Page 1

Architectuur in België

263

december 2016 / januari 2017

BEL € 12,50 – INT € 19,50


A  263 [Re]configuration of the territory december 2016 / januari 2017

Product News 2 Bezoek aan Interieur en andere nieuwigheden

In the Picture 12 De taal van architectuur Bart Decroos 16

Frisse wind in Japan Véronique Boone

20 Natuurarchitectuur Bart Tritsmans 25

Sportzaal met sacraal karakter Thibaut Paggen

28 Een vlaag van nostalgie Mathias Bouet

Fundamenten 33 Edito Pieter T’Jonck 34 Foto-essay Michiel De Cleene

40 Samenwerken op de rand van de chaos Jan Schreurs 42 Kolenspoor op het spoor Julie Marin, Christian Nolf, Bruno De Meulder

83

Cellule architecture Op de drempel van de stedelijkheid Géry Leloutre

Zoom Out

expo

89

Van Utopia naar Wuustwezel Gideon Boie

91

Scenografie als kunst Pieter T’Jonck

boek

49 Bottum-up op grote schaal Lisa De Visscher

92 93

52 De strijd om de steenbergen François Schreuer 55 Opengewerkte steden Géraldine Michat 58 ‘Utopieën zijn nodig om kritisch te denken’ Interview met Paola Viganò Guillaume Vanneste

Zoom In 68

‘Wij volgen de natuur: niets ligt vast’ Interview met Bas Smets Florian Hertweck

Guests 78

Team Vlaams Bouwmeester Open ruimte en verstedelijking: een tegenstelling? Julie Mabilde en Elke Vanempten

Het landschap als hefboom voor kritiek Pieter T’Jonck Architectures Wallonie-Bruxelles Inventaires #2 Inventories 2013-2016 Rafaël Magrou

bio’s 94

Werkten mee aan dit nummer


+gent dunkerque

42 Fundamenten

+ calais

 263

+aalst

Kolenspoor op het spoor Regionaal Natuurpark van Heuvelland

+kortrijk

Parc Naturel Régional des Caps et Marais Het d'Opale Limburgse

+mouscron Kolenspoorproject transformeert een in onbruik geraakte transhazebrouck tourcoing Parc Naturel Régional +armentières roubaix portinfrastructuur tot een geleider van duurzaam leven, bewegen, werken du Pays des Collines en produceren. Een project dat, net als het spoor zelf, steeds meer in beweging +ath komt. lille

