Бюджетти пландоо

Дебитордук эсеп

Каржы директору

3

2

Маалымат- 5 тык системалардын директору

Администрация

Компенсация

Персоналдар боюнча директор 6

6. Камсыздандыруу, бюллетендерге төлөө, эмгектик эс алуу, пенсиялык программаларды өзүнө камтыган эсептен жумушчуларга төлөөнү камсыз кылуу.

5. Маалымат системасынын директорунун функциясы – маалымат системасын түзүү жана тейлөөнү жакшыртуу, ошондой эле гезиттин милдетин аткарууда техникалык ыкмаларды камсыз кылуу болуп эсептелет.

4. Компаниянын өздүк жарнамалык кулактандыруулары, демөөрчүлүк иш-чаралар жана башка.

3. Башкы өндүрүш – операциялык башкаруучу (СОО) – компаниянын күндөлүк ишине жооп берүүчү адам.

2. Башкы аткаруучу (СЕО) – компанияны башкарууда жооп берүүчү адам.

1. Кыскача алганда, төмөнкү ячейка бөлүмдөрдү башкаруунун деңгээлинде өзүнө мындай жумуштарды камтыйт: ячейка иш -аракеттердин аталышы, аны бир же бир нече жумушчулар аткарат, же бөлүм башчысынын иши.

Дааналап сатуу

Басууга чейинки даярдык

Жазылуу жана жеткирүү

Саптык жарнама

Блоктук жарнама

Өндүрүштүк директор

Тираждык директор

Басып чыгаруучу

Президент

Директорлор кеңеши

1

Маалыматтарды издөө жана иштеп чыгуу

Графикалык материалдар боюнча редактор

Сүрөт материалдар боюнча редактор

Пикирлерди камтыган материалдар боюнча редактор

Очерктер боюнча редактор

Спорт жаңылыктар боюнча редактор

Расмий жана саясий жаңылыктар боюнча редактор

Ишкердик жаңылыктар боюнча редактор

Жергиликтүү жаңылыктар боюнча редактор

Башкы редактор

Америкалык күндөлүк ири, кадимки гезитин уюштуруучу түзүлүшү

Жарнама директору

Иллюстрация 37.0

Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø 37. Фирманы түзүү


38. Уюмдашкан түзүлүштү жаратуу

38.

Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø

Уюмдашкан түзүлүштү жаратуу

Компаниянын эффективдүү иш-аракетин уюштуруу үчүн кимге кандай милдет жүктөлгөн жана иш -аракеттердин конкреттүү түрлөрүнө ким жооп берерлигин аныктоо өтө маанилүү. Журналистке кимдин алдында ал баш ийет жана анын иш-аракетин ким багыттай тургандыгын, сөзсүз, билиши керек. Ушунун өзү үй тазалагычка да тиешелүү. Эгерде ар бир жетекчи жана штаттык жумушчу өз укугун жана милдетин түшүнгөн болсо, ошондой эле өзүнүн кесиптештеринин милдеттерин да ажырата алса, анда алардын ортосунда карама-каршылыктар болбой, компания уюштуруучулук түзүлүшү жок эле иштей алмак. Турмушта, бирок, андай кубулуш эреже катары саналбайт.