hydrogen pro du cti on

+tournai

n

T US t ec

Tussen 1902 en het midden van de jaren 1980 draaiden de Limburgse steenkoolmijnen volop. Zo ontstond een parallelbéthune stelsel van spoor- en waterwegen om de kolen naar C A Luik en CAntwerpen Kolenspoor getuigen van die OAL TR K IND te brengen. Het Albertkanaal en het Hydrogen Parc Naturel Régional ote l ocal Production cle periode. Napromde mijnsluitingen raakte het Kolenspoor in onbruik, maar het kanaal en de Plant a des Plaines de l'Escaut liévin lop cl ea RY dev e n hydrogen pipe h li n vele (snel)wegen die het gebied van oost naar west en noord naar zuid doorkruisen, h strategy for in on HH douai g brachten nieuwe industrie (zoals Ford Genk) naar de streek. Toenrog Ford Genk de deucvalenciennes oal municipality t rack Provincie en ? de Limburg vel o € ren sloot, was die weer toe aan een nieuw economisch verhaal. In dat verhaal pm enieuwe facilities Machiels n t set up cl e Remo Facility an krijgt het vergeten Kolenspoor een nieuwe relevantie door intensief en collectief maubeuge arrash € sa HYDROGEN HYDROGEN CLEANTECH CLEANTECH municipality Greenville te l l it ontwerpend onderzoek van (inter)nationale onderzoekers en lokale stakeholders. ECONOMY ECONOMY ECONOMY ECONOMY el support Parc Naturel Régional oca t i on Kempisch s in H heat Tehuis H de l'Avesnois Het wordt de ruggengraat van een duurzame economische en ecologische wederopcleantech € startups NMBS i-cleantech new housing cambrai standing Flandersvan Centraal-Limburg. innovation community of design-workshop in de avesnes-sur-helpe OVAMRaadzaal 6 februari 2016: de slotdag van eenHouthalen-Helchteren urban implementation van Houthalen-Helchteren. Julie Marin van de Onderzoeksgroep Stedenbouw en Toerisme Limburg Architectuur (OSA) presenteert samen met Matteo Motti en Kees Lokman een toestartup expansion expansi on bio Centrum m possibilities Zuid komstscenario. Het betrekt verstedelijking, lokale energieproductie en recyclage op elkaar. Het Kolenspoor is de geleider voor die next economy. Het College van fertilizer farmers jobs Burgemeester en Schepenen noemt het een eye-opener. Problemen van waterheat overlast die al decennia aanslepen, blijken plots een kans om de overstap naar een private gardens circulaire economie te maken door overtollig water in tebiomass zetten voor lokale industrie n bi oma biomass creat i o zette ss h en landschapsbeheer. (FIG. 1, FIG. 2) Houthalen-Helchteren i nfrast ruc ub zelf al een sterke t ur e eerste stap naar die overgang, met een initiatief als ‘Greenville’. De voorstellen uit de Agentschap Natuur en Bos Limburg workshop tonenWatergroep dat die overgang de landschappelijke eigenheid van de gemeente Bionerga j ect bi omass hu pro strat b Biomass e versterkt doordat gy ze ruimtelijke ontwikkeling, lokale tewerkstelling en een geplande Hub fertilizer p regionale biomassahub met elkaar verbindt. NMBS € BIOMASS WATER ECONOMY Die OSA-workshop is een van de uitkomsten van de jarenlange wisselwerking ECONOMY location tussen OSA en agentschappen van de Vlaamse overheid – zoals Ruimte Vlaanderen RLLK Europark en de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), het Regionaal Landschap Lage Kempen municipality € (RLLK) – en lokale besturen. Ze organiseerden met tal van stakeholders diverse ontpum werpworkshops en -studio’s. Daaruit ontstonden geleidelijkmunicipality ontwikkelingsvisies voor het Kolenspoor in Centraal-Limburg, met het natuurlijke landschap en de ecologische LRM ontwikkeling als dragers. Bijzonder is dat lokale stakeholders daar omwille van hun doorgedreven terreinkennis de mede-auteurs van zijn. European Unionen (landschaps)arIn Houthalen-Helchteren werkten jonge stedenbouwkundigen chitecten, een data-expert en lokale ecologie- en landschapsexperten vanaf dag één l ea

c te

hy

d

c te

cono my se as

as are

al ong coal track reuse for

ter recovery d wa pe um

ater from sub pw s

n ide ce

FIG. 1 Een systemische snede van HouthalenHelchteren tot en met Maasmechelen dwars over het Kempisch plateau biedt inzicht in de

samenhang of disruptie tussen zichtbare en onzichtbare materialenstromen, menselijke en natuurlijke processen

Sludge Waste Limburg Europark | Biomassawerf 360,000 m /year Het Wiek To De Wijers

Geothermal

Laambroekrijvers Coal track

Centrum Zuid

Grote Baan Biomass Pilot Project

Breelaarheide

Meulenberg

Campine Plateau


HEIDEGEBIED

B MINE BERINGEN

43 Fundamenten

 263

HEIDEGEBIED militair domein DE SCHACHT

GREEN VILLE HH

k

ee

HENGELHOEF

a

M

RC GENK

Het Ko

DE TEUT CIRCUIT ZOLDER

lens

poo

r

rb ste

erg

erb

ld

Bo

WATERSCHEI

k ee

o Ro

VIJVER KERNGEBIED

De Ka n

k

ee

eb ng

Sla

ste

Zu

aa

HERKENRODE

C-MINE

k

ee

erb ost rklo

NATIONAALPARK HOGE KEMPEN GENK

BOKRIJK

lro

ut e

S

PERIMETER REGIONAAL PARK DE WIJERS DE MATEN

HASSELT

0

2,5

U HASSELT

5km

FIG. 3 Het voor De Wijers voorgestelde raamwerk benadrukt de regelmaat en tegelijkertijd diversiteit

FORD GENK

van de parallelle beekvalleien, opgespannen tussen het Kolenspoor en het Albertkanaal.

samen. Dat schiep een enorm momentum, en wel in het gemeentehuis zelf, met ambtenaren en lokale politici als directe toeschouwers of zelfs deelnemers. De omgeving werd per fiets verkend. De tocht ging van oude mijnsites in Houthalen naar de terril van Zonhoven, langs mijnverzakkingsgebieden waar continu water weg te pompen valt, en langs de verborgen Remo-stortplaats, waar afval geüpcycled wordt. Onderweg ontdekte de groep verwilderde bufferzones vol biodiversiteit. Het Kolenspoor was de rode draad, of ze nu in gebruik was, bijvoorbeeld als fietsroute, of volledig overwoekerd. Eens de puzzelstukken gelegd waren, verschenen twee visies voor Houthalen-Helchteren: als pionier in duurzame mobiliteit, en als voortrekker van een landschappelijk ingebedde economie gebaseerd op biomassa, water en clean tech. (FIG. 2) De workshop in Houthalen-Helchteren typeert alle OSA-workshops: ze verbinden internationale expertise met lokale kennis. De verbinding van praktijk en academie, beleid en gebruikers genereert nieuwe ideeën. Workshops stemmen niet alleen de violen tussen diverse actoren, ze zetten dingen in beweging en geven energie. Stakeholders eigenen zich de resultaten toe en creëren zo een draagvlak en nieuwe coalities. Een visie leidt als vanzelf tot actie met het ontwerp als katalysator. Ontwerpen is immers dingen ontdekken; een ontwerp initieert, stimuleert, medieert, negotieert. Het is écht onderzoek: het simuleert en test. Ook als het geen bewijskracht heeft, levert het alvast stof voor debat, niet enkel over principes, maar vooral over concrete realisaties. Eerst ontwerpen, dan plannen Het Kolenspoor is ontstaan als onderdeel van een ambitieus territoriaal plan d’ensemble om via een parallel stelsel van spoor-, water- en autowegen steenkool bos water

afval onderwijs

energie mobiliteit

rest

E

elb ng


+gent dunkerque

44 Fundamenten

+ calais

 263

+aalst

FIG. 2 Nieuwe coalities en onverwachte Natuurpark samenwerkingen tussen actoren zijn Regionaal noodzakelijk van Heuvelland om tot een geïntegreerde regionale circulaire economie te kunnen komen. Parc Naturel Régional des Caps et Marais d'Opale