Уюмдашкан түзүлүштү түзүү Уюштуруучулук түзүлүш айрым жумушчу орундардын жана кызмат багыттары менен компаниянын чегинде кандай байланыша тургандыгын көрсөтөт. Ар бир жетекчи жана штаттагы жумушчу уюштурган түзүлүшкө киргизилиши керек. Анын тийиштүү кызматы ячейкада көрсөтүлөт. Ар бир ячейка, мейли ал квадрат, же түз бурчтуу, айлана же эллипс болобу, «ага жалпы миссияны уюштуруунун кызматтык багытында иш алып баруу жагы бекитилген»1. Ошондуктан бир нече штаттык кызматкерлер, мисалы, бир эле жетекчиге баш ийген репортёрлор Репортёр деп белгиленүү менен бир эле ячейка тарабынан көрсөтүлөт. Штаттан тышкаркы жумушчу менеджердин кыйыр ячейкасы тарабынан белгиленет да, ага тапшырмаларды берип, бүткөрүлгөн ишти кабыл алат. Өкүлчүлүктү багыттоо айрым ячейкаларды бириктирүүчү сызыктын жардамы менен сүрөттөлгөн. Ал ячейканын үстүнкү бөлүгүнө жайгашкан кызмат төмөнкү жайгашкандардын баш ийүүсүн талап кылат. Жеке башкаруучулук деп аталган принципке ылайык уюмдун ар бир мүчөсү бир эле адамга баш ийиши керек. Ал эми ячейка өзүнөн жогору жайгашкан ячейкадан башкасына бирикпөөгө тийиш.

Уюштуруучулук түзүлүш айрым жумушчу орундардын жана кызмат багыттары менен компаниянын чегинде кандай байланыша тургандыгын көрсөтөт.

Эмне үчүн уюштурулган түзүлүш өзүн жаманатты кылды? Формалдуу түрдө гезитти башкаруу мурдагы социалисттик өлкөлөрдө уюмдун теориясына ылайык жүзөгө ашырылган. Мисалы, жеке башкаруучулук принциби уюштуруучулук түзүлүштө колдонгон да, кызматтык көрсөткүчтөр менен катар башкаруунун каражаты катары пайдаланылган. Ошондой болсо да, социалисттик өлкөлөрдөгү гезитти башкаруу системасы кулап түштү, анткени ал, мамлекеттик бийликтин тоталитардык түзүлүшү менен ажырагыс байланышта болучу. Ошол мезгилдеги журналистиканын пособиеси (куралы) көрсөткөндөй редакцияны профессионалдуу түрдө башкаруу жана коммунисттик идеология бир бүтүн нерсеге айланган: «Редакцияны башкаруу редакциялык жамааттын жетекчи органдарынын системасы аркылуу жүзөгө ашырылган. Буга башкаруунун административдик звеносу (редактор жана анын орун басары), партиялык уюм, профсоюз, журналисттер Бирикмесинин алгачкы уюму тартылган. Редактор жана анын орун басары гезитти басуу боюнча жетекчиликти камсыз кылат, редакциялык бөлүмдөрдүн ишин уюштурат, кадрдык маселелерди чечет жана башка. Партиялык уюм журналисттердин идеялык-саясий деңгээлин көтөрүүгө мүмкүндүк түзөт, редакцияда көз караштардын бирдей болушуна аракетин күчтөйт, (басылмадагы маанилүү макала боюнча) келечектүү милдеттерди демократиялык жол менен талкуулоону камсыз кылат, жамааттын ичинде коомдук пикирди калыптантат». 2 Мындай ачык жана жашыруун түрдөгү «камкордукту» баштарынан өткөргөн, коммунисттик идеологиянын тарбиясындагы журналисттер азыр кандайдыр бир башкаруунун түзүлүшүнө ишенбей жатышы эч кимди таң калтырбайт. Ошол эле учурда бийлик жана саясий партияларга көз карандысыз гезиттердин профессионалдуу жетекчилигин идеология алмаштырбай калган. Гезиттин уюштурулган 1

2

Уюштуруу схемалары: 200дөн ашуун коммерциялык эмес уюмдардын структурасы (Organization charts: structure of more than 200 businesses and non-profit organizations), Джон Г. Маурер, Джудит М. Никсон жана Терранс У. Пекк. «Гейл Ресерч» (Gale Research), АКШ, 1996; ix б. Райондук гезиттин редакторунун иш китеби, Я.Н.Засурский жана башкалардын редакциясы астында. «Мысль», Москва, 1988; 76-б.