hazebrouck

+kortrijk

+mouscron tourcoing

+armentières

Parc Naturel Régional du Pays des Collines

roubaix lille hydrogen pro du cti on

+ath

+tournai

béthune

COAL TRACK IND n

T US t ec

ote l ocal pr om cle a lop cl ea dev e n

in

Machiels Remo Facility

set up cl e an

arrash

CLEANTECH CLEANTECH ECONOMY ECONOMY cleantech startups

i-cleantech Flanders

ro

c te

support

strategy for

douai

facilities

Greenville

pip eli n

h

HH

on gc oal valenciennes t rack ge ? nd ev e l opm ent

d

Parc Naturel Régional des Plaines de l'Escaut ydrogen hy

municipality

Provincie Limburg

h

Hydrogen Production Plant

liévin

l ea

c te

h

RY

innovation implementation

Kempisch Tehuis

sa te l l it

el

oca t i on

HYDROGEN HYDROGEN municipality ECONOMY Parc Naturel ECONOMY

s in H H

Régional de l'Avesnois

heat NMBS

new housing

maubeuge

cambrai

community of Houthalen-Helchteren

avesnes-sur-helpe

OVAM

Toerisme Limburg startup expansion possibilities

expansi on bio m

jobs

fertilizer

farmers

cono my se as

Centrum Zuid

heat private gardens

i nfrast ruc t ur e

strat

WATER ECONOMY

ter recovery d wa pe um

NMBS

eg yp

al ong coal track reuse for

Watergroep

biomass

biomass

n creat i o bi omass h

Agentschap Natuur en Bos Limburg j ect bi omass hu pro

Bionerga

Biomass Hub fertilizer

location

RLLK

b

BIOMASS ECONOMY

municipality

ub

Europark €

pum ater from sub pw s

municipality

as are

LRM

n ide ce

European Union

Sludge Waste Limburg Europark | Biomassawerf 360,000 m /year Het Wiek To De Wijers

Geothermal

Laambroekrijvers Coal track

Centrum Zuid

Grote Baan Biomass Pilot Project

Breelaarheide

Meulenberg

Campine Plateau


45 Fundamenten

 263

Overtollig water uit de mijnverzakkingsgebieden en geothermische warmte uit de bodem biedt nieuwe mogelijkheden voor bijvoorbeeld geothermische vijvers langs het kolenspoor in Houthalen-Helchteren.


+gent dunkerque

46 Fundamenten

+ calais

 263

+aalst

Regionaal Natuurpark van Heuvelland Parc Naturel Régional des Caps et Marais d'Opale

hazebrouck

+kortrijk

+mouscron tourcoing

+armentières

roubaix lille

Parc Naturel Régional du Pays des Collines +ath

+tournai

béthune

Parc Naturel Régional des Plaines de l'Escaut

liévin douai

valenciennes

maubeuge

arras

Parc Naturel Régional de l'Avesnois

FIG. 4 De transformatie van het kolenspoor tot regionaal zacht netwerk voor o.a. fietsers en openbaar vervoer kan incrementeel en met beperkte

investeringencambrai gebeuren. Tegelijk kan ondergrondse infrastructuur geïntegreerd worden voor het avesnes-sur-helpe uitwisselen van stromen zoals warmte en water.

te exploiteren en exporteren. Dat plan structureerde de ruimtelijke ontwikkeling van Limburg sterk. Toch raakte het Kolenspoor in onbruik na de mijnsluitingen. Vanuit academische hoek zag men meteen hoe dat spoor een hefboom kon zijn voor de herontwikkeling van dat gebied. Bruno De Meulder kaartte dat al aan in Geschiedenis op zoek naar een waardig vervolg: studie van de mijnnederzettingen in Waterschei, Winterslag en Eisden, uitgegeven door de Koning Boudewijnstichting in 1991. De potentie van het Kolenspoor als drager van duurzame ontwikkeling werd sindsdien regelmatig gesignaleerd. Toch gebeurde er lange tijd weinig meer dan het hergebruik van enkele segmenten als fietspad (FIG. 4). Dat voorbereidende werk rendeerde toen de Vlaamse overheid, na de aankondiging van de sluiting van Ford Genk in 2013, alle hens aan dek riep om de streek economisch te redden met het Strategisch Actieplan Limburg in het Kwadraat (SALK). Duurzame werkgelegenheid stond daarbij voorop. Ruimte Vlaanderen haakte daarop in met het Territoriaal Ontwikkelingsprogramma (T.OP) Limburg. De reden was evident: zonder goede ruimtelijke organisatie geen duurzame economische ontwikkeling. T.OP Limburg zette dadelijk in op samenwerking met regionale en lokale actoren. Het Kolenspoor is een van de vier prioritaire transitietrajecten: de 70 kilometer lange, verlaten spoorweg wordt drager van de regeneratie van de Limburgse mijnstreek, een missing link in bestaande netwerken van grondstof-, energie-, en waterstromen en nieuwe netwerken zoals circulaire productie, mobiliteit, beleving en tijdelijk gebruik. Het Kolenspoorproject staat voor T.OP Limburg tegelijk voor participatief ontwerpend onderzoek. Dat ondersteunt niet enkel visievorming, maar creëert op regionaal en lokaal niveau ook een draagvlak voor het project. T.OP Limburg neemt zo het voortouw in de vernieuwing van beleidsinstrumenten in Vlaanderen. De innovatie zit hem in het herdenken van planning als participatie die het onvoorspelbare, maar ook door en door culturele karakter van ruimtegebruik probeert te geleiden. Zoals een tuinier planten geleidt: het kan al eens fout lopen, maar er zit veel kennis, ervaring en visie op de omgeving in zijn werk. Met initiatieven zoals het T.OP Limburg vult Ruimte Vlaanderen de conventionele top-down ruimtelijke ordening van rigide bestemmingsplannen en monofunctionele infrastructuren aan met een dialoog met lokale besturen. Het is een speurtocht naar lokale en regionale steunpunten, verankeringen. De wisselwerking tussen beide benaderingen bepaalt mee het ontwerpgenre. De reikwijdte en inzet ervan wordt speculatief en onderzoekend. Auteurschap en middelen worden gedeeld in een cocreatief


47 Fundamenten

 263

proces. Bij T.OP Limburg gaat ontwerp aan de planning vooraf, in plaats van andersom, zoals het in het verleden doorgaans liep. Onderzoek en ontwikkeling in ontwerpstudio’s en cocreatieworkshops brachten zo rond het Kolenspoor in enkele jaren tijd een intensieve en stimulerende ontwikkelingsdynamiek op gang. Het Kolenspoor werd een living lab voor de overgang naar duurzame ontwikkeling en circulaire economie. Uit de discussie tussen alle bestuursniveaus, van groot tot klein, rond concrete ruimtelijke vragen ontstond een gelaagd verhaal. Toekomsten voor het Kolenspoor De OSA was van meet af aan sterk betrokken bij het project. Telkens weer dook het spoor op als potentieel bindteken en verzamelbekken voor duurzame vormen van leven, wonen en werken in een parkgebied. Het Kolenspoor sluit direct aan op verspreide woonweefsels, bedrijven en wetenschapsparken; zo is het een alternatief voor gemotoriseerd wegverkeer. Het vormt de ruggengraat voor nieuwe collectieve programma’s en uitrustingen, zoals waterstoftankstations, oplaadpunten voor elektrische fietsen, koolstofarme distributiecentra, pilootprojecten voor circulaire economie of geothermische zwemvijvers in openlucht. Als dwarse, droge verbinding smeedt het spoor diverse en versnipperde natuurgebieden aan elkaar. Het doorkruist heide, beekvalleien, naald-, loof- en moerasbossen en vijverlandschappen, zoals de Teut of het Vijverkerngebied. Dat kettingsnoer van bijzondere habitats, zoals de specifieke biotopen op voormalige mijnsites, versterkt zo natuurlijke cycli. Essentieel voor de hertekening van dit Kolenspoorlandschap is duurzaam waterbeheer van het post-mijnlandschap. Een platgewalste mijnterril op het industrieterrein Centrum-Zuid in Houthalen-Helchteren werd bijvoorbeeld herdacht. Zijn ligging aan de drassige voet van het Kempisch plateau verstoort in grote mate de natuurlijke waterhuishouding. Het ontwerpvoorstel zet in op waterbuffering op het industrieterrein zelf. Overstromingszones aan de randen van de industriële site en natuurlijke waterzuiveringssystemen versterken de blauwgroene landschapsstructuur, en komen ook de ruimtelijke kwaliteit van het industrieterrein ten goede. Sinds de laatste workshop, in februari 2016, staat de gemeente HouthalenHelchteren enkele concrete stappen verder. Het Clean Tech Campus + Closing the Circle + Cradle to Cradle (CTC³)-project voor industrieterrein Centrum-Zuid werd recent geselecteerd als Pilootproject terug in omloop, een initiatief van OVAM en de Vlaams Bouwmeester. Dat maakt de koppeling tussen stedelijke transformaties, economische transitie en geïntegreerde bodemsanering. Testcase: De Wijers De reeks landscape urbanism design workshops voor De Wijers die startte in 2012 creëerde mee het huidige momentum rond het Kolenspoor. De Wijers, een door de VLM ondersteunde gebiedsontwikkeling in Limburg, langs het Albertkanaal, ten noorden van Hasselt, is een Vlaams Strategisch Project. Het omvat maar liefst 25.000 hectare aan natuurreservaten, recreatiedomeinen en industrieel erfgoed. Sinds 2008 loopt hiervoor een participatietraject met zeventien partners, zoals provincie, zeven gemeenten, en verschillende agentschappen voor natuur en toerisme. OSA ontwikkelde hier een integrale ruimtelijke visie door cocreatie. Het ruimtelijk onderzoek geeft aan dat een ecologisch-landschappelijke lezing van het gebied een uitstekende hef241) boom is om te evolueren naar een circulaire economie. (> Voorbereidend onderzoek voor De Wijers omvatte onder meer een cartografische en ruimtelijke analyse en een vergelijking met andere internationale voorbeelden van regionale parken. In tegenstelling tot de internationale casestudies vormt De Wijers geen duidelijk afgebakend geheel; het is nonchalant verweven met het verstedelijkte territorium. Een evident mentaal beeld ontbrak, net als de daarmee samenhangende toegankelijkheid. Beide euvels werden verholpen tijdens een ontwerpworkshop in 2013. De Wijers, zo onthulde het ontwerpwerk, kan gelezen worden als een reeks parallelle beekvalleien die doorkruist (en min of meer afgebakend) worden door het Albertkanaal en het Kolenspoor. Samen vormen de valleistroken een ladderstructuur,