141


Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø

38. Уюмдашкан түзүлүштү жаратуу

түзүлүшү эмнени колдойт? Башкаруу системасынбы, же башаламандыктыбы? Булар компаниянын ичиндеги суроолор, алар компаниянын күчтүү жана алсыз жагын көрсөтөт.

Менчикти башкаруудан ажыратыңыздар Уюштурулган түзүлүш – бул башкаруунун каражаты. Ал компанияны күндөлүк башкаруу кандайча жүзөгө ашырылат, же ашырыла тургандыгын көрсөтөт. Ошондуктан демейки уюштурулган түзүлүштүн гезит ээсин көрсөткөн ячейкасы жок.

Акылдуу гезит ээлери гезиттин күндөлүк иш-аракетине кийлигишүүдөн качышат.

Ошондой болсо да жеке менчик жакында эле киргизилген өлкөлөрдө аны күтүүсүз нерседей кабыл алышат. Штаттагы кызматкерлер ошондуктан өзүлөрүн гезит ээлерине тең катар коюшуп, гезиттин түзүлүшүнөн ячейканы жогору койгулары келишет. Ал компаниянын менчиктүүлүгүн мындайча белгилегендиктен, кандайдыр бир мааниге ээ. Ошондуктан бул бөлүмдөгү уюштурулган түзүлүштөр, америкалык үлгүдөн тышкары, менчик ээсин билдирген ячейканы өзүнө камтыйт. Америкалык гезиттерде компаниянын ээси жөнүндө маалымат ар бир санда берилет, демейде ал пикирлер жайгаштырылуучу беттен орун алат, кээде уюмдар жөнүндөгү маалыматтан бөлөк басылат. Гезит ээсинин статусу (жагдай) жана жетекчиликтин функциясы (иши) компаниянын документациясында тийиштүү түрдө так чектелиши керек. Акылдуу гезит ээлери гезиттин күндөлүк иш-аракетине кийлигишүүдөн качат. Мында ал гезиттин көзкарандысыздыгын гана көздөбөстөн, анын редакциялык жамаатынын авторитетин сактоо максатында да ошондой жолго барат.

Уюштурулган кайсыл түзүлүш эң мыкты? Бул бөлүмдө басма компанияларынын бир нече уюштурулган түзүлүштөрүнүн ар кандай өлчөмдөгү түрлөрү сүрөттөлөт. алардын кайсынысы тууроо үчүн эң мыкты? Менеджмент тамагындагы эксперттер бул суроону ылайыксыз деп эсептешет: «Уюштурулган түзүлүштү түзүүдө бирдей туура айла болбогондуктан, бирдей туура уюштурулган түзүлүш да болууга мүмкүн эмес». 3 Иллюстрация 37,0

Балким, кимдир бирөө кадимки күндөлүк америкалык гезиттин уюштурулган түзүлүшүн үлгү катары колдонгусу келип жүрбөсүн? Бирок демократия жаңыдан башталган өлкөлөрдүн рыногунда АКШныкына мүнөздүү жогорку квалификациядагы жумушчулар жетишпейт. Ал эми редакциялык бөлүмүнө келсек, алардын аң-сезиминин деңгээли жалпы – улуттук түшүнүктөн жогору экенин журналисттерден күтүүгө болбойт. Беделдүү журналисттердин жөндөмүн жана жумушун бардык жамааттын аракети менен жалпы ишке тартуу керек. Ошондо гана коомчулукту жетектеп, анын маанисин түшүндүрүүгө болот. Уюштурулган түзүлүштү көрсөтмөлүү элестеткен схема реалдуулукту оңтойлуу чагылдырышы керек: эч качан абадагы Ак сарайды кур��штун кереги жок. Башкалардан бир кадам алдыга озгон соң, бут алдыңыздагы жерден ажырабаңыз. Балким сизге бүгүн идеалдан чегинип, ымалага келүү керек болуп калар. Муну сиз бут алдыңызда таяныч жаратып, эртеңки максатка жетүү үчүн оюңузда сактап жүрөсүз.