+gent dunkerque

48 Fundamenten

+ calais

 263

+aalst

een raamwerk met dubbel potentieel. Ten eerste als netwerk voor zachte mobiliteit, +kortrijk Regionaal Natuurpark langs valleipaden en langs de deels onderbenutte infrastructuur van het Kolenspoor en het Albertkanaal. Ten tweede isvan deHeuvelland ladder een eenvoudige, herkenbare en overkoepelende figuur die het gebied tegelijkertijd definieert én structureert. (FIG. 3) Parc Naturel Régional +mouscron des Caps et MaraisTijdens d'Opale de De Wijers-workshop vond de visie omtourcoing het Kolenspoor om te zetten hazebrouck Parc Naturel Régional +armentières roubaix in een continue recreatieve route een bijzondere weerklank bij de stakeholders. du Pays des Collines De herkwalificatie van het spoorgebied tot de ruggengraat voor de ruimtelijk versnip+ath lille +tournai perde regio werd een prioritair project. Wat nu? béthune Het Kolenspoorproject werd door Z33 en Architectuurwijzer vzw op de Internationale Parc Naturel Régional Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR) 2016 gepresenteerd als eendedigitale des Plaines l'Escaut 270°-bele­ liévin vingsprojectie. Terwijl je virtueel over het spoor rijdt, verschijnen er tekstballonnen. Als je ze aanklikt, krijg je meer informatie over dedouai recente studies envalenciennes lokale initiatieven. Dat kan nog steeds op de website www.projectkolenspoor.be. Inwoners van de streek krijgen zo informatie uit de eerste hand arras en worden aangespoord om zelf mee de bete-maubeuge kenis van het Kolenspoor in te vullen. Iedereen kan een project uploaden. Parc Naturel Régional de l'Avesnois De Biënnale toonde ook de atlas Het Kolenspoor getest, samengesteld door cambrai onder anderen Liesl Vanautgaerden (programmadirecteur gebiedsontwikkeling) avesnes-sur-helpe en Joeri De Bruyn (uitgever), die heden, verleden en mogelijke toekomst van het Kolenspoor in kaart brengt. Recente ontwerpstudies door OSA, plusofficearchitects, Delva Landscape Architects en De Andere Markt (Arck, UHasselt/Social Spaces, LUCA School of Arts) die het potentieel van het Kolenspoor exploreren, vervolledigen deze atlas. De IABR-deelname maakte het Kolenspoor zichtbaar. Het forum bracht de partijen samen rond de atlas. Ook na IABR 2016 zetten Z33 en Space Caviar het traject verder met een reeks participatieve ontwerpworkshops in elke Kolenspoorgemeente, en een publieksevenement in 2017. Op 28 november 2016 werd met een kick-offevent het Strategisch Project Kolenspoor gelanceerd. Het doel? Samenwerking stimuleren over de sectoren en schalen heen, zodat realisatiegerichte trajecten afgelegd kunnen worden binnen één geïntegreerd ontwikkelingsperspectief. Dat vindt zijn oorsprong in de projectdefinities die jaren geleden geïnitieerd werden in het onderzoek. Doorheen de ontwerpworkshops en -studio’s, events en fora is het project niet alleen versterkt, verrijkt en verankerd; het is ondertussen veelvoudig toegeëigend, en zo hoort het ook. Het verhaal is dus nog lang niet afgelopen. Julie Marin, Christian Nolf, Bruno De Meulder

De OSA-workshops en ontwikkelde ontwerpstrategieën zouden niet mogelijk geweest zijn zonder de inzet van talrijke enthousiaste beleidsmakers en internationale workshopdeelnemers. Bekijk de volledige lijst op de website van A . FIG. 1: Marin, J., Vandaele, E., De Meulder, B. (2015). Upcycling Limburg. Samples of transition along the coal track. Studio Investigations, Department of Architecture KULeuven. FIG. 2: Marin, J. , Motti, M., De Meulder, B. (2016). Atelier # 1: In : De Bruyn J.,

Vanautgaerden L., Van Gils H., Lens D. (Eds.), Het Kolenspoor getest 6-1. Mechelen: Public Space en Ruimte Vlaanderen. FIG. 3 en FIG 4, 1-2-3: Nolf, C., De Meulder, B., & Deneef, H. (2015). Landscape and Urban Design Workshops De Wijers 2012-13-14. Provinciaal Natuur Centrum Limburg. FIG. 4,4 Marin, J., Motti, M., De Meulder, B. (2015). Waste(d). Connecting cycles, rethinking infrastructures. Studio Investigations, Department of Architecture KULeuven.


A 264 Dis–cordia iuridica

Abonnementen

Colofon

A+ Architectuur in België verschijnt 6 keer per jaar. Een jaarabonnement kan op elk gewenst moment ingaan en kost € 65 (BE). Een studentenabonnement kost € 49 (BE).

ARCHITECTUUR IN BELGIË tweemaandelijks tweetalig tijdschrift

Hoe abonneren? Koop een abonnement online via onze website: www.a-plus.be/shop.

JAARGANG 43 (2016) N°6

Vragen over abonnementen: Ernest Allardstraat 21/3 — B-1000 Brussel Tel +32 (0)2 645 79 16 abonnement@a-plus.be www.a-plus.be

Toenemende regelgeving beperkt de vrijheid van architecten. Ook is regelgeving geen concreet plan, ze bepaalt wel het beeld en de ontwikkeling van een stad of streek. Sarah Lévy toont zelfs aan dat stedenbouwkundige regels een grotere impact hadden op Brussel dan grote ontwikkelingsvisies. De Duitse architect Arno Brandlhuber betoogt echter dat de architect niet veroordeeld is tot slaafse onderwerping of heldhaftig verzet. Wie de impliciete machtsverhoudingen en intenties van wetten doorgrondt, kan ze ook naar zijn hand zetten. A gaat na of dat ook geldt voor de regel­geving rond duurzaamheid. Welke belangen dient ze? Wie wordt er echt beter van?