Сизге башкаруунун канчалык деңгээли керек? Кызматкерлердин алгылыктуу жумушун камсыз кылуу үчүн сиз менеджерлердин жетиштүү сынагына ээлик кыларыңызды карап көрүңүз. Бир менеджер ондон ашык баш ийген кызматкерлерди эффективдүү башкара албай тургандыгын практика көрсөтүүдө. Кээ бир компаниялар 20дан ашык деңгээлди камтыган жогорку сапаттагы иерархиялык схеманы түзүүгө умтулушат. Бирок азыркы прогрессивдүү тенденция башкы директор менен төмөнкү звенодогу жумушчулардын ортосунда беш-алты деңгээлден ашпаган мамилени түзүүдө турат. Түзүлүштү мын3

142

Уюштуруу схемалары: 200дөн ашуун коммерциялык эмес уюмдардын структурасы (Organization charts: structure of more than 200 businesses and non-profit organizations), Джон Г. Маурер, Джудит М. Никсон жана Терранс У. Пекк. «Гейл Ресерч» (Gale Research), АКШ, 1996; xix б.


38. Уюмдашкан түзүлүштү жаратуу

Бешинчи бап Óþìäàøêàí òїçїëїø

дайча жүргүзүү төмөнтөн жогору карай байланышты (коммуникация) жакшыртууга багытталган. Өтө эле көп сандагы деңгээл төрөпейилдикти жаратып, чыгармачылыктын ийгиликтүүлүгүнө бут тосот.

Сандарттуу эмес үлгүлөрдөн сактаныңыз Стандарттуу уюштурулган схема сызык менен бириктирилген ячейкалардан турат да, формасы жагынан пирамиданы элестетет. Анда иерархияга ылайык, жогорку кызматтын өкүлчүлүгү төмөн өтөт. Бирок аз сандагы уюмдар гана туура пирамидалык формага ээ. Кээ бир мекемелер, мисалы, «Кызматкерлердин уюмдун ийгилигине кошкон салымын бөлүп көрсөтүш үчүн пирамиданы айлантып коюшат».4 Башка компанияларда артыкчылык тегерек, же тепкичтүү уюмдашкан схемага берилет. Ал башкада борборлоштурулган деп аталат. Мында жогорку кызмат схеманын ортосуна жайгаштырылган. Тик бурч түрүндө уюштурулган схема, же таянычы бар орундардагы ар башка адамдардын тизмеси деп койсо дагы болот, «алар ар бир деңгээлге, же звеного шайкеш келип, бирок башчыдан төмөн жайгашкан»5. Кээ бир компаниялар уюштурулган түзүлүштү түзүү үчүн ушундай жаңы тенденцияларды жетекчиликке алуу менен, тармакташуу, борборлоштуруу жана горизонтал сыяктуу байланыштарды уюмдаштырылган түзүлүштү түзүүдө колдонушат. Ар бир стандарттуу эмес үлгүнү пайдалануу сиздин компаниянын уюмдаштырылган схемасын түзүүдө азгырмалуу болушу мүмкүн. Бирок мындай аракет чаташууга алып келет, өзгөчө анын автору менеджменттин коюлуучу тажрыйбасына ээ болбосо көбүрөөк түйшүктөнүүгө туура келет.

Уюмдаштырылган схеманы ким иштеп чыгат? Компаниянын уюмдаштырылган түзүлүшүн ким иштеп чыгышы керек? Негизги бөлүмдүн эң жогорку жетекчилери – коммерциялык директор, каржылык директор жана башкы редактор элден мурун өзүлөрүнүн бөлүмдөрүнүн уюштурулган схемасын түзүүлөрү тийиш. Андан соң башкы директор компаниянын бүткөрүлгөн жалпы уюмдаштырылган түзүлүшүн гезит ээси болуп эсептелген жоболук органга өткөрөт.

4

5

Коммерциялык директор, финансылык директор жана ба