verkooppunten IN BELGIË antwerpen — Copyright bookshop www.copyrightbookshop.be — Art shop Muhka www.muhka.be brussel — Librairie d’architecture CIVA www.civa.be — Tropismes www.tropismes.be — Wiels www.wiels.com — Cook & Book www.cookandbook.be — Librairie Candide www.librairiecandide.be — Librairie Peinture Fraiche www.librairiepeinturefraiche.be kortrijk — Theoria Boekhandel www.theoria.be gent — Copyright Bookshop www.copyrightbookshop.be luik — Librairie Pax www.librairiepax.be diest — Boekhandel Grote Markt Grote Markt, Diest verkooppunten IN HET BUITENLAND rotterdam — Nai Boekverkopers www.naibooksellers.nl

issn 1375-5072

REDACTIE Hoofdredacteur: Pieter T’Jonck Adjunct-hoofdredacteur: Lisa De Visscher Eindredactie Nederlands: www.controltaaldelete.be Eindredactie Frans: Géraldine Michat, Benoît Francès Vertaling: Ann Michiels (taaladvisie.be), Marina Festré, Alain Kinsella, Wouter Meeus, Hilde Pauwels VORMGEVING Dear Reader, fonts Plain DRUKKERIJ Die Keure, Brugge REDACTIECOMMISSIE Arlette Baumans, Francis Catteeuw, Benoît Moritz, Adrien Verschuere, Agnieszka Zajac Voorzitter Ward Verbakel REDACTIEADRES Ernest Allardstraat 21/3 — 1000 Brussel Tel +32 (0)2 645 79 10 secretariaat@a-plus.be www.a-plus.be IS EEN PUBLICATIE VAN ICASD VZW Informatiecentrum voor Architectuur, Stedenbouw en Design VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Maarten Delbeke Ernest Allardstraat 21/3 — 1000 Brussel COPYRIGHT ICASD De verantwoordelijkheid voor de gepubliceerde artikels berust uitsluitend bij de auteurs. Alle rechten voor het (zelfs gedeeltelijk) reproduceren, vertalen of herwerken zijn voorbehouden voor alle landen. RAAD VAN BESTUUR ICASD Voorzitter: Maarten Delbeke Vicevoorzitter: Chantal Vincent Secretaris: Benoît Moritz Leden: Dag Boutsen, Sylvie Bruyninckx, Geert De Groote, Paul Dujardin, Brigitte Gouder de Beauregard, Pierre Van Assche, Piet Van Cauwenberghe, Eddy Vanzieleghem, Ward Verbakel, Philémon Wachtelaer PROGRAMMERING Coördinatie: Marie-Cécile Guyaux Assistent productie: Roxane Le Grelle COMMUNICATIE Shendy Gardin FONDSENWERVING Sabrina Marinucci sabrina.marinucci@a-plus.be PUBLICITEITSREGIE  MEDIA Rita Minissi, rita.minissi@mima.be Tel +32 (0)2 332 37 82 Ernest Allardstraat 21/3 — 1000 Brussel ADVERTEERDERS Batibouw, Bega, Berker, Bitubel, BMW, Bozar, Buderus, Cell R, Eaton, Hewi, Holcim, IBGE/ BIM, ISH, Pierres et Marbres de Wallonie, Renson, Saint-Gobain Glass, Sedus, Velux

oplage 2015 : 14.833 exemplaren

Bureaux 2226, Lustenau, Baumschlager Eberle Architekten © Eduard Hueber Brussel, kantoor van afgifte Brugge X — PB733

263

Colofon

96

Het kolenspoor op spoor - artikel in A+[re] Configuration of the territory  

Hoe kan het Kolenspoor, een in onbruik geraakte transportinfrastructuur in Centraal-Limburg, uitgroeien tot een geleider van duurzaam leven,...

Het kolenspoor op spoor - artikel in A+[re] Configuration of the territory  

Hoe kan het Kolenspoor, een in onbruik geraakte transportinfrastructuur in Centraal-Limburg, uitgroeien tot een geleider van duurzaam leven,...

Advertisement